{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
Xya {ejU H|$Ð
~r. E. ^mJ-3 : amÁ`emñÌ nona-9
Am§VaamîQ´>r` amOH$maU
(International Politics)
go{_ñQ>a 5 H$[aVm
(e¡j{UH$ df© 2015-16 nmgyZ)
gÌ 5 : KQ>H$ 1
Am§Vaamï´>r` amOH$maU
ñdê$n Am{U ì`mßVr
1.0 C{ÔîQ>ço
1.1 àñVm[dH$
1.2 {df` {ddoMZ
1.2.1 Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMm AW© Am{U ì`m»`m
1.2.2 Am§Vamï´>r` amOH$maUm§Mo ñdê$n$
1.2.3 Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMr ì`mßVr
1.2.4 Am§Vaamï´>r` amOH$maUmÀ`m Aä`mgmMo Ñï>rH$moZ
1.2.4.1 Am§Vaamï´>r` amOH$maUm§Vrb AmXe©dmXr Ñï>rH$moZ
1.2.4.2 Am§Vaamï´>r` amOH$maUmVrb dmñVddmXr Ñï>rH$moZ
1.3 gmam§e
1.4 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW© B.
1.5 ñd`§AÜ``Z àíZ Am{U CÎmao
1.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
1.7 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
1.0 C{ÔîQ>ço …
øm KQ>H$mÀ`m Aä`mgmZ§Va Amnë`mbm 1) Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMm AW©, ñdê$n, ì`mßVr Am{U _hÎd g_OmdyZ KoVm `oB©b.
2) Am§Vaamï´>r` amOH$maUmVrb AmXe©dmXr {gÕm§V ñnï> H$aVm `oB©b.
3) Am§Vaamï´>r` amOH$maUmVrb dmñVddmXr {gÕm§V ñnï> H$aVm `oB©b.
1
~r.E.^mJ 3 amÁ`emñÌ nona-9/1 (63)
1.1 àmñVm{dH$ … (Introduction)
AmO g§nyU© OJmbm IoS>çmMo ñdê$n àmßV Pmbo Amho. Ë`m_wio amï´>mamï´>mVrb g§~§YmMo joÌ hr
ì`mnH$ ~Zbo Amho. AmYw{ZH$ H$mimV amï´>-amÁ`mÀ`m H$ënZo_wio g§Mma _mÜ`_m§À`m VgoM {dkmZ joÌmÀ`m
H«$m§Vr_wio nydu A{Ve` XyaMr dmQ>Umar amï´>o AmVm AJXr OdiMr dmQ>y bmJbr AmhoV. Á`mà_mUo ì`ŠVrbm
Amnë`mbm AmdS>mo Z AmdS>mo g_mOmnmgyZ AbJ Z amhVm g_mOmVM ahmdo bmJVo. Ë`mà_mUo àË`oH$
amï´>mbm Am§Vaamï´>r` g_whmVM ahmdo bmJVo. àË`oH$ amï´>mbm {dH$mgmgmR>r qH$dm AË`mdí`H$ JaOm§À`m
nyV©VogmR>r BVa amï´>m§er g§~§Y R>odmdo bmJVmV. Ë`m_wio Ë`m§À`mV gm_m{OH$, Am{W©H$, amOH$s` Am{U
gm§ñH¥${VH$ Ago {d{^Þ àH$maMo g§~§Y àñWm{nV hmoD$ bmJbo AmhoV. amÁ`m§Mo ho g§~§Y XmoZ àH$maMo Agy
eH$VmV. CXm. {_ÌËdmMo d eÌyËdmMo g§~§Y {_ÌËdmÀ`m g§~§YmV nañna ghH$m`© d _XVrMr ^mdZm
AgVo. `m g§~§Ym§Zm J¡a amOH$s` g§~§Y (Non-Political Relations) Ago hr åhUVmV. na§Vw amÁ`m§Mo
g§~§Y AZoH$ doim {~KS>VmV. Ë`m§À`mV g§Kf© qH$dm `wÕpñWVr {Z_m©U hmoVo. Aem doir Ë`m§À`mV eÌyËdmMo
g§~§Y {Z_m©U hmoVmV. Aem g§~§Ym§Zm eŠVrg§~§Y (Power Relations) Ago åhUVmV.
Am§Vaamï´>r` g§~§Y hr à{H«$`m J{Verb Agë`m_wio Am§Vaamï´>r` g§~§Y `m {df`mÀ`m Aä`mgmbm
AmO _hÎd àmßV Pmbo Amho. Am§Vaamï´>r` amOH$maU {dMmamV KoVmZm Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMm AW©,
ñdê$n, ì`mßVr Am{U _hÎd VgoM Am§Vaamï´>r` g§~§YmÀ`m Aä`mgmMo AmXe©dmXr Ñï>rH$moZ Am{U dmñVddmXr
Ñï>rH$moZ g_OyZ KoUo Amdí`H$ Amho.
1.2 {df`-{ddoMZ$ … (Presentation of Subject matter)
AmYw{ZH$ H$mimV Am§Vaamï´>r` g§~§Y hm EH$ ñdV§Ì {df` åhUyZ {dH${gV Pmbm Amho. J«rH$
{dMmad§V ßboQ>mo, A°[añQ>m°Q>b qH$dm àmMrZ ^maVr` {dMmad§V `m§Zr EH$m amÁ`mer Xwgè`m amÁ`mMo
g§~§Y H$go AgmdoV `mMm C„oI Ho$bm Amho. _°{H$`mìh°brZo Y_©, ZrVr Am{U amOH$maU AbJ H$ê$Z
amOmZo H$go dmJmdo `m g§~§Yr CnXoe Ho$bobm Amho. {dgmì`m-eVH$mÀ`m àg§Jr B.g. 1900 _Ü`o
nm°b Eg² {a>e `m§Zr Am§Vaamï´>r` g§~§Y `m {df`mda gd©àW_ EH$ nwñVH$ {bhÿZ OJmMo bj `m {df`mH$S>o
doYyZ KoVbo. nm°b [ae `m§Zr Ë`mdoir A_o[aHo$Vrb {dgH$mpÝgZ {dÚmnrR>mV `m {df`mda n{hbo ^mfU
{Xbo VoìhmnmgyZ `m {df`mMm amÁ`emñÌm§VJ©V EH$ ñdV§Ì Aä`mg {df` åhUyZ àma§^ Pmbm. n{hë`m
_hm`wÕmZ§Va `m {df`mÀ`m Aä`mgmbm Iè`m AWm©Zo A{YH$ _hÎd àmßV Pmbo Amho.
B.g. 1919 _Ü`o doëg `oWrb {dÚmnrR>mV Am§Vaamï´>r` g§~§Y hm {df` {eH${dÊ`mg àma§^
Pmbm. Ë`mZ§Va AZoH$ {dÚmnrR>mV àñVwV {df` {eH${dÊ`mg àma§^ Pmë`mnmgyZ `m {df`mMo _hÎd
Am{U Cn`wŠVVm OJmbm g_Obr Agbr Var "Am§Vaamï´>r`' hm eãXà`moJ Ooao_r ~|W°_ `m§Zr 18ì`m
eVH$mÀ`m CÎmamYm©V åhUOoM 1789 _Ü`o gd©àW_ Ho$bm Amho. AmO Am§Vaamï´>r` g§~§Y Ho$di amOH$maUmnwaVo
_`m©{XV Z amhVm Vo nañnamV Am{W©H$, Am¡Úmo{JH$, e¡j{UH$, amOH$s`, bîH$ar~m~V g§~§Ym§Mo Omio
{dUbo Jobo Amho.
2
Ho$ZoW Wm°ångZ `m§À`m _Vo `m {df`mÀ`m {dgmì`m eVH$mV Omo {dH$mg Pmbm Vmo Mma AdñWm§_YyZ
Pmbm. 20ì`m eVH$mÀ`m àma§^r åhUOoM n{hë`m _hm`wÕmÀ`m nydu Am§Vaamï´>r` amOH$maUmÀ`m AÜ``Z
nÕVrda B{Vhmg Vkm§Mm à^md hmoVm. `m H$mimV `m {df`mÀ`m Aä`mgm_Ü`o Eo{Vhm{gH$ KQ>Zm H«$_mda
OmñV ^a hmoVm. VËH$m{bZ amï´>r` KS>m_moS>tMm \$magm {dMma Ho$bm OmV Zgo. `m joÌmVrb _m{hVrMo
g§H$bZ {díbofU H$ê$Z `m {df`m_Ü`o H$mhr {gÕm§V _m§S>Ê`mMo hr à`ËZ `m H$mimV Pmbobo AmhoV.
n{hë`m _hm`wÕmZ§Va Xwgar AdñWm gwê$ Pmbr. `m AdñWo_Ü`o VËH$m{bZ amOH$s` KS>m_moS>tMm Aä`mg
H$aÊ`mV `oD$ bmJbm. nU `m_wioM ^yVH$mbrZ KQ>ZmH$S>o Aä`mgH$m§Mo Xwb©j Pmbo. XmoZ _hm`wÕm
Xaå`mZMm H$mbI§S> Am{U Xwgè`m _hm`wÕmZ§Va hr H$mhr H$mimn`ªV {Vgar AdñWm hmoVr. n{hë`m
_hm`wÕmÀ`m ^`mZH$ {dÜd§gH$mar AZw^dmZ§Va nwT>rb H$mimV `wÕ Q>miyZ em§VVm {Q>H${dÊ`mMr {ZH$Q>
gdmªZmM dmQy> bmJbr. A_o[aHo$Mo VËH$m{bZ amï´>mÜ`j dwS´>mo {dëgZ `m§À`m nwT>mH$mamZo amï´>g§KmMr (League
of Nations) ñWmnZm Pmbr OJm_Ü`o {MaH$mbrZ em§VVm {Q>H${dÊ`mÀ`m hoVyZ {Z_m©U H$aÊ`mV Ambobr
Vr n{hbrM Am§Vaamï´>r` g§KQ>Zm hmoVr. `m H$mimVrb {dMmad§V `m g§KQ>ZoÀ`m H$m`m©~m~V AmemdmXr
hmoVo. na§Vw H$mhr H$maUmñVd amï´>g§K em§VVm {Q>H${dÊ`m_Ü`o A`eñdr Pmbm Am{U Xwgè`m OmJ{VH$
_hm`wÕmMm ^S>H$m CS>mbm. Ë`m_wio {dMmad§Vm§Zm Z¡{VH$ Am{U gwYma_mdmXr Ñï>rH$moZ ñdrH$maÊ`mMr Amdí`H$Vm
dmQy> bmJbr. `mVyZM àñVwV {df`mÀ`m Aä`mgmMm dmñVddmXr Ñï>rH$moZ CX`mg Ambm. dmñVddmXr
Ñï>rH$moZmVyZ Am§Vaamï´>r` amOH$maU amOH$maUmÀ`m Aä`mgmbm 1950 Z§Va g¡Õm§{VH$ ~¡R>H$ XoÊ`mgmR>r
emóewÕ nÕVrMm dmna hmoD$ bmJbm. Ë`m_wio Xwgè`m _hm`wÕmZ§Va Am§Vaamï´>r` amOH$maU `m {df`mÀ`m
Aä`mgmMo ñdê$nM ~XbyZ Jobo. Ë`mVyZM `m {df`mÀ`m Aä`mgmbm Zdo ñdê$n àmßV Pmbo.
1.2.1 Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMm AW©$ …
Am§Vaamï´>r` amOH$maU hr gVV ~XbUmar à{H«$`m Amho. Amnë`m C{Ôï>>nyVugmR>r à^md nmS>Ê`mMr,
{Z`§ÌU R>odÊ`mMr H$bm, VgoM gÎmmg§~§Y àñWm{nV H$aÊ`mMr à{H«$`m åhUOo amOH$maU hmo`. àË`oH$
amï´>-amÁ` ho gmd©^m¡_ Amho. àË`oH$ amï´>mbm Amnbo YmoaU R>a{dÊ`mMo ñdmV§Í` AgVo. gmd©^m¡_ d
gÎmmg§~§Y amï´>mÀ`m nañnamVrb g§~§Ymg Am§Vaamï´>r` g§~§Y åhUVmV. WmoS>Š`mV Ago åhUVm `oB©b H$s,
""Á`m à{H«$`mÛmao {d{^Þ amÁ`o Amnë`m amï´>r` {hVg§~§YmMr AmIUr BVa amÁ`m§À`m amï´>r` {hVg§~§Ymer
H$arV AgVmV Ë`m à{H«$`m§Zm Am§Vaamï´>r` g§~§Y åhUVmV.''
Aä`mgH$m§Zr Am§Vaamï´>r` g§~§Y Am{U Am§Vaamï´>r` amOH$maU `m XmoÝhr g§km AZoH$Xm EH$mM
AWm©Zo dmnaë`m AmhoV. nU `m XmoÝhr_Ü`o \$aH$ AgyZ Am§Vaamï´>r` g§~§YmMr ì`mßVr ì`mnH$ Amho.
Ë`m_Ü`o OJmVrb gd© JQ> Am{U bmoH$m§_Yrb g§~§YmMm g_mdoe hmoVmo. Va Am§Vaamï´>r` amOH$maU hr
g§km gwédmVrbm g§Hw${MV AWm©Zo dmnaÊ`mV `oV Ago. Ë`m_Ü`o Ho$di amOZ` Am{U amÁ` d BVa
amOH$s` KQ>H$m§er Agboë`m g§~§YmMm Aä`mg H$aÊ`mV `oV Ago. Am§Vaamï´>r` g§~§YmMr ì`mßVr Am§Vaamï´>r`
amOH$maUmnojm ì`mnH$ AgyZ Ë`mV gd© àH$maMo amï´>mamï´>m_Yrb, amï´>JQ>m_Yrb A{YH¥$V Am{U AZm{YH¥$V
g§~§YmMm Aä`mg Ho$bm OmVmo. Am§Vaamï´>r` g§~§Y Am{U Am§Vaamï´>r` amOH$maU `m XmoÝhr g§H$ënm§Mm
3
AW© bjmV KoVë`mg amï´>r` {hV g§~§Y gwa{jV R>odÊ`mÀ`m Ñï>rZo ""EH$m amï´>mZo Xwgè`m amï´>mda Q>mH$bobm
à^md åhUOo Am§Vaamï´>r` amOH$maU hmo`.'' `m AWm©Zo Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMm Aä`mg eŠVr, gÎmm,
g§Kf©, ghH$m`© Aem amOH$s` joÌmnwaVmM _`m©{XV AgVmo. Va Am§Vaamï´>r` g§~§YmV amï´>mamï´>m_Yrb
amOH$s` {dMma, amOH$s`, Am{W©H$, gm§ñH¥${VH$ Aem àH$maÀ`m g§~§YmMm g_mdoe hmoVmo. hoam°ëS> Am{U
_mJm©aoQ> ñàmD$Q> `m§À`m _Vo Am§Vaamï´>r` g§~§Ym_Ü`o amï´>r` nmVirdarb gd© àH$maÀ`m _mZdr dV©UwH$sMm
VgoM amï´>r` gr_m§À`m nbrH$S>rb _mZdr dV©Zmda hmoUmè`m à^mdmMm Aä`mg Ho$bm OmVmo. Am§Vaamï´>r`
g§~§YmV amOH$s` g§~§Y hoM gdm©V _hÎdmMo g§~§Y Agë`m_wio d Ë`m g§~§YmdaM BVa gd© g§~§Y
AmYm[aV Agë`m_wio XmoÝhr g§km_Ü`o \$aH$ am{hbm Zmhr.
1.2.1
Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMm AW©$ …
H$mhr n«_wI amOH$s` {dMmad§Vm§Zr Amnmnë`m Ñï>rH$moZmVyZ Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMr ì`m»`m
Ho$br Amho Ë`m nwT>rbà_mUo 1) nm_a Am{U na{H$Ýg `m§À`m _Vo, ""Am§Vaamï´>r` amOH$maU åhUOo amï´>m§À`m emgZ nÕVrMm Am§Vamï´>r`
g§~§YmÀ`m g§X^m©Vrb Aä`mg hmo`.''
2) h°Ýg Oo _m°J]Wm° `m§À`m _Vo, ""amï´>mamï´>mVrb gÎmogmR>r Mmbbobm g§Kf© Am{U gÎmoMm dmna åhUOoM
Am§Vaamï´>r` amOH$maU hmo`.''
3) Ho$ZoW S>ãë`y Wm°ångZ `m§À`m _Vo, ""amï´>mamï´>mVrb nañna g§~§Y {~KS>{dÊ`mg qH$dm gwYmaÊ`mg
H$maUr^yV R>aUmar n[apñWVr Am{U g§ñWm `m§Mm Aä`mg åhUOo Am§Vaamï´>r` amOH$maU hmo`.''
4) Mmëg© abm`Ma `m§À`m _Vo, ""amï´>mamï´>mVrb gd© n«H$maÀ`m g§~§YmMm Omo Aä`mg AgVmo Ë`mg
Am§Vaamï´>r` amOH$maU Ago åhUVmV.''
6) {¹$Ýgr amB©Q> `m§À`m _Vo, ""Am§Vaamï´>r` amOH$maU åhUOo Amnë`m Hw$eb ì`whaMZoMm {dMmanyd©H$
Cn`moJ H$ê$Z OJmVrb à_wI amï´>mda [H§$dm amï´>JQ>m§da à^md {Z_m©U qH$dm Ë`m§À`mda Amnbo dM©ñd
àñWm{nV ìhmdo åhUyZ H$moUmÀ`mhr {damoYmMr {^Vr Z ~miJVm Amnbr C{ÔîQ>ço gmÜ` H$aÊ`mMr
H$bm hmo`''
7) \o$S>b \$moS>© Am{U qbH$Z `m§À`m _Vo, ""Am§Vaamï´>r` amOH$maU åhUOo amÁ`mÀ`m YmoaUmVrb
n[adV©Zerb gÎmmg§~Ym§À`m nÕVr_Ü`o KSy>Z `oUmè`m {H«$`m Am{U à{V{H«$`m hmoV.''
Aem àH$mao Am§Vaamï´>r` amOH$maUmÀ`m {d{dY ì`m»`m§Mm nam_e© KoVbm AgVm Ago AmT>iyZ
`o V o H$s, Am§ V aamï´ > r ` amOH$maU hr EH$ kmZmMr Aer ñdV§ Ì Am§ V aemIm Amho H$s {OÀ`m_w i o
amï´>mamï´>mVrb gd© àH$maÀ`m g§~§YmMm {H«$`m-à{V{H«$`m§Mm Am{U Ë`mg§~§YrÀ`m {ZU©`mMm d H¥$VtMm
Aä`mg H$aVm `oVmo.
4
ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ … 1
1) "Am§Vaamï´>r`' hm eãX à`moJ àW_ H$moUr Ho$bm?
2) "Am§Vaamï´>r` g§~§Y' `m {df`mda n{hbo nwñVH$ H$moUr {b{hbo ?
3) nm_a Am{U na{H$Ýg `m§Zr Ho$bobr Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMr ì`m»`m gm§Jm?
4) A_o[aH$Z AÜ`j dwS´>mo {dëgZ `m§Zr H$moUË`m `moOZoÀ`m AmYmao amï´>g§K
`m g§KQ>ZoMr ñWmnZm Ho$br?
5) Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV H$emgmR>r gVV g§Kf© AgVmo?
6) Am§Vaamï´>r` amOH$maUmbm Am§Vaamï´>r` g§~§YmMm Jm^m H$moUr _mZbo Amho.
7) amï´>mamï´>m§À`m naamï´> YmoaUmMm Aä`mg åhUOo Am§Vaamï´>r` g§~§YmMm Aä`mg
hmo` Ago H$moUr åhQ>bo Amho?
8) gwZ Pw§ `m§Zr H$moUVm J«§W {b{hbm Amho?
9) dmñVddmXr Ñï>rH$moZ H$moUr _m§S>bm?
10) h°Ýg Oo _m°J]Wm° `m§Zr H$moUË`m J«§WmV Am§Vaamï´>r` amOH$maUm{df`rMm {gÕm§V _m§S>bm Amho.?
1.2.2
Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMo ñdê$n … (Nature of International Politics)
AmYw{ZH$ H$mimV Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMo ñdê$n ì`mnH$ ~Zbo Amho. nyduÀ`m H$mir Am§Vaamï´>r`
amOH$maUmMo ñdê$n ho _w»`Ëdo H$ê$Z Hw$Q>Zr{VH$ Am{U g¡{ZH$s ñdê$nmMo hmoVo. Ë`mH$mir amÁ`o ñd`§nyU©
hmoVr. amÁ`mamÁ`mVrb Am§Va hr EH$ g_ñ`m hmoVr. nma§nm[aH$ amOH$maU ho àm_w»`mZo ZJa àemgZmgr
g§~§{YV hmoVo. amÁ` Am{U àemgZ ho Ë`m§Mo _hÎdmMo joÌ hmoVo. amÁ`mV gmd©^m¡_ gÎmm hm amÁ`mMm
àmU Agë`m_wio amÁ`mV gmd©^m¡_ gÎmoMo ApñVËd ZmH$maVm `oV Zmhr. Am§Vaamï´>r` amOH$maU hm Am§Vaamï´>r`
g§~§YmMm EH$ A{d^mÁ` KQ>H$ åhUyZ Aä`mgbm OmV Amho. Am§Vaamï´>r` amOH$maUmÀ`m Aä`mgmMo
ñdê$n OmUyZ KoÊ`mgmR>r nwT>rb _wÚm§Mm Chmnmoh H$aUo A{YH$ C{MV R>aob.
1) Am§Vaamï´>r` amOH$maU EH$ gm_m{OH$ emó …
H$moUË`mhr {df`mbm emó åhUyZ AmoiIÊ`mgmR>r {ZpíMV gmYZgm_J«r, ewÕ g§emoYZ nÕVr Am{U
gd©_mÝ` {gÕm§V `m VrZ Jmoï>tMr Amdí`H$Vm Amho. ^m¡{VH$ emómà_mUo Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV
{ZarjU, n[ajU Am{U à`moJ H$ê$Z {ZpíMV ñdê$nmMo {ZîH$f© H$mT>Vm `oV Zmhr. H$maU Am§Vaamï´>r`
amOH$maU ho gm_m{OH$ emó Amho. Ë`mMm g§~§Y _mZdr dV©Zmer Am{U ì`dhmamer `oVmo. Ë`mMà_mUo
_mZdr dV©Z ho A{ZpíMV, M§Mb, n[adV©Zerb gVV ~XbV AgVo. Ë`m_wio _mZdr dV©Zm~Ôb AMyH$
{gÕm§V _m§S>Uo H$R>rU AgVo. emó hmoÊ`mgmR>r emór` Aä`mg hr _hÎdmMr H$gmoQ>r Amho. emómVrb
5
{ZîH$f© ho V§VmoV§V Am{U {~ZMyH$ AgVmV. emó åhUOo EImÚm {df`mMr _m§S>Ur H$aUo hmo`. Am§Vaamï´>r`
amOH$maUmV emóewÕ nÕVrZo AMyH$ {ZîH$f© H$mT>bo OmV Zgbo Var {ZîH$f© Am{U n[ajU H$ê$Z
dmñVddmXr ñdê$nmMo {ZîH$f© H$mT>bo OmVmV.
Am§Vaamï´>r` amOH$maUmg emó åhUVm `oB©b H$m`? `m~Ôb {dMmad§Vm_Ü`o EH$ _V Zmhr Ho$.
S>ãë`y Wm°ångZ, hm°\$_Z `m§Zr Am§Vaamï´>r` amOH$maUmg emó åhUVm `oUma Zmhr Ago åhQ>bo Amho. {¹$Ýgr
amB©Q> `m§Zr ^{dî`H$mimV Am§Vaamï´>r` amOH$maUmbm emó åhUyZ g§~moYÊ`mV `oB©b. AbrH$S>rb H$mimV
Am§Vaamï´>r` amOH$maU `m {df`mbm emór` ñdê$n `oD$ bmJbo Ago J«ogZ H$H©$ `m§Mo _V Amho.
2) Am§Vaamï´>r` amOH$maU - EH$ ñdV§Ì Aä`mg {df` …
AmYw{ZH$ H$mimV Am§Vaamï´>r` amOH$maU hr EH$ kmZ emIm qH$dm Aä`mgmMm EH$ ñdV§Ì {df`
åhUyZ AmoiIbm OmVmo. Xwgè`m _hm`wÕmZ§Va `m {df`mbm A§VJ©V amOH$maU Am{U Am§Vaamï´>r` amOH$maU
Ago Xwhoar ñdê$n n«mßV Pmbo Amho. {¹$Ýgr amB©Q>, H$m°na, gr.E. S>ãë`y, _oqZJ, _m°J]Wm° `m {dMmad§Vm§Zr
Am§Vaamï´>r` amOH$maU `m {df`mMm EH$ ñdV§Ì Aä`mg emIm åhUyZ C„oI Ho$bm Amho. Am§Vaamï´>r`
amOH$maUmMm Aä`mg H$aVmZm H$m`©H$maU g§~§Y ñnï> Ho$bo OmVmV. {d{eï> n[apñWVrV amï´>o nañnam§er
H$moUË`m nÕVrZo g§~§Y R>odVmV, H$moUVo ì`dhma H$aVmV `m g§~§YrMm Aä`mg Ho$bm OmVmo. h°Ýg Oo
_m°J]Wm°, ñZm`S>a, [aMS>© gr, Mmëg© _oH$bob°ÝS>, \«o$S> ñbm`S>a_Z `m {dMmad§Vm§Zr Am§Vaamï´>r` amOH$maUmÀ`m
Aä`mgmbm ñdV§Ì XOm© Am{U _hÎd XoÊ`mMm à`ËZ Ho$bm Amho. S>m°. _h|ÐHw$_ma `m§Zr Am§Vaamï´>r`
g§~§Y `m {df`mg nm{hOo VodT>çm à_mUmV ñdV§Ì {df`mMm XOm© àmßV Pmbobm Zgbm Var ^{dî`
H$mimV ñdV§Ì Aä`mg {df`mMm XOm© àmßV H$aÊ`mMo à`ËZ Mmby Agë`mMo åhQ>bo Amho.
3) Am§Vaamï´>r` amOH$maU - EH$ ñdV§Ì Am{U VÎdkmZ Amho …
{¹$Ýgr amB©Q> `m§À`m _Vo, àË`oH$ kmZ emIm hr gwédmVrg EH$ H$m¡eë` åhUyZ àH$Q> hmoVo.
Z§Va Ë`mMo ê$nm§Va VÎdkmZmV hmoD$Z Ë`m§Mo emó ~ZÊ`mMm à`ËZ hmoV AgVmo. Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV
Á`m Hw$ebVoZo Vh Ho$bo OmVmV. qH$dm amOZ`mMr AmIUr Ho$br OmVo qH$dm Á`m nÕVrZo amOH$maUr
dm _wËgÔr Amnbo åhUUo _m§S>VmV Am{U Vo nQ>dyZ XoVmV Ë`mdê$Z Am§Vaamï´>r` amOH$maU hr EH$
H$bm Amho Ago bjmV `oVo. `mo½` àemgZ, amOZ`, dmQ>mKmQ>r, à{ejU g§emoYZ B. Jmoï>tMm g_mdoe
H$bm `m g§koV hmoVmo.
{ŠdÝgr amB©Q> `m§À`m _Vo, amOH$s` ZoVo Amnë`m amOZ` H$m¡eë`mÛmao {d{eï> VÎdkmZmMr _m§S>Ur
H$ê$Z EH$ VÎdkmZ {Z_m©U H$aVmV. Am§Vaamï´>r` amOH$maU `m {df`mMr {Z{_©Vr Am{U {dH$mg EH$
VËdkmZ `m ^y{_Ho$VyZ Pmbm Amho. AZoH$ amï´>m§À`m nañna g§~§YmMo Omio Am{U amOH$s` Am§Va{H«$`m
{Z_m©U hmoV AgVmV. `m gd© amOH$s` g§~§YmMm Aä`mg VmpÎdH$ nÕVrZo H$aÊ`mMm àma§^ 20ì`m
eVH$mÀ`m gwwédmVrnmgyZM Pmbm. Am§Vaamï´>r` amOH$maU hr EH$ H$bm Agë`mZo {VZo Amnbo ApñVËd
VËdkmZmÀ`m AmYmao Omonmgbo Amho. CXm. {hQ>ba Am{U _wgo{bZr `m§Zr gÎmm H$m~rO H$aVmZm Amnbo
ñdV§Ì Ago ZmPr Am{U \°${gñQ> VÎdkmZ C^o Ho$bo.
6
4) Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMo Am§Vaamï´>r` ñdê$n …
AmYw{ZH$ H$mimV Am§Vaamï´>r` amOH$maU `m {df`mMm Aä`mg Am§Vaemór` Pmbm Amho. gÜ`m
H$moUË`mhr gm_m{OH$ emómMm Aä`mg ñdV§ÌnUo Ho$bm OmD$ eH$V Zmhr. Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMm
g§~§Y AW©emó, B{Vhmg g_mOemó, ^yJmob, Am§Vaamï´>r` H$m`Xm, VÎdkmZ `m gm_m{OH$ emóm§er
`oVmo. `m gm_m{OH$ emóm§Mr _XV ¿`mdr bmJVo. Am§Vaamï´>r` amOH$maUmda à^md Q>mH$Umè`m KQ>Zm§Mo
ñdê$n g_OÊ`mgmR>r Ë`m§Mm {dMma H$amdm bmJVmo.
5) g§Kf© Am{U g_Ýd`mMo emó …
Am§Vaamï´>r` amOH$maU `m {df`mV g§Kfm©Mm Ogm Aä`mg Ho$bm OmVmo. VgmM ghH$m`m©Mm hr Aä`mg
hmoV AgVmo. Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV amï´>mamï´>mV _¡ÌrMo qH$dm eÌyËdmMo Ago g§~§Y Agy eH$VmV. _¡ÌrnyU©
g§~§YmV nañna ghH$m`© XodmU-KodmU, gm_§Oñ` B. Jmoï>r A{^àoV AgVmV. Va eÌyËdmÀ`m g§~§YmV
_V^oX, g§Kf©, `wÕ, AmH«$_U, BË`mXr Jmoï>r A{^àoV AgVmV. CXm. ^maV-MrZ g§~§Y gwédmVrbm _¡ÌrMo
hmoVo. B.g. 1962 _Ü`o MrZZo AmH«$_U Ho$ë`mZ§Va g§~§Y {~KS>bo. 2014 _Ü`o ^maVr` n§VàYmZ Za|Ð
_moXr `m§Zr {d{dY amï´>m§Zm ^oQ>r XoD$Z _¡ÌrMo Am{U ghH$m`m©Mo g§~§Y dmT>{dÊ`mg gwédmV Ho$br Amho.
Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMo ~XbVo ñdê$n …
Am§Vaamï´>r` amOH$maUmÀ`m ñdê$nmV doJdoJù`m H$mbI§S>mV n[adV©Z Pmbobo AmT>iVo. àmMrZ
H$mimV Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMo ñdê$n ho AmOÀ`m BVHo$ ì`mnmH$ ZìhVo. {dkmZ àJVr, bmoH$g§»`oMr
dmT>, amÁ`mMo nañnadmb§{~Ëd, AÊdóm§Mr {Z{_©Vr, Am{U Am§Vaamï´>r` g§KQ>Zm§À`m {Z{_©Vr_wio `m {df`mÀ`m
ñdê$nmV ~Xb Pmbobm Amho. XmoZ XeH$mnydu OJmV {d_mZo, aUJmS>o, nmU~wS>çm, AÊdóo ZìhVr.
Ë`mdoir Agm {dMma ì`ŠV Ho$bm OmV Ago H$s, AmVm OJmVrb `wÕmdñWm g§nbr Amho. `m em§VVoÀ`m
H$mimV AmÜ`mpË_H$ qMVZmbm àma§^ ìhmdm. na§Vw hr em§VVoMr pñWVr \$ma H$mi {Q>H$br Zmhr.
amï´>mamï´>mV eóñnYm© gwê$ Pmbr, Am¡Úmo{JH$ H«$m§Vr_wio CËnmXZmV _moR>çm à_mUmV dmT> Pmbr. H$ÀMm
_mb àmßV H$aUo Am{U V`ma _mb {dH$Ê`mgmR>r ~mOmanoR> d dgmhVr qOH$Ê`mMr _moR>çm amï´>mV
ñnYm© gwê$ Pmbr. Ë`mVyZM gm_«mÁ`dmX d dgmhVdmXmMr {Z{_©Vr Pmbr.
Q>r.ìhr. H$m°brOmìhu `m§Zr Ago åhQ>bo Amho H$s, gÚH$mbrZ Am§Vaamï´>r` g§~§YmV nwZa©MZm hmoV
Amho. amï´>-amÁ`mÀ`m OwÝ`m H$ënZm OmdyZ ZdrZ amOH$s` YmoaU nwT>o `oV Amho. gm_«mÁ`dmX g§nwï>mV
`oD$Z dgmhVrbm ñdmV§Í` {_iV Amho. amï´>amÁ`o g§Kr` emgZmMo ñdê$n YmaU H$arV AmhoV. amÁ`m§Mr
AW©ì`dñWm ~XbV Amho. amÁ`o ñdoÀN>oZo qH$dm gŠVrZo joÌr` g§KQ>ZmV g§[_brV hmoV AmhoV. Ë`m_wio
OmJ{VH$ g§Kf© A{YH$ ì`mnH$ Pmbo AmhoV. ^wVH$mimnojm OmñV g§hma H$aÊ`mMr àd¥Îmr AmO AmT>iyZ
`oV Amho. VgoM Xwgè`m _hm`wÕmZ§Va Am§Vaamï´>r` amOH$maUmH$S>o nmhÊ`mMm Ñï>rH$moZ hr ~XbV Amho.
Am§Vaamï´>r` amOH$maUmÀ`m ñdê$nmV nwT>rb AZoH$ H$maUm_wio ~Xb KSy>Z `oV AmhoV.
7
1) ZdrZ gmd©^m¡_ amÁ`m§Mm CX` …
{dgmì`m eVH$mÀ`m àma§^mn`ªV OmJ{VH$ amOH$maU åhUOo `wamo{n`Z gÎmoMo amOH$maU g_Obo
OmV Ago. Xwgè`m _hm`wÕmZ§Va OJmV EH$m Zì`m `wJmMr gwédmV Pmbr. gm_«mÁ`dmX dgmhVdmXmMm
A§V PnmQ>çmZo hmoD$ bmJbm. Ë`m_wio OmJ{VH$ amOH$maUmMo H|$Ð åhUyZ `wamonMo _hÎd g§nwï>mV `oD$
bmJbo. Ë`m§Mo joÌ A{YH$m{YH$ {dñV¥V hmoD$ bmJbo. B.g. 1945 gmbr g§`wŠV amï´> g§KQ>ZoMr gXñ`
g§»`m 51 hmoVr. Vr AmVm 192 Pmbr Amho. Am§Vaamï´>r` amOH$maUmÀ`m Aä`mgmV XmoZ-Mma {ZdS>H$
amÁ`m§À`m hmbMmbtMo H|$Ð Ago Ë`mMo ñdê$n Z amhVm ~hþamÁ`r` {hVg§~§Ym§Zm àmYmÝ` XoUmao H|$Ð
Ago Pmbo åhUOoM ZdrZ amÁ`m§À`m CX`m_wio Am§Vaamï´>r` amOH$maUmbm Am§Vaamï´>r` ñdê$n àmßV Pmbo
Amho.
2) bmoH$Vm§{ÌH$ emgZmMm CX` …
amOH$s` à{H«$`m§Mo bmoH$emhrH$aU Pmë`m_wio Am§Vaamï´>r` amOH$maUm gÎmoMo {ÛYw«drH$aU Pmbo.
naamï´> YmoaU R>a{dVmZm bmoH$_VmMm AmXa hmoD$ bmJbm. nydu naamï´> YmoaUmV ^mJ KoUmè`m ì`ŠVrMr
g§»`m \$maM WmoS>r hmoVr. na§Vw AmO YmoaU {ZpíMVr_Ü`o OZVoMm gh^mJ dmT>ë`m_wio naamï´> YmoaUmMo
bmoH$emhrH$aU Pmbo. åhUyZM Zdmo{XV amÁ`m§À`m CX`m_wio gd©gmYmaU OZVobm naamï´> YmoaUmV Amnbo
ñWmZ àmßV H$aÊ`mMr g§Yr {_imbr. AmOMo OmJ{VH$ amOH$maU ho ^yVH$mbrZ OmJ{VH$ amOH$maUmnojm
{ZpíMV ~Xbbo Amho. àË`oH$ amï´>mbm OZ_VmMm {dMma H$ê$ZM {ZU©` ¿`mdm bmJVmo. 1963 gmbr
^maVmZo "ìhmB©g Am°\$ A_o[aH$mMo' Q´>mÝg{_Q>a ~g{dÊ`mMo R>a{dbo hmoVo. na§Vw ^maVr` OZVoÀ`m {damoYm_wio
gaH$mabm ho YmoaU ~Xbmdo bmJbo. pìhEVZm_, H$mo[a`m, Š`w~m, BamH$, O_©Zr, A\$Jm{UñVmZ `m
amï´>m§À`m g§X^m©V A_o[aHo$bm bmoH$_VmMm H$m¡b {dMmamV KoD$ZM Amnbo YmoaU R>admdo bmJob. `mdê$Z
AmOÀ`m Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMo ñdê$n bmoH$V§ÌmË_H$ Pmë`mMo {XgyZ `oVo.
3) d¡km{ZH$ Am{U V§ÌkmZmË_H$ àJVr …
AR>amì`m Am{U EH$mo{Ugmì`m eVH$mV dm\o$Mo B§{OZ `m§Zr OmJ{VH$ amOH$maUmda ~amM à^md
nS>bm hmoVm. na§Vw 20 ì`m eVH$mVrb d¡km{ZH$ Am{U Vm§{ÌH$ àJVr_wio `wÕV§ÌmV Am_wbmJ« n[adV©Z
hmoD$Z Ë`m§Mm OmJ{VH$ amOH$maUmda \$ma _moR>m n[aUm_ Pmbm. AÊdóm_wio OmJ{VH$ amOH$maUmMo
ñdê$n nyU© ~Xbbo Amho. `m_Ü`o nmU~wS>çm, J{V_mZ OoQ> {d_mZo, Am§VaI§S>r` jonUmóo `m§À`m {Z{_©Vr_wio
R>am{dH$ doir, R>am{dH$ {R>H$mUr `m joÌmMm Cn`moJ H$aVm `oVmo. _mZdmZo M§Ð Am{U _§Ji `m J«hmda
Ho$bobo nXmn©U ho _mZd OmVrbm A{^_mZ dmQ>ob AerM àJVr Amho nU `m àJVrV {dZme H$aÊ`mMo
gm_Ï`© hr AmhoM. `m {dkmZ V§ÌkmZmÀ`m H«$m§Vr_wio Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMo ñdê$n ~Xbbo Amho.
4) Am§Vaamï´>r` g§KQ>Zm§Mm CX` …
n{hë`m _hm`wÕmZ§Va gwê$ Pmbobr em§VVm ñWmnÊ`mMr Midi d Xwgè`m _hm`wÕmZ§Va Ë`mg
{_imbobr JVr `m_wio em§VVm àñWm{nV H$aUo ho àË`oH$ amï´>mÀ`m {dXoe ZrVrMo à_wI C{Ôï> ~Zbo.
8
nydu em§VVm àñWm{nV H$aUo hm amÁ`mMm CÔoe ZìhVm. amï´>r` {hVmMo g§ajU amÁ`o `wÕmÀ`m _mJm©Zo
H$arV AgV. åhUyZ AmOMo Am§Vaamï´>r` amOH$maU ho Ho$di nañna {damoYr {hVg§~§YmMm g§Kf© Zìho
Va amï´>r` {hV d em§VVogmR>r Mmby Agbobm à`ËZ Amho.
amï´>g§K, g§`wŠV amï´>g§K, Am§Vaamï´>r` Ý`m`mb`, {díd ~±H$, OmJ{VH$ ì`mnmar g§KQ>Zm (WTO)
ZmQ>mo, g|Q>mo, dmgm©, `wamo{n`Z H$m°_Z _mH}$Q>, A_o[aH$Z H$m°_Z _mH}$Q> B. g§KQ>Zm§Mr Am§Vaamï´>r` {hV
g§~§Y OmonmgÊ`mgmR>r _hÎdmMr ^y{_H$m nma nmS>br Amho. Am§Vaamï´>r` em§VVm Am{U _mZdVmdmXr
YmoaU am~{dÊ`mÀ`m Ñï>rZo `wZmo Am{U AÝ` g§KQ>Zm `m§Mr ^y{_H$m _hÎdnyU© R>aë`m_wio Am§Vaamï´>r`
amOH$maUmbm Zdr {Xem {_imbr.
5) {dMma àUmbr n[adV©Z …
B.g. 1917 _Ü`o a{e`mV H«$m§Vr hmoD$Z gmå`dmXr ì`dñWm pñWa Pmbr. O_©ZrZo ZmPrP_,
BQ>brZo \°${gP_ `m gma»`m {dMmaàUmbrbm àmoËgmhZ {Xbo. hrM n[apñWVr Xwgè`m _hm`wÕmbm H$maUr^yV
R>abr. Xwgè`m _hm`wÕmZ§Va A_o[aH$m _hmgÎmm åhUyZ OmJ{VH$ amOH$maUmV CX`mg Ambr Am{U {dMmaàUmbrÀ`m
ZdrZ g§Kfm©g gwédmV Pmbr. bmoH$emhr {déÕ hþHy$_emhr Agm gÎmm g§Kf© gwê$ Pmbm. `m g§Kfm©_wio
OJmMr {d^mJUr XmoZ JQ>mV hmoD$Z OmJ{VH$ amOH$maUmV {ÛYw«drH$aU Pmbo.
6) Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMo ZdrZ emór` d g¡Õm§{VH$ nÕVrZwgma AÜ``Z …
gwédmVrÀ`m H$mimV Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMm Aä`mg Eo{Vhm{gH$ Ñï>rH$moZmVyZ hmoV hmoVm. AmO
dV©ZdmXmÀ`m Ñï>rH$moZmVyZ Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMm {dMma Ho$bm OmVmo. dV©ZdmÚm§Zr g_mOemó, _mZgemó,
_mZdd§eemó `m§À`m AmYmao `m Aä`mgmMo ZdrZ Ñï>rH$moZ emoYyZ H$mT>bo. CXm. ì`dñWmË_H$ Ñï>rH$moZmMm
{gÕm§V, Ioi {gÕm§V, {ZU©`-{Z_m©U {gÕm§V, g§Mma {gÕm§V, n`m©daUmË_H$ {gÕm§V BË`mXr.
7) gmå`dmXmMr {nN>ohmQ> …
Xwgè`m _hm`wÕmZ§Va {Z_m©U Pmboë`m erV`wÕmZo Am§Vaamï´>r` amOH$maUmbm {d{eï> ñdê$n {Xbo.
{_ImB©b Jmodm©Moìh `m§Zr a{e`Z AW©ì`dñWm gmdamd`mMr Agob Va Iwbr AW©ì`dñWm ñdrH$maÊ`m{edm`
JË`§Va Zmhr ho AmoiIyZ Ë`m§Zr a{e`mbm Am{W©H$ g§H$Q>mVyZ dmMdÊ`mgmR>r nwZa©MZm d IwbonUmMo
YmoaU Omhra Ho$bo. Jmodm©Moìh `m§À`m `m ZdrZ YmoaUmMo dmao gmå`dmXr amï´>mV hr dmhÿ bmJë`mZ§Va
Ë`mV Am_wbmJ« ~Xb KSy>Z Ambo. gmå`dmXr gmopìhEV g§KamÁ` 31 {S>g|~a 1991 amoOr g§nwï>mV `odyZ
g§KamÁ`mMo {dKQ>Z Pmbo. gmopìhEV g§KamÁ`mÀ`m {dKQ>ZmMm n[aUm_ gmå`dmXr amï´>mda hmoD$Z nyd©
`wamonr` gmå`dmXr, EH$m{YH$maemhr g§nwï>mV Ambo. nmob§S>, é_m{Z`m, h§Joar AmXr gmå`dmXr amï´>m§Zm
bmoH$emhr nÕVrMm n`m©` A{YH$ n[aUm_H$maH$ dmQ>bm. `mVyZM Zì`mZo em§VVoMo dmao dmhÿ bmJbo.
`m gd© KQ>Zm§Mm à^md Am§Vaamï´>r` amOH$maUmda nS>bm.
9
8) bîH$ar gÎmoVrb ~Xb …
Am§Vaamï´>r` amOH$maUmÀ`m ZdrZ ñdê$nm_wio bîH$ar gÎmoV ~Xb Pmbm. `wÕ åhUOo Ho$di bT>Uo
ZgyZ g§nyU© {dZme KS>{dUo Ago Agë`m_wio àË`j `wÕ H$aÊ`mnojm \$ŠV {dÜd§gH$ `wÕ gm{hË`mMr
{Z{_©Vr H$aUo ho à{Vð>oMo ~Zbo Amho. Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV bîH$ar loð>Ëd àmßV H$aUo ho à_wI
Ü`o` _mZbo OmVo. gmopìhEV a{e`mMo {dKQ>Z hmoD$Zhr a{e`mH$S>o Agboë`m AÊdóYmar `wÕ gm{hË`m_wio
Ë`m§Mm à^md Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV Amho. `m {dMmam§er g§~§YrV Xwgar EH$ _hÎdmMr ~mOy åhUOo
ZdrZ eómóm{déÕ g§ajU H$aÊ`mV Ambobr Ag_W©Vm hmo`. AmO `wÕmVrb {dO` hr g§H$ënZmM
nyU©nUo AW©hrZ R>abobr Amho. H$maU AUy`wÕ åhUOo nañnam§Mm Zme hmo`. AUw`wJm_wioM amï´>m§Mo naamï´>r`
YmoaU A{YH$ Jw§VmJw§VrMo ~Zbo Amho.
9) VobmÀ`m amOZ`mMm n[aUm_ …
20 ì`m eVH$mÀ`m CÎmamYm©V Am§Vaamï´>r` amOH$maUmda VobmÀ`m amOZ`mMm à^md nS>bobm {XgyZ
`oVmo. Vob CËnmXH$ Aa~ amï´>m§Zr Am§Vaamï´>r` joÌmVrb VobmMr JaO Am{U _hÎd AmoiIyZ VobmÀ`m
qH$_Vr dmT>{dë`m Xaå`mZ B§½b§S>, A_o[aH$m, a{e`m `m amï´>m§Zr Vob CËnmXH$ amï´>m§da {Z`§ÌU R>odyZ
Amnbo dM©ñd àñWm{nV H$aÊ`mMm à`ËZ Ho$bm.
1960 gmbr Vob {Z`m©V H$aUmè`m amï´>m§Zr `m_Ü`o AmonoH$ (OPEC) AmonoH$ hr g§KQ>Zm ñWmnZ
Ho$br. VobmÀ`m qH$_Vr R>a{dÊ`mMo H$m`© AmonoH$ (OPEC) H$Sy>Z hmoD$ bmJbo. 1973 gmbr gwê$
Pmboë`m Aa~-BómB©b `wÕmnmgyZ Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV VobmMm Aó åhUyZ Iè`m AWm©Zo àma§^
Pmbm. OJmVrb I{ZO VobmMm _moR>m gmR>m Agbobm Xoe åhUyZ {b~r`mbm AmoiIbo OmVo. {b~r`mMo
AÜ`j _mohå_X JÔmbr Vob {d{har Am{U Vob Y§ÚmMo amï´>r`rH$aU H$ê$Z nmíÀ`mË` Vob H§$nÝ`mH$Sy>Z
hmoUmar byQ> Wm§~{dbr hmoVr. Ë`m_wio JÔmbr `m§À`m {damoYmV A_o[aH$m, \«$mÝg, {~«Q>Z, AmXtZr gaigai `wÕ nwH$mabo hmoVo. Aem àH$mao VobmÀ`m amOZ`mÀ`m Aä`mgmbm AË`§V _hÎd àmßV Pmbo Amho.
Aem àH$mao Am§Vaamï´>r` amOH$maUmÀ`m ñdê$nmV AmOÀ`m H$mimV AZoH$ ~Xb Pmbo AmhoV.
ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ - 2 …
nwT>rb àíZm§Mr WmoS>Š`mV CÎmao {bhm.
1) OmJ{VH$ amOH$maUmV gÎmoMo {ÛYw«drH$aU H$go Pmbo?
2) Xwgè`m _hm`wÕmZ§Va Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMo ñdê$n H$m ~Xbbo?
3) OJmbm `wÕmnmgyZ dmM{dÊ`mgmR>r AmXe©dmÚm§Zr H$moUVm _mJ© gm§{JVbm?
4) Am§Vaamï´>r` amOH$maUmVyZ gmå`dmXmMr {nN>ohmQ> H$er Pmbr?
5) Am§Vaamï´>r` amOH$maUmVyZ 1945 Z§Va gm_«mÁ`dmX Am{U dgmhVdmXmMm AñV H$gm Pmbm?
10
1.2.3 Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMr ì`mßVr (International Politics) …
Am§Vaamï´>r` amOH$maU hm EH$ ZdrZ Am{U ñdV§Ì Aä`mg {df` AgyZ hr Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMr
ì`mßVr {ZpíMV Pmbobr Zmhr. Am§Vaamï´>r` amOH$maU `m {df`m_Ü`o _w»`V… amï´>-amÁ` ì`dñWm Am{U
`m amï´> amÁ`m§VJ©V amOH$s` g§~§YmMm Aä`mg hmoVmo. Ë`mM~amo~a Am§Vaamï´>r` amOH$maUmda à^md
nmS>Umao BVa KQ>H$, JQ> Am{U g§KQ>Zm `m§Mm hr Aä`mg `m {df`m_Ü`o hmoVmo. Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMo
ñdê$n J{Verb ~XbUmao Agë`m_wio `m {df`mÀ`m ì`mßVr ~m~V gwñnï> gd©_mÝ` Aer g§H$ënZm
Zmhr. Am§Vaamï´>r` amOH$maUmbm Ooìhm ñdV§Ì Aä`mgmMm {df` åhUyZ _mÝ`Vm àmßV Pmbr. Voìhm
ŠdmD$g Zmoa, J«ogZ {H$H©$, B©. Eb. dwS>dS>© B. {dMmad§Vm§Zr `m {df`mMo ñdê$n Am{U ì`mßVr `m{df`r
{dMma ì`ŠV Ho$bo.
J«ogZ {H$H©$ `m§À`m _Vo A_o[aHo$Vrb EH$m naamï´> g§~§Y{df`H$ Am`moJmZo 1947 gmbr Amnë`m
AhdmbmV `m {df`m§VJ©V nmM {df`m§Mm g_mdoe Ho$bm.
1) amÁ` nÕVrMo ñdén d H$m`©.
2) amï´> gÎmoda à^md Q>mH$Umao KQ>H$.
3) ~S>çm amï´>m§Mo ñWmZ Am{U naamï´> YmoaU.
4) Am§Vaamï´>r` g§~§YmMm AmYw{ZH$ B{Vhmg.
5) pñWa ñdénmÀ`m {dídì`dñWoÀ`m {Z{_©Vr g§~§YmMr à{H«$`m.
6) Eo{Vhm{gH$ KQ>Zm VgoM dV©_mZH$mbrZ KQ>Zm§Mm Aä`mg.
`m{edm` Mmëg© Bbm`Ma, nm_a Am{U na{H$Ýg, h°Ýg Oo _m°J]`m°, am°~Q>© ñQ´>mD$g _oqZJ, Om°O©
Ho$VZ, bmgdob, hm°b_Z B. {dMmad§VmÀ`m _Vo Am§Vaamï´>r` amOH$maU `m {df`mMr ì`mßVr _moR>r
AgyZ `m {df`mbm ñdV§Ì XOm© d _hÎd àmßV Pmbo Amho. Am§Vaamï´>r` amOH$maU `m {df`mMr
ì`mßVr nwT>rbà_mUo ñnï> H$aVm `oB©b.
1) amï´>m§À`m nañna g§~§YmMm Aä`mg …
EH$m amï´>mMm Xwgè`m amï´>mer Agboë`m g§~§YmMm Aä`mg àñVwV {df`mV àm_w»`mZo hmoV AgVmo.
ho g§~§Y Ogo-_¡ÌrMo AgVmV Vgo Vo eÌyËdmMo hr AgVmV. _¡ÌrÀ`m g§~§YmV ghH$m`©, Am¡Úmo{JH$
joÌmVrb XodmU-KodmU B. _wÚm§Mm Aä`mg H$amdm bmJVmo. _¡ÌrMo g§~§Y AgVrb Va Vo AmUIr
Mm§Jbo H$go hmoVrb. ho nhmdo bmJVo. `mÀ`m CbQ> eÌyËdmMo g§~§Y AgVrb Va Vo H$m AmhoV. Ë`mMm
nyd© B{Vhmg H$m`? Ë`mVyZ {Z_m©U Pmbobo `wÕmgmaIo àíZ, AmH«$_Uo, eórH$aU B. Mm Aä`mg
H$amdm bmJVmo. àË`oH$ amï´> ñdV§Ì gmd©^m¡_ Agbo Var Vo amï´> Amnbo amOH$s` OrdZ ñdV§ÌnUo OJy
eH$V Zmhr. ho hr gË` Amho. `mMm hr Aä`mg `mV H$amdm bmJVmo.
11
2) amï´>mamï´>m§À`m naamï´> YmoaUm§Mo AÜ``Z …
amÁ`mMr naamï´> YmoaUo hm Am§Vaamï´>r` g§~§Y R>a{dUmam _hÎdmMm KQ>H$ Amho. XoemÀ`m _wËgÚm§§À`m,
amOH$s` {dMmad§Vm§À`m àoaUmVyZ naamï´> YmoaU AmH$mambm `oV AgVo. XoemMm B{Vhmg, na§nam, g§ñH¥$Vr,
_wë`o `m KQ>H$m§Mm hr à^md naamï´> YmoaUmÀ`m OSUKS>UrV hmoV AgVmo. CXm. ^maVmMo n§Merb VÎdo
Am{U A{báVmdmXr YmoaU, AmYw{ZH$ H$mimV d¥ÎmnÌo, ao{S>Amo, XyaXe©Z `m g§gyMZ gmYZm§Mm à^md
naamï´> YmoaUmda hmoV AgVmo. EImÚm XoemÀ`m naamï´> YmoaUmMm à^md Xwgè`m amï´>m§da nS>V AgVmo.
`mMm hr Aä`mg Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV H$amdm bmJVmo.
3) Am§Vaamï´>r` g§~§YmMm Aä`mg …
20 ì`m eVH$m_Ü`o OJmVrb gd© amï´>o ñdV§Ì d gmd©^m¡_ Pmbr. Aem amï´>m§Zr Amnë`m gr_m
C„§KZ H$éZ ~mhoarb amÁ`m§er Oo g§~§Y àñWm{nV H$obobo AgVmV. Ë`m§Mm hr `m {df`mV Aä`mg
Ho$bm OmVmo. gmd©^m¡_ amï´>mVrb g§~§Y àm_w»`mZo XmoZ àH$maMo AgVmV.
A) gÎmoda AmYm[aV Agbobo g§Kf©nyU© g§~§Y, CXm. ^maV-nm{H$ñVmZ, A_o[aH$m-BamU, Aa~BñÌmB©b amï´>o.
~) ghH$m`m©Vy Z g§~§Y Am{U Am§Vaamï´>r` em§VVm àñWm{nV H$aÊ`mgmR>r qH$dm {ZeórH$aUmÀ`m
hoVyZo A_o[aH$m, a{e`m `m ~S>çm amï´>m§Zm BVa amï´>m§Zr {Xbobo ghH$m`©.
4) Am§Vaamï´>r` g§KQ>Zm§Mm Aä`mg …
Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV OmJ{VH$ nmVirda Am{U àmXo{eH$ nmVirda H$m`©aV Agboë`m {d{dY
g§ñWm Am{U g§KQ>Zm§Mm XoIrb Aä`mg H$amdm bmJVmo. `m g§KQ>Zm_Ü`o `wZmo, ZmQ>mo, gmH©$, Or-7,
Or-15, AmonoH$, OmJ{VH$ ì`mnmar g§KQ>Zm, amï´>Hw$b Aem g§KQ>Zm§Mm Aä`mg `mV Ho$bm OmVmo. `m
g§KQ>Zm_Ü`o amÁ` qH$dm amï´> hm à_wI KQ>H$ AgVmo. XmoZ nojm A{YH$ amï´>mVrb g§~§Y H$m`_ H$aÊ`mMr
O~m~Xmar `m g§KQ>Zoda AgVo `m g§KQ>Zm OJmMo ^{dVì` R>a{dÊ`mMo H$m_ H$aVmV.
5) {dMmaàUmbr§Mm Aä`mg …
{dMmaàUmbr hr EH$ _wë`ì`dñWm AgVo. amOH$s` ì`dñWm, Ë`m ì`dñWoMo à_wI Ü`o` Am{U
C{Ôï>o d Vr àË`jmV H$em nÕVrZo AmUVm `oVrb `m g§~§YrMr hr d¡Mm[aH$ Mm¡H$Q> AgVo. ZmPrP_,
\°${gP_ `m§Zr OJmbm Xwgè`m _hm`wÕmÀ`m ImB©V bmoQ>bo. gmå`dmX, ^m§S>dbemhr, bmoH$emhr Aem
{dMmaàUmbr nañna {damoYr AmhoV. gm_«mÁ`dmX dgmhVdmX `m§Mr g_mßVr Pmbobr Agbr Var Ë`m§Mr
OmJm ZddgmhVdmXmZo KoVbr Amho. `mMm hr Aä`mg `m {df`mV Ho$bm OmVmo. amï´>r` {hVg§~§YmÀ`m
AÜ``Zmbm Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV A{Ve` _hÎd Amho. OmJ{VH$ nmVirdarb amOH$maU, amï´>r`
{hV `m g§H$ënZo^modVr {\$aV AgVo. h°Ýg Oo. _m°J]Wm° `m§À`m _Vo, ""amï´>r` {hV ho OmJ{VH$ amOH$maUmMo
A§{V_ Am{U {ZUm©`H$ VÎd Amho.'' H$moUË`mhr amï´>mMo naamï´>r` YmoaU amï´>r` {hV S>moù`mg_moa R>odyZM
12
AmIbo OmVo. Omogo\$ \«±$Ho$b åhUVmV, ""amï´>r` {hV hr naamï´> YmoaUmVrb _wb^yV YmaUm hmo`.'' B.Mm
Aä`mg `mV Ho$bm OmVmo.
6) Am§Vaamï´>r` gÎmmg§Kf©…
Am§Vaamï´>r` amOH$maU åhUOo gÎmogmR>r Mmbbobm gÎmmg§Kf© hmo`. àË`oH$ amï´>mbm Amnë`m eŠVrMm
dmna H$aUo An[ahm`© AgVo. Ë`m_wio gÎmm hr à{Vð>oZo, AmJ«hmZo, àWoZo, na§naoZo, ^rVr XmIdyZ Am{U
XheVrZo, Am{W©H$ XS>nUmZo qH$dm àË`j ~imMm dmna H$ê$Z {_i{dbr OmVo. Ë`mVyZ EH$ àH$maMm
gÎmmg§Kf© {Z_m©U hmoVmo. CXm. - Aa~ ñQ>oQ> g§Kf©, pìhEVZm_ g§Kf©, `wH«o$Z g§Kf© øm gd© amï´>mamï´>mVrb
gÎmmg§Kfm©Mo n[aUm_ Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV Aä`mgbo OmVmV.
7) amOZ`mMm Aä`mg …
Amnë`m amï´>mMo {hV gwa{jV R>odÊ`mMo VgoM Ë`mV d¥Õr H$aÊ`mMo _hÎdmMo gmYZ åhUyZ amOZ`mH$S>o
nm{hbo OmVo. Ë`mM~amo~a amï´>mbm em§VVm Am{U `wÕmnmgyZ ~Mmd H$aUo, `m VÎdmbm XoIrb {deof
_hÎd {Xbo OmVo. H$moUË`mhr amï´>mbm em§VVoÀ`m _mJm©Zo {dXoe{ZVrMr C{ÔîQ>ço amOZ`mÛmao gmÜ` H$ê$Z
Am§Vaamï´>r` g§~§Y A{YH$ {dH${gV H$aVm `oVmV. `wÕ Am{U nañna g§Kf© Q>miÊ`mgmR>r gwédmVrnmgyZM
amOZ`mMm dmna hmoV Ambm Amho. åhUyZ `mMm hr Aä`mg `mV Ho$bm nm{hOo.
8) {Z`§ÌH$ ì`dñWoMm Aä`mg …
Am§Vaamï´>r` joÌmV amO`mÀ`m A{Z~ªY ì`dhmamda {Z`§ÌU R>odUmè`m H$mhr ì`dñWm {Z_m©U H$aÊ`mV
Amboë`m AmhoV. `mn¡H$s à_wI åhUOo gm_w{hH$ gwajm ì`dñWm hmo`. gm_w{hH$ gwajm ì`dñWo_wio
Ho$UË`mhr amï´>mbm BVa amï´>mda AmH«$_U H$aUo eŠ` hmoV Zmhr. `m{edm` _hmeŠVrÀ`m à^mdmZogwÕm
H$mhr amÁ`mda AàË`j {Z`§ÌUo àñWm{nV hmoV Agë`mZo `m _hmeŠVrÀ`m naamï´> YmoaUm§Mm Aä`mg
H$aUo Amdí`H$ R>aVo.
9) Am§Vaamï´>r` {Z`_…
Am§Vaamï´>r` g§~§YmÀ`m Aä`mgmMo ApñVËdM _wir H|$Ðr` gÎmoMm A^md Agbobm Am§Vaamï´>r`
g_mO Agë`m_wio amï´>mamï´>m§Zr nañna g§~§Ym~m~VÀ`m H$mhr {Z`_m§Zm _mÝ`Vm {Xbr Amho. `m§ZmM
Am§Vaamï´>r` H$m`Xo åhUVmV. Ë`m_wio Am§Vaamï´>r` H$m`Xo, Am§Vaamï´>r` Ý`m`mb`mMo {ZU©` B. Mm Aä`mg
`m {df`mV Ano{jV Amho.
10) amï´>r` amOH$maU …
àË`oH$ amï´>mÀ`m A§VJ©V amOH$maUmMm à^md Ë`m amï´>mÀ`m naamï´> YmoaUmda hmoV Agë`m_wio
àË`oH$ amï´>mÀ`m A§VJ©V amOH$maUmVrb {d{^Þ n¡by§Mm Aä`mg H$aUo Amdí`H$ R>aVo. Am§Vaamï´>r`
g§~§Y ho amï´>r` amOH$maUmda Adb§~yZ AgVo. CXm. ^maVmMo nm{H$ñVmZ ~amo~a Agbobo g§~§Y ^maVr`
OZVm nj gÎmoda Amë`mda VgoM amhUma H$s Zmhr `mMm hr Aä`mg `mV Ho$bm OmVmo.
13
11) amï´>r` gÎmoMo Amdí`H$ KQ>H$…
amï´>r` gÎmoMo Amdí`H$ KQ>H$ gmYmaUnUo Am{W©H$, gmYZgm_wJ«r, V§ÌemómMr Hw$ebVm, ~m¡ÕrH$
Am{U e¡j{UH$ g§ñWm, ^m¡Jmo{bH$ ñWmZ, Hw$eb Am{U AmQ>monera bmoH$g§»`m, `mo½` g§KQ>Z Ago
amï´>r` gÎmoMo à_wI KQ>H$ _mZbo OmVmV. naamï´> {df`H$ amOH$maUmV gÎmoMm dmna Zoh_rM XmoZ H$maUmgmR>rM
Ho$bm OmVmo. EH$ åhUOo amï´>mMo {hV d Xwgao åhUOo amï´>mMr gwa{jVVm nmhUo. gm_Ï`©embr Agbobo
eÌy Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV à^mdr R>aVo `m hr KQ>H$m§Mm Aä`mg `mV Ho$bm OmVmo.
12) doJdoJù`m {gÕm§VmMm Aä`mg …
Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV {d{dY {gÕm§VmMm AË`§V ~maH$mB©Zo Aä`mg Ho$bm OmVmo. `m {gÕm§Vm_wio
amï´>mamï´>mVrb nañna g§~§Ym§Zm {deof AmH$ma {Xbm OmVmo. `m {gÕm§VmdaM AZoH$ amï´>m§Mr {dMmaYmam
Zmdmê$nmg `oV AgVo. amï´>dmX gm_«mÁ`dmX, dgmhVdmX ZddgmhVdmX Am{U Am{W©H$ gm_«mÁ`dmX
Aem àH$maÀ`m AZoH$ {gÕm§VmVyZ Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMr AmoiI hmoVo.
13) amÁ`mMo ZoV¥Ëd…
AmYw{ZH$ H$mimV g§Mma _mÜ`_mÀ`m àJVr_wio amOZ`mMo _hÎd H$_r hmoD$Z àË`j amOZ`mbm
gwê$dmV Pmbr Amho. amï´>mMo ZoVo ho EH$Ì `oD$Z _hÎdmÀ`m àíZmda {ZU©` KoVmV. Xwgao åhUOo amï´>mÀ`m
g§X^m©Vhr {dYr_§S>i OZVm hr {ZU©` {ZYm©aUmV ^mJ KoV Agbr Var àË`j {ZU©` amOH$s` ZoË`mH$Sy>ZM
KoVbo OmVmV. Ë`m_wio Aem _hÎdmÀ`m ì`ŠVrMo ì`ŠVr_Îd, Ë`m§À`mdarb à^md, {d{eï> àíZm§g§~§Yr
Ë`m§Mm Ñï>rH$moZ Aem gd© Jmoï>rMr _m{hVr H$ê$Z KoUo Amdí`H$ Amho. {ZU©`dmXr Ñï>rH$moZmMm {dH$mg
`mM Ñï>rH$moZmVyZ H$aÊ`mV Ambm Amho.
14) Am§Vaamï´>r` gÎmmg§Kf©…
Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV Oo amOH$maUr qH$dm _wËgÔr {ZU©` KoVmV Ë`m§Mm n[aUm_ amOH$maUmda
hmoV AgVmo. Ë`m_wio Ë`mbm EH$ doJir {Xem {_iVo. amï´>mÜ`j dwS´>mo {dëgZ `m§Zr n{hë`m _hm`wÕmV
gh^mJr hmoÊ`mMm KoVbobm {ZU©`, éPdoëQ>Zo Xwgè`m _hm`wÕmV gmopìhEV a{e`mbm O_©ZrÀ`m {damoYmV
Ceram _XV XoÊ`mMm KoVbobm {ZU©`, {_ImB©b Jmo~m©Moìh `m§Mm ½bmgZmoñV Am{U noaoñVmoB©H$m `m§Mm
{ZU©`, Aem {ZU©` à{H«$`m§Zr Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV {ZpíMVM _hÎdnyU© ~Xb Ho$bo AmhoV. `mV
{dYm`H$ ñdê$nmÀ`m {ZU©`mMm hr {dMma hmoVmo. CXm. n§{S>V Zohê$ `m§Mo em§VVm_` ghOrdZ YmoaU
B. Mm Aä`mg Ho$bm OmVmo.
15) Am{W©H$ g§KQ>Zm§Mm Aä`mg …
H$mhr Am{W©H$ g§KQ>Zm Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV _hÎdmMr ^y{_H$m ~OmdVmV. ~S>çm amï´>m§Zr _mJmg
d {dH$gZ{eb amï´>m§Zm Ho$bobr _XV d Ë`m _XVrMm naamï´> YmoaUmV hmoUmam n[aUm_ `m§Mmhr Aä`mg
`mV Ho$bm OmVmo. CXm. OmJ{VH$ ~±H$, Am§Vaamï´>r` ZmUo{ZYr, Am§Vaamï´>r` ì`mnma g§KQ>Zm, `wamo{n`Z
14
H$m°_Z _mH}$Q>, A_o[aH$Z H$m°_Z _mH}$Q> B. Am{W©H$ g§KQ>Zm§Mm Aä`mg `m {df`mV Ho$bm OmVmo.
Aem àH$mao Am§Vaamï´>r` amOH$maU `m {df`mMr ì`mßVr {dñV¥V Am{U {dídì`mnr Amho. OJmbm
EH$m N>moQ>çmem IoS>çmMo ñdê$n Amë`mZo amï´>mamï´>mVrb XodmU-KodmU Am{U nañna g§~§YmV _moR>r dmT>
hmoV Agë`m_wio `m {df`mMr ì`mßVr {Xdg|{Xdg ì`mnH$ hmoV Mmbbr Amho.
ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ - 3 …
nwT>rb àíZm§Mr EH$-XmoZ dmŠ`mV CÎmao {bhm.
1) amï´>r` gÎmoMo Amdí`H$ KQ>H$ gm§Jm ?
2) naamï´> YmoaU åhUOo H$m` ?
3) Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV amï´>mamï´>mV nañna g§~§Y H$go AgVmV?
4) Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV amï´>r` {hVmMo _hÎd gm§Jm?
5) Am§Vaamï´>r` H$m`Xo åhUOo H$m`?
1.2.4 Am§Vaamï´>r` amOH$maUmÀ`m Aä`mgmMo Ñï>rH$moZ/{gÕm§V …
Am§Vaamï´>r` g§~§Y/amOH$maU `m {df`mMm {dH$mg {dgmì`m eVH$mVrb Amho. AmO EH$ AÜ``ZmMr
ñdV§Ì kmZemIm åhUyZ Am§Vaamï´>r` amOH$maUmH$S>o nm{hbo OmVo. AZoH$ _hÎdmMo {df` Am§Vaamï´>r`
amOH$maUmV hmVmibo OmVmV. Am§Vaamï´>r` amOH$maUmÀ`m AÜ``ZmV Aä`mg {df`mg§~§Yr gdm©V AmJmoXa
EH$ Mm¡H$Q> V`ma Ho$br OmVo. Ë`m Mm¡H$Q>rÀ`m AmYmao Aä`mgH$ Cn`wŠV Aem _m{hVrMo g§H$bZ
Am{U {díbofU H$ê$Z {ZîH$f© _m§S>VmV. `m nÕVrMm AmYma KoD$Z {d{dY Ñï>rH$moZ _m§S>Ê`mMm à`ËZ
Ho$bm OmVmo. `m emór` nÕVrÀ`m AmYmao Aä`mgH$m§Zr Am§Vaamï´>r` g§~§YmÀ`m ñWmnZo~m~V AZoH$
Ñï>rH$moZ Zmdmê$nmg AmUbo AmhoV.
Am§Vaamï´>r` amOH$maUmÀ`m AÜ``ZmV {d{dY Ñï>rH$moZm§Mm g_mdoe Ho$bm OmV Agë`m_wio Ë`m§Mo
_hÎd ZmH$maVm `oV Zmhr. gÎmmdmXr Ñï>rH$moZ, dV©ZdmXr Ñï>rH$moZ Am{U AmXe©dmXr Ñï>rH$moZ Am{Xgma»`m
Ñï>rH$moZmZo Am§Vaamï´>r` g§~§YmÀ`m AÜ``Zmbm EH$ àH$maMr MmbZm àmßV H$ê$Z {Xbr Amho. åhUyZM
Am§Vaamï´>r` g§~§YmH$S>o AÜ``Z Ho$di dU©ZmË_H$ qH$dm VËdkmZmË_H$ Z amhVm emór` ñdê$nmMo
Pmbobo {XgVo.
Am§Vaamï´>r` g§~§YmÀ`m AÜ``ZmgmR>r AZoH$ {dMmad§Vm§Zr ZdrZ {gÕm§V {Z_m©U H$aÊ`mgmR>r à`ËZ
Ho$bo. `mV _m{Q>©Z dmB©Q>, Ooåg amoPZm¡, h°Ýg _m°J]Wm°, ñQ>oZbr h°H$_Z, {Q´>ñHo$, {ZÝgo, S>opìhS> Qy>_Z,
{H$H©$ n¡Q´>rH$, _m{Q>©Z H$m°åbmZ, Aem AZoH$ {dMmad§Vm§Zr ZdrZ Am§Vaamï´>r` Ñï>rH$moZ `m {df`mV AmUbo
AmhoV. `m {dMmad§Vm§Zr `mV emñÌewÜX Ñï>rH$moZ {Z_m©U H$éZ Am§Vaamï´>r` AÜ``Zmbm {dH$mgmMr
OmoS> àmßV H$éZ {Xbr.
15
Am§Vaamï´>r` amOH$maUmÀ`m AÜ``ZmgmR>r Oo {d{dY Ñï>rH$moZ AmhoV Ë`m§Mo XmoZ àH$ma nS>VmV.
A) nma§nm[aH$ Ñï>rH$moZ …
Am§Vaamï´>r` amOH$maUmÀ`m AÜ``ZmV nma§nm[aH$ Ñï>rH$moZmMr ^y{_H$m A{Ve` _hÎdnyU© am{hbr
Amho. Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV Oo {d{dY à`moJ Ho$bo OmVmV Ë`m§Zm Eo{Vhm{gH$ na§nam§Mm AmYma
AgVmo. `m Eo{Vhm{gH$ na§namH$S>o diyZ nm{hë`m{edm` dV©_mZH$mimVrb {ZU©` KoVm `oV ZmhrV. Am§Vaamï´>r`
amOH$maUmMm Aä`mg H$aÊ`mgmR>r ^{dî`H$mbrZ A§XmOm§Zmhr Eo{Vhm{gH$ Am{U nma§nm[aH$ nmíd©^y_rMm
AmYma ¿`mdm bmJVmo. Am§Vaamï´>r` g§~§YmÀ`m `m nma§nm[aH$ AÜ``Zm_Ü`o àm_w»`mZo Eo{Vhm{gH$ Ñï>rH$moZ,
VmpËdH$, AmXe©dmXr, d¡km{ZH$ B. Ñï>rH$moZmMm g_mdoe hmoVmo.
~) AmYw{ZH$ Ñï>rH$moZ …
AmYw{ZH$ Ñï>rH$moZm§Mr Am§Vaamï´>r` g§~§YmÀ`m AÜ``Zmg EH$ àH$maMr dmñV{dH$Vm àmßV H$ê$Z
{Xbr Amho. AmYw{ZH$ Ñï>rH$moZmÛmao Am§Vaamï´>r` g§~§Y `m {df`mg emór` ê$n àmßV H$ê$Z XoÊ`mMo
H$m`© Ho$bo Amho. AmYw{ZH$ àH$maÀ`m Ñï>rH$moZmV gÎmmdmXr, dV©ZdmXr, ì`dñWmdmXr Am{U gÎmmg_Vmob
Ñï>rH$moZ B. Mm g_mdoe hmoVmo. `m Ñï>rH$moZm§Zr Am§Vaamï´>r` g§~§YmÀ`m AÜ``Zmg emór` ê$n àmßV
H$ê$Z {Xbo Amho.
1.2.4.1 Am§Vaamï´>r` amOH$maUmÀ`m AÜ``ZmMm AmXe©dmXr Ñï>rH$moZ …
AmXe©dmXr Ñï>rH$moZmbm A{VàmMrZ B{Vhmg Amho. {ZgJ©dmX, ì`{ŠVdmX Am{U Cn`wŠVVmdmX
`m§Mr à{V{H«$`m `m ZmË`mZo hm Ñï>rH$moZ _m§S>bm Jobm Amho. ßboQ>mo, A°{añQ>m°Q>b, ê$gmo, H$mÝQ>, hoJob,
J«rZ, ~moPm§Ho$, ~°«S>bo `m {dMmad§Vm§Zr amÁ`mH$S>o AmXe©dmXr Ñï>rH$moZmVyZ nm{hbo. 18ì`m eVH$mV `m
Ñï>rH$moZmg _mÝ`Vm àmßV Pmbobr hmoVr. ZrVremómVyZ AmXe©dmXr VÎdkmZr àoaUm KoVbr. n{hë`m
_hm`wÕmZ§Va `m Ñï>rH$moZmbm _moR>o ~i àmßV Pmbo. `m AmXe©dmXr Ñï>rH$moZmbm gm_moao R>odyZM 10
OmZodmar 1920bm amï´>g§KmMr ñWmnZm H$aÊ`mV Ambr. n{hë`m _hm`wÕmZ§Va A_o[aHo$Mo amï´>mÜ`j dwS´>mo
{dëgZ `m§Zr AmXe©dmXmda {deof ^a XoD$Z 14 H$b_r `moOZoZo AmXe©dmXr {dMmam§Zm _yV© ê$n àmßV
H$ê$Z {Xbo.
AmXe©dmXmMr _whÿV©_oT> amodÊ`mgmR>r n{hë`m _hm`wÕmÀ`m AIoarg `mZ ñ_Q²>g, bm°S>© am°~Q>© go{gb,
{bAmo ~wÂdm© Am{X _wËgÚm§Zr nwT>mH$ma KoD$Z {_Ì amï´>m§Mr EH$ g§ñWm Agmdr. `m H$ënZooMm nwañH$ma
Ho$bm. dwS´>mo {dëgZ `m§Zr A_o[aHo$À`m à{V{ZYrJ¥hmV 1918 _Ü`o 14 H$b_r em§VVm H$m`©H«$_ gmXa
Ho$bm. AmXe©dmXr {gÕm§VmÀ`m nwañH$Ë`m©_Ü`o dwS´>mo {dëgZ, ~Q´>m±S> agob, [aMS>© H$m°~oZ, {dë`_ b±S>,
A°S>bg hŠgb, Om°Z Ho$ZoS>r B. {dMmad§Vm§Mm g_mdoe hmoVmo.
n{hë`m _hm`wÕmZo g§nyU© OJmV EH$ àH$maMm OrdKoUm g§hma {Z_m©U Ho$bm. Aer AmnÎmr nwÝhm
KSy>Z `oD$ Z`o åhUyZ OJ^amV em§VVogmR>r à`ËZ gwê$ Pmbo. {dS´>mo {dëgZ `m§Zr Ago åhQ>bo H$s,
16
"OJmVrb bmoH$emhr gwa{jV R>odÊ`mgmR>r Am{U OJmVyZ `wÕ hÔnma H$aÊ`mgmR>r Amåhr ho `wÕ bT>V
AmhmoV.' A_o[aH$Z AÜ`j Om°Z Ho$ZoS>r `m§Zr Ho$bobo AÜ`jr` ^mfU åhUOo Am§Vaamï´>r` ì`dhmamV
AmXe©dmXr ÑîQ>rH$moZmMm Ho$bobm ñdrH$ma hmo`. g§nyU© OmJ{VH$ amOH$maUmMr C^maUr _wb^yV Aem Z¡{VH$
_wë`mda Pmbr nm{hOo. Ago AmXe©dmX _mZVmo. Am§Vaamï´>r` nmVirda {d{dY Xoem§Mo ñdmW© doJdoJio
Agbo Var {d{eï> Z¡{VH$ _wë`m§Mm pñdH$ma H$ê$Z amï´>mamï´>mV em§VVm, ~§Yw^md `m AmYmamda Zdr Am§Vaamï´>r`
ì`dñWm ApñVËdmV AmUUo gmoB©Mo hmoB©b. Ago _mZUmam AmXe©dmXr Ñï>rH$moZ Amho. AmXe©dmXr ÑîQ>rH$moZmV
qhgoMm Am{U XheVrMm AmYma KoD$Z em§VVm {Z_m©U H$aÊ`mEodOr _mUgmÀ`m AmË_ àoaUobm hmH$ XoD$Z
Am{U Z¡{VH$Vobm àmYmÝ` XoD$Z em§VVm àñWm{nV H$aUo ho AmXe©dmXmMo Ü`o` Amho.
AmXe©dmXr ÑîQ>rH$moZmMr à_wI d¡{eîQ>ço nwT>rb à_mUo …
1) Z¡{VH$Vm (Morality) …
`§Ì `wJmÀ`m àJVr_wio g§nyU© OJmbm EH$m IoS>çmMo ñdê$n àmßV Pmbo Amho. EH$m amï´>mMr g_ñ`m
AmO g§nyU© OJmMr g_ñ`m Pmbr Amho. Ë`m_wio OJmVrb g§nyU© _mZd OmVrMo ajU H$aUo hr gdmªMrM
Z¡{VH$ O~m~Xmar Amho. _mZd OmVrZo `mM nÕVrZo naamï´> g§~§Y Am{U ì`dhma Z¡{VH$VoMm AmYma
KoD$Z Ho$bo Va g§nyU© OJmV em§VVm Am{U gwa{jVVm {Z_m©U hmoD$ eH$Vo. Am§Vaamï´>r` nmVirdarb
àË`oH$ amï´>mZo Z¡{VH$ _wë`m§Mm AmYma KoD$Z Amnbr dmQ>Mmb Ho$br Va OJ^a {_ÌËdmMo g§~§Y {Z_m©U
hmoVrb. OmJ{VH$ nmVirdarb gd© àíZ gm_§Oñ`mZo gmoS>{dbo Va OJmMo H$ë`mU hmoD$ eH$Vo.
2) CXma_VdmX …
AmXe©dmXr ÑîQ>rH$moZmMm _wi AmYma CXma_VdmXr {dMmaYmam Amho. amOH$s` ÑîQ>çm {dMma H$aVm
B§½b§S>À`m bmoH$emhrMm _w»` AmYma CXma_VdmX Amho. hr CXma_VdmXr {dMmaYmam nmíMmË` amï´>m§_Ü`o
{dH$mg nmdbr. OmñVrV OmñV bmoH$m§Mo OmñVrV OmñV gwI hm {gÕm§V _m§S>Umè`m ~|W°_ d Oo Eg.
{_b `m gma»`m Cn`wŠVVmdmÚm§Zr CXma_VdmXmMo g_W©Z Ho$bo. amOgÎmm ì`ŠVrgmR>r Amho. ì`ŠVr
amOgÎmogmR>r Zmhr `m VÎdmMm Ë`m§Zr ñdrH$ma Ho$bm. Am§Vaamï´>r` nmVirda g_whmVrb EH$m ì`ŠVrÀ`m
gwImMr EHy$U ~oarO åhUOo g_whmMo OmñVrV OmñV gwI Ago gm§JyZ ~|W°_Zo ì`ŠVrÀ`m gwImbmM
àmYmÝ` {Xbo.
3) qhgm Am{U `wÕmnmgyZ A{bßV …
AmXe©dmXr ÑîQ>rH$moZm qhgobm Am{U `wÕmbm ñWmZ Zmhr. qhgo_wio Am{U `wÕm_wio OJmMo n«íZ
gwQ>V ZmhrV Vo CbQ> dmT>VmV. hm AmXe©dmXmMm {dídmg Amho. AmVmn`ªVMm B{Vhmg nmhVm `wÕm_wio
àM§S> {dZme KSy>Z Ambm Amho. n{hë`m Am{U Xwgè`m _hm`wÕm_wio g§nyU© OJ à^m{dV Pmbo. `wÕmÀ`m
Pim H$_r A{YH$ à_mUmV gd©M amï´>m§Zm ^moJmì`m bmJë`m. åhUyZ qhgm Am{U `wÕ Wm§~{dÊ`mgmR>r
gm_w{hH$ à`ËZm§Mr Amdí`H$Vm Amho Ago AmXe©dmXr _mZVmV. em§VVoMm _mJ© OJmVrb gd©M amï´>m§Zr
Adb§{~bm Va Am§Vaamï´>r` qhgm Am{U `wÕ Q>miVm `oVrb Agm {dMma AmXe©dmXr {dMmad§V _m§S>VmV.
17
~r.E.^mJ 3 amÁ`emñÌ nona-9/2 (63)
4) _mZdr AmXe© …
AmXe©dmXr ÑîQ>rH$moZ ì`ŠVrÀ`m AmXem©da {deof ^a XoVmo. _Zwî` hm {ZgJ©V… Mm§Jbm Amho.
Ë`mÀ`m A§Jr Mm§Jbo JwU AmhoV. AmOn`ªV _mZdmMm AmXe©dV H$m`m©_wioM _mZdr g§ñH¥$Vr {Q>Hy$Z
Amho. _mZdmZo g_mOmÀ`m d amï´>mÀ`m {dH$mgmgmR>r AmOn`ªV {Z…ñdmW©nUo H$m`© Ho$bo Amho. Ë`m§Mo ho
`moJXmZ {dgaÊ`mgmaIo Zmhr. `mM nÕVrMm {dMma _mZdm{df`r ê$gmo, Om°Z bm°H$ `m {dMmad§Vm§Zr
_m§S>bo AmhoV. AmXe©dmXr {dMmad§V ì`ŠVrÀ`m nañna ghH$m`m©À`m dmJÊ`mda {deof ^a XoVmV.
AmXe©dmXr {gÕm§VmMo _wë`_mnZ …
AmXe©dmXr Ñï>rH$moZmMo/{gÕm§VmMo Xmof nwT>rbà_mUo …
1) AmXe©dmXr Ñï>rH$moZ H$mb~mø R>abm …
n{hë`m _hm`wÕmZ§Va AmXe©dmXr ÑîQ>rH$moZ CX`mg Ambm. `wÕmZo Am{U qhgoZo OJmMo H$ë`mU
hmoUma Zmhr. `mgmR>r AmXe©dmX hm _moR>m n`m©` R>ê$ eH$Vmo. hm {dMma PnmQ>çmZo d¥ÕtJV Pmbm.
A_o[aH$Z AÜ`j dwS´>mo {dëgZ `m§Zr 14 H$b_r AmXem©Mr `moOZm AmIyZ em§VVm nañna ghH$m`©
Am{U ~§Yw^md {Z_m©U H$aÊ`mgmR>r à`ËZ Ho$bo. `mMo \${bV åhUOo em§VVm Am{U gwa{jVVm ApñVËdmV
AmUÊ`mgmR>r amï´>g§KmMr ñWmnZm H$aÊ`mV Ambr. nU drg dfm©VM amï´>g§K g§nwï>mV Ambm. AmXe©dmXr
VÎdm§À`m AmYmamda CX`mg Ambobm hm Ñï>rH$moZ Xwgao _hm`wÕ gwê$ Pmë`m~amo~a B{VhmgO_m Pmbm.
2) àíZm§Mo {ZamH$aU hmoV Zmhr …
Á`m-Á`m amï´>m§Zr em§VVoMm Am{U AmXe©dmXmMm nwañH$ma Ho$bm Ë`m amï´>m§Zm Zoh_rM AZoH$ g_ñ`m§Zm
gm_moao Omdo bmJbo Amho. EH$ H$mi Agm hmoVm H$s, B§½b§S>da AmH«$_U H$aÊ`mMr ghOmghOr H$moUr
qh_V H$aV ZìhVo. ^maVmZo em§VVoMm Am{U AmXe©dmXmMm nwañH$ma H$ê$Z XoIrb AZoH$ naH$s` AmH«$_Um§Zm
Vm|S> Úmdo bmJbo Amho åhUyZM Ago åhQ>bo OmVo H$s, em§VVoZo Am{U AmXe©dmXmZo OJmMo n«íZ gwQ>V
ZmhrV AmO A_o[aHo$gma»`m XoemH$S>o OJmMo ZoV¥Ëd Ambo Amho Vo Ho$di AmXe©dmXr {dMmamZo Zìho
Va A_o[aHo$Mo gm_Ï`© Am{U XheV Ë`mbm H$maUr^yV Amho. gm_,Xm_,X§S>,^oX Am{U ZrVr `m VÎdm§Mm
AmYma KoD$Z A_o[aH$m OJmMo àíZ Amnë`m gmoB©Zwgma gmoS>{dÊ`mMm à`ËZ H$arV Amho hr AmXe©dmXr
Ñï>rH$moZmMr {nN>ohmQ> Amho.
3) ñdßZmiy OJmMr {Z{_©Vr …
em§VVoÀ`m _mJm©Zo Am§Vaamï´>r` g_whmg_moa Mm§Jbo AmXe© R>odyZ amï´>m-amï´>mV gbmoIm {Z_m©U H$aUo
AmOn`ªV eŠ` Pmbo Zmhr. ^maVmZo MrZg_moa n§Merb VÎdo R>odyZ ^maV-MrZ ^mB©-^mB© Agm Zmam
{Xbm. nU H$mhr H$mimVM MrZZo ^maVmda AmH«$_U H$ê$Z hm AmXe© _moS>rV H$mT>bm. `m {dMmamZo
ñdßZmiy OJmMr {Z{_©Vr Ho$br ho AmOn`ªVÀ`m B{Vhmgmdê$Z {gÕ Pmbo Amho.
18
4) Z¡{VH$ _wë`m§Mm èhmg …
AmXe©dmXmMm nwañH$ma H$aUmè`m {dMmad§Vm§Zr Z¡{VH$Vm g§nyU© OJmg_moa R>odÊ`mMm à`ËZ Ho$bm.
Á`m amï´>m§Zr Z¡{VH$VoMm AmYma KoVbm Vr amï´>o Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV An`er R>abr Am{U Á`m
amï´>m§Zr Z¡{VH$VoMm Ë`mJ Ho$bm Vr amï´>o AmO OJmda amÁ` H$arV AmhoV. Á`m amï´>m§Zr Z¡{VH$VoMr Pmba
nm§Kabr Ë`m§Zm Zoh_rM An`embm Vm|S> Úmdo bmJbo. Ë`m_wio AmXe©dmXr Ñï>rH$moZmVrb Z¡{VH$VoMr
{eH$dU OJmbm éMbr Zmhr.
AmXe©dmXr Ñï>rH$moZmMo JwU nwT>rbà_mUo …
1) AmXe©dmXr Ñï>rH$moZmMo _hÎd ZmH$maVm `oV Zmhr.
AmYw{ZH$ `wJmV AmXe©dmXr Ñï>rH$moZmV H$mhr Xmof {Z_m©U Pmbo Agbo Var Ë`m§Mo _hÎd ZmH$maVm
`oÊ`mgmaIo Zmhr. _mZdmbm gwI Am{U em§Vr hr AmXe©dmXr {dMmamZoM àmßV hmoVo. ho gË` ZmH$maVm
`oµUma Zmhr. AmO àË`oH$ Am§Vaamï´>r` ì`dhma AmXe©dmXr _yë`m§À`m ZmdmZo MmbVmo. åhUOoM AmXe©dmXr
Ñï>rH$moZmMo ApñVËd g§nbo Ago åhUZo YmS>gmMo hmoUma Amho. AmOhr Am§Vaamï´>r` ñVamda AmXe©dmXmMo
_hÎd {Q>Hy$Z Amho.
2) Z¡{VH$ _wë`m§daM Am§Vaamï´>r` ì`dñWm {Q>Hy$Z Amho …
AmYw{ZH$ `wJmV _mZdmZo ZdZdrZ emoY bmdbo AmhoV. Ë`m_wio OJ Iyn bhmZ Pmbo Amho. EH$m
amï´>mMr g_ñ`m g§nyU© OJmMr g_ñ`m Pmbr Amho. _mZdmZo ñdV…À`m ñdmWm©gmR>r {ZgJ© {Z`_ nm`Xir
VwS>{dbo AmhoV. hr ~m~ _mZdmg n[a{MV Amho. `mgmR>r _mZdmbm Z¡{VH$ _wë`o {dgê$Z MmbUma
Zmhr. Z¡{VH$ _wë`m§À`m AmYmamdaM AmO Am§Vaamï´>r` ì`dñWm {Q>Hy$Z Amho. AmXem©Mo nmbZ PmboM
ZgVo Va OJmMm Ho$ìhmM {dZme Pmbm AgVm Va {Vgao _hm`wÕ KSy>Z Ambo AgVo.
3) em§VVm Am{U gwa{jVVm …
Am§Vaamï´>r` nmVirda AmXe©dmXr Ñï>rH$moZmÀ`m _mÜ`_mVyZ em§VVm Am{U gwa{jVVm {Z_m©U
H$aVm `oV Zmhr. H$mhr amï´>m§À`m ñdmWu {ZVr_wio Am§Vaamï´>r` em§VVobm, gwa{jVVobm YmoH$m {Z_m©U
hmoVmo. Á`m-Á`m doiog {dZme KSy>Z Ambm Ë`m-Ë`m doiog Am§Vaamï´>r` nmVirda em§VVogmR>r gm_w{hH$
à`ËZ Pmbo AmhoV. Ë`m gm_w{hH$ à`ËZm§Zm doimodoir `e XoIrb àmßV Pmbo Amho. ho AmXe©dmXmMo
`e Amho.
4) AmemdmXmda OJ gwa{jV …
Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV AmXe©dmXr Ñï>rH$moZmda ñdßZmiy AmemdmX åhUyZ Zoh_rM Q>rH$m hmoV
AgVo. Ogm _mUyg Ameoda OrdZ OJV AgVmo. VoM VÎd OJmbm XoIrb bmJy nS>Vo. g§nyU© OJmV
em§VVm Am{U gwa{jVVm {Z_m©U hmoB©b hm AmemdmX AmXe©dmXr Ñï>rH$moZm_wio {dH${gV hmoVmo. Ë`m_wio
Am§Vaamï´>r` nmVirda gwa{jVVoMr ^mdZm d¥ÕtJV hmoVo.
19
5) AmXe©dmXmMr Amdí`H$Vm …
Am§Vaamï´>r` nmVirda AmO Iar AmXe©dmXmMr Amdí`H$Vm {Z_m©U Pmbr Amho. _mZdmÀ`m ^m¡{VH$
àJVrZo {dZmemMr ~rOo {ZgJm©V noabr Jobr AmhoV ho gË` ZmH$maVm `oV Zmhr. AmO Am§Vaamï´>r`
nmVirda gm_w{hH$ g_ñ`m§Zr W¡_mZ KmVbo Amho. Z¡g{J©H$ AmnÎmr Ho$ìhm CX²^dob `mMr emídVr
Zmhr. _mZdmZo Aer H$mhr eómóo {Z_m©U Ho$br AmhoV H$s Vr g§nyU© OJmMm {dZme KS>dyZ AmUy
eH$VmV. hr ^rVr XoIrb _mZd OmVrg gVmdV Amho. Ë`m_wio OJmÀ`m g§ajUmgmR>r AmXe©dmXmnojm
Xwgam H$moUVm _mJ© Zmhr hm {dMma {Xdg|{Xdg ~imdV Amho.
darbà_mUo AmXe©dmXr Ñï>rH$moZmMo _wë`_mnZ hmoV Agbo Var hm Ñï>rH$moZ OmJ{VH$ em§VVoMm
nwañH$Vm© Agë`m_wio OJmbm `wÕmnmgyZ dmM{dÊ`mgmR>r AmXe©dmÚm§Zr nwT>rb Cnm` gyM{dbo AmhoV.
1) AmOn`ªVMm g§Kf© hm Zoh_rM bmoH$emhr {déÕ hþHy$_emhr Agm am{hbm Agë`m_wio bmoH$emhrbm
{damoYr Aer ì`dñWm g_mßV H$amdr.
2) Z¡{VH$Vobm _hÎd XoUmè`m amï´>m§Zr na§namJV gÎmobm _hÎd Z XoVm Z¡{VH$ {gÕm§VmMo nmbZ H$amdo
Am{U na§namJV gÎmm hr amOH$maUmnmgyZ A{bßV R>odmdr.
3) Am§Vaamï´>r` g§KQ>ZoMr ñWmnZm H$ê$Z {VÀ`m _mÜ`_mVyZ gÎmoÀ`m ZrVrÀ`m YmoaUmMm A§V H$amdm.
Aem àH$mao àË`oH$ amï´>m§Zr nañnam§À`m {hVmMr H$miOr KoD$Z gm_§Oñ`mMm Ñï>rH$moZ pñdH$maë`mg
`wÕmMr eŠ`VmM OJmV amhUma Zmhr.
ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ - 4
nwT>rb {dYmZo MyH$ H$s ~amo~a Vo gm§Jm.
1) AmXe©dmXr Ñï>rH$moZ A{VàmMrZ Amho.
2) A_o[aH$Z AÜ`j dwS´>mo {dëgZ `m§À`m nwT>mH$mamZo amï´>g§K hr g§KQ>Zm ñWmnZ Pmbr.
3) AmXe©dmXr Ñï>rH$moZ hm nma§nm[aH$ Ñï>rH$moZ Amho.
4) amï´>g§K hr g§KQ>Zm OJmVrb Xwgar Amho.
5) AmXe©dmX hm ñdßZmiy Ñï>rH$moZ Zmhr.
1.2.4.2 dmñVddmXr Ñï>rH$moZ (Realist Theory) …
Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV dmñVddmXr Ñï>rH$moZmbm A{Ve` _hÎdmMo ñWmZ Amho. dmñVddmXr Ñï>rH$moZmbm
ggÎmmdmXr Ñï>rH$moZ Agohr åhUVmV. Am§Vaamï´>r` amOH$maUmÀ`m g§X^m©V `m Ñï>rH$moZmda 18ì`m Am{U
19ì`m eVH$mV MMm© Pmbobr Agbr Var hm Ñï>rH$moZ A{Ve` àmMrZ Amho. àmMrZ {MZr {dMmad§V
"gwZ Pw§À`m' AmQ>© Am°\$ dm°a (Art of War) `m J«§WmV, H$m¡[Q>ë`mÀ`m AW©emómV Am{U Ww{gS>mB©S>gÀ`m
20
(History of the penoponnesian war) `m J«§WmV hr dmñVdmXr Ñï>rH$moZmda ^mî` H$aÊ`mV
Ambo Amho. _°{H$`mìhobrMo {bImZ hr `m Ñï>rH$moZmda ^anya Amho, Vo åhUVmV,- ""_Zwî` eó, YZ
Am{U ^mH$ar `wÕmMr eŠVr Amho. na§Vw `m Mma_Ü`o gwédmVrMo XmoZ gyÌo A{YH$ _hÎdnyU© AmhoV.
H$maU _Zwî` Am{U eó, YZ Am{U ^mH$ar àmßV H$ê$ eH$VmV, na§Vw ^mH$ar Am{U YZ, _Zwî`
Am{U eó àmßV H$ê$ eH$V ZmhrV.''
AmYw{ZH$ H$mimV dmñVddmXr Ñï>rH$moZmMr gwÌ~Õ _m§S>Ur h°Ýg _m°J]Wm° `m§Zr Ho$br Amho. `m
Ñï>rH$moZmV Om°O© Ho$VZ, amBg Zm°ëS>, ídaOZ~J©a, S>m°. hoÝar {H$qgOa Ë`mM~amo~a {ZíHo$, {Q´>íHo$,
{Q´>íHo$, hoam°ëS> bmgdob, ŠdrÝgr amB©Q>, B©. EM.H$ma, Šbm°S> Am{U ew_Z B. {dMmad§Vm§Zr `m Ñï>rH$moZmg
dmñV{dH$Vm àmßV H$ê$Z XoÊ`mMo H$m`© Ho$bo Amho.
dmñVddmXr Ñï>rH$moZmMr VÎdo …
1) Am§Vaamï´>r` nmVirda amï´>r` {hVmMr nyV©Vm H$aÊ`mgmR>r àË`oH$ amï´> à`ËZmMr namH$mï>m H$aVo.
VoWo Z¡{VH$Vobm Am{U AmXem©bm H$moUVoM ñWmZ {Xbo OmV Zmhr. _mJ© H$moUVm H$m AgoZm C{Ôï> _mÌ
EH$M AgVo Vo åhUOo amï´>r` {hV gmYZo ho hmo`.
2) ~XbË`m n[apñWVrZwgma amï´>mMr {ZVr ~XbyZ amï´>r` {hVmMm A{YH$ {dMma H$aUo. amï´>mMo {hV
hoM Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMo _hÎdnyU© Ü`o` _mZbo OmVo. gÎmoMm dmna H$aVmZm H$moUË`mhr ZrVr {Z`_m§Mm
{dMma Ho$bm OmV Zmhr. gË` hoM A§{V_ gË` AgVo.
3) gÎmoMm dmna H$aVmZm Am§Vaamï´>r` ñVamdarb n[apñWVrMm Aä`mg H$ê$Z EImÚm amOH$s`
KQ>ZoMr n[aUm_H$maH$Vm Vnmgbr OmVo. amï´>r` {hV gmÜ` H$aÊ`mgmR>r gÎmoMm dmna Zr{V_Îmonojm _hÎdmMm
_mZbm OmVmo. dmñVddmXr Ñï>rH$moZmV gÎmm hrM loð> _mZbr OmVo.
4) EH$m ì`ŠVrZo Xwgè`m ì`ŠVrda gÎmm ñWmnZ H$aUo hr Z¡g{J©H$ àd¥Îmr Amho. Am§Vaamï´>r`
amOH$maUmV Z¡{VH$ _wë` Am{U AmXe© Amnbm à^md {Z_m©U H$arV Zmhr. Va gÎmm Amnbm à^md
{Z_m©U H$aVo. hm AmOn`ªVMm B{Vhmg Amho. åhUyZM dmñVddmXr Ñï>rH$moZmg à^md {Z_m©U H$aUmam
Ñï>rH$moZ åhUVmV.
5) dmñVddmXr {gÕm§VmMm nwañH$ma H$aUmao {dMmad§V Am§Vaamï´>r` nmVirdarb ì`dhmamV gÎmm
hoM _w»` Ü`o` d C{Ôï> _mZVmV. gÎmo{edm` Xwgar H$moUVrM `§ÌUm Zmhr Agm Ë`mMm {dMma Amho.
6) Am§Vaamï´>r` amOH$maU åhUOo gÎmogmR>r Mmbbobm EH$ Ioi Amho. BVam§da gÎmm JmO{dUo hr
_mZdmMr àd¥Îmr Amho Am{U Ë`m AmYmamda Am§Vaamï´>r` g§~§YmMr aMZm H$m`_ Amho.
7) Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV g§Kf© AQ>i AgVmV. ho g§Kf© gÎmoMm AmYma KodyZ Or amï´>o gmoS>{dÊ`mMm
à`ËZ H$aVmV Vr amï´>o gÎmoÀ`m _mÜ`_mVyZ Amnbo dM©ñd ñWm{nV H$aVmV.
21
h°Ýg _mJ]W«m°Mm dmñVddmXr Ñï>rH$moZ …
A_o[aH$Z {dMmad§V h°Ýg _m°J]W«m°Zo dmñVddmXr {gÕm§VmMm nm`m aMbm. 1930 Z§Va Am§Vaamï´>r`
nmVirda gÎmobm AmVmoZmV _hÎd àmßV Pmbo. _m°J]W«m° `m§Zr "nm°{b{Q>Šg A_§J ZoeÝg' (Politics
Among Nations) `m J«§WmV dmñVddmXr Ñï>rH$moZmMm emór` Ñï>rH$moZmVyZ _m§S>Ur Ho$br. h°Ýg
_m°J]W«m°À`m dmñVddmXr Ñï>rH$moZmMr ghm _wbVÎdo nwT>rbà_mUo …
1) Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMo dmñV{dH$ {Z`_mÛmao {Z`§ÌU …
Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV dmñV{dH$ {Z`_m§Zm _hÎdmMo ñWmZ Amho. Ë`m_wio Am§Vaamï´>r` nmVirda
H$moUVmhr {ZU©` KoV AgVmZm dmñV{dH$Vobm Yê$Z ¿`mdm bmJVmo. _m°J]W«m°À`m _Vo, "g_mOm_Ü`o gm_m{OH$
{Z`§ÌUmgmR>r Ogo AZoH$ {Z`_ AgVmV Ë`mMà_mUo amï´>r` d Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMo {Z`§ÌU H$aÊ`mgmR>r
H$mhr {Z`_, VÎdo doJdoJir AgVmV. `m VÎdm§Mm AmYma KoD$Z Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMo dmñV{dH$
{Z`_mÛmao {ZU©` ¿`mdo bmJVmV.'
2) amï´>r` {hVmÀ`m àmßVrgmR>r eŠVrMm Cn`moJ …
_m°J]W«m° `m§Zr amï´>r` {hVmgmR>r eŠVr qH$dm gÎmm hm eãX dmnabm Amho. _m°J]Wm°À`m _Vo eŠVr
qH$dm gÎmm åhUOo EH$m ì`ŠVrMo AÝ` ì`ŠVrÀ`m ~wÕr Am{U H$m`m©da {Z`§ÌU àñWm{nV H$aUo hmo`.
`m {gÕm§VmZwgma amOH$s` ZoË`m§Zm Z¡{VH$ Am{U AZ¡{VH$ `m Jmoï>tMm {dMma Z H$aVm amï´>m§À`m {hVmZwgma
{dMma Am{U H$m`© H$amdo bmJVo. n[aUm_V… H$moUË`mhr amï´>mMo naamï´> YmoaU ho Ë`m amï´>mMo {hV,
Amdí`H$Vm `mZwgmaM {ZpíMV Ho$bo OmVo.
3) amï´>r` {hVmV n[apñWVrZwgma n[adV©Z hmoVo … …
Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV amï´>r` {hV ho H$m`_ ZgyZ Ë`mV n[apñWVrZwgma n[adV©Z KS>V AgVo.
_m°J]W«m° `m§À`m _Vo n[apñWVr amOH$s` amï´>r` {hV {ZYm©aH$ H$aÊ`mV _hÎdmMr ^y{_H$m ~OmdrV AgVo.
VgoM Ë`m {hVmÀ`m AZwf§JmZoM amOH$s` ì`dhma {ZpíMV hmoV AgVmV. `mM H$aUm_wio ~XbVr
n[apñWVr bjmV KoD$Z amOH$s` ZoV¥Ëdmbm amï´>r` eŠVrMm {dMma H$ê$Z naamï´>r` YmoaU {ZpíMV
H$amdo bmJVo.
4) Z¡{VH$Vobm Jm¡U ñWmZ …
Z¡{VH$Vm, ZrVr, {Z`_ `m ~m~tZm dmñVddmXmMm {damoY Zgbm Var hr Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV
amï´>mMo {hV, Amdí`H$Vm, n[apñWVr bjmV KoD$ZM Zr{V{Z`_m§Mm Cn`moJ H$amdm bmJVmo. JaO ^mgbrM
Va AZ¡{VH$ _mJm©À`m {dMmamMm Adb§~ H$ê$Z amï´>{hVmMo g§ajU H$amdo `mda dmñVddmXmMm ^a
Amho. dmñVddmXmZwgma amOH$maUmV {ddoH$ Am{U XyaXeunUm `m Jmoï>tZm gdm©V A{YH$ _hÎd Amho.
22
5) amï´>r` Z¡{VH$Vm Am{U Am§Vaamï´>r` Z¡{VH$Vm `mV g_Ýd` A^md …
_m°J]Wm° `m§Zr dmñVddmXmMm nwañH$ma H$aVmZm amï´>r` Z¡{VH$Vm, Zr{V_Îmm Am{U Am§Vaamï´>r` Z¡{VH$Vm
`m§À`mV H$moUË`mM àH$maMm g§~§Y qH$dm g_Ýd` _mÝ` Ho$bobm Zmhr. Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV àË`oH$
amï´>mMo ñdV§Ì amOH$s` ì`ŠVr_Îd AgyZ ñdV…À`m {hVmMr nyVu H$aUo hoM Ë`mMo à_wI H$m`© Agë`m_wio
Z¡{VH$VoMo {Z`_ `m§À`mda ~§YZH$maH$ ZgVmV.
6) amOH$s` joÌmV ñdm``Îmm …
dmñVddmXmMm ^a amOH$s` joÌmV ñdm``Îmm àñWm{nV H$aÊ`mda Agë`m_wio Ë`mZo amOH$s`
{dMmam§Zm amï´>r` {hV, amï´>r` gÎmm Am{U g§Kf© `m§Zm AJ«H«$_ XodyZ d¡km{ZH$ qH$dm Z¡{VH$ Ñï>rH$moZ
nyU©V… ZmH$mabm Amho. gÎmoMm {dMma H$aVmZm amOH$s` {dMmam§Mm g§X^© H$YrH$Yr `oV Agbm Var
Ë`mMo ñWmZ ho Xwæ`_ àH$maMo R>odbo Amho.
_m°J]Wm°Zo darbà_mUo dmñVddmXr Ñï>rH$moZmMr ghm à_wI VÎdo gm§{JVbr AmhoV Ë`m VÎdm§Mo
{díbofU Ho$ë`mg Vmo nwT>rb Jmoï>tda ^a XoV Agë`mMo ñnï> hmoVo.
_m°J]Wm°Mo dmñVddmXr Ñï>rH$moZm~ÔbMo {dMma …
_m°J]Wm°Mm dmñVdmXr Ñï>rH$moZ VrZ J¥hrV VÎdmda AmYmabobm Amho.
1) amOH$s` ì`ŠVtMr Amnë`m amï´>mMo {hV gmÜ` H$aÊ`mMr BÀN>m.
2) H$moUË`mhr amï´>mMo {hV ho Ë`m amï´>mÀ`m gr_og§~§Yr VgoM Am{W©H$ amOH$s` Am{U gm§ñH¥${VH$
à^md dmT>{dÊ`mer g§~§{YV AgVo.
3) amï´>r` {hVmÀ`m ajUmgmR>r amÁ` eŠVrMm dmna H$arV AgVmV.
_m°J]Wm° åhUVmV, "OJ ho nañna{damoYr {hVg§~§YmÀ`m g§Kfm©Mo OJ hmo`.' _m°J]Wm°À`m _Vo amOH$s`
{Z`_ ho _Zwî` ñd^mdmMm n[aUm_ AgyZ g§nyU© {díd ho _mZdr ñd^mdmMr à{VH¥$Vr Amho. Vo åhUVmV,
ho OJ Mm§Jbo dmB©Q>, Amamo½` AZmamo½`, OrdZ _¥Ë`y VgoM `wÕ Am{U em§VVm `m_Yrb gVV g§Kfm©Mo
Zmd hmo`. ñdmW© Am{U gÎmoMr bmbgm _Zwî` ñd^mdmV Zoh_rM _hÎdmMr R>aV Agë`m_wio dmB©Q> Am{U
g§Kf© `m§Mm _Zwî` ñd^mdmMo JwU åhUyZ ñdrH$ma H$amdm bmJVmo. _m°J]Wm° åhUVmV H$moUË`mhr àH$maMo
amOH$maU Agmo Ë`mV gÎmogmR>r gVV g§Kf© Mmby AgVmo. àË`oH$ amOH$s` {H«$`m hr 1) gÎmm àmßV H$aUo
VgoM Vr H$m`_ R>odUo 2) gÎmoV dmT> H$aUo 3) gÎmoMo àXe©Z H$aUo, `mdaM AmYm[aV AgVo.
àË`oH$ amï´> ñdV…À`m {hVmbm _hÎd XoD$ bmJbo Va g§Kf© A{Zdm`© ~ZVmo _J Aem pñWVrV
em§VVm àñWm{nV H$aÊ`mÀ`m Ñï>rZo _m°J]Wm°Zr nwT>rb VrZ _mJ© gwM{dbo AmhoV,
1) gÎmm {Z`§{ÌV H$aUo - {Z…eórH$aU em§VVm H$ama B. Zo
2) gÎmm hñVm§VarV H$aUo - {dídamÁ`mMr {Z{_©Vr
23
3) H$ama H$ê$Z -amOZ` nÕVrMm ñdrH$ma.
_m°J]W«m° `m§Zr amOZ`mÛmao em§VVm àñWm{nV H$aVm `oB©b Ago åhQ>bo Amho. Ë`m§À`m _Vo amOZ`
àË`j Am{U AàË`j Ago XmoZ àH$maMo H$m`© H$aVmo àË`j H$m`m©Ûmao amOZ` g§Kfm©Mo ñdê$n _`m©{XV
H$aVmo Am{U AàË`j H$m`m©Ûmao {dídg_mOmÀ`m {dH$mgmg ghmæ` H$arV AgVmo. Aem àH$mao _m°J]Wm°Zr
amï´>r` {hV Am{U gÎmm àmßVrÀ`m {d{^Þ {gÕm§VmMm Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV dmna H$ê$Z Ë`m§Zm g¡Õm§{VH$
A{Yð>mZ àmßV H$ê$Z {Xbo.
dmñVddmXr Ñï>rH$moZmMo _yë`_mnZ …
Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV dmñVdmXr Ñï>rH$moZmg A{Ve` _hÎdmMo ñWmZ Amho. _m°J]Wm° `m§Zr dmñVdmXr
Ñï>rH$moZmMr emóewÕ _m§S>Ur H$ê$Z `m {gÕm§Vmg _moR>m Zmdbm¡{H$H$ {_idyZ {Xbm Amho. hm Ñï>rH$moZ
dmñV{dH$Vobm Yê$Z Agbm Var hr `mV H$mhr Xmof AmT>iyZ `oVmV. Vo nwT>rbà_mUo …
1) gÎmm hoM A§{V_ gË` Zmhr …
Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV gÎmobm A{Ve` _hÎd Amho. nU Xwgè`m ~mOyZo {dMma Ho$ë`mg gÎmm
hrM _mZdr OrdZmMo A§{V_ gË` hmody eH$V Zmhr. _Zwî` hm nyU©nUo amOH$s` àmUr hmoD$ eH$V
Zmhr. amOH$s` BÀN>ogmR>rM _Zwî` Ymdni H$ê$ bmJbm Va Ë`mÀ`m BÀN>m nyU© hmoD$ eH$V ZmhrV.
_mZdmH$S>o amOH$s` A§JmEodOr BVahr A§Jo _hÎdmMo AgVmV. Ë`m§Zm ~mOybm gmê$Z _mZdr g§ñH¥$Vrg
nyU©Ëd àmßV hmoD$ eH$V Zmhr. Ë`m_wio gÎmm hoM A§{V_ gË` Zmhr.
2) gÎmonojm BVahr KQ>H$ _hÎdmMo …
Am§Vaamï´>r` nmVirda Ogo gÎmobm _hÎd Amho Vgo BVa KQ>H$m§Zmhr _hÎd Amho. gÎmr hrM gd©loð>
Agy eH$V Zmhr. gÎmo~amo~a bmoH$_V, OZVoMr A{Y_mÝ`Vm, amOH$s` ZoË`m§Mr _wËgÔo{Jar, AmXe©dmX
`m§Mmhr Am§Vaamï´>r` g§~§Ymda n[aUm_ hmoV AgVmo åhUOo Ho$di gÎmo^modVrM Am§Vaamï´>r` amOH$maU
{\$aV AgVo. Ago åhUUo g§`w[ŠVH$ Agy eH$V Zmhr.
3) amï´>r` {hVmMr H$ënZm AZmH$bZr` …
dmñVddmXr {dMmad§Vm§Zr amï´>r` {hVmg _moR>o àmYmÝ` {Xbo Amho na§Vw `m {dMmad§Vm_Ü`o amï´>r`
{hVmg§X^m©V EH$_V {XgyZ `oV Zmhr. Ë`m_wio amï´>r` {hVmMr H$ënZm AZmH$bZr` Am{U Añnï>
ñdê$nmMr dmQ>Vo.
4)
`wÕmg nmofH$ dmVmdaU …
dmñVddmXr {dMmad§Vm§Zr gÎmog AdmñVd _hÎd {Xë`m_wio amï´>mamï´>mV gÎmogmR>r _moR>o g§Kf© Am{U
ñnYm© {Z_m©U Pmbr. `m OJmV gÎmonojm Xwgar H$moUVrM ~m~ loð> Zmhr Aer EH$m§Jr {dMmaYmam nwT>o
Amë`mZo `wÕmg nmofH$ dmVmdaU {Z_m©U Pmbo.
24
5) {dMmaYmaoH$S>o Xwb©j …
OJmVrb àË`oH$ amï´>mMr EH$ doJir {dMmaYmam Amho. Ë`mda H$moUVrhr H$moUr hr ~§YZo Kmby
eH$V ZmhrV. àË`oH$ XoemMr {dMmaYmam Xwgè`m amï´>m~amo~a Owiob ho åhUUo g§`wŠVrH$ hmoUma Zmhr
`mH$S>o dmñVddmÚm§Zr Xwb©j Ho$bo.
6) _mZdr ñd^mdmMm EH$m§Jr {dMma …
_m°J]Wm°À`m _Vo "àË`oH$ _mUyg gÎmm{^bmfr Amho. åhUyZM Vmo AmH«$_H$ d gÎmm{nnmgy Amho ho
J¥{hV Yê$Z Ë`m§Zr dmñVddmXr Ñï>rH$moZmMr _m§S>Ur Ho$br nU `m OJmV H$mhr bmoH$ {Z…ñdmWu Va
H$mhr bmoH$ ñdmWu AmhoV. Ë`m_wio gdmªZm ñdmWu AWdm {Z…ñdmWu åhUUo ~amo~a Zmhr. åhUOoM hm
{dMma _mZdr ñd^mdmgmR>r EH$m§Jr ñdê$nmMm Amho.'
darbà_mUo dmñVddmXr Ñï>rH$moZm_Ü`o H$mhr Xmof, ÌyQ>r AmT>iV Agë`m Var `m Ñï>rH$moZmMo
H$mhr JwU hr {dMmamV KoÊ`mgmaIo AmhoV.
dmñVddmXr Ñï>rH$moZmMo JwU …
Am§Vaamï´>r` amOH$maU `m {df`mVrb hm EH$ emór` d _hÎdnyU© Ñï>rH$moZ Amho. `m Ñï>rH$moZmMo
JwU nwT>rbà_mUo …
1) emór` Ñï>rH$moZ …
Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV gÎmm g§H$ënZobm H|$Ðq~Xy _mZyZ dmñVddmXr Ñï>rH$moZmMr emór` _m§S>Ur
H$ê$Z _m°J]Wm°, AmoXoJmX©, ìhr.Amo.H$s, Om°O© H°$Q>brZ `m§Zr dmñVddmXr Ñï>rH$moZmMm Adb§~ H$ê$Z
amOH$s` OrdZmMo {díbofU Ho$bo Amho. _m°J]Wm° `m§Zr dmñVddmXr Ñï>rH$moZmbm emór` ñdê$nmMr OmoS>
XoD$Z dmñVddmXmMm emóewÕ nm`m aMbm.
2) gÎmoMo _hÎd …
Am§Vaamï´>r` g§~§YmV gÎmobm AË`§V _hÎd Amho. `m gÎmoMo _hÎd {ÌH$mbm~m{YV ñdê$nmMo Amho.
AmO gÎmoÀ`m OmoamdaM A_o[aHo$Zo Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV ñdV…Mo dM©ñd {Z_m©U Ho$bo Amho.
3) ì`mdhm[aH$ Ñï>rH$moZ …
Am§Vaamï´>r` nmVirda dmñVddmXr Ñï>rH$moZmda {Q>H$m hmoV Agbr Var hm {gÕm§V AZoH$ nmVù`m§da
dmñV{dH$ d ì`mdhm[aH$ R>abm Amho. ì`dñWmdmXr {gÕm§VmÀ`m {Z{_©Vr_wio `m {gÕm§VmMr H$mhr ~m~VrV
{nN>ohmQ> Pmbr Amho ho _mÝ` H$amdo bmJVo nU Am§Vaamï´>r` g_ñ`m§Mo AmH$bZ d {ZamH$aU Ho$di
Z¡{VH$Vobm Am{U AmXe©dmXmbm J«mø _mZyZ hmoV Zmhr. amOH$maUmV AmXe©dmXr {dMmad§Vm§Zm ñdßZmiy
OJmÀ`m ~mhoa H$mT>Ê`mMo H$m_ dmñVddmXr Ñï>rH$moZmZo Ho$bo Amho åhUyZM `m Ñï>rH$moZmV ì`mdhm[aH$
ñdê$n àmßV Pmbo Amho.
25
darbà_mUo dmñVddmXr {gÕm§VmV H$mhr Xmof Am{U JwU Agbo Var AmO gÎmogmR>r g§Kf© MmbyM
Amho. Am§Vaamï´>r` g§Kf© Zï> Pmbobm Zmhr. åhUyZ AmO hr _m°J]Wm° `m§À`m dmñVddmXr {gÕm§VmMo
_hÎd Amho.
ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ - 5 …
nwT>rb àíZm§Mr EH$-XmoZ dmŠ`mV CÎmao {bhm.
1) h°Ýg Oo _m°J]Wm° `m§Zr H$moUË`m J«§WmV dmñVddmXr Ñï>rH$moZ _m§S>bm ?
2) Ww{gS>mB©S²>g `m§Zr H$moUË`m J«§WmV dmñVddmXr Ñï>rH$moZmda ^mî` Ho$bo ?
3) dmñVddmXr Ñï>rH$moZmMm à_wI CX²JmVm åhUyZ H$moUmg AmoiIbo OmVo ?
4) dmñVddmXr Ñï>rH$moZmMo JwU gm§Jm .
5) dmñVddmXr Ñï>rH$moZ Z¡{VH$VoMo _hÎd ZmH$maVmo.
1.3 gmam§e … (Summary)
Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMo ñdê$n - `m KQ>H$mV AmnU AW©, ñdê$n Am{U ì`mßVr `m§Mm Aä`mg
H$ê$Z nm_a Am{U na{H$Ýg, h°Ýg Oo _m°J]Wm°, Ho$ZoW S>ãë`y Wm°ångZ Mmëg© Bbm`Ma bo{bñH$ J«m°g,
[ŠdÝgr amB©Q>, ßboS>b \$moS>© Am{U qbH$Z `m§À`m ì`m»`m {dMmamV KoD$Z Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMo
{gÕm§V `m_Ü`o AmXe©dmXr Am{U dmñVddmXr {gÕm§VmMm Aä`mg àñVwV àH$aUmV Ho$bm Amho.
1. Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMo ñdê$n …
1) Am§Vaamï´>r` amOH$maU - EH$ gm_m{OH$ emó
2) Am§Vaamï´>r` amOH$maU - EH$ ñdV§Ì Aä`mg {df`
3) Am§Vaamï´>r` amOH$maU - EH$ H$bm Am{U VÎdkmZ Amho.
4) Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMo Am§Vaamï´>r` ñdê$n.
5) g§Kf© Am{U g_Ýd`mMo emó.
1)
Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMo ~XbVo ñdê$n …
1) ZdrZ gmd©^m¡_ amÁ`m§Mm CX`
2) bmoH$Vm§{ÌH$ emgZmMm CX`
3) d¡km{ZH$ Am{U V§ÌkmZmË_H$ àJVr
4) Am§Vaamï´>r` g§KQ>Zm§Mm CX`
26
5) {dMmaàUmbr n[adV©Z
6) Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMo ZdrZ emór` d g¡Õm§{VH$ nÕVrZwgma AÜ``Z.
7) gmå`dmXrMr {nN>ohmQ>
8) bîH$ar gÎmoVrb ~Xb
9) VobmÀ`m amOZ`mMm n[aUm_
2) Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMr ì`mßVr …
1) amï´>m§À`m nañna g§~§YmMm Aä`mg
2) amï´>mamï´>m§À`m naamï´> YmoaUmMo AÜ``Z
3) Am§Vaamï´>r` g§~§YmMm Aä`mg
4) Am§Vaamï´>r` g§KQ>Zm§Mm Aä`mg
5) {dMmaàUmbtMm Aä`mg
6) Am§Vaamï´>r` gÎmmg§Kf©
7) amOZ`mMm Aä`mg
8) {Z`§ÌH$ ì`dñWoMm Aä`mg
9) Am§Vaamï´>r` {Z`_
10) amï´>r` amOH$maU
11) amï´>r` gÎmoMo Amdí`H$ KQ>H$
12) doJdoJù`m {gÕm§VmMm Aä`mg
13) amÁ`mMo ZoV¥Ëd
14) _mZdr dV©ZmMm Aä`mg
15) Am{W©H$ g§KQ>Zm§Mm Aä`mg.
3) Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMo {gÕm§V/Ñï>rH$moZ.
1) Am§Vaamï´>r` amOH$maUmÀ`m AÜ``ZmMm AmXe©dmXr Ñï>rH$moZ …
Am§Vaamï´>r` amOH$maUm_Ü`o AmXe©dmXr Ñï>rH$moZ A{VàmMrZ Amho. AmXe©dmXmMr _whÿV©_oT> amodÊ`mgmR>r
`mZ ñ_Q²>g bm°S>© am°~Q>© go{gb {bAm± ~wBMm© `m§Zr nwañH$ma Ho$bm. AmXe©dmXr {gÕm§VmMo nwañH$Ë`m©_Ü`o
dwS´>mo {dëgZ, ~Q´>mªS> agob, [aMS>© H$m°~oZ, {dë`_ b±S>, A°S>bg hŠgb, Om°Z Ho$ZoS>r B. Mm g_mdoe
27
hmoVm. {d{eï> Z¡{VH$ _wë`m§Mm pñdH$ma H$ê$Z amï´>mamï´>mV em§VVm, ~§Yw^md `m AmYmamda Zdr Am§Vaamï´>r`
ì`dñWm ApñVËdmV AmUUo gmoB©Mo hmoB©b Ago _mZUmam hm Ñï>rH$moZ Amho.
AmXe©dmXr Ñï>rH$moZ …
1) Z¡{VH$Vm
2) CXma_VdmX
3) qhgm Am{U `wÕmnmgyZ A{bßV
4) _mZdr AmXe©.
AmXe©dmXr {gÕm§VmVrb Xmof …
1) AmXe©dmXr Ñï>rH$moZ H$mb~mø R>abm.
2) àíZm§Mo {ZamH$aU hmoV Zmhr.
3) ñdßZmiy OJmMr {Z{_©Vr
4) Z¡{VH$ _wë`m§Mm èhmg.
AmXe©dmXr {gÕm§V/ Ñï>rH$moZmMo JwU …
1) AmXe©dmXr Ñï>rH$moZmMo _hÎd ZmH$maVm `oV Zmhr.
2) Z¡{VH$ _wë`m§daM Am§Vaamï´>r` ì`dñWm {Q>Hy$Z Amho.
3) em§VVm Am{U gwa{jVVm
4) AmemdmXmda OJ gwa{jV
5) AmXe©dmXmMr Amdí`H$Vm.
2) dmñVddmXr Ñï>rH$moZ …
Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV 1930 Z§Va dmñVddmXr Ñï>rH$moZmMm ñdrH$ma H$aÊ`mV Ambm. àmMrZ
{MZr {dMmad§V "gwZ Py§À`m' "AmQ>© Am°\$ dm°a' `m J«§WmV Am{U `w{gS>mBS>gÀ`m History of the
penoponnesian war) `m J«§WmV dmñVddmXr {gÕm§Vmda ^mî` H$aÊ`mV Ambo Amho. AmYw{ZH$
H$mimV h°Ýg _m°J]Wm° `m§Zr `m dmñVddmXr {gÕm§VmMr gwÌ~Õ _m§S>Ur Ho$br VgoM Om°O© Ho$VZ, amBg
Zm°ëS>, ídaOZ~J©a, S>m°. hoÝar {H$qgOa, {Zíbo, {Q´>íHo$, hoam°ëS> bmgdob, [ŠdÝgr amB©Q>, B©. EM, H$ma,
Šbm°S>, ew_Z B. Zr `m {gÕm§Vmg dmñV{dH$Vm àmßV H$ê$Z XoÊ`mMo H$m`© Ho$bo.
28
dmñVddmXr Ñï>rH$moZmMr VÎdo …
_m°J]W«m°À`m dmñVddmXr Ñï>rH$moZmMr ghm _wbVÎdo …
1) Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMo dmñV{dH$ {Z`_mÛmao {Z`§ÌU.
2) amï´>r` {hVmÀ`m àmßVrgmR>r eŠVrMm Cn`moJ.
3) amï´>r` {hVmV n[apñWVrZwgma n[adV©Z hmoVo.
4) Z¡{VH$Vobm Jm¡U ñWmZ.
5) amï´>r` Z¡{VH$Vm Am{U Am§Vaamï´>r` Z¡{VH$Vm `mV g_Ýd`mMm A^md.
6) amOH$s` joÌmV ñdm``Îmm.
_m°J]W«m°À`m dmñVddmXr Ñï>rH$moZm~Ôb {dMma …
dmñVddmXr Ñï>rH$moZmMo _wë`_mnZ …
Xmof …
1) gÎmm hoM A§{V_ gË`.
2) gÎmonojm BVa hr KQ>H$ _hÎdmMo.
3) amï´>r` {hVmMr H$ënZm AZmH$bZr`.
4) `wÕmg nmofH$ dmVmdaU
5) {dMmaYmaoH$S>o Xwb©j
6) _mZdr ñd^mdmMm EH$m§Jr {dMma.
JwU …
1) emór` Ñï>rH$moZ
2) gÎmoMo _hÎd
3) ì`mdhm[aH$ Ñï>rH$moZ
darbà_mUo Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMo ñdê$n, ì`mßVr Am{U Aä`mgmgmR>r Agbobo AmXe©dmXr
Ñï>rH$moZ Am{U dmñVddmXr X¥ï>rH$moZ `m{df`rMr g{dñVa _m§S>Ur àñVwV àH$aUmV H$aÊ`mV Ambobr
Amho. na§Vw gmam§e ê$nmZo AmnUmg Ago åhUVm `oB©b H$s Am§Vaamï´>r` amOH$maU hm {df` JVr_mZ
Agë`m_wio Ë`mMo ñdê$n hr JVrerb Amho AgoM åhUVm `oB©b.
29
1.4 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW© (Terms to Remember) …
Am§Vaamï´>r` amOH$maU - amï´>m§À`m emgZ nÕVrMm Am§Vaamï´>r` g§~§YmÀ`m g§X^m©Vrb Aä`mg.
Am§Vaamï´>r` g§~§Y -amï´>mamï´>mVrb nañna g§~§Y
Hw$Q>{ZVr - ì`whaMZm
H$ama - Vh, g§Yr
gÎmm - AÝ` ì`ŠVrÀ`m dV©Zmda à^md nmS>Ê`mMr j_Vm.
naamï´> YmoaU - EH$m amï´>mZo Xwgè`m amï´>m~m~V pñdH$mabobo YmoaU
amï´>r` {hV - EImÚm amï´>mÛmao g¡Õm§{VH$ ÑîQ>çm {ZpíMV Ho$bobo Ü`o`.
gmd©^m¡_- amÁ`mMr gd©loð> gÎmm, à^ygÎmm
amOZ` - dmQ>mKmQ>r åhUyZ Am§Vaamï´>r` g§~§YmMo ì`dñWmnZ H$aUo.
gÎmoMo {ÛYw«drH$aU - XmoZ amï´>mV gÎmm dmQ>n
~Xb - n[adV©Z
1.5 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao …
ñd`§ AÜ``Z àíZ - 1 -CÎmao
1) Am§Vaamï´>r` hm eãXà`moJ àW_ Ooao_r ~|W_ `m§Zr Ho$bm.
2) Am§Vaamï´>r` g§~§Y `m {df`mda n{hbo nwñVH$ nm°b Eg. [ae `m§Zr {b[hbo.
3) nm_a Am{U na{H$Ýg `m§À`m _Vo "Am§Vaamï´>r` amOH$maU' åhUOo amï´>mÀ`m emgZnÕVrMm Am§Vaamï´>r`
g§~§YmÀ`m g§X^m©Vrb Aä`mg hmo`.
4) A_o[aH$Z AÜ`j dwS´>mo {dëgZ `m§Zr Mm¡Xm H$b_r `moOZoÀ`m AmYmao amï´>g§K `m g§KQ>ZoMr ñWmnZm
Ho$br.
5) Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV gÎmogmR>r gVV g§Kf© AgVmo.
6) h°Ýg Oo _m°J]Wm° `m§Zr Am§Vaamï´>r` amOH$maUmbm Am§Vaamï´>r` g§~§YmMm Jm^m _mZbo Amho.
7) \o${bÝg J«m°g `m§À`m _Vo, "amï´>mamï´>mÀ`m naamï´> YmoaUm§Mm Aä`mg åhUOo Am§Vaamï´>r` g§~§YmMm
Aä`mg hmo`.'
8) gwZ Pw§ `m§Zr "AmQ>© Am°\$ dm°a' hm J«§W {b{hbm Amho.
9) h±Ýg Oo _m°J]Wm° `m§Zr dmñVddmXr Ñï>rH$moZ _m§S>bm.
30
10) h°Ýg Oo _m°J]Wm° `m§Zr (Politics Among Nations) `m J«§WmV Am§Vaamï´>r` amOH$maUm{df`r
dmñVddmXr {gÕm§V _m§S>bm.
ñd`§ AÜ``Z àíZ - 2 -CÎmao
1) Xwgè`m _hm`wÕmZ§Va A_o[aHo$À`m ZoV¥ËdmImbr bmoH$emhr amï´>o Am{U gmopìhEV a{e`mÀ`m ZoV¥ËdmImbr
gmå`dmXr amï´>o Aer OJmMr {d^mJUr hmoD$Z Ë`m§À`mV gÎmoMo {ÛYw«drH$aU Pmbo. XmoZ JQ>mV gÎmm
{d^mJbr.
2) ZdrZ gmd©^m¡_ amÁ`m§Mm CX`, bmoH$Vm§{ÌH$ emgZmMm CX`, d¡km{ZH$ Am{U V§ÌkZmË_H$ àJVr,
Am§Vaamï´>r` g§KQ>Zm§Mm CX` {dMmaàUmbr n[adV©Z, Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMo ZdrZ emór` g¡Õm§{VH$
nÕVrZwgma AÜ``Z `m_wio Xwgè`m _hm`wÕmZ§Va Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMo ñdê$n ~Xbbo.
3) OJmbm `wÕmnmgyZ dmM{dÊ`mgmR>r AmXe©dmÚm§Zr nwT>rb _mJ© gm§{JVbm.
1) AmOn`ªVMm g§Kf© hm Zoh_rM bmoH$emhr {déÕ hþHy$_emhr Agm am{hbm Agë`m_wio bmoH$emhrbm
{damoYr Aer ì`dñWm g_mßV H$amdr. 2) Z¡{VH$Vobm _hÎd XoUmè`m amï´>m§Zr na§namJV gÎmobm _hÎd
Z XoVm Z¡{VH$ {gÕm§VmMo nmbZ H$amdo Am{U na§namJV gÎmmhr amOH$maUmnmgyZ A{bßV R>odmdr.
3) Am§Vaamï´>r` g§KQ>ZoMr ñWmnZm H$ê$Z {VÀ`m _mÜ`_mVyZ gÎmoÀ`m ZrVrÀ`m YmoaUmMm A§V H$amdm.
4) Xwgè`m _hm`wÕmZ§Va {Z_m©U Pmboë`m erV `wÕmZo Am§Vaamï´>r` amOH$maUmbm {d{eï> ñdê$n àmßV
Pmbo. {_ImB©b Jmodm©Moìh `m§Zr a{e`mMr AW©ì`dñWm gmdaÊ`mgmR>r Am{U a{e`mbm Am{W©H$ g§H$Q>mVyZ
dmM{dÊ`mgmR>r "½bmgZmoñV' Am{U "noaoómoB©H$m' ho YmoaU Om{ha Ho$bo. Ë`m YmoaUmMm {dnarV n[aUm_
hmoD$Z a{e`mMo {dKQ>Z Pmbo. {dKQ>ZmMmM n[aUm_ gmå`dmXr amï´>mda hmoD$Z gmå`dmXmMr nrN>ohmQ>
Pmbr. 5) Xwgè`m _hm`wÕmZ§Va OJmV EH$m Zì`m `wJmMr nhmQ> Pmbr. Am{e`m, Am{\«$H$m, Am{U
b°{Q>Z A_o[aH$m `m I§S>mVrb nmaV§ÌmV AgUmè`m amï´>m_Ü`o ñdmV§Í`mgmR>r Midir gwê$ Pmë`m. Am{U
Ë`m MidirVyZ AZoH$ Zdmo{XV gmd©^m¡_ ñdV§Ì amÁ`o CX`mg Ambr. Ë`m_wio Xwgè`m _hm`wÕmZ§Va
OJmV gm_«mÁ`dmXmMm Am{U dgmhVdmXmMm AñV hmoD$ bmJbm.
ñd`§ AÜ``Z àíZ - 3 CÎmao
1) Am{W©H$ gmYZgm_wJ«r, V§ÌemómMr Hw$ebVm, ~m¡{ÕH$ Am{U e¡j{UH$ g§ñWm, ^m¡Jmo{bH$ ñWmZ,
Hw$eb Am{U AmQ>monera bmoH$g§»`m, `mo½` g§KQ>Z B. amï´>r` gÎmoMo _hÎdmMo KQ>H$ AmhoV.
2) EH$m amï´>mZo Xwgè`m amï´>m~m~V ñdrH$mabobo YmoaU qH$dm Ho$bobm ì`dhma hmo`.
3) Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV amï´>m§Mo g§~§Y nañnamV XmoZ àH$maMo AgVmV. Vo åhUOo {_ÌËdmMo Am{U
eÌyËdmMo g§~§Y. {_ÌËdmÀ`m g§~§YmV nañna ghH$m`© d _XVrMr ^mdZm AgVo. Va eÌyËdmÀ`m g§~§Ym_Ü`o
amï´>m§Mo g§~§Y ho g§Kfm©Mo qH$dm `wÕ gÑí` AgVmV.
31
4) AmYw{ZH$ H$mimV OJmVrb àË`oH$ amï´> Amnë`m amï´>r` {hVmbm àmYmÝ` XoVo. Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV
H$moUË`mhr amï´>mH$Sy>Z amï´>r` {hV gmÜ` H$aÊ`mMo C{Ôï> S>moù`mg_moa R>odyZM naamï´> YmoaUmMr OS>UKS>U hmoV AgVo.
5) Am§Vaamï´>r` g§~§YmÀ`m Aä`mgmMo ApñVËdM _wir H|$Ðr` gÎmoMm A^md Agbobm Am§Vaamï´>r`
g_mO Agë`m_wio amï´>mamï´>m§Zr nañna g§~§Ym~m~VÀ`m H$mhr {Z`_m§Zm _mÝ`Vm {Xbobr AgVo. Ë`m§ZmM
Am§Vaamï´>r` H$m`Xo åhUVmV.
ñd`§ AÜ``Z àíZ - 4 -CÎmao
1) ~amo~a$
2) ~amo~a
3) ~amo~a
4) My H $
5) My H $
ñd`§ AÜ``Z àíZ - 5 -CÎmao
1) h°Ýg Oo _m°J]W«m° `m§Zr (Politics Among Nations) `m J«§WmV dmñVdmXr
Ñï>rH$moZ _m§S>bm Amho.
2) Ww{gS>mB©S²>g `m§Zr (History of the penoponnesian War) `m J«§WmV
dmñVddmXr Ñï>rH$moZmda ^mî` Ho$bo Amho.
3) h°Ýg _m°J]W«m° `m§Zm dmñVddmXr Ñï>rH$moZmMm CX²JmVm åhUyZ AmoiIbo OmVo.
4) emór` Ñï>rH$moZ, gÎmoMo _hÎd, ì`mdhm[aH$ Ñï>rH$moZ ho dmñVddmXr
Ñï>rH$moZmMo JwU gm§JVm `oVmV.
5) dmñVddmXr Ñï>rH$moZ amOH$maUmV ~wÕr Am{U {ddoH$ `mbm àmYmÝ` XoVmo. `m {gÕm§VmV Z¡{VH$Vobm
Jm¡U ñWmZ AgVo. n[apñWVrZwgma Zr{V{Z`_m§Mm Cn`moJ Ho$bm OmVmo.
1.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
1) Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMm AW© Am{U ñdê$n ñnï> H$am.
2) Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMr ì`mßVr ñnï> H$am.
3) Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMm AmXe©dmXr Ñï>rH$moZ ñnï> H$am.
4) Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMm dmñVddmXr Ñï>rH$moZ ñnï> H$am.
32
1.7 A{YH$ dmMZmgmR>r J«§W ( Reference for further study)
1) S>m°. am`nyaH$a, dg§V (2001) Am§Vaamï´>r` g§~§Y, ZmJnya … _§Joe àH$meZ.
2) S>m°. ZbmdS>o n§{S>V (2014) Am§Vaamï´>r` g§~§Y, Am¡a§Jm~mX … H¡$bmg npãbHo$eÝg.
3) S>m°. ^moJbo, em§Vmam_. (2001) Am§Vaamï´>r` g§~§Y, ZmJnya … {dÚm àH$meZ
4) S>moio, Zm.`. (1998) Am§Vaamï´>r` g§~§Y, Am¡a§Jm~mX … {dÚm ~wŠg npãbeg©.
5) S>m°. Omoer, gwYmH$a J§. (1992) Am§Vaamï´>r` g§~§Y, na^Ur … Jmo_Q>oe àH$meZ.
6) S>m°. XmVo, gwZrb (1998) Am§Vaamï´>r` g§~§Y Am{U amOH$maU, Am¡a§Jm~mX … {dÚm ~wŠg npãbeg©.
7) S>m°. amg_, dmg§Vr Am{U S>m°. Imnao, H$[aAßnm (2007) Am§Vaamï´>r` g§~§Y Am{U amOH$maU,
H$moëhmnya … \$S>Ho$ àH$meZ.
8) àm. Hw$bH$Uu, gwYmH$a (2005) Am§Vaamï´>r` g§~§Y, bmVya … {dÚm^maVr àH$meZ.
9) àm. damS>H$a, aKwZ§XZ K. (1991) Am§Vaamï´>r` g§~§Y Am{U amOH$maU, ZmJnya … {dÚm àH$meZ.
10) S>m°. ~mMb, {d. _m. Am{U S>m°. Q>moZn, b{bVm. (1996) Am§Vaamï´>r` amOH$maU,
nwUo H$m°pÝQ>ZoÝQ>b àH$meZ.
11) àm. Hw$bH$Uu, ~r. dm`. Am{U àm. ZmB©H$dmS>o, AemoH$. (2004)
Am§Vaamï´>r` g§~§Y {gÕm§V Am{U ì`dhma, nwUo … lr {dÚm àH$meZ.
12)
( Jayapalan, N. (1999) International Relations, New Delhi : Atlantic Publishers)
13) _m°J]W«m° h°Ýg Zo - nm°{b{Q>Šg A_§J X ZoeZ²g.
33
~r.E.^mJ 3 amÁ`emñÌ nona-9/3 (63)
gÌ 5 : KQ>H$ 2
amï´>gÎmm
2.0 C{ÔîQ>ço
2.1 àmñVm[dH$
2.2 {df` {ddoMZ
2.2.1 amï´>gÎmoMm AW© Am{U ì`m»`m
2.2.2 amï´>gÎmoMo KQ>H$
2.2.2 .1
A) ñWm`r KQ>H$
1) ^m¡Jmo{bH$ KQ>H$
2) bmoH$g§»`m
3) Z¡g{J©H$ gmYZg§nÎmr
4) V§ÌkmZ
~) AñWm`r KQ>H$
1) {dMmaYmam
2) ZoV¥Îd
3) OZVoMo _Zmo~b qH$dm _ZmoY¡`©
2.3 gmam§e
2.4 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW© B.
2.5 ñd`§AÜ``Z àíZ Am{U CÎmao
2.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
2.7 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
34
2.0 C{ÔîQ>ço …
øm KQ>H$mÀ`m Aä`mgmZ§Va Amnë`mbm 1) amï´>r` gÎmm hr g§H$ënZm g_OyZ KoVm `oB©b.
2) amï´>gÎmoMm AW© Am{U ì`m»`m ñnï> H$aVm `oB©b.
3) amï´>gÎmoÀ`m à_wI KQ>H$m§Mr ^yJmob, bmoH$g§»`m, Z¡g{J©H$ gmYZg§nÎmr, V§ÌkmZ, {dMmaàUmbr
d amOH$s` ZoV¥Ëd _m{hVr KoVm `oB©b.
2.1 àmñVm{dH$ …
amï´>r` gÎmm hr Am§Vaamï´>r` amOH$maUmVrb _Ü`dVu g§H$ënZm _mZbr OmVo. "gÎmm' hm amOH$maUmMm
nm`m Amho. gÎmm hr amï´>r` g§ajU Am{U {hVg§~§Y OmonmgÊ`mMo à_wI gmYZ Amho. Am§Vaamï´>r` g_wXm`m_Ü`o
H$moUË`mhr amï´>mMm XOm© hm Ë`m amï´>mÀ`m gm_Ï`m©da, gÎmoda Adb§~yZ AgVmo. n[aUm_r àË`oH$ amï´>
Amnbr gÎmm, gm_Ï`© dmT>{dÊ`mÀ`m à`ËZmV AgVo Ë`mVyZM amï´>mamï´>m_Ü`o ñnYm© {Z_m©U hmoVo. H$maU
Ë`mdaM amï´>mMo ApñVËd, Ë`mMo gmd©^m¡_Ëd d Ë`mÀ`m {hVg§~§YmMr OnUyH$ Adb§~yZ AgVo. Aem
`m amï´>r` gÎmoMr OmonmgZm hr Ë`m XoemMo ^m¡Jmo{bH$ ñWmZ, g_mOaMZm, Z¡g{J©H$ gmYZg§nÎmr, Am¡Úmo{JH$
j_Vm, V§ÌkmZ, amOH$s` ì`dñWm, amï´>r` _ZmoY¡`©, bîH$ar gm_Ï`©, ZoV¥Ëd `m KQ>H$m§da Adb§~yZ
AgVo. åhUyZM amï´>r` gÎmm hr g§H$ënZm {dMmamV KoVmZm Ë`mMm AW© Am{U {d{dY KQ>H$ g_OyZ
KoÊ`mMr Amdí`H$Vm Amho.
2.2 {df` {ddoMZ$ …
gÎmoMr g§H$ënZm hr Oar `wamon_Ü`o 16ì`m eVH$mV amï´>-amÁ`mÀ`m H$ënZoÀ`m CX`m~amo~a {dH${gV
Pmbr Agbr Var Ë`mÀ`m {H$VrVar ^maV d MrZ gma»`m Xoem_Ü`o {dMmad§eVm§Zr Amnë`m {dMmamV
d gm{hË`mV H|$ÐñWmZ {Xbo hmoVo. Ë`m§Zr gÎmm hr amOH$maUmMm H|$Ðq~Xy Amho Ago åhQ>bo Amho. àË`oH$
XoemÀ`m gÎmm gm_Ï`m©da naamï´> YmoaU R>aV AgVo. àñVwV àH$aUm_Ü`o amï´>r` gÎmoMm AW© Am{U
Ë`mMo KQ>H$ `mMm {dMma H$amd`mMm Amho. gwadmVrbm AmnU amï´>gÎmoMm AW© {dMmamV KoUma AmhmoV.
2.2.1 amï´>gÎmoMm AW© Am{U ì`m»`m$ …
Am§Vaamï´>r` amOH$maUm_Ü`o amï´>r` gÎmoMm, gm_Ï`m©Mm àm_w»`mZo {dMma Ho$bm OmVmo.
amîQ´>gÎmm hr Am§Vaamï´>r` amOH$maUmVrb à_wI g§H$ënZm Amho. _m°J}ÝWm `m§À`m _Vo Am§Vaamï´>r`
amOH$maU åhUOo amîQ´>mamï´>mV Mmbbobm gÎmm-g§Kf© hmo`. Ë`m§À`m _Vo OJ ho nañna{damoYr {hVg§~§Ym§À`m
g§Kfm©Mo OJ Amho. OJmV Mm§Jbo-dmB©Q>, Amamo½` d amoJamB©, em§VVm d `wÕ `m§À`m_Ü`o H$Yrhr Z
g§nUmam g§Kf© gX¡d Mmby AgVmo. gÎmmbmbgm hr _Zwî` _mÌmV _hÎdmMr AgVo. hr bmbgm amOH$maUmMm
35
H|$Ðq~Xy AgVo gÎmm ho amï´>{hV gmÜ` H$aÊ`mMo gmYZ hmo`. amï´>mMm CÁÁdb ^{dî`H$mi amï´>r` gÎmoda
Adb§~yZ AgVmo. amï´>r` gÎmoMm {dMma 16ì`m eVH$mV amï´>-amÁ`mÀ`m H$ënZoÀ`m CX`m~amo~a {dH${gV
Pmbobm Agbm Var Ë`mÀ`m {H$VrVar AmYr ^maV MrZgma»`m XoemV H$mhr {dMmad§Vm§Zr gÎmoMm
{dMma Ho$bobm _Zwñ_¥VrV naamï´>g§~§Y Am{U `wÕ{df`H$ {dMmamV gÎmm gm_Ï`m©bmM _hÎd {Xbo Amho.
_hm^maVmVrb em§Vrndm©V gÎmobm _hÎd {Xbo Amho. H$m¡{Q>ë`mZo Amnë`m "AW©emó' J«§WmV gÎmoÀ`m
~m~VrV _hÎdnyU© {dMma _m§S>bobo AmhoV. MrZr {dMmad§V gZ Ëñ`y (Sun Tzu)`mZo Amnë`m "AmQ>©
Am°\$ dm°a' `m J«§WmV gÎmo{df`r _hÎdnyU© {dMma _m§S>bo AmhoV.
_Ü``wJmV _°{H$`mìhobr, Wm°_g hm°ãg, hoJob `m§Zr amï´>r` gÎmoMm {dMma Ho$bm hmoVm. 20ì`m eVH$mV
_m°J}ÝWm°, bm°gdob, S>mB©H$ B. {dMmad§Vm§Zr gÎmoMm {dMma Ho$bm hmoVm. gÎmoMo ñdê$n gVV ~XbV AgVo
Ë`m_wio OmJ{VH$ amOH$maU ho n[adV©Zerb AmT>iVo. 19ì`m eVH$mV B§½b§S> ho _hmgÎmm hmoVo. Va AmO
A_o[aH$m ho amï´> à_wI _hmgÎmm ~Zbo Amho. Xwgè`m _hm`wÕmV ~o{MamI Pmbobo OnmZ ho NmoQ>o amï´> AmO
OmJ{VH$ Am{W©H$ _hmgÎmm ~ZV Amho. ^maV-MrZ gmaIr amï´>o _hmgÎmoÀ`m {XeoZo dmQ>Mmb H$arV AmhoV.
Am§Vaamï´>r` amOH$maU g_OyZ KoÊ`mgmR>r gÎmoMr g§H$ënZm g_OyZ KoUo Amdí`H$ Amho."'
amï´>r` gÎmoMr ì`m»`m$ …
Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV amï´>r` gÎmm (National Power)hm AË`§V _hÎdmMm KQ>H$ _mZbm
OmVmo. gÎmoda amï´> {Q>H$Vo d gm_Ï`m©da amï´>mMo ^{dVì` Adb§~yZ AgVo. gÎmm amï´>mMm gd© ì`dhmamMm
H|$Ðq~Xy _mZbm OmVmo. åhUyZM amï´>mMo naamï´> YmoaU gÎmoÀ`m g§H$ënZo^modVr {\$aV AgVo.
H$mhr {dMmad§Vm§Zr amï´>r` gÎmoMr ì`m»`m nwT>rb à_mUo Ho$br Amho.
1)
h°Ýg Oo. _mJ}Ý`m° `m§À`m _Vo$,
""gÎmm åhUOo EH$m _mUgmMo Xwgè`m _mUgmÀ`m _Z d H¥$Vtda {Z`§ÌU hmo`.''
2)
Om°O© ídoPoZ~O©aÀ`m _VmZwgma,
""Amnbr BÀN>m BVam§da WmondÊ`mgmR>r Am{U BVam§Zr {damoY Ho$bm Va Vmo {damoY _moSy>Z BÀN>m
bmXÊ`mMr n[aUm_H$maH$ eŠVr åhUOo gÎmm hmo`.''
3) bm°gdob Am{U A~«mh_ `m§À`m _Vo,$
""{ZU©` à{H«$`oVrb gh^mJ åhUOo amï´>gÎmm hmo`.''
4)
Am°J}ñH$sÀ`m _Vo,$
""Amnë`m {hVg§~§YmÀ`m g§ajUmgmR>r Xwgè`m amï´>mÀ`m ì`dhmambm à^m{dV H$aÊ`mMr j_Vm
36
åhUOo amï´>r` eŠVr hmo`.''
5) \o$S>b\$moS>© Am{U qbH$Z `m§À`m _Vo,$
""Am{W©H$, _mZ{gH$, Z¡{VH$, bîH$ar Am{U amOH$s` KQ>H$mnmgyZ ~Zbobo Am{U amï´>{hVmÀ`m g§dY©ZmgmR>r
`eñdrnUo dmnabo OmUmao amï´>mMo gm_Ï`© åhUOo amï´>eŠVr hmo`.''
darb ì`m»`m§Mm Ame` bjmV KoVm AmYw{ZH$ amÁ`ì`dñWoV gÎmm hr g§H$ënZm _hÎdmMr Amho.
EH$m amï´>mZo qH$dm ì`ŠVrZo Xwgè`m amï´>mda AWdm ì`ŠVrda {Z`§ÌU R>odUo d Amnë`m BÀN>oà_mUo
ì`dhma H$aÊ`mg àd¥Îm H$aUo qH$dm Xwgè`m amï´>mg _Zmà_mUo ì`dhma H$aÊ`mnmgyZ amoIÊ`mMr EH$m
amï´>Mr `mo½`Vm åhUOo "amï´>r` gÎmm' hmo`.
2.2.2 amï´>gÎmoMo KQ>H$$ …
amï´>r` gÎmoMm, gm_Ï`m©Mm Am§Vamï´>r` amOH$maUmda n[aUm_ hmoV AgVmo. àË`oH$ amï´>mOdi H$_rA{YH$ à_mUmV gÎmm AgVo. amï´>mMr gÎmm Á`m KQ>H$m_wio {ZpíMV hmoVo Ë`mbm amï´>gÎmoMo KQ>H$ Ago
åhUVmV. `mVrb H$mhr KQ>H$ _yV© ñdê$nmV {XgVmV Va H$mhr A_yV© AgVmV. VgoM H$mhr ñWm`r
Va H$mhr AñWm`r AgVmV Aem gd©M KQ>H$m§Mr {_iyZ amï´>gÎmm {ZYm©[aV hmoVo AgVo. gÎmm hr Am§Vaamï´>r`
amOH$maUmMr _Ü`dVu g§H$ënZm Amho. OJmVrb gd© g§Kf© gÎmogmR>rM Mmbbobo AgVmV. Ë`m_wio
àË`oH$ amï´> Amnbr eŠVr AWdm gm_Ï`© dmT>{dÊ`mMm à`ËZ H$arV AgVo. Ë`m_wio ho gm_Ï`© AWdm
eŠVr Á`m KQ>H$mda Adb§~yZ AgVo Ë`m amï´>gÎmoÀ`m KQ>H$m§Mo dJuH$aU nwT>rbà_mUo 2.2.2.1 A) ñWm`r KQ>H$ - …
`m_Ü`o
1) ^m¡Jmo{bH$ KQ>H$ - `m_Ü`o ZH$meo, gr_m, hdm_mZ, AmH$ma, pñWVr AWdm ñWmZ, ñWbmH¥$Vr B.
2) bmoH$g§»`m
3) Z¡g{J©H$ gmYZg§nÎmr
4) V§ÌkmZ
~) AñWm`r KQ>H$ - …
`m_Ü`o 1) {dMmaYmam 2) ZoV¥Ëd 3) OZVoMo _Zmo~b qH$dm _ZmoY¡`©
2.2.2.1 ^m¡Jmo{bH$ KQ>H$ …
^yJmob hm EImÚm Xoemer gÎmm {Z_m©U H$aUmam AWdm g~b H$aUmam AË`§V _hÎdmMm KQ>H$
hmo`. XoemMo naamï´> YmoaU Ë`mMm ^yJmob R>a{dVmo Ago Zonmo{b`ZZo åhQ>bo Amho. amÁ`emómg§X^m©Vrb
37
^yJmobmÀ`m Aä`mgmbm ^yamÁ`emó Ago åhUVmV. _°qH$S>a, ñnmB©H$`Z, ê$S>m°ë\$ OoboZ MrZr `m nÕVrMm
Aä`mg Ho$bm. àË`oH$ XoemÀ`m A§VJ©V d ~mø amOH$maUmda Ë`m XoemÀ`m ^m¡Jmo{bH$ pñWVrMm
n[aUm_ hmoV AgVmo. H$moUË`mhr XoemÀ`m naamï´> YmoaUmVrb BVa KQ>H$ ~Xby eH$VmV na§Vw Xoembm
bm^bobr ^y_r ~Xby eH$V Zmhr åhUyZ ^m¡Jmo{bH$ KQ>H$m§Mm amï´>mÀ`m gÎmoda d gm_Ï`m©da {ZpíMV
n[aUm_ hmoV AgVmo. `m KQ>H$mbm nwT>rb KQ>H$ g_m{dï> hmoVmV.
A) ZH$meo$
(Maps)
…
Am§Vaamï´>r` amOH$maUmÀ`m Aä`mgmgmR>r {d{dY àH$maMo ZH$meo AË`§V Cn`wŠV R>aVmV. ZH$memÀ`m
_mÜ`_mVyZ EHy$U joÌ\$i, bmoH$g§»`m, Z¡g{J©H$ gmYZg§nÎmr, I{ZO Ðì`m§Mo gmR>o, Ë`m XoemVrb _hÎdmMr
{R>H$mUo, `wÕñWio BË`mXtMm VwbZmË_H$ Aä`mg H$aVm `oVmo. `m ZH$mem§Mm Cn`moJ eoOmar amï´>§er
{Z_m©U Pmbobo gr_mdmX gmoS>{dÊ`mgmR>r H$aÊ`mV `oVmo. `wÕH$mimV Va ZH$mem§Zm \$maM _hÎd àmßV
hmoVo. H$maU Ë`mÛmao eÌy§Mr ñWio, Ë`m§À`m hmbMmbr `m§Mo gImob kmZ àmßV hmoVo. H$mhr Xoe Va
ñdV…À`m XoemMo ZH$meo ZdrZ nÕVrZo V`ma H$ê$Z Ë`mV Amnë`m OdiÀ`m amï´>mMm ^mJ Amnbm
åhUyZ XmI[dVmV. CXm.- MrZ d nm{H$ñVmZ. MrZZo ^maVmMm ~amM ^mJ d ñWio Amnë`m ZH$memV
XmI{dbm Amho. Va nm{H$ñVmZZo H$mí_raMm H$mhr ^mJ Amnë`m ZH$memV XmI{dbm Amho. `mM H$maUm_wio
MrZ d nm{H$ñVmZ~amo~a ^maVmMm g§Kf© gwê$ Amho. EH§$Xarbm ZH$mem hm ^m¡Jmo{bH$ KQ>H$mVrb _hÎdmMm
KQ>H$ _mZbm OmVmo.
~) joÌ\$i-AmH$ma$
(Size)
…
amï´>gÎmoMm Xwgam _hÎdmMm KQ>H$ åhUOo Ë`m XoemMo AmH$ma_mZ hmo`. H$moUË`mhr XoemMm AmH$ma,
joÌ\$i qH$dm {dñVma Ë`m XoemMr gÎmm qH$dm eŠVr {ZYm©[aV H$aVmo. OJmÀ`m ZH$memdê$Z ZOa
{\$a{dë`mg Ago {XgVo H$s H$mhr amÁ`o bhmZ Va H$mhr amÁ`o AmH$ma {dñVmamZo Iyn _moR>r Agbobr
{XgVmV. gdm©V bhmZ amÁ` ìh°Q>rH$Z Va gdm©V _moR>o a{e`m ho Amho. XoemMo joÌ\$i _moR>o, O_rZ
gwnrH$ Agob Va Ë`m amï´>mMr eŠVr Zoh_r dmT>V amhVo. _moR>m ^yàXoe bm^boë`m XoemV OmñV bmoH$g§»`m
amhÿ eH$Vo {edm` `wÕàg§Jr eÌy Aem Xoemda H$ãOm H$ê$ eH$V Zmhr. a{e`m, MrZ, H°$ZS>m `m§Mm
AmH$ma _moR>m Agë`mZo Ë`m§Zm BVa amÁ`o qOHy$ eH$V ZmhrV. Amnë`m _moR>çm AmH$mam_wioM a{e`m
Zonmo{b`Z d {hQ>baMm nam^d H$ê$ eH$bm. _moR>çm XoemMm H$mhr ^mJ eÌy amïmZo qOH$bm Var Ë`mdaMm
Vm~m \$ma H$mi R>ody eH$V Zmhr. CXm. OnmZZo AZoH$ doim MrZMm àXoe qOH$bm na§Vw Z§Va Ë`mbm
Vmo ^mJ gmoSy>Z Úmdm bmJbm. `mCbQ> AmH$mamZo bhmZ Agboë`m CXm. g_m{b`m, ~ëJo[a`m, ~opëO`_,
PoH$moñbmpìh`m, d J«rg `m amÁ`m§Zm AZoH$ doim nam^d ñdrH$mamdm bmJbm.
AWm©V AmH$ma d joÌ\$imÀ`m g§X^m©V H$mhr amÁ`o AndmX AmhoV CXm. B§½b§S> d OnmZ `m§Mm
AmH$ma bhmZ AgyZhr Ë`m§Mo \$mago ZwH$gmZ Pmbobo Zmhr. CbQ> AmH$ma _moR>m AgyZ, VoWrb O_rZ
38
gwnrH$ Zgbr, VoWo I{ZO g§nÎmrMm A^md Agbm Va Ë`m {R>H$mUr Am¡Úmo{JH$ àJVr hmoD$ eH$V
Zmhr. EH§$XarV XoemMm AmH$ma hm g§ajU d AmH«$_UmË_H$ `wÕmgmR>r Cn`moJr R>ê$ eH$Vmo na§Vw amï´>r`
gÎmoMo VoM EH$ {ZUm©`H$ VÎd R>ê$ eH$V Zmhr H$maU _moR>çm AmH$mamÀ`m Xoem§Zm gr_oMo g§ajU d
A§VJ©V gwajm `mda Iyn IM© H$amdm bmJVmo. WmoS>Š`mV AmOÀ`m {dkmZ d V§ÌkmZm_wio bhmZ amï´>m§ZmgwÕm
Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV _hÎd àmßV Pmbo Amho. Var AmOhr XoemMm AmH$ma hm ^m¡Jmo{bH$ KQ>H$mVrb
_hÎdmMm KQ>H$ _mZbm OmVmo.
H$) hdm_mZ$
(Climate)
…
H$moUË`mhr XoemÀ`m amï´>gÎmoda n`m©`mZo Ë`m XoemÀ`m naamï´> YmoaUmda hdm_mZmMm _moR>m n[aUm_
hmoV AgVmo. amï´>gÎmoda n`m©`mZo Ë`m XoemÀ`m ^m¡Jmo{bH$ pñWVr AWdm ñWmZmda Ë`m XoemMo hdm_mZ
Adb§~yZ AgVo. XoemMo hdm_mZ AVr CîU qH$dm AVr W§S> hdm_mZ, amoJQ> d X_Q> hdm_mZ VgoM
gVV nmD$g Agy Z`o. Ë`m_wio Ë`m XoemÀ`m _mUgm§À`m H$m`©eŠVr d CËgmhmda n[aUm_ H$aVmV.
Ë`m_wio l_ d eŠVr `m§Mm CËnmXZ joÌmV nyU© Cn`moJ hmoD$ eH$V Zmhr. amï´>mMo CËnmXZ KQ>Vo n`m©`mZo
Ë`mMm amï´>mÀ`m eŠVrda {dnarV n[aUm_ hmoVmo. `mCbQ> g_erVmoîU hdm_mZ AgUmao Xoe àJVr H$ê$
eH$VmV. CËgmhdY©H$ hdm_mZmV bmoH$ CËgmhmZo H$m_ H$aVmV, Ë`m§Mr H$m`©eŠVr CÚmoJerbVm dmT>Vo.
AVr CîU hdm_mZmV bmoH$ df©^a l_ H$ê$ eH$V ZmhrV. Ë`m§À`mV {Zê$Ëgmh d Amig {Z_m©U
hmoVmo. Ë`mMà_mUo AVr W§S> àXoemVrb bmoH$ \$ma H$m_ H$ê$ eH$V ZmhrV H$maU gVV ~\©$ nS>V
AgVmo. XoemMo nO©Ý`_mZ, Ajm§e, dmè`mMr {Xem `mdê$Zhr hdm_mZ R>aV AgVo. àM§S> nmD$g d
dmid§Q> Agbobo àXoe _mZdr dñVrbm Cn`moJr R>aV ZmhrV.
hdm_mZmÀ`m naamï´>YmoaU d amï´>eŠVrda \$ma n[aUm_ hmoVmo. A_o[aH$m, a{e`m, O_©Zr, \«$mÝg,
BQ>br `m Xoem§À`m CÎm_ hdm_mZm_wio Ë`m§Mr OmJ{VH$ à{Vð>m dmT>bobr {XgVo. `mÀ`mCbQ> X{jU d
X{jU nyd}H$S>rb Xoem§Zm nmdgmda Adb§~yZ ahmdo bmJVo. VgoM øm ^mJmVrb hdm_mZ CîU Amho.
CXm. ^maV, B§S>moZo{e`m, _bm`m B. Ë`m_wio `m Xoem§Mr {deof àJVr Pmbobr Zmhr. hdm_mZmMm amï´>mÀ`m
gm_Ï`m©da n`m©`mZo naamï´>YmoaUmda gH$mamË_H$ AWdm ZH$mamË_H$ n[aUm_ hmoV AgVmo. Ë`m_wioM AbrH$S>rb
H$mimV amï´>m§Zm hdm_mZmda {Z`§ÌU R>odÊ`mMo à`ËZ H$amdo bmJV AmhoV.
S>$) pñWVr qH$dm ñWmZ
(Location)
…
XoemÀ`m AmH$mamnojm _hÎdmMo VÎd åhUOo Ë`m XoemMo ñWmZ qH$dm pñWVr hmo`. `mMm amï´>mÀ`m
gm_Ï`m©da n[aUm_ hmoV AgVmo. VgoM Am§Vaamï´>r` amOH$maUmVrb _hÎd VgoM Am{W©H$ {dH$mg d
g§ajU ho `m KQ>H$mda Adb§~yZ AgVo. ^m¡Jmo{bH$ ñWmZmMm naamï´> YmoaUmer {ZH$Q>Mm g§~§Y Amho.
B§½b§S> d OnmZ `m Xoem§À`m {d{eï> ñWmZm_wio Ë`m§Zm OmJ{VH$ _hÎd àmßV Pmbo Amho. A_o[aH$m `wamon
I§S>mnmgyZ AQ>bm§{Q>H$ _hmgmJam_wio n¥WH$ Pmbr Agë`m_wio `wamonÀ`m amOH$maUmnmgyZ ñdV§Ì amhÿ
39
eH$br d AmO OmJ{VH$ _hmgÎmm åhUyZ H$m`©aV Amho. VgoM B§½b§S>gwÕm `wamo{n` XoemnmgyZ n¥WH$
Agë`m_wio Vo AS>rM eVHo$ gÎmmg§VwbZmMo H$m`© H$ê$ eH$bo. Amëng nd©Vm_wio BQ>brMo AZoH$ doim
ajU Pmbo Amho. `mM nd©Vm_wio _Ü`nyd}H$S>rb XoemH$Sy>Z BQ>brda ¹${MVM AmH«$_U Pmbobo {XgVo.
hm±JH$m±J, _mëQ>m, ES>Z, qgJmnya `m ~§Xam§Mm Ë`m§À`m {d{eï> pñWVr_wio {dH$mg Pmbm Amho. Am{W©H$
ì`dñWoer XoIrb pñWVrMm g§~§Y AgVmo. CXm. _mgo_mar, {eH$ma, newnmbZ, eoVr B. ì`dgm` amÁ`mÀ`m
pñWVrda Adb§~yZ AgVmV. Am§Vaamï´>r` dm`w_mJ© d Ob_mJ© {dH${gV Pmboë`m _mJm©darb amÁ`m§Mm
{dH$mg hmoVmo. ^maVmÀ`m ~m~VrV CÎmaog {h_mb`, X{jUog qhXr _hmgmJa, npíM_og Aa~r g_wÐ d
nyd}g ~§JmbMm CngmJa `m Z¡g{J©H$ ñWmZm_wio ^maVmMo g§ajU Pmbobo Amho. Ë`mMà_mUo pñdËPbªS>,
Zm°d} d ñdrS>Z hr amîQ´>o Amnë`m {d{eï> ^m¡Jmo{bH$ ñWmZm_wio `wamonÀ`m amOH$maUmnmgyZ ñdV§Ì am{hbobr
AmT>iVmV. WmoS>Š`mV amï´>mMr ^m¡Jmo{bH$ pñWVr qH$dm ñWmZ amï´>mMo gm_Ï`© à^m{dV H$arV AgVo.
B$) ñWbmH¥$Vr$
(Topography)
…
Z¡g{J©H$ gr_m Agboë`m amÁ`mg AmH«$_UmnmgyZ ~Mmd H$aVm `oVmo. gr_odarb _moR>o_moR>o nd©V
amÁ`mMo ajU H$arV AgVmV. Ë`mMà_mUo amÁ`mV dmhUmè`m ZÚm VgoM g_wÐ `m§Mmhr g§ajUmgmR>r
Cn`moJ hmoVmo. `wamonr` amÁ`m§Mr ñWbmH¥$Vr CÎm_ Agë`m_wio VoWo Mm§Jbr ~§Xao {Z_m©U Pmbr AmhoV.
`m ~§Xam§_wio Cd©arV OJmer g§nH©$ `oD$Z {dH$mg H$aVm `oVmo. `mCbQ> Am{\«$Ho$bm CÎm_ ñWbmH¥$VrÀ`m
A^mdr {dH$mg H$aVm Ambobm Zmhr. _moR>_moR>çm ZÚm_wio gd©Xya ñdñVmV dmhVyH$ hmoD$ eH$Vo. d
ì`mnma ì`dgm` dmTy> eH$Vmo. CÎm_ ñWbmH¥$Vr_wio ^anya nmD$g nS>Vmo. hdm Mm§Jbr amhVo d Ë`mMm
amÁ`mÀ`m Am{W©H$ d gm§ñH¥${VH$ {dH$mgmbm MmbZm {_iVo. CÎma pìhEVZm_ d X. pìhEVZm_ g§Kfm©V
CÎma pìhEVZm_Ü`o XmQ> O§Jb Agë`m_wio pìhEQ>H$m±J g¡Ý`mbm J{_Zr H$mì`mZo X. pìhEVZm_er bT>Vm
Ambo. A_o[aHo$Zo ho O§Jb ~m±~ Q>mHy$Z Zï> H$aÊ`mMm à`ËZ Ho$bm na§Vw Ë`m§Zm Ë`mV `e Ambo Zmhr.
Ë`mMà_mUo eoH$S>mo dfm©nmgyZ CÎmaoH$S>o {h_mb`, X{jUoH$S>o g_wÐ Aem d¡{eîQ>çnyU© ñWbmH¥$Vr_wio
^maVmMo ajU Pmbo Amho.
\$$) gr_m$
(Boundaries)
…
XoemÀ`m gr_m Z¡g{J©H$ AWdm H¥${Ì_hr AgVmV. g_wÐ{H$Zmam, nd©V, ZÚm øm Ë`m XoemÀ`m
Z¡g{J©H$ gr_m R>aVmV. Ë`mMà_mUo H$mhr XoemÀ`m gr_m H¥${Ì_[aË`m AmIboë`m AgVmV. Ë`m§À`m
gr_maofmV ~Xb hmoD$ eH$Vmo. CXm. O_©Zr d \«$mÝg `m§À`m gr_m H¥${Ì_ Agë`mZo Ë`m§À`mV AZoH$
doim `wÕo Pmbobr AmhoV. VgoM O_©Zr d Am°pñQ´>`m, MrZ d ^maV, MrZ d a{e`m, ^maV d nm{H$ñVmZ,
Aa~-BómBb, BamU d BamH$ `m§À`m_Ü`o gr_m g§Kf© Mmby AgVmV. åhUyZM gr_m øm Z¡g{J©H$
AgVrb Va eoOmarb amï´>m~amo~a em§VVm àñWm{nV H$am`bm, g§ajUmdarb IM© H$_r H$am`bm _XV
hmoVo. na§Vw gr_odê$Z g§Kf© Agob Va Agwa{jVVoMo dmVmdaU {Z_m©U hmoVo.
40
amï´>gÎmoMm KQ>H$ åhUyZ AmO ^m¡Jmo{bH$ KQ>H$mMo _hÎd H$_r Pmbo Amho Ago dmQ>Vo. AmO {dkmZ
V§ÌkmZmÀ`m `wJmV amï´>gÎmoMm KQ>H$ åhUyZ ^m¡Jmo{bH$ pñWVrMo _hÎdH$_r hmoV Amho. AmH$ma, ñWbmH¥$Vr,
pñWVr `m KQ>H$m§Zm {dkmZmÀ`m `wJmV \$mago _hÎd am{hbo Zmhr Ago g_Obo OmVo. AmH$mamZo bhmZ
AgUmar amï´>o CXm. OnmZ, B§½b§S> `m§Zr Amnbo CÎm_ Ama_ma, Hw$Q>ZrVr, gw`mo½` ZoV¥Ëd `m§À`m Ordmda
Amnbr àJVr Ho$bobr Amho. {~«Q>ZZo Va AÜ`m© OJmda Amnbo gm_«mÁ` àñWm{nV Ho$bo. ^m¡Jmo{bH$
KQ>H$m§Mo _hÎd AmO H$_r Pmbo Agbo Var CÎm_ ^m¡Jmo{bH$ pñWVrÀ`m amÁ`mg {ZpíMV bm^ hmoV
AgVmo. åhUyZ ^m¡Jmo{bH$ pñWVrMo _hÎd AmOhr Amho ho _mÝ` H$amdo bmJob.
^yamÁ`emómMo {dkmZ$
(Science of Geo-politics)
:
AmYw{ZH$ H$mimV "^yamOZrVr'(Geo-politics) hr Zdr Aä`mgemIm CX`mbm Ambr Amho.
XoemÀ`m ^m¡Jmo{bH$ pñWVrMm amOH$maUmda n[aUm_ hmoVmo VgoM Ë`m XoemÀ`m naamï´> YmoaUmdahr n[aUm_
hmoV AgVmo. ^yJmobmMm amOH$maUmda hmoUmam n[aUm_ bjmV KoD$Z AZoH$ {dMmad§Vm§Zr ^yamÁ`emómMr
{Z{_©Vr Ho$br Amho. _°qH$S>a, H$mb© hm¡e\$a d a°Q>Pob, ñnmB©H$_Z, éS>më\$ OoboZ BË`mXtMm C„oI
^yamÁ`emók åhUyZ H$aVm `oVmo.
_°qH$S>a øm boIH$mZo 'Heart Land Theory' hm {gÕm§V _m§S>bm. hmQ>© b±S>Mm WmoS>Š`mV AW©
Agm {H$, hmobJm ZXr, Am{ŠQ>©H$ g_wÐ, `m§JËgr ZXr d {h_mb` ho OJmbm ^m¡Jmo{bH$ ÑîQ>çm d
amOH$s` ÑîQ>çm {Z`§{ÌV H$ê$ eH$VmV. Or amÁ`o nyd© `wamonmda {Z`§ÌU Rody eH$Vrb VrM hmQ>© b±S>
{Z`§{ÌV H$ê$ eH$VmV. åhUyZM O_©Zr d a{e`m {_iyZ hmQ>© b±S>bm åhUOoM OJmbm {Z`§{ÌV H$ê$
eH$VmV. ^maVmÀ`m ^m¡Jmo{bH$ ñWmZmMm {dMma H$ê$Z _qH$S>a `m§Zr Ago åhQ>bo Amho H$s, "^maV hm
n¥Ïdrdarb _moR>m Z¡g{J©H$ {H$ëbm Amho.'
`m {gÕm§VmZwgma {hQ>baÀ`m ZmPr amOdQ>rV å`w{ZH$ `oWo EH$ "^yamÁ`emó g§ñWm' ñWmnZ Ho$br.
hm¡e\$a À`m ZoV¥ËdmImbr O_©ZrÀ`m {dñVmamÀ`m d {dO`mMm EH$ \$ma _moR>m AmamIS>m V`ma H$aÊ`mV
Ambm hmoVm. EH§$XarV ^yJmobmMm amOH$maUmda d naamï´> YmoaUmda \$ma _moR>m à^md `m {gÕm§VmVyZ
ñnï> hmoVmo.
2.2.2.1$ A) 2) bmoH$g§»`m
(Population) :
XoemMr bmoH$g§»`m hm amï´>gÎmoMm AmYma _mZbm OmVmo. nydu OmñV bmoH$g§»`odê$Z amï´>mMo gm_Ï`©
R>am`Mo. _mÌ bmoH$g§»`oMo à_mU {H$Vr Agmdo ho {ZpíMV H$aVm `oV Zgbo Var g§»`mË_H$ d JwUmË_H$
ÑîQ>çm Ë`mMo {ZpíMV _hÎd Amho. àmMrZ H$mir ßboQ>moZo 5040 Va A°[añQ>m°Q>bZo 10,000 bmoH$g§»`m
AmXe© amÁ`mgmR>r Agmdr Ago _V ì`ŠV Ho$bo Amho. amï´>mMo Mm{aÍ`, amï´>r` Zr{V_Îmm Am{U emgZmMm
XOm© `m KQ>H$mda bmoH$g§»`oMo JwUmË_H$ _wë`_mnZ Adb§~yZ AgVo.
41
OmñV bmoH$g§»`o_wio Xoe eŠVrembr ~ZVmo åhUyZ Ë`mMo g_W©Z Ho$bo OmVo. eoVr, CÚmoJ, ì`mnma,
godmjoÌo, bîH$a, {d_mZXb, Zm¡Xb `m_Ü`o H$m_ H$aÊ`mgmR>r bmoH$m§Mr JaO AgVo. `mVyZ amï´>mMr
eŠVr dmT>Vo. OmXm bmoH$g§»`m_wio XoemVrb _mbmbm ñdV…Mr ~mOmanoR> CnbãY hmoVo. eÌybm ghOmghOr
amÁ` {dH$Vm `oV Zmhr. bmoH$g§»`o_Ü`o ór-nwéfm§Mo à_mU `mo½` Agbo nm{hOo. 18 Vo 45 d`moJQ>mVrb
bmoH$ OmñV Agbo nm{hOoV Ë`m§Mm g¡Ý` d CÚmoJY§ÚmgmR>r Cn`moJ hmoVmo. AWm©V amï´>mMr bmoH$g§»`m
Ho$di g§»`oZo OmñV AgyZ MmbUma Zmhr Va VoWrb OZVm H$ï>miy, H$m`©j_ d Mm[aÍ`g§nÞ Agmdr.
Ver Vr Zgob Va Vo amï´> àJVr H$ê$ eH$V Zmhr. Aem A{V[aŠV bmoH$g§»`o_wio AÞYmÝ`, ~oamoOJmar,
Xm[aX²>Œ`, {ZajaVm, Hw$nmofU, Cnmg_ma BË`mXr g_ñ`m {Z_m©U hmoUo, {df_Vm dmT>Uo, amhUr_mZmMm
XOm© ImbmdVmo, g_mOmV JwÝhoJmar dmT>Vo `m gdmªMm n[aUm_ amï´>mÀ`m gm_Ï`m©da hmoVmo.
amÁ`mMr H$_r bmoH$g§»`m Agë`mg amï´>mÀ`m eŠVrda Ë`mMm n[aUm_ hmoVmo. {d{dY joÌm_Ü`o
H$m_ H$aÊ`mgmR>r _Zwî`~i H$_r n‹S>Vo. A_o[aHo$Mr {demb d gwnrH$ O_rZ H$gÊ`mgmR>r _Zwî`~i
H$_r nSy> bmJë`mZ§Va A{\«$H$Z {ZJ«mo bmoH$m§Zm AmUyZ H$m_mbm bmdbo. B§½b§S>Mm dgmhVdmX Aem
bmoH$mÀ`m l_mdaM nmogbm hmoVm. Am¡Úmo{JH$ CËnmXZmgmR>rhr l{_H$ bmoH$m§Mr Amdí`H$Vm AgVo.
OJmVrb àË`oH$ XoemMr bmoH$g§»`m dmTVo AWdm H$_r hmoV AgVo. H$mhr XoemV Vr pñWa AgVo.
CXm. ^maV, nm{H$ñVmZ, ~m§Jbm Xoe `mgma»`m Am{e`mVrb Xoem§Mr bmoH$g§»`m dmT>V Agë`mMo
{XgVo Va a{e`m, O_©Zr, \«$mÝg `m nmpíM_mË` XoemV Vr KQ>V Mmbbobr {XgVo. OnmZMr bmoH$g§»`m
^maV d MrZÀ`m VwbZoV H$_r Amho nU OnmZMm g_mdoe OJmVrb n[hë`m nmM lr_§V amï´>mÀ`m
`mXrV Pmbm Amho. OnmZr _mUyg H$ï>miy, H$m`©j_ d Xoe^ŠV åhUyZ AmoiIbm OmVmo.
gmam§e H$moUË`mhr XoemMr bmoH$g§»`m \$ma H$_r qH$dm \$ma OmñV Zgmdr. bmoH$g§»`m hr JwUdÎmoda
AmYmabobr Agmdr {ejU, _ZmoY¡`©, {dMma, Mm[aÍ`, {ejU B. Zo g§nÞ Agmdr. OZVoZo AmYw{ZH$sH$aU,
`m§{ÌH$Vm, g§JUH$, ^m¡{VH$dmXr, d¡km{ZH$ Ñ{ï>H$moU ~miJUmar Agmdr. d¥ÎmnÌo, AmH$medmUr, XyaXe©Z
B. gmYZm§Mm dmna bmoH$m§Zr Hw$ebVoZo H$amdm.ê$Tr, OwÝ`m Mmbr[aVr A§YlÕm, dmB©Q> gd`r B. Ë`mJ
H$ê$Z AmXe© bmoH$g§»`m XoemMr àJVr n`m©MmZo amï´>eŠVr dmT>dV AgVo.
3) Z¡g{J©H$ gmYZg§nÎmr (Natural Resources)…
amï´>gÎmoV dmT> H$aUmam EH$ _hÎdmMm KQ>H$ åhUOo Z¡g{J©H$ gmYZg§nÎmr hmo`. Z¡g{J©H$ g§nÎmr hm
amï´>gÎmoMm pñWa KQ>H$ Amho. Z¡g{J©H$ g§nÎmr hr H$m`_ ñdê$nmV AgVo. Am{U amï´>mÀ`m Am¡Úmo{JH$ {dH$mgmgmR>r
Vr Amdí`H$ AgVo. Z¡g{J©H$ gmYZg§nÎmr, AÞYmÝ` d I{ZO Ðì`o `m§À`m CnbãYVoda Ë`m amï´>mMo
gm_Ï`© R>aV AgVo.
_m°J}ÝWm `m§À`m _Vo Z¡g{J©H$ gmYZo XmoZ àH$maMr AgVmV 1) AÞYmÝ` 2) H$ÀMm _mb.
nm_a Am{U n{H©$Ýg `m§Zr Z¡g{J©H$ gmYZm§Mr {d^mJUr Mma ^mJmV Ho$br Amho. 1) H$ƒm _mb
42
2) I{ZO nXmW© 3) Am¡Úmo{JH$ eŠVrMr gmYZo 4) AÞYmÝ` d H¥$fr CËnmXZ. T>mo~i_mZmZo AmnU
AÞYmÝ` d I{ZO Ðì`m§Mm {dMma H$aUma AmhmoV.
A) AÞYmÝ` (Food Stuffs)…
àË`oH$ XoemZo Amnë`m bmoH$g§»`obm nwaob Aem nwaoem à_mUmV AÞYmÝ` CËnmXZ Ho$bo VaM Vmo
Xoe gd© joÌmV àJVr H$ê$ eH$Vmo. AÞYmÝ`mÀ`m ~m~VrV Omo Xoe g_¥Õ AgVmo Ë`mMo amï´>r` gm_Ï`©
AmnmoAmnM dmT>Vo. AÞYmÝ`mMo CËnmXZ Oa nwaoem à_mUmV amï´> H$ê$ eH$bo Zmhr Va Ë`mbm ~mhoarb
XoemH$Sy>Z Am`mV H$amdo bmJVo. Ë`mMo namdb§{~Ëd dmT>Vo. amï´>r` CËnÞ H$_r hmoD$Z amï´>eŠVr H$_r
hmoVo. AmO A_o[aH$m, AO]{Q>Zm, H°$ZS>m, OnmZ, Am°ñQ´>o{b`m ho Xoe AÞYmÝ`mÀ`m ~m~VrV AmKmS>rda
AmhoV. A_o[aH$m AmO BVa amï´>m§Zm AÞYmÝ`mMm nwadR>m H$aVo na§Vw Ë`mM~amo~a H$mhr {Z`§ÌUohr bmXVo.
^maVmV AÞYmÝ` Q>§MmB© AmT>iVo. _m°J}ÝWm° `m§Zr ^maVmÀ`m AÞYmÝ`mdÀ`m namdb§{~Ëdmg "naamï´>
YmoaUmVrb H$m`_Mm Xw~ionUm' Ago åhQ>bo Amho. A{bH$S>rb H$mimV ^maV AÞYmÝ`mÀ`m ~m~VrV
ñd`§nyU©VoH$S>o dmQ>Mmb H$arV Amho. B§½b§S>bm AÞYmÝ`mÀ`m ~m~VrV H$m`_M namdb§{~Ëdmbm Vm|S>
Úmdo bmJVo. B§½b§S Amnë`m EHy$U JaOoÀ`m 30%> M YmÝ` CËnm{XV H$aVmo. AÞYmÝ`mÀ`m ~m~VrV
namdb§~r AgUmè`m XoemÀ`m amï´>mÀ`m eŠVrda _`m©Xm `oVo. àg§Jr AÞYmÝ`mÀ`m Q>§MmB©_wio XoemV
H«$m§Vr hmoD$ eH$Vo qH$dm Ë`mbm Jwbm_{Jar ñdrH$mamdr bmJVo. `wÕ H$mimV Va AÞYmÝ`mMr Amdí`H$Vm
\$ma AgVo åhUyZM AÞYmÝ` _hÎdmMm KQ>H$ R>aVmo.
~) I{ZOÐì`o (Minerals)…
amï´>mÀ`m {dH$mgmgmR>r I{ZOÐì`o Amdí`H$ AgVmV. Vr amîQ´>mÀ`m eŠVr_Ü`o ^a KmbVmV. Á`m
XoemH$S>o Z¡g{J©H$ gmYZg§nÎmr {dnwb à_mUmV AgVo Vo Xoe gm_Ï`©dmZ ~ZVmV. AmO A_o[aH$m d
a{e`m `m~m~VrV ñd`§nyU© AmhoV. AË`§V _hÎdmÀ`m 27 I{ZOÐì`mn¡H$s n§Yam A_o[aHo$V Va Voam
a{e`mV AmhoV Ë`m_wioM `m XmoZ amï´>m§Zr àM§S> àJVr H$ê$Z _hmgÎmm åhUyZ _mÝ`Vm {_i{dbr. `mCbQ>
Z¡g{J©H$ gmYZm§À`m A^mdr H$mhr amÁ`m§Zm BVa amÁ`m§da Adb§~yZ amhmdo bmJVo. CXm. ^maVmbm noQ´>mobgmR>r
Aa~ amï´>mda Adb§~yZ amhmdo bmJV Amho. AmO ^maVmbm VobmgmR>r H$amoS>mo én`o IM© H$amdo bmJVmV.
Ë`m_wioM AmO Aa~ amï´>o eŠVrembr ~Zbr AmhoV. Z¡g{J©H$ gmYZg§nÎmrMm nyU©nUo dmna Ho$ë`mg Vo
amï´> Am¡Úmo{JH$ ÑîQ>çm àJV hmoVo. Am¡Úmo{JH$H$aUmgmR>r H$ÀÀ`m _mbmMo CËnmXZ d Ë`mda à{H«$`m
H$ê$Z n¸$m _mb V`ma H$aÊ`mgmR>r H$ÀÀ`m _mbmMo CËnmXZ d Ë`mda à{H«$`m H$ê$Z n¸$m _mb V`ma
H$aÊ`mgmR>r H$moigm, bmoh, I{ZO, A°ë`w{_{ZA_, ~m°ŠgmB©Q>, A^«H$, Vm§~o, OñV, _±JoZrO, MwZIS>r,
{ego, gmoZo, `wao{Z`_, J§YH$, Z¡g{J©H$ dm`y B. I{ZOÐì`o amï´>mH$S>o AgVrb Va Ë`m amï´>mMr eŠVr
àM§S> à_mUmV dmT>Vo. AmO A_o[aH$m, B§½b§S>, a{e`m, OnmZ, \«$mÝg, O_©Zr `m amï´>m§Zr Amnë`m gÎmm
{Z_m©U Ho$ë`m. B§½b§S>Zo Va gm_«mÁ` {Z_m©U Ho$bo.
43
AWm©V I{ZOg§nÎmrMr {dnwbVm hm Xmof gwÕm R>aVmo. AZoH$doim I{ZOg§nÎmrMr {dnwbVm Agob
Va Xwgè`m amï´>m§À`m dM©ñdmbm ~ir nS>mdo bmJVo. A_o[aH$m nmíMmË`m§À`m {Z`§ÌUmImbr Ë`m_wioM
~amM H$mi am{hbo Va ^maVmg {~«{Q>em§Mo dM©ñd ghZ H$amdo bmJbo VgoM VobmÀ`m {dnwbVo_wioM
BamU, BamH$, gm¡Xr Aao{~`mgmaIr amï´>o ~S>çm amï´>m§À`m amOH$maUmbm ~ir nS>V AmhoV Ë`mbmM AmnU
VobmMr amOZrVr åhUVmo. Ago Agbo Var Ho$di Z¡g{J©H$ gmYZg§nÎmr AgyZ Cn`moJr Zmhr. Ë`m g§nÎmrMm
dmna H$aVm Ambm nm{hOo. Vo H$aÊ`mgmR>r àJV V§ÌkmZmMr, Hw$eb H$m_Jma d ^m§S>dbmMr Amdí`H$Vm
AgVo. ~«mPrb_Yrb bmoI§S>mMo gmR>o A_o[aHo$À`m V§ÌkmZmÀ`m ghmæ`mZo emoYyZ H$mT>Vm Ambo ho {dgaVm
`oV Zmhr. Ë`m_wio Z¡g{J©H$ gmYZ g§nÎmr amï´>mMr eŠVr dmT>[dVo AWdm H$_r H$aVo.
4) V§ÌkmZ (Technology)
:
V§ÌkmZ hr EH$ ì`mnH$ g§H$ënZm Amho. gmYmanUnUo V§ÌkmZ åhUOo {d{eï> kmZ. OrdZmÀ`m
{d{dY joÌmV H¥$fr, CÚmoJ, Amamo½`, àemgZ, {ejU, XiUdiU, Am{W©H$ ì`dhma Aem AZoH$
joÌmÀ`m {dH$mgmgmR>r dmnaÊ`mV Ambobo g§K{Q>V d¡km{ZH$ kmZ. EH$m AWm©Zo {dkmZmMo Cn`moOZ åhUOo
V§ÌkmZ. V§ÌkmZ ho amï´>mÀ`m Am¡Úmo{JH$ àJVrMm _w»` AmYma Amho. AmOÀ`m `wJmV {dkmZ d V§ÌkmZmÀ`m
_hmH«$m§Vr_wio OJmMm Moham_mohamM ~Xbbobm Amho. V§ÌkmZmÀ`m joÌmV ZdZdrZ bmJUmè`m emoYm_wio
g§nyU© _mZdr OrdZ ~XbyZ Q>mH$V eŠVr d gm_Ï`m©_Ü`o àM§S> dmT> hmoV Amho. V§ÌkmZm_wio CËnmXZ
dmT>Vo, Am{W©H$ {dH$mg hmoVmo, AW©ì`dñWm _O~yV hmoVo. `wÕ, AdH$me g§emoYZ, g§JUH$, XiUdiU
`m joÌmVrb V§ÌkmZmV EImÚm amï´>mZo KS>dyZ AmUboë`m àJVrdê$Z Ë`m amï´>mMr gÎmm R>adbr OmVo.
AmYw{ZH$ V§Ì{dkmZm_wio `wÕV§ÌmV Am_wbmJ« ~Xb Pmbobm Amho. bîH$ar V§ÌkmZmVrb àJVr_wio
nmíMmË` amï´>m§Zr gm_«mÁ`dmX d dgmhVr ñWmnZ Ho$ë`m. Xwgè`m _hm`wÕmV AmYw{ZH$ eómóo d AUw{Z{_©Vr_wio
`wÕmMo ñdê$nM ~Xbbo Amho. AmO AÊdóm_wio OJ Zï> hmoÊ`mMr ^rVr {Z_m©U Pmbr Amho. jonUmóo,
A§Vami `mZ, CnJ«hm§Mr {Z{_©Vr Ho$ë`m_wio A_o[aH$m _hmgÎmm ~Zbr Amho. ^maVmZohr M§Ð`mZ _mohr_
`eñdr H$ê$Z AdH$me g§emoYZmV Q>mH$bobo nmD$b _hÎdmMo d XoemMo gm_Ï`© R>a{dUmao Amho. AdH$me
g§emoYZ, jonUmóo AUwMmMÊ`m, _hmg§JUH$ B. joÌmV ^maVmZo C‚db H$m_{Jar Ho$ë`m_wio ^maVmMo
_hÎd dmT>V Mmbbo Amho.
AmO V§ÌkmZmÀ`m {dH$mgm_wio XiUdiU A{YH$ gwb^ Pmbo Amho. OJ AJXr bhmZ hmoV Mmbbo
Amho. AmO ao{S>Amo, XyaXe©Z, {d_mZ, ~g dmhVyH$, AmJJmS>çm, dm`abog, XyaÜdZr, ^«_UÜdZr, g§JUH$,
B§Q>aZoQ> gw{dYm hr à_wI XiUdiUmMr d àMmamMr à^mdr gmYZo dmnabr OmD$ bmJbr AmhoV. `m
gmYZm_wio amOXyVm§À`m H$m`m©dahr n[aUm_ Pmbm Amho. amOXyV nydu ñdV§Ì {ZU©` KoV AgV na§Vw AmO
XiUdiUmVrb gmYZm§Mm {dH$mg Pmë`m_wio Ë`m§Zm Amnë`m emgZmÀ`m AmXoemMr dmQ> nhmdr bmJVo.
AmO OJmVrb à_wI ~S>çm amï´>m§Zr g§hmaH$ eóo {Z_m©U Ho$ë`m_wio {ZeórH$aUmda ^a {Xbm OmV Amho.
44
A
VgoM AmO XmoZ amï´>mV qH$dm {d{dY amï´>mV g§nH©$ gmYZo ghO eŠ` Pmë`m_wio `wÕ Q>miUo qH$dm em§VVm
ñWmnZ H$aUo eŠ` Pmbo Amho.
AmO {dkmZ V§ÌkmZmÀ`m {dH$mgm_wio Z¡g{J©H$ gmYZ gm_J«rMm {dH$mg H$aUo eŠ` Pmbo Amho.
Ho$di Z¡g{J©H$ gmYZ g§nÎmr AgyZ MmbV Zmhr Va {VMm Cn`moJ H$ê$Z amï´>§À`m g§nÎmrV àË`j
ê$nm§Va H$aÊ`mMr j_Vm AgUmar amï´>oM ~bdmZ R>aVmV. Ë`m_wio V§ÌkmZmÀ`m {dH$mgm{edm` amï´>mMo
gm_Ï`© dmTy> eH$V Zmhr qH$~hþZm amï´>mMo ^{dVì` V§ÌkmZmÀ`m {dH$mgmdaVrM Adb§~yZ AgVo.
2.2.2.1 ~) AñWm`r KQ>H$ - `m_Ü`o
1) {dMmaYmam
2) ZoV¥Ëd
3) OZVoMo _Zmo~b qH$dm _ZmoY¡`© `m KQ>H$m§Mm g_mdoe hmoVmo.
2.2.2.1 ~)
1)
{dMmaYmam (Ideology)
:
Am§Vaamï´>r` g§~§YmV "{dMmaYmam' hm eãX gVV dmnabm OmVmo. {dMmaYmam hr EH$ {dídmgmMr
nÕVr Amho. Vr amOH$s` qH$dm AamOH$s` ñdê$nmMr Agy eH$Vo. {dMmaYmam àË`oH$ eVH$mV {Z_m©U
hmoV Agë`mVar 20ì`m eVH$mV {dMmaYmaobm Iyn _hÎd àmßV Pmbo Amho. {dMmaYmam amï´>mg _Zmo~b
nwa{dVo, {dMmaYmam ZmJ[aH$mV EH$Vm d eŠVr {Z_m©U H$aVmV. gmå`dmXr {dMmaYmao_wio a{e`m d
MrZ _hmeŠVr ~Zë`m. n{hë`m _hm`wÕmZ§Va O_©Zr d BQ>br hr amï´>o ZmPr d \°${eP_ `m {dMmagaUr_wioM
eŠVrembr ~Zbm. Á`m XoemV {d{dY {dMmaYmaoMo bmoH$ amhVmV VoWo EH$VoMm A^md AgVmo Vo amï´>
àJVr H$ê$ eH$V Zmhr. ^maVmZo Y_©{ZanojVm ñdrH$maë`m_wio ^maVmV {d{dYVoV EH$mË_Vm {XgyZ
`oVo. {dMmaYmao_wio amï´> EH$g§K amhÿZ Amnbm à^md Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV {Z_m©U H$ê$ eH$Vo.
åhUyZM {dMmaYmam hm amï´>gÎmoMm _hÎdmMm KQ>H$ _mZbm OmVmo.
{dMmaYmaoMm _mUgmÀ`m H$m`m©da Am{U {dMmamda à^md nS>V AgVmo. _Zwî` Amnë`m Ym{_©H$,
gm_m{OH$ Am{U amOH$s` {dMmam§À`m AmYmamda H$mhr AmXe© {Z_m©U H$aÊ`mMm à`ËZ H$arV AgVmo
Aem AmXemªZmM AmYw{ZH$ `wJmV {dMmaYmam Ago åhUVmV. {dMmaYmaoÀ`m AmYmamdaM amï´>mamï´>mV
_V^oX Am{U g§Kf© hmoVmV.
ì`m»`m - 1) Zm°_©b noS>b\$moS>© Am{U Om°O© qbH$Z `m§À`m _Vo, ""{dMmaàUmbr åhUOo Am{W©H$,
gm_m{OH$ m{U amOH$s` _yë`o Am{U C{ÔîQ>ço `m§À`mer g§~§{YV Aem {dMmam§Mm g_yh H$s Omo C{Ôï>
àmßV H$aÊ`mgmR>r H$m`m©Ë_H$ `moOZm V`ma H$arV AgVmo.''
45
2) ñZm`S>a Am{U {dëgZ `m§À`m _Vo, ""{dMmaYmam åhUOo OrdZ, g_mO d emgZmer g§~§{YV
{dMmam§Mm Agm g_yh H$s Omo àm_w»`mZo gm_m{OH$, Ym{_©H$, Am{U amOH$s` KmofdmŠ`m§Zr qH$dm `wÕmVrb
KmofdmŠ`m§Zr {Z_m©U hmoVmo. VgoM Ë`mMm gVV à`moJ Ho$ë`mZo VoWrb g_mOmMm qH$dm amï´>mMm _w»`
{dídmg{à` {gÕm§V ~ZVmo.''
3) ñQ>mB©Ma `m§À`m _Vo ""{dMmaYmam ì`ŠVtÀ`m A_yV© {dMmamMr Aer ì`dñWm Amho H$s Ë`mÛmao
dmñV{dH$Vm Am{U _yë`m{Y{ð>V CÔrîQ>ço ñnï> hmoVmV. VgoM Ë`m§À`m AmYmamda {ZpíMV gm_m{OH$
ì`dñWm {Z_m©U H$aÊ`mMm qH$dm Vr H$m`_ R>odÊ`mMm à`ËZ Ho$bm OmVmo.''
WmoS>Š`mV {dMmaYmam§Mm à^md Ë`m Ë`m amï´>mVrb bmoH$m§À`m _Zmda, H$m`©j_Voda d Mm[aÍ`mda
nS>V AgVmo. {dMmaYmaoMo ñdê$n Am{W©H$, gm_m{OH$, amOH$s`, Ym{_©H$, Z¡{VH$, ^m§S>dbemhr, gm_«mÁ`dmXr,
g_mOdmXr, Agy eH$Vo. CXm. ^m§S>dbemhr {déÕ gmå`dmXr {dMmagaUrZo A_o[aH$m {déÕ a{e`m
g§Kfm©Mo ê$nm§Va OmJ{VH$ erV`wÕmV Pmbo. `m erV`wÕm_wio {Vgao _hm`wÕ hmoVo H$m` Aer ^rVr
{Z_m©U Pmbr hmoVr. Xwgè`m _hm`wÕmZ§Va {Vgè`m OJmVrb Zì`mZo CX`mbm Amboë`m amï´>m§Zr {d{dY
{dMmaàUmbtMm nwañH$ma Ho$bm. {dMmaàUmbtÀ`m AmYmamZo gmå`dmXr amï´>o, bmoH$emhr amï´>o, Y_m©{Y{ð>V
amï´>o Ago JQ> {Z_m©U Pmbo. gmå`dmX, g_mOdmX, CXma_VdmXr bmoH$emhr, amï´>dmX, dgmhVdmX d
gm_«mÁ`dmX {damoY Aem àH$maÀ`m {dMmaàUmbr bmoH$m§Zm à^m{dV H$ê$ bmJë`m.
{dMmaàUmbrV ^oX ho Am§Vaamï´>r` amOH$maUmVrb g§Kfm©Mo à_wI CJ_ñWmZ Amho. H$maU amï´>mamï´>mVrb
g§Kf©, V§Q>o em§VVm_` _mJm©Zo gmoS>[dÊ`mÀ`m _mJm©V AZoH$ àg§Jr {dMmaYmam AS>Wim {Z_m©U H$aVmV.
_m°J}ÝWm `m§Zr {dMmaYmaoMo VrZ àH$ma ñnï> Ho$bobo AmhoV. A) `WmpñWVr {dMmaYmam (Ideology of
statusquo) ~) gm_«mÁ`dmXr {dMmaYmam (Ideology of Imerialism) H$) g§{X½Y qH$dm A{ZpíMV
{dMmaYmam (Imbiguous Ideology)
`WmpñWVr {dMmaYmam åhUOo O¡go Wo dmXr {dMmagaUr, Aer {dMmaYmam e{ŠV_mZ amï´>m§Zr ñdrH$mabobr
AgVo. H$maU Ë`m§Zm ~XbmVyZ H$mhrhr gmÜ` H$am`Mo ZgVo. {dH$gZerb amï´>m§Zm àJVrgmR>r ñW¡`© hdo
AgVo åhUyZ Vohr `mMm nwañH$ma H$aVmV.
gm_«mÁ`dmXr amï´>m§Zm {dMmaYmaoMr OmñV Amdí`H$Vm AgVo. H$maU {dOoË`m amï´>m§Zm Amnë`m AmH«$_UmMo
g_W©Z H$aÊ`mgmR>r {dMmaYmaoMm AmYma KoVm `oVmo. {~«Q>ZZo dgmhVdmX d gm_«mÁ`dmXmMo g_W©Z "ìhmB©Q>
_°Ýg~S>©Z' "Jmoè`m _mUgmMo H$V©ì`' `m Jm|S>g {gÕm§VmImbr Ho$bo VgoM {~«Q>ZZo -'National Mission'
"amï´>r` H$V©ì`' 'Sacred trust' "n{dÌ {dídmg' Aer {~ê$Xmdbr Ë`m§Zr bmdbr. A_o[aHo$Zo {\${bnmB©Ýgda
{dO` {_i{dVmZm "_mZdVoÀ`m ajUmgmR>r' Ago H$maU {Xbo hmoVo.
{Vgar {dMmaYmam åhUOo g§{X½Y {dMmaYmam Aer {dMmaYmam g§{X½Y AgVo H$maU Vr XmoÝhr
AWmªZr dmnabr OmVo. AmH«$_UmH$arVm Am{U `WmpñWVr ajUmgmR>r Ho$bm OmVmo. CXm. A_o[aHo$Zo gmå`dmX
46
amoIÊ`mgmR>r AmH«$_Uo Ho$br Va B§½b§S> gÎmm g_VmobmMm {dMma gm_«mÁ`dmXr AmH«$_UmgmR>r dmnabm.
dwS´>mo {dëgZ `m§Zr eó{Z`§ÌUmMo VÎd _m§S>bo Ë`m_mJohr g§{X½Y {dMmagaUr hmoVr. Ë`m_wio dmñVd
n[apñWVr bn{dÊ`mgmR>r qH$dm amOH$s` ZoË`m§Mo Iao hoVw JwßV R>odÊ`mgmR>r {dMmaYmam§Mm Aml`
KoVbm OmVmo.
Aem arVrZo {dMmaYmam EImÚm XoemMr gÎmm {Z_m©U H$aVo d naamï´> YmoaUmbm AmH$ma XoVo. {^Þ
{dMmaYmam AgUmè`m amï´>m§Zr OmJ{VH$ VUmdm§Zm OÝ_ {Xbm. Amnë`m {dMmaYmaoMo OJmda gm_«mÁ`
{Z_m© U ìhmdo Ago àË`o H $ amï´ > m § Z m dmQ> m `bm bmJbo Va OmJ{VH$ VUmdm§ Z m A§ V M amhUma Zmhr.
{dMmaYmam§ Z m `w Õ mMo _mÜ`_ ~Zdm`Mo H$m` ho amï´ > m § Z r {ZpíMV Ho $ bo nm{hOo na§ V w {¹$Ýgr amB© Q >
gma»`m boIH$m§Zm Ago dmQ>Vo H$s, CXma_VdmX, _mZdVmdmX, ì`dhmadmX `m {dMmagaUr AmO
AmYw{ZH$ g§ñH¥$VrÀ`m ^mJ ~ZV Amho Ë`mVyZ EH$ gd© g§_V EH$ OmJ{VH$ {dMmagaUr {Z_m©U
Pmbr Va OJmVrb gd© g_ñ`m gwQy>Z gÎmm {Z`§{ÌV ñdê$nmMr ~Zob d amï´>mamï´>mà_mUoM A§Vaamï´>dmX
hr {dMmaYmam OmJ{VH$ H$ë`mUmgmR>r Cn`moJr nS>ob.
2.2.2.1 ~)
2) ZoV¥Ëd (Leadership) :
amï´>r` eŠVrÀ`m KQ>H$mV ZoV¥Ëdmbm {deof _hÎd Amho. CÎm_ ZoV¥ËdmÀ`m A^mdr amï´>gÎmoV dmT>
hmoV Zmhr. amï´>mÀ`m gdmª{JU àJVrgmR>r `mo½` ZoV¥Ëd Amdí`H$ AgVo. ZoV¥Ëdm_wio bmoH$m§Mo _Zmo~b
dmT>Vo. ZoV¥Ëdm_wio amï´>mMo EoŠ` {Q>Hy$Z amhVo. ZoV¥ËdmMo AmXe© JwU amï´>mg e{ŠVembr ~Z{dVmV. amï>m§Mo
A§VJ©V d naamï´> YmoaU ZoV¥Ëd R>a{dV AgVo. em§VVoÀ`m H$mimV `mo½` naamï´> YmoaU d amOZ`mÀ`m
_mÜ`_mVyZ amï´>mMm gÝ_mZ dmT>{dÊ`mMo H$m`© ZoV¥Ëdmda Adb§~yZ AgVo. `wÕH$mimV Va ZoV¥ËdM amï´>mMo
àVrH$ g_Obo OmVo. `wÕmVrb {dO`, nam^d ZoV¥Ëdmda Adb§~yZ AgVmo. AmOÀ`m gd©ñneu `wÕmÀ`m
H$mimV ZoV¥ËdmMr O~m~Xmar dmT>br Amho. AÞYmÝ`, dmhVwH$, g§nH©$, Amamo½`, _ZmoY¡`©, g¡Ý`ì`dñWm
øm gd© joÌmV Hw$eb ZoV¥ËdmMr JaO AgVo. amOH$s` ZoV¥Ëdm~amo~aM BVa joÌmVhr `mo½` ZoV¥ËdmMr
JaO AgVo. Hw$eb amOXyV, g¡Ý`mVrb nm`Xb, dm`wXb, Zm{dH$mXbmgmR>r H$m`©j_ ZoV¥ËdmMr JaO
AgVo. Am¡Úmo{JH$ joÌmV `mo½` _Oya nwT>mar, CÎm_ dŠVo d {ejUVkm§Mrhr JaO AgVo.
amÁ`mMr àJVr, amÁ`mMo gm_Ï`© ZoV¥ËdmÀ`m XOm©dê$Z _moObo OmVo. ZoV¥Ëd åhUOo ZoVo qH$dm
ZoË`m§À`m JQ>mÛmao CnbãY H$ê$Z {Xbobo Ago gmYZ H$s Á`mÛmao ^m¡Jmo{bH$ d Am{W©H$ VÎdo bmoH$g§»`m,
V§Ì{dH$mg, {dMmaYmam, _ZmoY¡`© `m gd© KQ>H$m§Mm amï´>mÀ`m CÔoenyVugmR>r `mo½`nUo Cn`moJ H$ê$Z KoVbm
OmVmo. amï´>gÎmoÀ`m gd© KQ>H$m§Mo `emn`e ZoV¥Ëdmda Adb§~yZ AgVo. amï´>gÎmoMo gd© KQ>H$ ApñVËdmV
AgyZhr Mm§Jbo ZoV¥Ëd Zgob Va Vo Hw$MH$m_r R>aVo. Amnë`m ^mfUmVyZ {bImUmVyZ amï´>mbm doimodoir
{Xboë`m g§XoemVyZ ZoV¥ËdmZo amï´>r` _Zmo~b C§Mmdë`mMo AmT>iVo. ZoË`m§À`m à^mdmZo g§H$Q>H$mimV amï´>mV
47
M¡VÝ` {Z_m©U hmoVo. CXm. ^maV-MrZ `wÕmdoir bmb ~hmÔÿa emótZr {Xboë`m g§Xoem_wio ^maVr`
OZVoMo _Zmo~b C§Mmdbo hmoVo. Xwgè`m _hm`wÕH$mimV M{M©b `m§À`m X_Xma amOH$s` d g¡{ZH$s ZoV¥Ëdm_wio
namO`mÀ`m gr_odê$Z {dO`lrMr _mi B§½b§S>bm {_imbr. _oQ>a{ZH$ d Q>obra°S> `m§À`m amOH$s` ZoV¥Ëdm_wio
Am°pñQ´>`m, \«$mÝgÀ`m amï´>gÎmoV dmT> Pmbr hmoVr. Ho$_mbnmem `m§À`m ZoV¥Ëdm_wio VwH©$ñVmZ_Ü`o amOH$s`
d gm_m{OH$ H«$m§Vr KSy>Z Ambr. Ë`mMà_mUo Zonmo{b`Z, {hQ>ba, _wgmo{bZr, éPdoëQ>, bo{ZZ, _mAmobmo-Vw§J Omogo\$Ho$ZoS>r, OZab X Jm°b, n§. Zohê$, B§{Xam Jm§Yr `m§Zr Xoemg Hw$eb ZoV¥Ëd {Xbo d
Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV Amnë`m amï´>mg à{Vð>m {_idyZ XoÊ`mMo H$m`© ZoV¥ËdmZo Ho$bo.
2.2.2.1 ~)
3) OZVoMo _Zmo~b qH$dm Zr{V_Îmm (Morale) …
amï´>mVrb OZVoMo _Zmo~b hm amï´>r` gm_Ï`© Am{U gÎmoÀ`m Ñï>rZo _hÎdmMm KQ>H$ Amho. amï´>r`
_Zmo~b åhUOo amï´>m{df`r ZmJ[aH$m§Zm dmQ>Umao {ZVm§V ào_, amï´>mdarb Ë`m§Mr lÕm, amï´>mgmR>r ñdmW©Ë`mJ
H$aÊ`mMr, amï´>mgmR>r n[al_ KoÊ`mMr Ë`m§Mr V`mar, àg§Jr amï´>mgmR>r àmU XoÊ`mMr _mZ{gH$ V`mar,
{ZYm©a hr EH$ Aer H$m`©eŠVr Amho Or ZmJ[aH$m§Zm amï´>r` àJVrgmR>r H$m`m©g àd¥Îm H$aVo. `wÕ d
g§H$Q>H$mimV Vr amÁ`ì`dñWoÀ`m nmR>rer R>m_nUo C^r amhVo. Aem H$mimV Y_©, OmV, ^mfm Aer
H¥$Ìr_ ~§YZo ~mOybm gmê$Z amï´>r` EH$mË_VoMo Xe©Z KS>{dVo.
nm_a Am{U n{H©$ÝgÀ`m _Vo, ""_ZmoY¡`m©_wio ór-nwwéf A{YH$ H$m`© H$ê$Z Ë`mJ H$aÊ`mgmR>r
d g§Kfm©gmR>r V`ma hmoV AgVmV. _ZmoY¡`© Ë`m§Mo ì`{ŠVJV _V^oX Xya H$ê$Z ñdoÀN>oZo amï´>godm
H$aÊ`mgmR>r OmñVrV-OmñV ~{bXmZ H$aÊ`mg Ë`mg àd¥Îm H$arV AgVo. Ë`m_wio {dO`mMr nŠH$s
ImÌr V`ma hmoVo.''
_Zmo~b AWdm Zr{V_ÎmoMm {dH$mg Mm[aÍ`m_wio hmoV AgVmo. _ZmoY¡`© ho amï´>dmXmMo _hÎdmMo
VÎd Amho. Ë`mbm Xoe^ŠVr qH$dm amï´>ào_mÀ`m ZmdmZo XoIrb g§~moYbo OmVo. `wÕH$mimV _ZmoY¡`m©Mr
H$gmoQ>r bmJVo. _ZmoY¡`m©_wioM g¡{ZH$ Xwgè`m amï´>mda VwQy>Z nS>VmV d {dO`r hmoVmV. Xwgè`m _hm`wÕmV
O_© Z rMo AmH« $ _U naVdy Z bmdVmZm a{e`m d \« $ mÝgÀ`m OZVo À `m _Zmo ~ bmMo `WmW© X e© Z gmè`m
OJmbm Pmbo. VgoM ^maV-nmH$, ^maV-MrZ `wÕmV ^maVr` OZVm EH$ {XbmZo gaH$maÀ`m nmR>rer
C^r am{hbobr {XgVo.
em§VVoÀ`m H$mimVhr _ZmoY¡`© Amdí`H$ AgVo. Ë`m_wio ñdmWu d¥Îmrbm {Vbm§Obr {Xbr OmVo.
ñdmW©Ë`mJ, n[al_ `mVyZ _moR>r Am{W©H$ àJVr Xoe Amnë`m OZVoÀ`m _Zmo~bmdaM H$ê$ eH$Vo. Ë`mMo
CÎm_ CXmhaU åhUOo OnmZr OZVm AmO OnmZ n{hë`m nmM lr_§V amï´>m§n¡H$s EH$ Amho. ho OnmZr
OZVoÀ`m Anyd© Ë`mJmVyZ ho eŠ` Pmbo Amho.
48
OZVoMo _Zmo~b XoemVrb ZoV¥Ëdmda XoIrb Adb§~yZ Amho. amOH$s` ZoV¥ËdmH$Sy>Z OZVoMo _Zmo~b
C§MmdÊ`mMo à`ËZ gmVË`mZo Ho$bo OmVmV Ë`mgmR>r {dMmagaUr, àMmaV§ÌmMm dmna Ho$bm OmVmo. amï´>r`
ZoË`m§À`m ì`{ŠV_Îdm§Zr d Ë`m§À`m à^mdr ^mfUm§Zr à^m{dV hmoD$Z amï´>mgmR>r àmUmMr AmhþVr XoÊ`mg
bmoH$ V`ma hmoVmV.
2.3 gmam§e …
AmYw{ZH$ Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV amï´>r` gÎmm hr _Ü`dVu g§H$ënZm R>abr Amho. "gÎmm' amOH$maUmVrb
_wb^yV KQ>H$ Amho. amï´>mMm C‚db ^{dî`H$mi amï´>r` gÎmoda Adb§~yZ Amho. amï´>r` gÎmoMm {dMma
ßboQ>mo, A°[añQ>m°Q>b, H$m¡{Q>ë` `mgma»`m àmMrZ amOH$s` {dMmad§Vm§Zrhr Ho$bm hmoVm. _Ü``wJmV _°{H$`mìhobr,
Wm°_g hm°ãO, hoJob `m§Zr amï´>gÎmoMm {dMma Ho$bm hmoVm. 20ì`m eVH$mV _m°JoÝWm°, hoam°ëS> bm°gdob,
S>mB©H$ {dMmad§VmZr amï´>r` gÎmoMm {dMma Ho$bm Amho.
amï´>r` gÎmm `m KQ>H$mV AmnU h°Ýg Oo _m°J}ÝWm°, Om°O© ídmPoZ~O©a, bm°gdob Am{U A~«mh_,
Am°J«oñH$s, \$oS>b\$moS>© Am{U qbH$Z `m§À`m ì`m»`m {dMmamV KoVë`m AmhoV.
amï´>gÎmoMo KQ>H$
A) ñWm`r KQ>H$ - `m_Ü`o
1) ^m¡Jmo{bH$ KQ>H$ - ZH$meo, AmH$ma qH$dm {dñVma, hdm_mZ, pñWVr qH$dm ñWmZ, ñWbmH¥$Vr,
gr_m BË`mXr.
2) bmoH$g§»`m - JwUXmof
3) Z¡g{J©H$ gmYZg§nÎmr A) bmoH$g§»`m ~) I{ZOÐì`o B.
4) V§ÌkmZ
~) AñWm`r KQ>H$ - `m_Ü`o
1) {dMmaYmam
2) ZoV¥Ëd
3) OZVoMo _Zmo~b qH$dm _ZmoY¡`©
Aem àH$mao amï´>gÎmoÀ`m KQ>H$m§Mm Aä`mg Ho$ë`mZ§Va EH$ Jmoï> bjmV R>odÊ`mgmaIr Amho H$s
darb KQ>H$mn¡H$s H$moUË`mhr EH$m KQ>H$m_wio amï´>gÎmoV dmT> hmoD$ eH$V Zmhr Va Ë`mgmR>r darb gd©
KQ>H$mV g_Ýd` d g§VwbZ àñWm{nV H$ê$ZM amï´>r` eŠVrV dmT> H$aVm `oVo. amï´>gÎmoÀ`m g§X^m©V
49
~r.E.^mJ 3 amÁ`emñÌ nona-9/4 (63)
bjmV R>odÊ`mOmoJr Xwgar Jmoï> åhUOo gmnojVm. `mMm AW© EH$m amï´>mÀ`m eŠVrMm Aä`mg hm Am§Vaamï´>r`
amOH$maUmV ^mJ KoUmè`m Xwgè`m amï´>mÀ`m g§X^m©V Ho$bm nm{hOo. H$maU amï´>mÀ`m eŠVrbm H$moUVrM
gr_m Zmhr. amï´>gÎmoÀ`m {d{dY KQ>H$m§Mo _hÎd n[apñWVrZwgma, H$mimZwgma ~XbV AgVo ho n[adV©Z
bjmV KoD$ZM Ë`mMm {dMma Ho$bm nm{hOo.
2.3 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW© …
gÎmm
: eŠVr
^wamOZrVr : ^m¡Jm¡{bH$ amOZrVr (^yJmob Am{U amÁ`emñÌ `m§À`m gh`moJmVyZ CX`mg Ambobr
Zdr Aä`mg emIm)
AmH$ma
: {dñVma
pñWVr
: ñWmZ
gr_m
: _`m©Xm, hÔ
I{ZO Ðì` : ImUrVrb, ^yJ^m©Vrb I{ZO YmVw.
V§ÌkmZ
: Am¡Úmo{JH$ H$bmemñÌ, V§Ì {dkmZ
{dMmaYmam : {dMmaàUmbr, {dMmagaUr
ZoV¥Îd
: nwT>marnUm.
2.4 ñd`§ AÜ``Z àíZ - 1
[aH$må`m OmJm ^ê$Z Imbrb dmŠ`o nyU© H$am.
1.
................ hr Am§Vaamï´>r` amOH$maUmVrb _Ü`dVu H$ënZm Amho.
2. ................ `m§À`m _Vo, "gÎmm åhUOo EH$m _mUgmMo Xwgè`m _mUgmÀ`m _Z d
H¥$Vtda {Z`§ÌU hmo`.'
3.
amÁ`emñÌmÀ`m g§X^m©V ^yJmobmÀ`m Aä`mgmbm ................ åhUVmV.
4. joÌ\$imÀ`m Ñï>rZo gdm©V bhmZ Xoe ................ d gdm©V _moR>m Xoe ................
Amho.
5.
"^maV hm n¥Ïdrdarb _moR>m Z¡g{J©H$ {H$ëbm Amho' Ago ................ `m§Zr åhQ>bo
Amho.
6.
Z¡g{J©H$ gmYZg§nÎmr hm amï´>gÎmoMm ................ KQ>H$ _mZbm OmVmo.
50
7.
B§½b§S> hm Xoe Amnë`m EHy$U JaOoÀ`m ................ Q>ŠHo$ AÝZYmÝ` CËnm{XV H$aVmo.
8.
AË`§V _hÎdmÀ`m 27 I{ZO Ðì`m§n¡H$s A_o[aHo$V ................ d a{e`mV ................
I{ZO Ðì`o gmnS>VmV.
9.
Aa~ amï´>o ................ `m Z¡g{J©H$ gmYZm_wio eŠVrembr ~Zbr AmhoV.
10.
AmYw{ZH$ H$mimV ................ {dH$mgm_wio ^m¡Jmo{bH$ KQ>H$m§Mo _hÎd H$_r Pmbo
Amho.
11.
................ `m§Zr ^maVmÀ`m AÝZYmÝ`mÀ`m namdb§~Îdmg "naamï´> YmoaUmVrb H$m`_Mm
Xw~ionUm' Ago åhQ>bo Amho.
12.
................ `m {dMmad§VmZo
'Heart Land Theory'
hm {gÕm§V _m§S>bm.
2.4 ñd`§ AÜ``Z àíZ - 2
2.2.2~) AñWm`r KQ>H$
[aH$må`m OmJm ^ê$Z Imbrb dmŠ`o nyU© H$am.
1.
................ {dMmaYmao_wio a{e`m d MrZ _hmeŠVr ~Zë`m.
2.
................ {dMmaYmam åhUOo O¡go Wo dmXr {dMmaYmam hmo`.
3.
................ amï´>m§Zm {dMmaYmaoMr OmñV Amdí`H$Vm AgVo.
4.
bmoH$g§»`oÀ`m ~m~VrV ^maVmMm OJmV ................ H«$_m§H$ bmJVmo.
5.
Xwgè`m _hm`wÕH$mimV B§½b§S>bm ................ `m§Mo Hw$eb ZoV¥Îd bm^bo.
6.
................ `m§À`m ZoV¥Îdm_wio VwH©$ñVmZ_Ü`o amOH$s` d gm_m{OH$ H«$m§Vr KSy>Z Ambr.
7.
................ ho amï´>dmXmMo _hÎdmMo VÎd Amho.
8.
Ho$bo.
9.
10.
Q>mH$bo.
11.
{~«Q>ZZo Amnë`m dgmhVdmX d gm_«mÁ`dmXmMo g_W©Z ................ `m Jm|S>g {gÕm§VmImbr
{dkmZmMo Cn`moOZ åhUOo ................ hmo`.
^maVmZo ................ hr _mo{h_ `eñdr H$éZ AdH$me g§emoYZmV _hÎdmMo nmD$b
ßboQ>moZo AmXe© amÁ`mMr bmoH$g§»`m ................ Agmdr Ago åhQ>bo Amho.
51
2.4 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao -1
A) ñWm`r KQ>H$
1. amï´>r` gÎmm
2. _m°J]ÝWm°
5. _°qH$S>a
9. noQ´>mob
3. ^yamOZrVr
4. ìh°{Q>H$Z, a{e`m
6. ñWm`r KQ>H$ 7. 30
10. {dkmZ d V§ÌkmZ
8. 15, 13
11. _m°J]ÝWm°
12. _°qH$S>a
ñd`§ AÜ``Z àíZ - 2
~) AñWm`r KQ>H$
1. gmå`dmXr
2. `WmpñWVr
3. gm_«mÁ`dmXr
5. {dñQ>Z M{M©b 6. Ho$_mbnmem 7. _ZmoY¡`©
9. V§ÌkmZ
10. Mm§Ð`mZ
4. Xwgam
8. Jmoè`m _mUgmMo H$V©ì`
11. 5040
2.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m` …
A)
nwT>rb àíZm§Mr g{dñVa CÎmao {bhm
1)
amï´>r` gÎmm åhUOo H$m` ? amï´>r` gÎmoMo KQ>H$ ñnï> H$am?
2)
amï´>gÎmoMo ñWm`r KQ>H$ åhUyZ ^m¡Jmo{bH$ n[apñWVr d Z¡g{J©H$ gmYZ g§nÎmr `m
KQ>H$m§Mo dU©Z H$am.
3)
^m¡Jmo{bH$ n[apñWVrMm amï´>mÀ`m eŠVrda H$gm à^md nS>Vmo Vo ñnï> H$am.
4)
amï´>gÎmoMm KQ>H$ åhUyZ {dMmaàUmbrMo _hÎd ñnï> H$am.
5)
amï´>gÎmoMo KQ>H$ `m Ñï>rZo bmoH$g§»`m Am{U V§ÌkmZ `m§Mo _hÎd gm§Jm.
6)
{dMmaàUmbrMm AW© ñnï> H$éZ Am§Vaamï´>r` amOH$maUmVrb {VMo _hÎd ñnï> H$am.
7)
OZVoMo _Zmo~b (_ZmoY¡`©) `m§Mm amï´>r` eŠVrMo KQ>H$ `m Ñ{ï>H$moZmVyZ narjU H$am.
8)
"amï´>gÎmoÀ`m d¥ÕrgmR>r Ho$di EH$ qH$dm XmoZ KQ>H$ nwaogo ZmhrV' ñnï> H$am.
~) Q>rnm {bhm (H$moUË`mhr XmoZ)
1.
^m¡Jmo{bH$ KQ>H$
2.
{dMmaàUmbr
3.
OZVoMo _ZmoY¡`©
52
4.
ZoV¥Îd
5.
V§Ì{dkmZ
2.7 A{YH$ dmMZmgmR>r J«§W
1)
S>m°. dg§V am`nwaH$a … Am§Vaamï´>r` g§~§Y-lr _§Joe àH$meZ, ZmJnya,
gmVdr Amd¥Îmr … df© à{VnXm 2006.
2)
S>m°. {d._m. ~mOb … Am§Vaamï´>r` amOH$maU
S>m° b{bVm Q>moZn … H$m°pÝQ>ZoÝQ>b àH$meZ nwUo, àH$meZ, 15 Owb¡ 1996.
3)
S>m°. dmg§Vr amg_ … Am§Vaamï´>r` g§~§Y Am{U amOH$maU
S>m°. H$[aAmßnm Imnao … \$S>Ho$ àH$meZ, H$moëhmnya, àW_md¥Îmr OmZo.2004.
4)
àm. aKwZ§XZ K. damS>H$a … Am§Vaamï´>r` g§~§Y Am{U amOH$maU, {dÚm àH$meZ,
ZmJnya, àW_md¥Îmr, OyZ 1991.
5)
S>m°. gw{Zb XmVo … Am§Vaamï´>r` g§~§Y d amOH$maU {dÚm ~wŠg npãbeg©,
Am¡a§Jnwam, Am¡a§J~mX, Amd¥Îmr - Owb¡, 1998.
6)
S>m°. em§Vmam_ ^moJbo … Am§Vaamï´>r` g§~§Y {dÚm àH$meZ, ZmJnya, nwZ_w©X«U -2001.
7)
àm. ~r. dm`. Hw$bH$Uu … Am§Vaamï´>r` g§~§Y
àm. AemoH$ ZmB©H$dmS>o … lr {dÚm àH$meZ nwUo, àH$meZ H$mb - 25 Zmoìh|~a 2005.
9)
àm. ~r. dm`. Hw$bH$Uu … Am§Vaamï´>r` g§~§Y {dÚm àH$meZ ZmJnya.
àW_md¥Îmr - 1 OyZ 2005.
10)
Palmer Perkins : International Relations, CBS Publishers Delhi, 1985.
53
gÌ 5 : KQ>H$ 3
amOZ` - (Diplomacy)
AZwH«$_{UH$m
3.0 C{ÔîQ>ço
3.1 àmñVm{dH$
3.2 {df` {ddoMZ
2.1 amOZ`mMr ì`m»`m
2.2 amOZ`kmMr H$m`}
2.3 amOZ`mMo àH$ma
2.4 amOZ`mMo ~XbVo ñdê$n
3.3 gmam§e
3.4 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW© B.
3.5 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
3.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
3.7 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
3.0 C{ÔîQ>ço :`m KQ>H$m§À`m Aä`mgmZ§Va Amnë`mbm *
AJXr àmMrZ H$mimnmgyZ amOZ` hr MmbV Ambobr à{H«$`m Amho.
*
amOZ` hr Am§Vaamï´>r` ì`dñWoÀ`m H|$ÐñWmZr Agbobr g§nH©$ ì`dñWm AgVo.
*
amOZ`m_wio XoemVrb gm_m{OH$ _yë`o, {dMma, lÕm, gm§ñH¥${VH$ XodmU KodmU H$aUo eŠ` AgVo.
*
amOZ` naamï´> YmoaUmMo EH$ gmYZ AgVo.
*
amOZ`km§Mo d amOZ`mMo àH$ma g_OyZ KoVm `oVrb.
54
3.1 àmñVm{dH$ :amï´>r` {hVg§~§Y gmÜ` H$aÊ`mMm AmamIS>m åhUOo naamï´> YmoaU Am{U naamï´> YmoaUmMr A§_b~OmdUr
H$aÊ`mMo gmYZ åhUOo amOZ`. AmV§aamï´>r` g§Kf© {Z`§ÌUmMo _hËdmMo gmYZ åhUyZ amOZ` `m g§H$ënZoH$S>o
nm{hbo OmVo. amï´>mamï´>mVrb _V^oX AWdm g§Kf© g§nwï>mV AmUÊ`mgmR>r d Amnë`m amï´>mMo amï>hrV
dmT>dÊ`mgmR>r amOZ` nÕVr A§_bmV AmUÊ`mMo OJmVrb gd©M amï´>m§Mm H$b dmT>V Agë`mMo {XgVo.
åhUyZM AmO Am§Vaamï´>r` amOH$maUmÀ`m Aä`mgmV amOZ`m§À`m Aä`mgmbm {deof _hËd àmá Pmbo Amho.
3.2 {df` {ddoMZ :3.2.1 amOZ`mMr ì`m»`m :AJXr àmMrZ H$mimnmgyZ XmoZ amÁ`mV nañnam{df`r gX²^md {Z_m©U H$aÊ`mH$[aVm amOm Amnbm XyV
Xwgè`m amÁ`mÀ`m à_wImH$S>o nmR>{dV Ago. amï´>mamï´>mVrb g§~§Y amOZ`mÀ`m _mÜ`_mVyZ àñWm{nV Ho$bo OmV
hmoVo. AmOhr amï´>mamï´>mVrb àíZ, g_ñ`m `m§Mo {ZamH$maU, MMm©, dmQ>mKmQ>r, g_PmoVm `m gma»`m em§VVoÀ`m
_mJm©Zo gmoS>{dÊ`mMm à`ËZ Ho$bm OmVmo.
amOZ` (Diplomacy) `m B§J«Or eãXm§Mm CX` J«rH$ ^mfoVrb Diplor ({S>ßbmoa) nmgyZ {Z_m©U
Pmbm Amho. Ë`mMm AW© _moS>Uo qH$dm KS>r H$aUo Agm Amho. H$mhr amÁ`emók "{S>ßbmo_gr' hm eãX b°Q>rZ
^mfo_YyZ Amë`mMo _mZVmV. b°{Q>Z ^mfoVrb Diploma Mm AW© "Xwhoar XñVEodO' Agm hmoVmo. AmYw{ZH$
H$mimV {S>ßbmo_gr hr g§km àW_ dH©$ `m {dMmad§VmZr _m§S>br. 1815 _Yrb amOZ{`H$ g§~§Y{df`H$
pìhEZm n[afXoZo AmYw{ZH$ amOZ`mMo H$mhr gd©_mÝ` {Z`_ V`ma Ho$bo. amOZ` hm eãX Hw$Q>ZrVrgmR>r à{gÕ
hmoVm. AmOÀ`m H$mbI§S>mV amOZ` åhUOo em§VVmnyU© ghApñVËd, gX²^mdZm, ghH$m`© _¡ÌrnyU© ì`dhma
Agm AW© bmdbm OmVmo.
H$mhr à_wI {dMmad§VmZr amOZ`mMr ì`m»`m nwT>rbà_mUo ñnï Ho$br Amho.
- ga AZ}ñQ> gmVmo ""ñdV§Ì amÁ`mÀ`m emgZm_Yrb qH$dm A§{H$V amÁ`m§À`m A{YH¥$V g§~§Ym~m~V
Cn`moJmV AmUbm OmUmam ~wÕr d MmVw`© `m§Mo à`moJ åhUOo amOZ` hmo`.''
-
h°Ýg Oo _m°JoÝ`m
""amOZ`mMm àmW{_H$ CÔoe em§VVmnyU© _mJm©Ûmao amï´>{hVmMr d¥Õr H$aUo hm hmo`.''
- {¹$Ýgr amB©Q> ""Am§Vaamï´>r` dmQ>mKmQ>r qH$dm ì`dhma `m_Ü`o ~wÕr d H$m¡eë`mÀ`m AmYmamda Amnbo
amï´>{hV gmÜ` H$aÊ`mMr H$bm åhUOo amOZ` hmo`.''
- Ho$. E_. nÞrH$a ""amOZ` hr Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV Amnbo amï´>{hV Xwgè`m XoemÀ`m g§X^m©V gmXa
H$aÊ`mMr H$bm hmo`.''
-
_h|ÐHw$_ma "" XoemMo àíZ gmoS>dÊ`mgmR>r H$amd`mÀ`m dmQ>mKmQ>r, ~mobUr åhUOo amOZ` hmo`.''
55
-
{dÝñQ>Z M{M©b ""`wÕ Q>miÊ`mMm EH$ CÎm_ _mJ© åhUOo amOZ` hmo`.''
- AmJ}ÝgH$s ""`wÕ qH$dm XmoZnojm A{YH$ Xoem§À`m à{V{ZYr_¿`o hmoUmar g_PmoË`mMr à{H«$`m åhUO
amOZ` hmo`.''
WmoS>Š`mV amOZ`mbm H$mhr {dMmad§VmZr naamï´>r` YmoaUmMm ^mJ _mZbo. Va H$mhr {dMmad§VmZr
amï´>{hV gmÜ` H$aÊ`mMo gmYZ _mZbo. amOZ` `m eãXmVyZ XmoZ XoemVrb g§~§Y, ì`dñWmnZ, g§MmbZ
ñWm{nV hmoV AgVmV. `m ~m~r ñnï> hmoVmV.
ñd`§ : AÜ``Z àíZ - 1
nwT>rb {dYmZo MyH$ H$s ~amo~a Vo gm§Jm.
1) amOZ`m_wio amï´>{hV gmÜ` hmoVo.
2) 1961 _Ü`o ìhrEÞm n[afXoZo amOZ`mMo H$mhr gd©_mÝ` {Z`_ V`ma Ho$bo.
3) amOZ`m_wio `wÕ gwê$ hmoVo.
3.2.2 amOZ`kmMr H$m`} :amOXyVmZm {d{dY àH$maMr H$m`} H$amdr bmJVmV. Ë`m§Zm XmoÝhr emgZmV\}$ àdºo$ qH$dm Xw^mfr åhUyZ
H$m`© H$amdo bmJVo. dmQ>mKmQ>r H$aUo d Amnë`m XoemMo d ZmJarH$m§Mo {hVg§~§Y gwa{jV R>odUo ho Ë`m§Mo _w»`
H$m`© AgVo. Am§Vaamï´>r` joÌmV Amnë`m XoemMr à{Vð>m d à^md dmT>dUo `m gmaIr _hËdmMr H$m`©o H$amdr
bmJVmV. gm_mÝ`V: amOZ`kmbm nwT>rb H$m`} H$amdr bmJVmV.
1) à{V{Z{YËd H$aUo :- amOXyVmMo gdm©V n{hbo Am{U _hËdmMo H$m`©} åhUOo Amnë`m XoemMo
à{V{Z{YËd H$aUo hmo`. XmoZ XoemMo g§~§Y OmoS>VmZm amOXyVmg g§~§YrV XoemVrb à{V{ð>V ì`º$s, _hËdnyU©
JQ> d gd© joÌmVrb à_wI ì`º$ser g§~§Y àñWm{nV H$amdo bmJVmV. {d{dY Xoemer Ho$bobo H$ama, Vh qH$dm
g§Yr `mda emgZmÀ`m dVrZo ñdmjè`m H$aUo, Am§Vaamï´>r` n[afXm_Ü`o hOa amhÿZ XoemMo à{V{Z{YËd H$aUo B.
H$m`} H$amdr bmJVmV.
2) dmQ>mKmQ>r H$aUo :- amOZ`k åhUOo ""dmQ>mKmQ>r H$aUmam'' Aer nma§nm[aH$ ì`m»`m Ho$br OmVo. ho
amOXyVmMo nma§nm[aH$ÑîQ>çm _hËdmMo H$m`© g_Obo OmVo. amOXyVmMo _w»` H$m`© åhUOo Ûrnjr`, ~hþnjr`
g§Yr, H$ama, Vh `mgmR>r _gwXm V`ma H$aUo. amOH$s`, Am{W©H$, gm§ñH¥${VH$ B. àH$maMo Vh, H$ama d g§Yr
AgVmV. `wÕ, em§VVm, amOH$s` àíZ g§XoedhZ, XiUdiU, Vm§{ÌH$ _XV B. joÌm~m~V dmQ>mKmQ>r KS>dyZ
AmUyZ Vh d H$ama H$aUo.
AmYw{ZH$ H$mimV àgma _mÜ`_m§À`m à^mdm_wio dmQ>mKmQ>r H$aÊ`mMo amOZ`kmMo H$m`© _`m©{XV hmoD$
bmJbo Amho. AmOÀ`m gmbmV amï´>à_wI d naamï´>_§Ìr `m§À`m _m\©$VM Vh, H$ama XodmU KodmU hmoV AmhoV.
56
3) Ahdmb Am{U {ZdoXZ gmXa H$aUo :- amOXyV hm Amnë`m XoemMo "H$mZ d S>moio' g_Obm
OmVmo. Á`m XoemV Ë`mbm nmR>{dÊ`mV Ambo AgVo, VoWrb gd© KQ>Zm§Mo Vmo {ZarjU H$aVmo. ì`mnmapñWVr,
g§Yr, bmoH$_V, eoVr, CÚmoJ, dm{UÁ` ~mOmanoR>m, amOH$s` ZoV¥Ëd `mMo {ZarjU H$ê$Z Vmo Amnbm Ahdmb
ñdXoembm gmXa H$aUo. `mM Ahdmbmdê$Z amï´>mMo naamï´>YmoaU R>adbo OmVo. Ë`mZo Amnë`m AhdmbmV
MyH$sMr, AY©dQ>, {Xem^yb H$aUmar _m{hVr {Xbr Agob Va g§~§Y {~KS>Ê`mMm YmoH$m AgVmo.
4) {hVg§~§Y ga§jU :- amOXyV Amnë`m XoemMo {hVg§~§Y gwa{jV R>odÊ`mMo _hËdmMo H$m`© H$aVmo.
XoemÀ`m {hVg§~§YmV `oUmè`m AS>Wù`m§Mm, g_ñ`m§Mm {dMma H$ê$Z Ë`mMo {ZdmaU H$go H$aVm `oB©b
`m~m~V Cnm``moOZm, Am¡Úmo{JH$ d dm{UÁ` joÌ, H¥$fr, {ejU Amamo½` B. joÌmVrb g§ajU H$aUo B.
_hËdmMr H$m`} amOXyVmg H$amdr bmJVmV.
5) ñdH$s` ZmJ[aH$m§Mo ga§jU :- naXoemV dmñVì`mbm AgVmZm Ë`m XoemVrb Amnë`m ZmJ[aH$m§Mo
Or{dV _mb_Îmm Am{U BVa {hVm§Mo g§ajU H$aUo ho EH$ amOZ`kmMo à_wI H$m`© Amho. `m{edm` nÌH$ma,
{Zdm©{gVm§Mo àíZ, AnhaU Ho$bobo ZmJ[aH$, nH$Sy>Z R>odbobo g¡{ZH$ `m§À`mdarb AÝ`m`mMr XIb amOZ`kmbm
¿`mdr bmJVo.
6) nmanÌmMo {dVaU :- XoemÀ`m gr_o~mhoa àdmg H$aÊ`mMo AZw_VrnÌ emgZmÀ`m {dXoe _§Ìmb`mÛmao
{Xbo OmVo. nmanÌ {_imë`mZ§Va ZmJ[aH$ Á`m XoemMm àdmg H$ê$ BpÀN>Vmo qH$dm àdmgmÀ`m H$mimV Á`m
XoemV {ZpíMV H$mimgmR>r Wm§~Ê`mMr Ë`mMr BÀN>m Agob Va Ë`mgmR>r Ë`mbm AZw_VrnÌ àXmZ H$aÊ`mMo
H$m_ Ë`m XoemÀ`m amOXyVmMo Amho.
7) AÝ` H$m`o© :- amOZ`kmbm AmO ~hþ{dY H$m`} H$amdr bmJVmV. Ë`m_wio Ë`m§À`m H$m`m©Mr ì`már
dmTV Jobr Amho. AÞYmÝ`mMr Am`mV-{Z`m©V H$aUo, n`m©daUmMo àíZ gmoS>{dUo, AdH$me g§emoYZmMo
ghH$m`© {_idUo, Xyag§Mma Am{U XiUdiUm g§~§YrMr XodmU KodmU {Z_m©U H$aUo, XheVdmX, A{VaoŠ`m§Mo
àíZ gm_yhrH$ arVrZo gmoS>dUo B. ~m~V amOZ`kmbm H$m_ H$amdo bmJVo.
ñd`§ : AÜ``Z àíZ - 2
1) amOZ`kmMr H$moUVrhr XmoZ H$m`} gm§Jm.
2) nmanÌm§Mo {dVaU åhUOo H$m` ?
3.2.3
amOZ`mMo àH$ma -
amOZ`mÀ`m ñdê$nmdê$Z, H$m`m©dê$Z Am{U Eo{Vhm{gH$ Ñï>rH$moZmVyZ amOZ`mMo {d{dY àH$ma gm§{JVbo
OmVmV. AmOn`ªV naamï´> g§~§YmÀ`m Aä`mgmÀ`m {d{dY H$mbI§S>m_Ü`o amOZ`mÀ`m {d{dY àH$mamZr Amnbm
H$_r A{YH$ à^md nmS>bobm Amho. amOZ`mMo H$mhr à_wI àH$ma nwT>rbà_mUo gm§{JVbo OmVmV.
57
1) OwZm Am{U Zdm amOZ`
2) Jwá Am{U àH$Q> amOZ`
3) bmoH$Vm§{ÌH$ Am{U hþHy$_emhr amOZ`
4) n[afX amOZ`
5) g§gXr` amOZ`
6) ì`{º$JV qH$dm {eIa amOZ`
7) à{V~§YmË_H$ amOZ`
1) OwZm Am{U Zdm amOZ` : ìhrEÞm H$m±J«og Zo n{hbo _hm`wÕ `m H$mbI§S>mVrb EH$ eVH$mMm hm
OwÝ`m amOZ`mMm H$mbI§S> åhUyZ AmoiIbm OmVmo.
OwÝ`m amOZ`mMr d¡{eîQ>ço :
Ÿ1) gÎmmg§VwbZdmXr ^y{_H$m : `m H$mbI§S>mV bhmZ bhmZ amï´>m§Mo ñWm{ZH$ àíZ gmoS>{dÊ`mg `wÕo hmoV
AgV. nU hr `wÕo R>am{dH$ C{Ôï>m§À`m nyV©VogmR>r hmoV d C{Ôï> nyU© hmoVmM nwÝhm nyd©{ñWVr {Z_m©U H$aÊ`mMr
d gÎmmg§VwbZ àñWm{nV H$aÊ`mMr àd¥Îmr `wamonmVrb amOZ`mV hmoVr. `m H$mimV amOZ`mMo joÌ \$º$
`wamonnwaVoM _`m©XrV Agë`m_wio amOZ`mV EH$Vm {Z_m©U H$aUo eŠ` hmoVo.
2) à{e{jV d Hw$eb amOZ`k : `m H$mbI§S>mV amOZ`k Hw$eb, à{e{jV d AZw^dr hmoVo. Vo
H$moUVrhr VS>OmoS> H$aÊ`mg XodmU KodmUrMr àd¥Îmr R>odrV AgV. VgoM EH$_oH$m§Zm g_OyZ KoÊ`mMm d
EH$_oH$m§À`m ^mdZm AmoiIÊ`mMm à`ËZ H$arV.
3) Jwá H$ama : OwZm amOZ` hm Jwá amOZ` nÕVrda AmYmabobm hmoVm. amÁ`mamÁ`mV Á`m dmQ>mKmQ>r, Vh,
H$ama g§Yr hmoV AgV. Ë`m~m~V JwáVm amIbr OmV Ago. Ë`m_wio Ë`mVyZ g§e`, A{dídmg Am{U Ë`m§ZVa
g§Kf© Ago amOH$maU Ago.
4) à{Vð>m{Zanoj amOZ` : `m H$mbI§S>mV H$moUVmhr àíZ à{Vð>oMm Z H$aVm Vmo \$º$ VS>OmoS>rÀ`m
_mJm©Zo H$gm gmoS>{dbm OmB©b d H$moUVrhr g_ñ`m d àíZ `wÕmH$Sy>Z em§VVoH$S>o H$gm ZoVm `oB©b `mMm à`ËZ
gd© amOZ`k gmVË`mZo H$arV hmoVo. Ë`mV Ü`o`dmX, amï´>dmX, ñdmW© B. ~m~r amOZ`k ~miJV ZìhVo.
5) amOKamÊ`mer g§~§YrV : hm amOZ` àm_w»`mZo EImÚm amOKamÊ`mer g§§~§YrV hmoVm. `m_Ü`o d§ena§naoda
AmYmabobr amOoemhr nÕVr A{ñVËdmV Agë`m_wio amOm hm gdm©{YH$mar Ago. Ë`m_wio `wÕ d em§VVoMo {ZU©`
ho amOmM KoV Ago. åhUyZ naamï´> YmoaU ho amï´>mMo ZgyZ amOKamÊ`mMo Ago. amOmMo d¡`{º$H$ {hVg§~§Y gwa{jV
amIUo hm amOZ`mMm à_wI CÔoe Agë`mZo amï´>r` {hVmbm Jm¡UñWmZ {_imbo.
58
Zdm amOZ` : gm_«mÁ`dmXmMr ñnYm© ì`mnmar {hVg§~§YmV {Z_m©U Pmbobo VUmd, XiUdiU joÌmVrb
àJVr, amOZ`mV Zì`m amï´>m§Mm àdoe bmoH$Vm§{ÌH$ emgZmMm CX` `m {d{dY H$maUm_wio amOZ`mMo joÌ ho
`wamonnwaVoM _`m©{XV Z amhVm Vo OmJ{VH$ Pmë`m_wio Zì`m amOZ`mÀ`m {dH$mgmMr dmQ>Mmb gwê$ Pmbr.
ZdrZ amOZ`mMo lo` A_o[aHo$Mo _mPr amï´>mÜ`j dwS´>mo {dëgZ `m§Zm OmVo. 1919 nmgyZ Zì`m amOZ`mg
àma§^ Pmbm d Vmo A{YH$ bmoH$m{^_wI ~Zbm Amho. Zì`m amOZ`mMr d¡{eîQ>ço nwT>rbà_mUo AmhoV.
1) Iwbm amOZ` : AmYw{ZH$ H$mimVrb amOZ` hm Iwbm amOZ` åhUyZ AmoiIbm OmVmo. AmOÀ`m
g§gXr` emgZ nÕVr_wio amOZ{`H$ ì`dhmam§Mr MMm© H$m`Xo _§S>imVyZ d àgma_mÜ`_mÛmao hmoV Agë`m_wio
d `m_Ü`o OZVoMm gh^mJ Agë`m_wio `mbm Iwbm amOZ` åhUVmV.
2) à{e{jV amOZ`k : {eH$bobm, à{e{jV, AZw^dr d naamï´> YmoaUmMm Aä`mg AgUmam VgoM
OmJ{VH$ gd© KS>m_moS>rMm Aä`mg AgUmam AmOMm amOZ`k Amho. amOZ` hr H$bm Agë`m_wio à{e{jV
ì`º$sMr {ZdS> ñnYm© n[ajoVyZ Ho$br OmVo.
3) amOZ`km§À`m ñdmV§Í`mda _`m©Xm : XiUdiU d g§nH$m©Mr gmYZo dmT>ë`m_wio d Ë`mMm dmna hmoD$
bmJë`m_wio nyduà_mUo amOZ`kmZm ñdmV§Í` Cabobo Zmhr. amOZ`kmZo Ho$bobo H$ama, Vh `m§Zm Ë`m Ë`m
XoemVrb g§gXoMr _mÝ`Vm, A§{V_ g§_Vr Amdí`H$ AgVo. Ë`m_wio àmMrZ amOZ`km§à_mUo ñdV§Ì ì`dhma
H$ê$ eH$V ZmhrV. Ë`m_wio Zì`m amOZ`mV amOZ`kmÀ`m ñdmV§Í`mda _`m©Xm nSy> bmJë`m AmhoV. A{bH$S>o
amï´>à_wI qH$dm {dXoer_§ÌrM g§_obZo, n[afXm, H$ama `mV ^mJ KoV Agë`m_wio amOZ`kmMr à{Vð>m nyduEdT>r
am{hbr Zmhr.
4) bmoH$emhrMm ñdrH$ma : Zdm amOZ` hm CKS> amOZ` Agë`m_wio Vk, {dMmad§V, Aä`mgH$ Am{U
amOH$maUr AmnAmnbo {dMma ì`º$ H$aVmV. amÁ`H$V} OZ_V {dMmamV KodyZ naamï´> YmoaUmMr AmIUr
H$aVmV åhUyZ Zdm amOZ` A{YH$ bmoH$m{^_wI ~Zbm Amho•
Zdm amOZ` qH$dm AmYw{ZH$ amOZ` OwÝ`m amOZ`mnojm A{YH$ Jw§VmJw§VrMm Agbobm AmT>iVmo. Zì`m
amOZ`mMo A{YH$ bmoH$emhrH$aU Pmë`m_wio Ë`mÀ`m A§_b~OmdUr~m~V EH$dmŠ`Vm AmT>iV Zmhr.
2) Jwá Am{U àJQ> amOZ` :
Jwá amOZ` - Jwá amOZ` ho àmMrZ qH$dm OwÝ`m amOZ`mMo EH$ d¡{eï> _mZbo OmVo. nydu amOZ{`H$
ì`dhma hm Ho$di emgZmnwaVmM _`m©{XV Agë`m_wio amOo qH$dm à{V{ZYr Amnbo amOH$s` H$m`© gmÜ`
H$aÊ`mgmR>r AZoH$ àH$maMo Jwá H$ama H$arV AgV. Ë`mMr _m{hVr \$º$ amOm d amOZ`kmZm§M Ago.
Jwá amOZ`mMo JwU :
1) Amnë`m {hVg§~§YmMr OnUyH$ H$aVmZm BVa amï´>m§À`m AS>Wù`mMr ^rVr ZgVo.
2) bmoH$_VmMo XS>nU AgV Zmhr.
59
3) amOZ`kmbm nyU© ñdm§VÍ` {_iVo.
4) Hw$eb, AZw^dr, hþema amOZ`k V`ma hmoVmV.
Jwá amOZ`mMo Xmof :
1) amOZ{`H$ ì`dhmamV OZ_VmMm {dMma Ho$bm OmV Zmhr. Ë`m_wio Ë`mMo A{dï> n[aUm_ bmoH$mZmM
^moJmdo bmJVmV.
2) EH$mMdoir XmoZ doJdoJù`m amï´>m§er nañna{damoYr ì`dhma H$ê$Z EImÚm amï´>m§Mr \$gdUyH$ hmoÊ`mMr
eŠ`Vm AgVo. Ë`m_wio XmoZ amï´>mV H$m`_ñdê$nmMo {dVyï> {Z_m©U hmoD$ eH$Vo.
3) JwáVo_wio H$maU ZgVmZm CËgwH$Vm, A{dídmg, g§e` `mZm àmYmÝ` {_iVo. amï´>m§À`m ghOrdZmMo _yë`
S>i_irV hmoD$ eH$Vo.
àH$Q> amOZ` qH$dm Iwbm amOZ` :
AmYw{ZH$ H$mimV Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV XoIrb IwbonUm (nmaX{e©Vm) Agmdr Agm {dMma ê$T>
Pmbobm Amho. ào. {dëgZZo Iwë`m amOZ`mMo OJmbm AmìhmhZM Ho$bo hmoVo. àË`oH$ XoemZr AmnAmnbo àíZ
_moH$ù`m dmVmdaUmV Iwë`m _ZmZo Iwë`m n[afXoV bmoH$m§nmgyZ H$mhrM Z Jwá R>odVm gmoS>{dÊ`mÀ`m nÕVrbm
àH$Q> qH$dm Iwbm amOZ` åhQ>bo OmVo. àH$Q> amOZ` AmYw{ZH$ H$mimV _hËdmMm _mZbm OmVmo. na§Vw Ë`mVhr
H$mhr AS>MUr {Z_m©U Pmë`m AmhoV. Ë`m nwT>rbà_mUo
1) A{YH$ n«{gÕrMr hmd : àH$Q> amOZ`mV OJmVrb amï´>o Amnbo Am§Vaamï´>r` àíZ gmoS>{dÊ`mg EH$Ì
`oV Agbr Var Ë`mda Iwbr MMm© H$arV Agbr Var àíZ gwQ>bm nm{hOo hr ^mdZm Z R>odVm Ho$di Ë`m
àíZmbm A{YH$ à{gÕr XoUo d Amnbm à^md BVamda Q>mH$Uo hmM _yi hoVy AgVmo.
2) amï´>{hVmbm KmVH$ : àH$Q> amOZ`mV amOH$s` ì`dhmamMr _m{hVr XoUo d Ë`m§Mr _Vo g_OyZ KoUo
`mbm _hËd {Xbo OmVo. na§Vw amï´>mMr H$mhr Jw{nVo Iwbr Ho$br Va Vr amï´>{hVmbm KmVH$ AgVmV. VgoM
n[afXoV hmoUmè`m MMm© AZoH$doim Jwá R>odmì`m bmJVmV. H$maU Ë`mMm n[aUm_ amï´>r` ^mdZm bmoH$_V {dH¥$V
hmoÊ`mda hmoD$ eH$Vmo.
3) g§Yr àm_m{UH$nUo A§_bmV Z AmUUo : Iwë`m amOZ`mV Vh, H$ama CKS>nUo EH$Ì `oD$Z Ho$bo OmV
Agë`m_wio Ü`o` YmoaUmV gmVË` amhV Zmhr. Ë`mMm n[aUm_ naamï´> YmoaUmda hmoV AgVmo.
darbà_mUo àH$Q> amOZ`mV Xmof Agbo Var AmYw{ZH$ H$mimV ~hþVoH$ amï´>mZr `m nÕVrMm Adb§~
Ho$bm Amho.
3) bmoH$Vm§{ÌH$ Am{U hþHy$_emhr amOZ` :
bmoH$Vm§{ÌH$ amOZ` : amOZ`mMm hm àH$ma n{hë`m _hm`wÕmZ§Va Á`m bmoH$Vm§{ÌH$ ì`dñWm CX`mg
60
Amë`m VoìhmnmgyZ gwadmV Pmbr. Ë`m_wio {dgmdo eVH$ ho bmoH$Vm§{ÌH$ amOZ`mMo eVH$ åhUyZ AmoiIbo
OmVo. bmoH$Vm§{ÌH$ amOZ`mMr H$mhr d¡{eîQ>ço nwT>rbà_mUo gm§JVm `oVrb.
1) CKS> ñdê$n : OZVobm àË`oH$ g§Yr, ì`mnmarH$aU Vh `mMr _m{hVr àgma_mÜ`_mÛmao {Xbr OmVo. XmoZ
qH$dm A{YH$ XoemVrb H$ama \$º$ Ë`m XoemVrb OZVobmM g_OVo Ago Zmhr Va OJmVrb gd©M OZVobm
Ë`mMr _m{hVr {_iV AgVo.
2) bmoH$_VmMm nmqR>~m : bmoH$emhr ì`dñWoV amï´>r` Ü`o` YmoaU, H$ama `m§Zm H$m`Xo_§S>imMm nmqR>~m
AgVmo. bmoH$emhr emgZ ì`dñWoda OZVoMo {Z`§ÌU AgVo. Ë`m_wio bmoH$_VmMm {dMma H$ê$Z amï´>à_wI
naamï´> YmoaU R>a{dV AgVmV.
3) dmQ>mKmQ>r, gX²^mdZm Am{U gm¡OÝ`mda {deof : bmoH$Vm§{ÌH$ amOZ`mMo ñdê$n MMm©, {dMma{d{Z_`,
dmQ>mKmQ>r `m _mÜ`_mVyZ R>aV AgVo. nañnam{df`r {dídmg {Z_m©U H$ê$Z naamîQ´>r` YmoaUmMr AmIUr Ho$br
OmVo. {eï>mMma Am{U gX²^mdZoÀ`m d¥ÎmrVyZ XoemXoemVrb _¡Ìr d¥ÕrJ§V hmoV AgVo.
3) bmoH$Vm§{ÌH$ amOZ`mMo Xmof :
1) OZVoMo AkmZ : gm_mÝ` OZVobm naamï´>mVrb KS>m_moS>rg§~§Yr VgoM AZoH$ àíZmg§~§Yr g§nyU©
_m{hVr ZgVo. Ë`m_wio `mo½` {ZU©` KoVm `oV ZmhrV. gm_mÝ` OZVm H$moUË`mhr àíZmda J§^ranUo {dMma
H$arV Zmhr.
2) {ZU©`mbm {db§~ : hr nÕV Agm_mYZH$maH$ AgyZ `mV ~hþb gÎmmYmar Agë`m_wio _hËdnyU©
dmQ>mKmQ>r `eñdr hmoV ZmhrV. bmoH$Vm§{ÌH$ amOZ`mV amOZ`k namdb§~r Agë`m_wio Am{U H$m`Xo
_§S>imÀ`m _mÝ`VoÀ`m Amdí`H$Vo_wio {ZU©` bdH$a hmoV ZmhrV.
3) A{ZpíMV Am{U Añnï> : bmoH$emhrV dma§dma {ZdS>UwH$m hmoV Agë`m_wio OZ_V gVV
~XbV AgVo. Ë`m_wio gaH$ma_Ü`o gÎmm nmbQ> Pmbm H$s amOZ`khr ~XbVmV.
hþHy$_emhr amOZ` :
hþHy$_emhr amOZ`mbm gd©H$fdmXr amOZ` åhQ>bo OmVo. {dgmì`m eVH$mV n{hë`m _hm`wÕmZ§Va H$mhr
Xoem_YyZ hþHy$_emhr amOdQ>r {Z_m©U Pmë`m. `m_Ü`o àm_w»`mZo BQ>br, O_©Zr, MrZ, a{e`m `m amÁ`m§Mm C„oI
H$aVm `oVmo. `m XoemZr hþHy$_emhr amOZ`mMr gwadmV Ho$br. EH$nj, EH$ZoVm, EH${dMma `m VËdmZwgma
gd©H$fdmXr amOZ` H$m`© H$arV AgVmo.
d¡{eîQ>ço :
1) ì`{º$ ñdmV§Í`mbm {damoY : hþHy$_emhr amOZ`mV ì`{º$ ñdmV§Í`mbm _hËd ZgVo. Ë`mZm amOH$s`
{damoY _mÝ` AgV Zmhr. àË`oH$ ì`{º$Zo Amnë`m ZoË`mÀ`m AmXoemMo nmbZ Ho$bo nm{hOo Agm amOZ`mMm
61
X§S>H$ AgVmo.
2) ì`{º$ H|$ÐrV ñdê$n : EH$m ì`{º$À`m hmVmV amÁ`mMr gd©loîR> gÎmm H|$ÐrV AgyZ {VÀ`m AmXoemZwgmaM
gdm©Zr dV©Z H$amdo hm hþHy$_emhr amOZ`mMm X§S>H$ AgVmo. `m ì`dñWoV àgma d àMma_mÜ`_ gaH$maÀ`m
_mbH$sMr AgVmV.
3) Ûofmda AmYmarV : gX²^mdZm, gm_§Oñ`, AmnwbH$s, ghH$m`© `m Jmoï>rZm \$mQ>m XoD$Z hm amOZ`
ÛofmÀ`m ^mdZoda AmYmabobm AgVmo. H$moUVohr àíZ bmoH$emhr _mJm©Zo Z gmoS>dVm gVV ~i, bîH$ar eº$s,
`wÕ `m _mJm©Mm Adb§~ Ho$bm OmVmo.
4) Jmon{Z`Vm : hþHy$_emhr amOZ`mV JwáVobm A{YH$ _hËd {Xbo OmVo. Ë`m_wio naamï´> YmoaUmg§~§Yr
OZVobm {dídmgmV KoVbo OmV Zmhr. VgoM JwáVm nmibr OmV Agë`m_wio eoOmarb amï´>o gme§H$ ~ZVmV.
Ë`mVyZ J¡ag_O {Z_m©U hmoD$Z `wÕbm Am_§ÌU {_iVo.
4) n[afX amOZ` : n[afX amOZ` nÕVrbm ~hþnjr` amOZ` nÕVr `m ZmdmZohr AmoiIbo OmVo.
n{hë`m _hm`wÕmZ§Va amï´>g§K Am{U Xwgè`m _hm`wÕmZ§Va g§`wº$ amï´>g§Kmgma»`m OmJ{VH$ g§KQ>ZmMr {Z{_©Vr
AemM amOZ`mVyZ Pmbobr Amho. n[afX amOZ`m_Ü`o amï´>à_wI Oar ñdmjar H$arV Agbo Var {ZU©`
àm_m{UH$nUo A§_bmV AmUVmZm AmT>iV ZmhrV.
d¡{eîQ>ço :
1) n[afX amOZ`mV dmQ>mKmQ>r {dMma{d{Z_` d¡MmarH$ XodmU-KodmU `m _mÜ`_mMm dmna Ho$bm OmV
Agë`m_wio H$moUVohr àíZ em§VVoÀ`m _mJm©VyZ gmoS>{dbo OmVmV. åhUyZ `wÕ Q>miÊ`mMm gdm©V CÎm_ _mJ©
åhUOo n[afX amOZ` hmo` Ago _mZbo OmVo.
2) Am§Vaamï´>r` ghH$m`m©À`m ^mdZoMm {dH$mg hmoVmo d nañnam§À`mV {dídmgmMr ^mdZm {Z_m©U hmoVo.
3) n[afX amOZ`mV KoVbobo {ZU©` A§{V_ ZgVmV, Vo n[apñWVrZwgma d JaOoZwgma ~Xbbo OmVmV Ë`m_wio
hm amOZ` n[adV©Zr` AgVmo.
5) g§gXr` amOZ` :
g§gXr` amOZ` ho Zmd A_o[aHo$Mo naamï´>_§Ìr S>rZ añH$ `m§Zr {Xbo Amho. g§`wº$ amï´> g§KmVrb H$m`©dmhrMo
ñdê$n ho EImÚm XoemÀ`m H$m`©dmhrà_mUo AgVo. g§gXoV Á`mà_mUo {d{dY JQ>mMo d njmMo à{V{Z{Y MMm© d
dmX{ddmXmV ^mJ KoVmV Ë`mMà_mUo g§`wº$ amï´>g§Km_Ü`o gXñ` amîQ´>m§Mo JQ> Amnë`m {hVg§~§YmZwgma {dMma
H$ê$Z nwT>o Amboë`m {df`mg§~§Yr Amnbo _V ì`V H$arV AgVmV. AemàH$mao amÁ`mVrb H$m_H$mOmà_mUo
g§`wº$ amï´>g§KmVhr H$m`©dmhr hmoV AgVo. Ë`m_wio S>rZ añH$ `mZr `m amOZ`mV g§gXr` amOZ` Ago åhQ>bo
Amho.
62
d¡{eîQ>ço :
1) g§`wº$ amï´>mVrb ~hþ_VmZo {ZU©` KoÊ`mÀ`m nÕVr_wio àíZ gwQ>Ê`mEodOr VgmM amhVmo.
2) amÁ`mÀ`m g§gXoV gd© g^mgX amï´>r` {hVmÀ`m Ñï>rZo {dMma H$aVmV. na§Vw g§`wº$ amï´>mV g^mgX amï´>o
AmnAmnë`m amï´>r` {hVmMm {dMma H$aVmV.
6) {eIa amOZ` :
Ooìhm XoemMo gdm}À` à_wI amï´>mÜ`j n§VàYmZ EH$Ì `oD$Z MMm© d dmQ>mKmQ>r H$aVmV. Ë`m§Zm {eIa
amOZ` åhUVmV. 20 eVH$mVrb à_wI {eIa g§_obZ åhUOo B. g. 1919 Mo n°[ag em§VVm g§_obZ hmo`.
Xwgè`m _hm`wÕmZ§Va amï´>à_wI n§VàYmZ, amï´>mÜ`jm§Mr {eIa g§_obZo _moR>çm à_mUmV hmoD$ bmJbr. `m
amOZ`m_wio ZoË`mMo ì`{º$JV g§~§Y K{Zð>, _¡ÌrnyU© ~ZVmV d EImÚm àíZmda {ZU©` bdH$a KoVbo OmVmV.
`mMm H$mhr doim A{Zï> n[aUm_ hmoÊ`mMr eŠ`Vm AgVo. EImÚm g_ñ`o~m~V {díd OZ_V OmJ¥V H$aUo
d A{YH$m{YH$ amï´>m§Mo ghH$m`© àmá H$ê$Z, gm_y{hH$ gwa{jVVoÀ`m _mJm©Zwgma àíZ gmoS>dyZ OmJ{VH$ em§VVm
dmT>{dÊ`mgmR>r {eIa amOZ` ho EH$ _hËdmMo gmYZ Amho.
7) à{V~§YmË_H$ amOZ` :
g§`wº$ amï´>g§KmÀ`m {d{dY H$m`m©n¡H$s à{V~§YmË_H$ amOZ` ho _hËdmMo H$m`© Amho. à{V~§YmË_H$ amOZ`
hm 1956 _Yrb gwdoPMm àg§J, 1960-61 H$m§JmoMm àíZ, 1965 _Yrb Aa~ BñÌm`b g§Kf© BË`mXr
àg§JmV dmnaÊ`mV Ambm. `wZmoMo ga{MQ>Urg Xm_ h¡_aerëS> `mZr hm eãXà`moJ àW_ Ho$bm Amho. Zì`m
amï´>m§Zm Yra XoÊ`mgmR>r, g§Kf©mMr Vrd«Vm H$_r H$aUo, àg§Jr g§Kf© {_QdÊ`mgmR>r g§`wº$ amï´> g§Kmbm `m
àH$maÀ`m amOZ`mMm dmna H$amdm bmJVmo.
ñd`§ : AÜ``Z àíZ - 3
nwT>rb àíZmMr EH$-XmoZ dmŠ`mV CÎmao Úm.
1) Zì`m amOZ`mMr d¡{eîQ>ço gm§Jm.
2) hþHy$_emhr amOZ`mMr d¡{eîQ>ço gm§Jm.
3.2.4 amOZ`mMo ~XbVo ñdê$n :
AmOÀ`m H$mimV amOZ`mMo _hËd gVV dmT>V AgVmZm {XgVo. _mÌ amOZ`mMo ñdê$n d H$m`}
`m_Ü`o nydunojm ~amM ~Xb Pmbm Amho. AmOMm amOZ` ghApñVËdmMm amOZ` Amho d `m amOZ`mZo
OmJ{VH$ em§VVoÀ`m Ñï>rZo em§VVmnyU© dmVmdaU {Z_m©U H$aÊ`mV nwT>mH$ma KoVbm Amho.
AmOMr amÁ`o nañnamdb§~r Agë`mZo Ë`m§À`mV Am{W©H$, amOH$s`, gm_m{OH$, gm§ñH¥${VH$ B.
joÌmV g§~§Y {Xdg|{Xdg dmT>V AmhV. `m gd© g§~§YmZm àË`j H¥$VrV CVadÊ`mMr O~m~Xmar AmOÀ`m
63
amOZ`mda `oD$Z nS>br Amho.
OwÝ`m amOZ`mMo ñdê$n Zï> hmoV AgVmZm AmOMm àH$Q> qH$dm bmoH$Vm§{ÌH$ amOZ` OwÝ`m amOZ`mnojm
A{YH$ O~m~XmarMo H$m`© nma nmS>rV Amho. AmO amOZ`mMr dm{UÁ` d Am{W©H$ amOZ`, g§_obZr` amOZ`,
g§gXr` amOZ` Aer ZdrZ ê$no AmT>iVmV. ^{dî`H$mimVhr amOZ`mMo _hËd dmT>VM OmUma Amho.
3.3 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW© B.
Ûrnjr`
:
XmoZ XoemVrb
~hþnjr`
:
AZoH$ Xoem§_Yrb
nmanÌ
:
nmgnmoQ>©
AZw_VrnÌ
:
g§_VrnÌ
{dXoe
:
naamï´>
ñdXoe
:
ñdamï´>, ñdV:Mo amï´>
AI§S>Ëd
:
gbJVm
gmd©^m¡_Ëd
:
gd©loð>
nj
:
~mOy
{dXoe_§Ìr
:
naamï´> _§Ìr
_gbVr
:
MMm©
gd©H§$e
:
hþHy$_emhrdmXr
X§S>H$
:
{Z`_, H$m`Xm
_wº$
:
ñdmV§Í`
ñd`§ : AÜ``Z àíZ - 1
1) ~amo~a
2) ~amo~a
3) MyH$
ñd`§ : AÜ``Z àíZ - 2
1) amOZ`kmMr H$m`}
64
A) Ahdmb Am{U {ZdoXZ gmXa H$aUo.
~) {hVg§~§YmMo g§ajU H$aUo.
2) nmanÌmMo {ddaU :- XoemÀ`m gr_o~mhoa àdmg H$aUmè`mbm AZw_Vr nÌ XoUo. AZw_Vr nÌ ho naamï´>mV
àdmg H$aÊ`mgmR>r H$mhr {ZpíMV H$mbmdYrV amhÊ`mgR>r {Xbo OmVo.
ñd`§ : AÜ`Z àíZ - 3
1) Zì`m amOZ`mMr d¡{eîQ>ço
1) Iwbm amOZ`
2) à{e{jV amOZ`k
3) amOZ`kmÀ`m ñdmV§Í`mda _`m©Xm
4) bmoH$emhrMm ñdrH$ma
2) hþHy$_emhr amOZ`mMr d¡{eîQ>ço
1) ì`{º$ ñdm§VÍ`mbm {damoY
2) ì`{º$H|$ÐrV ñdê$n
3) Ûofmda AmYmarV
4) Jmon{Z`Vm
3.5
gmam§e
`m KQ>H$mV amOZ`mMr ì`m»`m ñnï> Ho$br Amho. em§VVm_` _mJm©Zo amï´>{hVmMr A{Yd¥Õr H$aUo åhUOo
amOZ` hmo`. amOZ`kmbm XoemMo à{V{ZYrËd H$aV AgVmZm amîQ´>r` {hVg§~§YmMo ajU H$amdo bmJVo.
AmOn`ªV amOZ`mV hiyhiy ~Xb hmoV Amë`mMo {XgVo. AmO àgma_mÜ`_o, XiUdiUmÀ`m gmo`r \$ma
_moR>çm à_mUmV dmT>ë`m AmhoV. Varhr amOZ`mMm _mJ© àË`oH$ amï´>mbm dmnamdm bmJVmo. amOZ` hm àË`oH$
amï´>mÀ`m naamï´>r` YmoaUmMm _w»` AmYma Amho. Ë`m_wio amOZ`mMo _hËd nwT>rb H$mbI§S>mVhr dmT>VM
amhrb.
3.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m` :nwT>rb àíZm§Mr CÎmao {bhm.
1) amOZ`kmMr H$m`} gm§JyZ Ë`mMo _yë`_mnZ H$am.
2) OwÝ`m d Zì`m amOZ`mVrb amOZ`kmÀ`m H$m`m©Vrb \$aH$ ñnï> H$am.
65
~r.E.^mJ 3 amÁ`emñÌ nona-9/5 (63)
3) Am§Vaamï´>r` g§Kf© {Z`§ÌUmMo EH$ gmYZ åhUyZ amOZ`mMo _hËd {dfX H$am.
4) XiUdiUmÀ`m gmYZmVrb àJVr_wio amOZ`mÀ`m à{H«$`odarb n[aUm_ {dfX H$am.
{Q>nm {bhm.
1) n[afX amOZ`
2) {eIa amOZ`
3) hþHy$_emhr amOZ`
4) g§gXr` amOZ`
5) Jwá Am{U àH$Q> amOZ`
3.7 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
1) S>m°. ~mMb {d. _. - Am§Vaamï´>r` g§~§Y
2) S>m°. ^mo. {b. em§Vmam_ - ^maVmMo naamï´> YmoaU
3) S>m°. am`nyaH$a dg§V - Am§Vaamï´>r` g§~§Y
4) Aê$Um n|S>go, CÎmam ghó~wÕo - Am§Vaamï´>r` g§~§Y
66
gÌ 5 : KQ>H$ 4
ZdrZ OmJ{VH$ ì`dñWm
AZwH«$_{UH$m
4.0 C{ÔîQ>ço
4.1 àmñVm{dH$
4.2 {df` {ddoMZ
4.2.1 [eV`wÕmoÎma Am§Vaamï´>r` ì`dñWm
4.2.2 àmXo{eH$ g§KQ>Zm - gmH©$, `wamonr` g§K.
4.2.3 Am{W©H$ g§KQ>Zm - OmJ{VH$ ì`mnma g§KQ>Zm, {~«Šg
4.3 gmam§e
4.4 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW© B.
4.5 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
4.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
4.7 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
4.0 C{ÔîQ>ço :
* `m KQ>H$m§À`m Aä`mgmZ§Va OmJ{VH$ {eV`wÕmÀ`m g_már Z§Va Or Zdr Am§Vaamï´>r` ì`dñWm CX`mg
Ambr {VMo ñdê$n g_OmdyZ KoVm `oB©b.
* àmXo{eH$ g§KQ>Zm§Mm CX` Ë`m§Mo Am§Vaamï´>r` amOH$maUmVrb _hËd VgoM gmH©$, `wamonr` g§K `m
àmXo{eH$ g§KQ>Zm§Mm CX`, C{ÔîQ>ço d Ë`m§Mo _hËd g_OmdyZ KoVm `oB©b.
* Am{W©H$ g§KQ>Zm§Mm CX` Ë`m§Mo Am§Vaamï´>r` amOH$maUmVrb _hËd VgoM OmJ{VH$ ì`mnmar g§KQ>Zm,
[~«Šg `m g§KQ>Zm§À`m CX`mMr nmíd©^y_r, C{ÔîQ>ço Am{U OmJ{VH$ amOH$maUmVrb _hËd Aä`mgVm `oB©b.
67
~r.E.3 nm°{b.gm`Ýg-4 (63)
4.1 àmñVm{dH$
Am§VaamîQ´>r` amOH$maUmMm Aä`mg hm _hËdmMm g_Obm OmVmo. H$maU OmJ{VH$ amOH$maUm_Ü`o KS>V
Agboë`m àË`oH$ KQ>ZoMm n[aUm_ hm àË`j AWdm AàË`j hm KS>V AgVmo. OJm_Yrb AmO H$moUVmhr
Xoe {H$Vr hr lr_§V Agbm Var Ë`mbm Ë`mÀ`m H$moUË`m Zm H$moUË`m JaOoÀ`m nwV©VogmR>r Xwgè`m amï´>mda
Adb§~yZ ahmdo bmJVo. AmO OJm_Ü`o àË`ooH$ Xoe ñdmdb§~r am{hbobm ZgyZ Vmo nañnamdb§~r Pmbobm Amho.
Ë`mVyZM amï´>m§amï´>m_Ü`o g§~§Y àñWm{nV hmoV AgVmV `m g§~§YmMm Aä`mg Am§Vaamï´>r` amOH$maUm_Ü`o Ho$bm
OmVmo.
amï´>mamï´>mVrb g§~§YmÀ`m nmíd©^y_rda àñVwV àH$aUm_Ü`o AmnUmg {eV`wÕmoÎma Am§Vaamï´>r` ì`dñWoMm
CX` Am{U Ë`mMo n[aUm_ Aä`mgUo _hËdmMo dmQ>Vo. erV `wÕmbm Iè`m AWm©Zo {ÛVr` _hm`wÕmZ§Va àma§^
Pmbm. erV `wÕmVrb AZoH$ MT>CVma OJmZo AZw^dbo AmhoV. na§Vw erV`wÕmoÎma OmJ{VH$ ì`dñWm d¡{eîQ>ço
nyU© _mZbr OmVo. OJ Ogo AZoH$ ~m~VrV _wº$ Pmbo VgoM AZoH$ Zì`m g_ñ`m§Zm Ë`mZo OÝ_hr {Xë`mMo
{XgVo. B. gZ 1990 Z§Va {deofV: {_ImB©b Jmo~m©Moìh `m§À`m a{e`mVrb CX`m~amo~a {eV `wÕmoÎma OmJ{VH$
KS>m_moS>tZm doJmZo MmbZm {_imë`mMo {XgVo. "no[aómoB©H$m d ½bmgZmoñV' åhUOoM nwZ:aMZm d ñdmV§Í` `m
eãXm§Zr g§nyU© OJ ^mamD$Z Jobo hmoVo. {ÛY«w{d` OJmMm A§V hmoD$Z EH$ Yw«dr` OJmMm CX` Pmbm, OmJ{VH$
amOH$maUm_Ü`o A_o[aHo$Mo dM©ñd dmT>bo. A_o[aH$m H|${ÐV OmJ{VH$ amOH$maU Ago åhQ>bo Jobo. Ë`mZ§Va
~hþYw«dr` amOH$maUm_Ü`o Ë`mMo ê$nm§Va Pmë`mMo AmnUmg åhUmdo bmJob. gmH©$, Am{g`mZ, `wamonr` g§K,
VgoM OmJ{VH$ ì`mnmar g§KQ>Zm, {~«Šg g§K `m§Mm Zì`mZo Pmbobm CX` Am{U Ë`mÀ`m H$m`m©_wio 1990 Z§Va
OmJ{VH$ amOH$maUm_Ü`o hmoV Agbobo ~Xb `m§Mm Aä`mg Z{dZ OmJ{VH$ ì`dñWm g_OyZ KoÊ`mgmR>r
_hËdmMm R>aV Amho.
4.2 {df` {ddoMZ :
erV `wÕmMm AW© :
{ÛVr` _hm`wÕmMr AmJ {dPVo Z {dPVo VmoM B. g. 1946 _Ü`o {eV `wÕmbm àma§^ Pmbm. Ë`m
doionmgyZ øm ZdrZ ñdê$nmÀ`m `wÕmZo Am§Vaamï´>r` amOH$maUmbm à^m{dV Ho$bo. AmO {eV`wÕ MmbyM Amho
na§Vy Ë`mMo ñdê$n _mÌ ~Xbbo Amho. erV `wÕmMr _w»`ËdoH$ê$Z gwê$dmV {ÛVr` _hm`wÕmZ§Va _mZbr OmVo.
""erV`wÕ åhUOo gÎmogmR>r Mmbbobr ñnYm© hmo`.'' erV`wÕ hm EH$ _Zmod¡km{ZH$ g§Kf© Amho.
""erV`wÕ åhUOo XmoZ nañna {damoYr amOH$s` nÕVr {H$d§m {dMmaYmam§_Ü`o Mmbbobm g§Kf© hmo`.''
EZgm`Šbmo{nS>r`m {~«Q>m{ZH$m_Ü`o {eV`wÕmMr ì`m»`m nwT>rbà_mUo Ho$br Amho. {ÛVr` _hm`wÕmZ§Va a{e`m d
A_o[aH$m `m§À`mV `wÕH$mimZ§Va {_ÌËdmEodOr Iwbo eÌwËd {Z_m©U hmoD$Z OmJ{VH$ amOH$maUmMo {ÛY«wdrH$aU
KS>dyZ AmUUmar Am§Vaamï´>r` amOH$maUmVrb Aer pñWVr åhUOo {eV`wÕ hmo`.
n{hë`m _hm`wÕmnyduMr {dídaMZm :
68
n{hë`m _hm`wÕmnyduMr `wamonr` gÎmmg_Vmobmda AmYm[aV {dídaMZm hr EH$moUrgmì`m eVH$mnmgyZ
{Q>Hy$Z hmoVr. Zonmo{b`Z ~moZmnmQ>©À`m nam^dmZ§Va hr {dídaMZm {Z_m©U Pmbr. hr `wamon_Yrb B§½b§S>, \«$mÝg
~opëO`_, Am°pñQ´>`m, ZoXab±S>g `mgma»`m gm_«mÁ`dmXr gÎmm^modVr H|$ÐrV hmoVr. `m {dídaMZoMo ZoV¥Ëd
B§½b§S>gma»`m _hmgÎmoH$S>o hmoVo. B§½b§S>Mo Ama_ma OJ^a ngabobo gm_«mÁ` `m Omoamda EH$moUrgmì`m eVH$mV
`wamonr` amOH$maUmVrb gÎmm g_Vmob {Q>H$dyZ YaÊ`mMr O~m~Xmar B§½b§S>da hmoVr. hr {dídaMZm `wamonr`
amï´>m§À`m gm_«mÁ`dmXr {hVg§~§YmZm nyaH$ Agë`m_wio Vr {Q>H${dÊ`mgmR>r `wamonr` amï´>m§Zr gm_y{hH$ à`ËZ
Ho$bo. hr OmJ{VH$ ì`dñWm n{hë`m _hm`wÕmn`ªV {Q>Hy$Z hmoVr.
n{hë`m Am{U Xwgè`m _hm`wÕmXaå`mZMr {dídaMZm :
XmoZ _hm`wÕm§À`m Xaå`mZ (1919-1939) `wamon I§S>mV amOH$s` d Am{W©H$ ApñWaVm {Z_m©U
Pmbr hmoVr. n{hë`m _hm`wÕmZ§Va O_©Zr Am°pñQ´>`m, h§Joar, a{e`m, VwH©$ñWmZ `m§Mr gm_«mÁ`o g§nwï>mV
Ambr. n{hë`m _hm`wÕm_wio àmUhmZr d {dÎmhmZr \$ma _moR>çm à_mUmV Pmbr. Am§VaamîQ´>r` amOH$maUmdarb
amï´>g§KmMo {Z`§ÌU am{hbo Zmhr Ë`m_wio `wamon I§S>mV amOH$s` ApñWaVm {Z_m©U Pmbr. Xaå`mZ {hQ>ba,
_wgmo{bZr `m hþHy$_emhm§Zr AmH«$_H$ amîQ´>dmX Am{U gm_«mÁ` {dñVmamMo YmoaU ñdrH$maë`m_wio Xwgè`m
_hm`wÕmbm Vm|S> Úmdo bmJbo.
erV`wÕH$mbrZ {ÛYw«drH$aU {dídaMZm :
hr {dídaMZm Xwgè`m _hm`wÕmZ§Va A_o[aH$m Am[U gmo{dEV a{e`mXaå`mZ Omo {ÛYw«dr gÎmmg_Vmob
{Z_m©U Pmbm Ë`mda AmYm[aV hmoVr. `m XmoZ _hmgÎmm§À`m Xaå`mZ gwê$ Pmbobo {eV`wÕmMo amOH$maU `m
{dídaMZoÀ`m H|$ÐñWmZr hmoVo. gmå`dmXmÀ`m dmT>Ë`m OmJ{VH$ àgmambm Wmon{dÊ`mgmR>r A_o[aHo$Zo gmå`dmXmÀ`m
n[aamoYZmMo YmoaU AmIbo. `m YmoaUmA§VJ©V `wamon Am{U Am{e`m I§S>mV gm_yhrH$ gwa{jVVoÀ`m VËdmda
AmYm[aV H$mhr bîH$ar g§KQ>Zm§Mr {Z{_©Vr H$aÊ`mV Ambr. CXm. ZmQ>mo, {gQ>mo, goÝQ>mo, gmo{dEV a{e`mZoXoIrb
bîH$ar H$ama (dmgm©H$ama) H$ê$Z Amnë`m g_W©H$ amï´>m§Mr g§KQ>Zm V`ma Ho$br Ë`m_wio OmJ{VH$ amOH$maUmMm
Yw«drH$aUmMr à{H«$`m J{Verb ~Zbr. Am{W©H$ Am{U bîH$ar gm_Ï`mªÀ`m Omoamda Am§Vaamï´>r` amOH$maUmda
à^md nmS>Ê`mgmR>r A_o[aH$m Am{U gmo{dEV a{e`m Xaå`mZMr MT>mAmT>o ho `m {dídaMZoMo _hËdmMo d¡{eï
hmoVo. `m {dídaMZoV g§`wº$ amï´>g§KQ>Zm VgoM A{báVmdmXr amï´>m§Mr g§KQ>Zm `mgmaIr BVa gÎmm H|$Ðo Agbr
Var A_o[aH$m Am{U gmo{dEV a{e`m ^modVrM hr {dídaMZm H|$ÐrV hmoVr. `m {dídaMZoV ZoV¥Ëd `m XmoZ
_hmgÎmm§H$S>o hmoVo. ^m§S>dbdmXr Am{U gmå`dmXr JQ>mVrb nañna AghH$m`©, A{dídmg, eómó ñnYm©,
àamoYZ, XheVrMm g_Vmob hr `m {dídaMZoMr AmUIr H$mhr d¡{eîQo gm§JVm `oVrb `m_wio Am§Vaamï´>r`
amOH$maUmVrb ñW¡`© {Q>Hy$Z am{hbo. hr {dídaMZm gmo[dEV a{e`mÀ`m {dKQ>Zmn`ªV (1991) {Q>Hy$Z hmoVr.
4.2.1 erV`wÕmoÎma Am§VaamîQ´>r` ì`dñWm :gZ 1990 À`m XeH$mV Am§VaamîQ´>r` amOH$maUmV Am_ybmJ« ~Xb KSy>Z Ambo. gmo{dEV a{e`mMo
{dKQ>Z hmoD$Z 45 df} Mmbboë`m erV`wÕmMm eodQ> KS>yZ Ambm. {ÛYw«drH$aUmda AmYm[aV {eV`wÕH$mbrZ
gÎmmg_VombmMr ì`dñWm H$mogibr. gÎmmg_Vmob, XheVrMm g_Vmob `m g§H$ënZm _mJo nS>ë`m Am{U
69
erV`wÕH$mbrZ bîH$ar g§KQ>ZoMo H$ama (ZmQ>mo gmoSy>Z) {dg{O©V Pmbo. amOH$s`, bîH$ar {hVg§~§YmMo _hËd
H$_r hmoD$Z Am{W©H$ {hVg§~§YmÀ`m g§ajUmbm àmYmÝ` àmá Pmbo. Am[W©H$ {hVg§~§YmÀ`m ga§jUmV {d^mJr`
ì`mnma g§KmMr ^y{_H$m dmT>br. npíM_ Am{U nyd©O_©ZrMo EH$sH$aU KSy>Z Ambo. CÎma Am{U X{jU H$mo[a`mÀ`m
EH$sH$aUmgmR>r dmQ>mKmQ>r gwê$ Pmë`m. A\$Jm{UñËmmZ_YyZ gmo{dEV a{e`mZo g¡Ý` H$mTy>Z KoVë`m_wio 1990
n`ªV VgoM BamU-BamH$ `wÕmMm eodQ> KSy>Z Amë`m_wio Am§Vaamï´>r` amOH$maUmVrb g§Kfm©Mo dmVmdaU
{e{Wb hmoÊ`mg _XV Pmbr. Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV bmoH$emhrH$aU, {ZeórH$aU, n`m©daU Am{U _mZdr
h¸$m§Mo g§ajU `mgmR>r Midir Vrd« Pmë`m.
ZdrZ {dídaMZm $:
Am§Vaamï´>r` amOH$maUmÀ`m _hËdnyU© ~Xbm_wio EH$ ZdrZ {dídaMZm AmH$mambm Ambr. `m {dídaMZoMo
ñdê$n H$moUVo Amho `m{df`r Aä`mgH$m_Ü`o EH$_V Zmhr. gmo{dEV a{e`mÀ`m {dKQ>ZmZ§Va A_o[aHo$Mm
EH$_od _hmgÎmm åhUyZ CX` Pmë`m_wio ZdrZ {dídaMZm EH$Yw«dr` Amho Ago _V H$mhr Aä`mgH$m§Mo Amho.
`mCbQ> A_o[aH$m Oar bîH$arÑîQ>çm _hmgÎmm Agbr Var Am{W©H$ joÌmV A_o[aHo$À`m ZoV¥Ëdmbm OnmZ,
O_©Zr, `wamonr`Z _hmg§K, Am{g`mZ `mgma»`m ZdrZ gÎmm H|$Ðm§H$Sy>Z AmìhmZ Agë`m_wio ZdrZ {dídaMZm
AZoH$ gÎmm H|$ÐmMo ApñVËd AgUmar ~hþH|$Ðr` ì`dñWm Amho Ago _V H$mhr Aä`mgH$ _m§S>VmV.
gZ 1991 _Ü`o A_o[aHo$Mo VËH$mbrZ amï´>mÜ`j Om°O© ~we ({g{Z`a) `m§Zr A_o[aHo$Mo ZdrZ
{dídaMZoMo ñdê$n ñnï> H$aÊ`mMm à`ËZ Ho$bm. Ë`m§Mr Zdr {dídaMZm nwT>rb nmM VËdmda
AmYmabobr hmoVr.
1) OmJ{VH$ amOH$maUmMo ZoV¥Ëd A_o[aHo$H$S>o. A_o[aH$m ho {dídaMZoMo H|$Ð amhrb.
2) Am§Vaamï´>m` H$m`Xm Am{U gm_yhrH$ gwajm VËdmbm _hËd.
3) g§`wº$ amï´> g§KQ>ZoMr _hËdmMr O~m~Xmar.
4) Am§Vaamï´>r` em§VVm Am{U gwa{jVVogmR>r _moR>çm amï´>m_Ü`o ghH$m`©.
5) AÊdóm§À`m dmnambm Amim.
AemàH$mao {dídaMZoMr H$ënZm àW_ gZ 1945 _Ü`o A_o[aHo$Mo VËH$mbrZ amï´>mÜ`j \«±$H${bZ S>r
ê$PdoëQ> `m§Zr _m§S>br hmoVr. Am§Vaamï´>r` em§VVm Am{U gwa{jVVogmR>r ê$PdoëQ> `m§Zr A_o[aH$m Am{U gd©
amï´>m§Mo à{V{Z{YËd H$aUmè`m EImÚm Am§Vaamï´>r` g§KQ>ZoÀ`m nwT>mH$mamda ^a {Xbm hmoVm.
erV`wÕmÀ`m g_márZ§Va AmH$mambm Amboë`m ZdrZ {dídaMZoMo ñdê$n OmUyZ KoÊ`mgmR>r `m {dídaMZoMr
à_wI d¡{eîQ>ço nwT>rà_mUo.
1) EH$ Yw«dr {dídaMZm :
Á`m {dídaMZo_Ü`o EH$m amï´>mMo àm~ë` AgVo. Ë`mbm EH$ Yw«dr {dídaMZm Ago åhUVmV. Am§Vaamï´>r`
amOH$maUmMo gwÌ ho Ë`m ~S>çm amï´>mÀ`m hmVr AgVo Am{U Am§Vaamï´>r` amOH$maUmVrb KS>m_moS>rda Ë`m
amï´>mMm gdm©{YH$ à^md AgVmo. Vo amï´> Am§Vaamï´>r` KS>m_moS>rÀ`m H|$ÐñWmZr AgVo. {eV`wÕmÀ`m g_márZ§Va
70
Aem àH$maMr {dídaMZm {Z_m©U Pmbr AgyZ A_o[aH$m Am§Vaamï´>r` amOH$maUmÀ`m H|$ÐñWmZr Agë`mMm
H$mhr Aä`mgH$ Xmdm H$aVmV. `m Aä`mgH$m§À`m _Vo 1) gmopìhEV a{e`mÀ`m {dKQ>ZmZ§Va A_o[aH$m hr EH$_od _hmgÎmm R>abr Amho. A_o[aHo$Mr ~amo~ar H$ê$
eHo$b Ago Xwgao gÎmm H|$Ð ApñVËdmV Zmhr.
2) bîH$ar d AmWuH$ gm_Ï`©, {dkmZ-V§ÌkmZ Am{U _m{hVr V§ÌkmZmVrb àJVrÀ`m AmYmamda OmJ{VH$
amOH$maUmMo ZoV¥Ëd H$aÊ`mMr j_Vm \$º$ A_o[aHo$H$S>o Amho.
3) {eV`wÕmÀ`m g_márZ§Va ^m§S>dbdmXr bmoH$emhr hr OJmVrb gdm©V à^mdembr {dMmagaUr ~Zbr
AgyZ `m {dMmagaUrMo à{V{Z{YËd A_o[aHo$H$S>o Amho.
4) A_o[aHo$À`m Am[W©H$ Am{U bîH$ar gm_Ï`m©Mm à^md hm ñWm{ZH$ qH$dm {d^mJr` ZgyZ Vmo d¡pídH$
Amho.
A_o[aH$oÀ`m VËH$mbrZ amï´>mÜ`j Om°O© ~«we ({g{ZAa) `§mZr gmopìhEV a{e`mÀ`m {dKQ>ZmZ§Va
{dídaMZoMr KmofUm Ho$br hmoVr. hr {dídaMZmm EH$ Yw«dr {dídaMZoÀ`m H$ënZoda AmYm[aV Amho. `m
{dídaMZoV A_[aHo$Zo OJmMo ZoV¥Ëd H$amdo. Aer ~we `m§Zm A{^àoV hmoVo. `mM AmYmamda A_o[aHo$Zo Amnbr
YmoaUo XoIrb AmIbobr {XgVmV. gZ 1991 Vo 2006 n`ªVÀ`m Am§Vaamï´>r` amOH$maUmVrb {d{dY
KS>m_moS>tMm AmT>mdm KoVbm Va {eV`wÕmoÎma {dídaMZm EH$Yw«dr` Agë`mMo ñnï g§Ho$V {_iVmV. `m n§Yam
dfm©À`m H$mimV A_o[aHo$Mr EH$m{YH$maemhr dmT>bobr {XgVo. A_o[aHo$À`m `m dmT>Ë`m EH$m{YH$maemhrbm
eh XoÊ`mV g§`wº$ amï´> g§KQ>Zobm An`e Ambo Amho. 1991 À`m ImS>r `wÕmV BamH$-Hw$doV g§Kfm©V BamH$
{dê$Õ Or bîH$ar H$madmB© H$aÊ`mV Ambr {VMo ZoV¥Ëd A_o[aHo$H$S>o hmoVo.
~mopñZ`m Am{U g{~©`m `oWrb dm§{eH$ qhgmMma Wm§~dÊ`mgmR>r gZ 1995 d 1999 _Ü`o Pmbobo
bîH$ar h„o ZmQ>mo `m A_o[aHo$À`m ZoV¥ËdmImbr H$m`©aV Agboë`m g§KQ>ZoZoM Ho$bo hmoVo. 11 gßQ>|~a 2001
amoOr A_o[aHo$da Pmboë`m XheVdmXr hë`mMm gyÌYma d Ab H$m`Xm `m g§KQ>ZoMm gd}gdm© Amgm_m {~Z
bmXoZ `mbm A\$J{UñVmZmVrb Vm{b~mZ amOdQ>rZo Aml` {Xë`mÀ`m g§e`mdê$Z A\$Jm{UñVmZda A_o[aH$m
d {VÀ`m {_Ìamï´>m§Zr bîH$ar h„o Ho$bo. 2001 Z§Va OmJ{VH$ XheVdmXm {dê$Õ A_o[aHo$Zo Oo `wÕ nwH$mabo
Amho Ë`m ZmdmImbr H$moUË`mhr gmd©^m¡_ amï´>m§Mm A§VJ©V H$ma^mamV hñVjon H$aÊ`mMm gnmQ>m A_o[aHo$Zo gwé
Ho$bm Amho.
gZ 2003 _Ü`o BamH$_YyZ gÔm_ hþgoZ `m§Zm gÎmodê$Z hQ>{dÊ`mgmR>r Ho$bobr bîH$ar H$madmB© hm
A_o[aHo$À`m EH$m{YH$maemhrMm gdm}À` Z_wZm åhUVm `oB©b. Am§VaamîQ´>r` amOH$maUmVrb A_o[aHo$Mr
gÜ`mMr ^y{_H$m hr EImÚm ñd`§Kmo{fV {dídajUH$Ë`mªMr Amho Am{U Ë`mgmR>r AÊdóo ~miJÊ`mMm
A{YH$ma Ho$di Amnë`mbm d Amnë`m {_Ì amï´>m§Zm (B§½b§S> \«$mÝg) Amho hr A_o[aHo$Mr ^y{_H$m Amho. `m
gd© CXmhaUmdê$Z A_o[aHo$Mr dmT>Vr EH$m{YH$maemhr ñnï hmoVo. A_o[aHo$Mr ^y{_H$m Oar {dídg§ajUH$Ë`mªMr
Agbr Var A_o[aHo$Zo Ho$di AemM doir hñVjon Ho$bm. Á`mdoir A_o[aHo$Mo amï´>r` {hVg§~§Y Jw§Vbo AmhoV
qH$dm YmoŠ`mV Ambo AmhoV.
71
A_o[aHo$Mo amï´>mÜ`j ~amH$ Amo~m_m `m§Zm A\$Jm{UñVmZ, nm{H$ñVmZ, BamH$ BË`mXr XoemVrb Amnbo
bîH$a 2014 n`ªV H$mTy>Z KoD$Z VoWo Amnë`m {Z`§ÌUmImbr MmbUmar gaH$mao AmUyZ Amnbo amOH$s` d
Am{W©H$ dM©ñd {Q>H$dm`Mo Amho. `mdê$Z A_o[aHo$À`m naamï´> YmoaUmV Am{U àË`j H¥$VrV XwQ>ßnrnUm Am{U
{damoYm^mg AmT>iyZ `oVmo. `mdê$Z A_o[aHo$Mr EH$m{YH$maemhrMr YmoaUo OmJ{VH$ amOH$maUmVrb ~hþVoH$
amï´>mÀ`m bjmV Ambobr AmhoV.
2) ~hþYd«w r` {dídaMZm EH$Yw{« d` {dídaMZoMm {dMma hm ~hþYd«w r` {dídaMZoÀ`m {damoYr Amho. erV`wÕmÀ`m g_márZ§Va AmH$mambm
Ambobr Zdr {dídaMZm hr A_o[aH$m H|$[ÐV EH$ Yw«dr` ZgyZ gÎmoMr AZoH$ H|$Ðo AgUmar ~hþYw«dr` {dídaMZm
Agë`mMo _V AZoH$ Aä`mgH$ _m§S>VmV. ~hþYw«dr` {dídaMZoMo g_W©Z ^maV, MrZ, a{e`m `mgmaIr amï´>o
H$aVmV. ~hþYw«dr` {dídaMZoMo g_W©H$ nwT>rbà_mUo Amnbr _Vo _m§S>VmV.
1) erV`wÕmÀ`m g_márZ§Va bîH$ar gm_Ï`m©Mo _hËd H$_r hmoD$Z Am{W©H$ gm_Ï`m©Mo _hËd dmT>bobo
Amho. bîH$ar Am{U g§ajU joÌmV A_o[aHo$Mo dM©ñd _mÝ` Ho$bo Var Am{W©H$ gm_Ï`mªMo _hËd dmT>bobo
Amho. bîH$ar Am{U g§ajU joÌmV A_o[aHoo$Mo dM©ñd _mÝ` Ho$bo Var Am{W©H$ joÌmV A_o[aHo$bm OnmZ,
O_©Zr, `wamonr`Z g§K, Am{g`mZ `mgmaIr amï´>o Am{U ì`mnma g§Km~amo~a ñnYm© H$amdr bmJV Amho.
2) erV`wÕmoÎma OJmMr {d^mJUr AZoH$ gÎmm H|$Ðm_Ü`o Pmbr Amho. OnmZ, O_©Zr, `wamonr`Z g§K,
Am{g`mZ, MrZ, ^maV hr gÎmoMr ZdrZ H|$Ðo CX`mg Ambr.
3) OmJ{VH$ amOH$maUmMo ZoV¥Ëd H$moUË`mhr EH$mM amîQ´>mH$S>o {deofV: A_o[aHo$H$S>o ZgyZ A_o[aH$m,
OnmZ, O_©Zr, `wamonr`Z _hmg§K, MrZ, ^maV `m§Mo gm_y{hH$ ZoV¥Ëd CX`mg Ambo Amho. `mbmM H$mhr
Aä`mgH$m§Zr gm_y{hH$ eº$s qH$dm gÎmm Agohr åhUVmV. 1991 À`m ImS>r `wÕmMo ZoV¥Ëd Oar A_o[aHo$Zo
Ho$bobo Agbo Var BamH$ {dê$ÕMr bîH$ar _mo{h_ OnmZ, O_©Zr, \«$mÝg, a{e`m `m amï´>m§À`m ghH$m`m©{edm`
`eñdr hmody eH$br ZgVr.
4) Am§Vaamï´>r` amOH$maUmÀ`m H|$ÐñWmZr `m à_wI amï´>m_Yrb Am{U ì`mnma g§Km_Yrb Am{W©H$ d
ì`mnmar g§~§Y AgyZ Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMo ì`dñWmnZ gm_y{hH$nUo `m amîQ´>m§H$Sy>Z Ho$bo OmV Amho.
darb {ddoMZmdê$Z Zdr {dídaMZm hr EH$ Yw«dr ZgyZ ~hþþYw«dr` Agë`mMo Aä`mgH$m§Mo åhUUo Amho.
3) Am{W©H$ {hVg§~§Ym§Zm _hËd amï´>m§À`m naamï´> YmoaUm§_Ü`o Am{W©H$ {hVg§~§YmZm {_imbobo àmYmÝ` hr erV`wÕmoÎma H$mimVrb _hËdmMr
KQ>Zm Amho. erV`wÕmÀ`m H$mimV {dMmagaUrda AmYmarV amOH$maUmbm, amOH$s` {hVg§~§Ymbm _hËd hmoVo.
Ë`mgmR>r Am{W©H$ {hVg§~§YmMm ~ir {Xbm Om`Mm. gmå`dmXmÀ`m à{VamoYmgmR>r A_o[aHo$H$Sy>Z `wamon, Am{e`m,
Am{\«$H$m I§S>mVrb amï´>m§Zm _moR>o Am{W©H$ ghmæ` H$O© eñÌmó nwadR>m Ho$bm Jobm. {_Ìamï´>m§Zm Am{W©H$,
ì`mnmar gdbV gyQ> {Xbr Jobr `mMr Pi A_o[aHo$À`m AW©ì`dñWobm nmohMbr. erV`wÕmÀ`m g_márZ§Va
{dMma gaUrÀ`m g§ajUmgmR>r Am{U ApñVËdmgmR>r Aem ñdê$nmÀ`m _XV H$mb~mø Pmë`m. A_o[aHo$Mo
72
n{hbo Zd{Zdm©{MV amï´>mÜ`j {~b pŠb¨Q>Z `m§Zr Am{W©H$ {hVg§~§YmZm àmYmÝ` XoÊ`mMo Zdo YmoaU ñdrH$mê$Z
OmJ{VH$ ~mOmanoR>o_Ü`o A_o[aHo$Mo Am{W©H$ Am{U ì`mnmar {hVg§~§Y OmonmgÊ`mÀ`m YmoaUmbm àmYmÝ` {Xbo.
Ë`mgmR>r A_o[aHo$H$Sy>Z Am{W©H$ amOH$maUmMm dmna _moR>çm à_mUmda hmoVmZm {XgV Amho.
4) Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV Am{e`mB© amï´>m§Mo _hËd dmT>bo {eV`wÕmoÎma H$mi hm Am{e`m I§S>mMm H$mi åhUyZ AmoiIbm OmVmo. `wamon I§S> {eV`wÕmÀ`m amOH$maUmV
H|$ÐñWmZr Agë`m_wio `m H$mimV `wamonr`Z amîQ´>mMo _hËd dmT>bo hmoVo. VWm{n {eV`wÕmÀ`m g_márZ§Va
Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMo H|$Ð Am{e`m I§S>mV ñWbm§VarV Pmbo. qgJmnya, _bo{e`m, Wm`b§S>, OnmZ, MrZ,
^maV `m gma»`m Am{e`mB© amï´>m§Zr PnmQ>çmZo Am{W©H$ àJVr Ho$br AgyZ Ë`m§Mr Am§Vaamï´>r` amOH$maUmVrb
^y{_H$m dmT>br Amho. Am{e`mZ Am{U EnoH$gma»`m Am{e`mB© ì`mnma g§KmMo _hËd dmT>bo. Ë`m_wio AZoH$
`wamonr`Z amï´>o XoIrb `m ì`mnma g§KmÀ`m gXñ`ËdmgmR>r à`ËZ{eb AmhoV. MrZ, OnmZ Am{U ^maV `m 21
eVH$mVrb _hmgÎmm AgyZ Am§Vaamï´>r` amOH$maUmÀ`m ZoV¥ËdmgmR>r A_[aHo$bm Ë`m§À`mer ñnYm© H$amdr bmJUma
Amho. {eV`wÕmoÎma H$mimV ^maV Am{U A_o[aH$m `m§À`mVrb ì`mnma PnmQ>çmZo dmT>bm AgyZ Vmo gÜ`m Xhm
AãO S>m°bg© nojm A{YH$ Amho.
5) bmoH$emhrbm JVr erV`wÕmoÎma H$mimVrb gH$mamË_H$ KS>m_moS>t_Ü`o bmoH$emhrMm àgma hr _hËdmMr KQ>Zm hmoV Amho.
erV`wÕmoÎma H$mimV Am§Vaamï´>r` nmVirda bmoH$emhr H$aUmMr à{H«$`m JVrerb ~Zbr Amho. gmo{dEV
a{e`mÀ`m {dKQ>Zm~amo~a nmob§S, h§Joar, ê$_m{Z`m, ~ëJo[a`mgma»`m nyd© `wamonr` amï´>m§Zr bmoH$emhr emgZ
àUmbrMm ñdrH$ma Ho$bm. `m amï´>m§_Ü`o nydu gmå`dmXr amOdQ>r hmoË`m {eV`wÕmoÎma H$mimV ^m§S>dbdmX Am{U
bmoH$emhr `m {dMmagaUrÀ`m PnmQ>çmZo àgma hmoV Amho. OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oZo ^m§S>dbdmXmbm
MmbZm {Xbr Amho. bmoH$emhrÀ`m àgmamgmR>r {deof à`ËZ H$aUo, ho {eV`wÕmoÎma H$mimV A_o[aHo$À`m naamï´>
YmoaUmMo à_wI C{ÔîQ>ç Amho. X{jU Am{e`m_Ü`o XoIrb H$mhr amï´>m§_YyZ bîH$ar hþHy$_emhr d amOoemhrH$Sy>Z
bmoH$emhrH$S>o àdmg Mmby Amho. ^yVmZ, Zonmi, ~m§Jbm Xoem_YyZ g§gXr` bmoH$emhr AmH$mambm `oV Amho.
6) Am§Vaamï´>r` ghH$m`m©V dmT> ZdrZ {dídaMZm hr Am§Vaamï´>r` ghH$m`m©À`m VÎdmda AmYm[aV AgyZ OmJ{VH$sH$aUmÀ`m n«{H«$`oZo
Am§Vaamï´>r` ghH$m`m©bm JVr {Xbr Amho. OmJ{VH$sH$aUm_wio amï´>m§amï´>m_Yrb namdb§~rËd dmT>bo AgyZ `m
à{H«$`onmgyZ A{bá amhUo H$moUË`mhr amï´>mbm eŠ` Zmhr. Am{W©H$ gm_Ï`m©À`m dmT>rbm _hËd àmá Pmë`m_wio
amOH$s` `wamon, A_o[aH$m-a{e`m, a{e`m-MrZ, A_o[aH$m-MrZ VgoM ^maV-nm{H$ñVmZ `§mMoVrb Am{W©H$ d
ì`mnmar g§~§Y gwYmaV AmhoV. MrZ 15 hþZ A{YH$ amï´>m~amo~a gr_mdmX hmoVo. nU ghH$m`m©À`m _mÜ`_mVyZ
~hþVm§e gr_mdmX MrZZo gmoS>dbo AmhoV VgoM ^maV MrZ g§~§Y gwYmaV AmhoV.
7) g§`wº$ amï´>g§KmMr ~XbVr ^y{_H$m ZdrZ {díd aMZoV ~XbË`m Am§VaamîQ´>r` n[apñWVrZwgma g§`wº$ amï´> g§KQ>ZoMr ^y{_H$m XoIrb ~XbV
Amho. {eV`wÕmÀ`m g_márZ§Va Am§Vaamï´>r` em§VVm, gwa{jVVm Am{U {dH$mgmMr OmUrd OmJ{VH$ ~Zbr
73
AgyZ `m C{ÔîQ>m§À`m àmárgmR>r g§`wº$ amï>m§H$Sy>Z g{H«$` Am{U gH$mamË_H$ ^y{_Ho$Mo ñdê$n 24 Am°ŠQ>mo~a
1991 amoOr `wZmoMo VËH$mbrZ ga{MQ>Urg Po{dAa noaoP Xr Š`yba `m§Zr Amnë`m g§XoemV ñnï> Ho$bo Amho
H$s amOH$s` _wÚmnojm, Am{W©H$ Am{U gm_m{OH$ _wÚmda `wZmo A{YH$ bj H|$ÐrV H$aUma Agë`mMo ñnï>
Ho$bo hmoVo. Jar~r, ~oH$mar {Z_y©bZ, gm_m{OH$ {df_VoMo {Z_y©bZ, _yb^yV _mZdr h¸$mMo g§ajU, em§VVm,
bmoH$emhr Am{U amOH$s` pñWaVm {Z_m©U H$aÊ`mgmR>r Am{U Vr {Q>H${dÊ`mgmR>r {deof à`ËZ
OmJ{VH$sH$aUm~amo~a g_Vmob Am{W©H$ {dH$mg, {Z:eórH$aU Am{U n`m©daUmMo g§ajU, ES²>g gma»`m
amoJm§Zm Amim KmbUo, A§_br nXmWmªÀ`m ì`mnmambm à{V~§Y `m _wÚm§Zm g§`wº$ amï´>m§À`m C{Ôï>m§_Ü`o AJ«H«$_
{_imbm `m C{Ôï>m§À`m nyV©VogmRr> g§`wº$ amï´>m§Mo "em§VVm g¡{ZH$' _hËdmMr ^y{_H$m ~OmdV AmhoV. `wZmoÀ`m
em§Vr g¡{ZH$m§Zr XhmhÿZ A{YH$ amï´>m§À`m A§VJ©V H$ma^mamV hñVjon Ho$bm Amho. `mbmM _mZdr` hñVjon Ago
åhQ>bo OmVo. g§`wº$ amï´>m§À`m ~Xbboë`m ^y{_Ho$~amo~a `wZmoÀ`m bmoH$emhr H$aUmMr _mJUr Omoa nH$S>V Amho.
A_o[aHo$À`m dmT>Ë`m EH$m{YH$maemhrbm Amim KmbÊ`mgmR>r `wZmoMo g~brH$aU Am{U bmoH$emhrH$aU Amdí`H$
Amho.
8) {Z:eórH$aUmbm JVr erV`wÕmoÎma H$mimVrb {Z:eñÌrH$aUmMr à{H«$`m J{Verb ~Zbr. erV`wÕmÀ`m H$mimV eómó ñnYm©
dmT>br. AÊdóm§Mm àgma KSy>Z Ambm. 1970 À`m XeH$mn`ªV A_o[aH$m, gmo{dEV a{e`m, B§½b§S>, \«$mÝg
Am{U MrZ `m nmM amï´>m§H$S>o AÊdóo hmoVr nU nwT>o AÊdóYmar amï´>m§À`m JQ>m_Ü`o ^maV, nm{H$ñVmZ, BñÌmB©b,
CÎma H$mo[a`m gma»`m amï´>m§Mm g_mdoe Pmbm. `m{edm` BamU, BamH$, {b{~`m, {Mbr, Š`w~m {g[a`mgma»`m
amï´>m§H$S>o AÊdóo Agë`mMm g§e` ì`º$ Ho$bm OmV Amho. AÊdóm§À`m dmT>Ë`m àgmam~amo~aM Am§Vaamï´>r`
em§VVm Am{U gwa{jVVm YmoŠ`mV Ambr. `mda Cnm` åhUOo g§nyU© {Z:eórH$aUmMm _mJ©, g§`wº$ amï´> g§KQ>ZoZo
{Z:eórH$aUmÀ`m C{Ôï>mbm àmYmÝ` {Xbo. erV`wÕmoÎma H$mim_Ü`o {Z:eórH$aUmÀ`m {XeoZo n{hbo nmD$b
1991 _Ü`o A_o[aH$m Am{U a{e`m_Yrb {ÛnjnmVirdarb H$amamZo nS>Vo. hm H$ama gm_m[aH$ eómóm§À`m
H$nmVrgmR>r hmoVm. Omo gm_[aH$ eómó H$nmV H$ama `m ZmdmZo AmoiIbm OmVmo. 1995 _Ü`o ~hþM{M©V
AÊdó àgma~§Xr H$amambm A{ZpíMV H$mimgmR>r _wXV dmT> XoÊ`mV Ambr. 1999 _Ü`o gd©g_mdoeH$
AUwMmMUr ~§Xr H$ama ~hþ_VmZo _§Oya H$aÊ`mV Ambm. {Z:eórH$aUmÀ`m {XeoZo Pmbobo ho _hËdnyU© H$ama
hmoVo.
9) n`m©daU g§ajUmMr OmJ{VH$ JaO n`m©daUmÀ`m àXyfUmMr g_ñ`m hr Ho$di EImÚm amï´>mbm ^oS>gmdUmar g_ñ`m ZgyZ Vr Am§Vaamï´>r`
ñdê$nmMr g_ñ`m Amho Am{U Ë`mgmR>r gm_y{hH$ à`ËZm§Mr Amdí`H$Vm Amho hr OmUrd erV`wÕmoÎma H$mimV
{dH${gV Pmbr. `m Om{UdoMo n{hbo à{Vq~~ 1992 À`m ~«m{Pb_Yrb [aAmo {X Om{Zgo `oWo Pmboë`m
Am§Vaamï´>r` n`m©daU n[afXo_Ü`o nS>bo. `m n[afXoV n`m©daU g§ajUmMm OmhraZm_m V`ma H$aÊ`mV Ambm. Vmo
""[aAmo KmofUm'' `m ZmdmZo AmoiIbm OmVmo. amï´>r` {dH$mg Am{U n`m©daU g§ajUmMr gm§JS> KmbÊ`mMm
à`ËZ `m n[afXo_Ü`o H$aÊ`mV Ambm. 1997 _Ü`o OnmZ _Yrb ŠbmoQ>mo BWo Xwgar Am§Vaamï´>r` n`m©daU
n[afX nma nS>br.
74
10) ì`mnmar g§KmMr ^y{_H$m {eV`wÕmoÎma H$mim_Ü`o ì`mnma g§KmMr g§»`m Am{U ^y{_H$m dmT>br. {eV`wÕH$mbrZ bîH$ar
g§KQ>Zm§Mr OmJm {d^mJr` ì`mnma g§KmZr KoVbr. {d^mJr` nmVirdarb Am{W©H$ {dH$mgmgmR>r H$mhr ZdrZ
ì`mnma g§K ApñVËdmV Ambo. {d^mJr` Am{W©H$ {dH$mg Am{U {d^mJr` Am{W©H$ EH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV
ì`mnma g§K _hËdmMr ^y{_H$m nma nmS>V AmhoV. AZoH$ amï´>m§À`m Am{W©H$ {dH$mgm_Ü`o {d^mJr` ì`mnma
g§KmMr ^y{_H$m _hËdmMr Amho. gmH©$, Am{g`mZ EnoH$, `wamonr` _hmg§K, ZmâQ>m, Am{\«$H$Z _hmg§K
`mgma»`m ì`mnmar g§KmZr amï´>m§Zm {d^mJr` nmVirda Am{W©H$ Am{U ì`mnmar ghmH$m`m©gmR>r ì`mgnrR>
CnbãY H$ê$Z {Xbo.
11) OmJ{VH$sH$aU {eV`wÕmoÎma H$mimV OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`obm JVr àmá Pmbr. OmJ{VH$sH$aU hr d¡pídH$ à{H«$`m
AgyZ H$moUVohr amï´> `mnmgyZ A{bá amhÿ eH$V Zmhr. ^m§S>dbemhrMm OmJ{VH$ nmVirda Pmbobm àgma,
Am{W©H$ CXmarH$aUmMr à{H«$`m, ~hþamï´>r` H§$nÝ`m§Mo dmT>Vo Omio `m_wio OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à[H«$`obm doJ àmá
Pmbm Amho. OmJ{VH$sH$aU hr d¡pídH$ nmVirda amï´>mVrb Am{W©H$, gm_m{OH$, gm§ñH¥${VH$ g§~§Y K{Zð>
H$ê$Z EH$ nañnamdb§~r {dídmMr {Z{_©Vr H$aUmar à{H«$`m Amho. 1995 _Ü`o {díd ì`mnma g§KQ>ZoÀ`m
ñWmnZo~amo~a OmJ{VH$rH$aUmbm JVr {_imbr.
12) _mZdr h¸$ g§ajUmMr OmUrd g§`wº$ amï´> g§KQ>ZoH$Sy>Z _wb^yV _mZdr h¸$m§Mm Om{haZm_m 1948 gmbr Kmo{fV H$aÊ`mV Ambm hmoVm.
_mÌ {eV`wÕmÀ`m amOH$maUm_wio _mZdm{YH$mam§À`m g§ajUm{df`r Am§Vaamï´>r` OZ_V J{V{eb ~Z{dÊ`mV
g§`wº$ amï´> g§KQ>Zobm An`e Ambo. {eV`wÕmoÎma H$mimV _mZdm{YH$mam§À`m g§ajUmgmR>r g{H«$` ^y{_Ho$Mr
`wZmoH$Sy>Z Anojm Ho$br OmD$ bmJbr. d§m{eH$ qhgmMmamnmgyZ _mZdr h¸$m§Mo g§ajU H$aÊ`mgmR>r g§`wº$ amï´>
g§KQ>ZoÀ`m em§{VgoZoZo H$mhr amï´>m§_Ü`o bîH$ar hñVjon Ho$bo. ^maVm_Ü`o 1993 _Ü`o amï´>r` _mZd{YH$ma
g§ajU H$m`Xm _§Oya H$aÊ`mV Ambm d amîQ´>r` _mZd{YH$ma Am`moJ Am{U amÁ` _mZdm{YH$ma Am`moJmMr
{Z{_©Vr H$aÊ`mV Ambr ho Am`moJ `m A{YH$mamMo C„§KZ H$aUm§Zm {ejm XoÊ`mMo H$m`© H$aVmV.
13) d§edmX {eV`wÕmoÎma H$mimV A_o[aH$m Am{U a{e`m `m§À`mVrb Am§Vaamï´>r` nmVirdarb g§Kf© g§nwï>mV Ambo
Agbo Var `mVrb ~hþVm§e g§Kf© ho dm§{eH$ ^oX^mdmVyZ {Z_m©U Pmbobo AmhoV. AZoH$ amï´>m§_YyZ dm§{eH$
Midir_wio àmXo{eH$ dmX Am{U g§Hw${MV dmXmMr ^mdZm Omonmgbr OmV Amh. dm§{eH$ g§Kf© ~mopñZ`m,
H«$moE{e`m, g{~©`m, lrb§H$m, A\$Jm{UñVmZ, BamH$, ^yVmZ, MrZ, gm`àg, BWmo{n`m, gmo_m{b`m, nyd© {V_moa
B§S>mo{Z`m gma»`m amï´>m§Mm g_mdoe hmoVmo. `m amï´>mV dm§{eH$ g§Kf© hmoD$Z Ë`m§V hOmamo {Zînmn ZmJ[aH$ _¥Ë`w_wIr
nS>V AmhoV. adm§S>m `m XoemV hþVy Am{U VwËgr `m dm§{eH$ JQ>mÀ`m g§Kfm©V Ho$di EH$m dfm©V nmM bmI bmoH$
_mabo Jobo. dm§{eH$ g§Kfm©_wio H$odi amï´>m§VJ©V Zmhr Va {d^mJr` nmVirdarb em§VVm Am{U gwa{jVVm
75
YmoŠ`mV Ambobr Amho. `mVyZ _mZdm{YH$mamMo hmoUmao C„§KZ Wm§~{dUo ho g§`wº$ amï´> g§KQ>ZoMo gdm©V _moR>o
AmìhmZ Amho.
14) Ym{_©H$ _ybVËddmX {eV`wÕmoÎma H$mimVrb ZH$mamË_H$ KS>_moS>t_Ü`o H$mhr amï´>m§_YyZ Ym{_©H$ _ybVËddmXr MiditZr
Yabobm Omoa hr J§^ra ~m~ Amho. Ym{_©H$ _ybVËddmXr Midir_YyZ XheVdmX, dm§{eH$ qhgmMmambm
MmbZm {_iV Amho. Ym{_©H$ _ybVËddmXr Midir Ym{_©H$ loð>ËdmMr ^mdZm OmonmgÊ`mgmR>r, Y_m©Mo
ApñVËd qH$dm ñdV§Í` AmoiI {Q>H$dÊ`mgmR>r, Y_m©À`m AmYmamda bmoH$m§Zm g§KQ>rV H$aÊ`mgmR>r g{H«$`
Pmë`m AmhoV. npíM_ Am{e`mVrb Am{U Am{\«$Ho$Vrb ~hþg§»` amï´>m§_YyZ Ym{_©H$ _ybVËddmXr MidirZr
Omoa nH$S>bm Amho. AëOo[a`m, B{Oá, Om°S>©Z, A\$Jm{UñVmZ, BamU hr amï´>o Ym{_©H$ _ybVËddmXmbm ~ir
nS>bobr AmhoV. 1979 Mr BamU_Yrb Ym{_©H$ H«$m§Vr VgoM 1996 _Ü`o A\$Jm{UñVmZ_Ü`o àñVm{dV
Pmbobo Vmbr~mZ emgZ Ym{_©H$ _ybVËdmZo à^m{dV Pmbo hmoVo. Ym{_©H$ _ybVËddmXr MidirVyZ AmH$mambm
Amboë`m XheVdmXmZo Am§Vaamï´>r` em§VVm Am{U gwa{jVVm YmoŠ`mV AmUbr.
15) Am§Vaamï´>r` XheVdmX {eV`wÕmoÎma H$mim_Ü`o Am§Vaamï´>r` XheVdmXmZo CJ« ê$n YmaU Ho$bo Amho. A_o[aH$m, a{e`m, MrZ
B§½b§S>, ñnoZ, Bóm`b, ^maV `mgma»`m _moR>çm amï´>m§À`m gwajobm XheVdmXmZo AmìhmZ {Xbo Amho. {eV`wÕmoÎma
H$mimVrb XheVdmX hm àm_»`mZo Ym{_©H$ Am{U dm§{eH$ ^mdZoZo à^m{dV Pmbobm AgyZ Ë`mMo _yi
Ym{_©H$ _ybVËddmXr Midir_Ü`o Amho. gmd©O{ZH$ {R>H$mUr ~m°å~ñ\$moQ> KS>dyZ AmUUo, Jmoir~ma, AnhaU,
amOH$s` ZoË`m§Mo IyZ B. gmYZm§Mm dmna H$ê$Z XheVdmXr qhgmMma KS>dyZ AmUV AmhoV. Ë`mgmR>r
AmË_KmVH$s nWH$m§Mm dmna Ho$bm OmV Amho. {eV`wÕmoÎma H$mim_Ü`o ^maVmVrb Oå_y-H$mí_raÀ`m Imoè`mV
nm{H$ñVmZ gr_mnma XheVdmXmZo nÞmg hOmamhÿZ A{YH$ bmoH$m§Mm ~ir Jobm Amho. dmT>Ë`m XheVdmXr
H$madm`m§~amo~a A_br nXmWmªMm ì`mnma XoIrb dmT>bm Amho. Ë`mÀ`m_YyZ C^m H$aÊ`mV Ambobm n¡gm
XheVdmXr g§KQ>Zm§Zm Am{W©H$ gmø H$aÊ`mgmR>r dmnabm OmVmo. XheVdmXmÀ`m g_ñ`o_wio AÊdóm§Mm
H$mù`m ~mOmamVrb ì`mnma XoIrb dmT>bm Amho. Ab H$m`Xm gma»`m Am§Vaamï´>r` XheVdmXr g§KQ>ZoH$S>o
AÊdóo amgm`{ZH$ eómóo Agë`mMm g§e` Amho. 11 gßQ>|~a 2001 amoOr A_o[aHo$da Pmboë`m XheVdmXr
hëë`mZ§Va d ^maVm_Ü`o 26 Zmoìh|~a 2008 _Ü`o _w§~B© ehamda Pmbobm XheVdmXr h„m Z§Va Am§Vaamï´>r`
XheVdmXmÀ`m dmT>Ë`m gm_Ï`mªMr gmj OJmbm nQ>br.
16) _mZdr gwajoMm àíZ {eV`wÕmoÎma H$mim_Ü`o _mZdr gwajoMm àíZ J§^ra ~Zbm Amho. _mZdr gwajm åhUOo gd© àH$maMm
qhgmMma, {^Vr Am{U Agwa{jVVonmgyZ ì`º$sMr _wº$Vm {eV`wÕ H$mbrZ VUmd, nañna A{dídmg, g§e`
Am{U {^VrMo dmVmdaU `m_wio _mZdr Agwa{jVVm dmT>br hmoVr. {eV`wÕmoÎma H$mim_Ü`o {d{dY àH$maÀ`m
g§Kfm©_wio _mZdr gwajoMm àíZ J§^ra ~Zbm Amho. 1990 À`m XeH$m_Ü`o d AmO hr bhmZ-_moR>o geó
g§Kf© hmoV AmhoV. amOH$s` H$maUm_wio A§VJ©V `mXdr `wÕo dm§{eH$ g§Kfm©VyZ dmT>Umam, {h§gmMma, Ym{_©H$
76
_ybVËddmXr Midir, Am§Vaamï´>r` XheVdmXr g§KQ>Zm§À`m H$madm`m, AÊdóm§Mm àgma, A_br nXmWm©Mm
ì`mnma B. H$maUm_wio _mZdr Agwa{jVVm dmT>br Amho.
ñd`§ :- AÜ``Z àíZ - 1
[aH$må`m OmJm ^am :
1) --------- ZdrZ {dídaMZoMm àma§^ gZ 1990 Z§Va hmoVmo.
2) --------- `m§Zr 1991 _Ü`o A_o[aHo$À`m Ñï>rH$moZmVyZ ZdrZ {dídaMZoMr H$ënZm _m§S>br.
3) Xwgè`m _hm`wÕmZ§Va Am§Vaamï´>r` joÌmV A_o[aH$m d ------- `m XmoZ _hmgÎmmMm CX` Pmbm.
4) "nwZ: a©MZm' d "ñdmV§Í`' `m XmoZ eãXm§Mm dmna a{e`mÀ`m g§X^m©V ------ `m§Zr gd©àW_ Ho$bm.
5) -------- hm EH$ _Zmod¡km{ZH$ g§Kf© Amho.
4.2.2 àmXo{eH$ g§KQ>Zm àmXo{eH$ qH$dm jo{Ì` g§KQ>Zm§Mm A{YH$ {dH$mg 20 ì`m eVH$mÀ`m CÎmamYm©V åhUOoM àm_w»`mZo
Xwgè`m _hm`wÕmZ§Va A{YH$ JVrZo Pmë`mMo {XgVo. `mn¡H$s R>iH$ KQ>Zm åhUOo g§`wº$ amîQ´>g§KmMr ñWmnZm
(24 Am°ŠQ>m|~a 1945) hmo`. g§`wº$ amï´>m§À`m ñWmnZoZ§Va g§nyU© OJ XmoZ nañna {damoYr JQ>mV Am{U
{dMmaYmam§_Ü`o {d^mJbo Jobo. OJmda dM©ñd {_i{dÊ`mgmR>r `m XmoZ JQ>m§_Ü`o MT>mAmoT> gwê$ Pmbr. `m
g§Kfm©_wio {eV`wÕmbm d eómó ñnY}b àma§^ Pmbm. Ë`m_wio àË`oH$ bhmZ amï´>mnwT>o Ë`m§À`m ApñVËdmMmM
àíZ C^m am{hbm. Ë`mVyZM {ÛVr` _hm`wÕmZ§Va Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV doJdoJù`m amï´>m§Zr nañnam§_Ü`o
Am{W©H$, amOH$s`, bîH$ar ñdê$nmÀ`m àmXo{eH$ g§KQ>Zm {Z_m©U Ho$ë`mMo {XgVo. `m jo{Ì` / àmXo{eH$
g§KQ>Zm hm Am§Vaamï´>r` amOH$maUmVrb EH$ ZdrZ à`moJ Amho. åhUyZ `m àmXo{eH$ g§KQ>ZmZm g§`wº$ amï´>m§À`m
Aä`mgmBVHo$M _hÎd {Xbo OmVo. AmOMo OJ ñdmdb§~r Zmhr Va Vo nañnamdb§~r Amho. åhUOoM àË`oH$
amï´>mbm Amnë`m H$moUË`m Zm H$moUË`m JaOoÀ`m nyV©VogmR>r Xwgè`m amï´>mMr _XV ¿`mdr bmJVo. Ë`m_wio
gmd©^m¡_ amï´>m§Zr EH$Ì `oD$Z Amnbo hoVy nyU© H$aÊ`mgmR>r jo{Ì` / àmXo{eH$ g§KQ>Zm ñWmnZm H$aUo Amdí`H$
dmQy> bmJbo Am{U `m JaOoVyZ jo{Ì` g§KQ>Zm§Mm CX` Pmbm. eómó ñnY}À`m AmOÀ`m `wJmV ñdV:À`m
{hVmMo g§ajU EH$Q>çmZoM H$aUo AeŠ` Amho. åhUyZ gm_y{hH$arË`m amï´>r` {hVmMr OnUyH$ H$aÊ`mÀ`m Ñ{ï>Zo
àmXo{eH$ g§KQ>Zm§Mm {dH$mg Pmbm.
àmXo{eH$ g§KQ>Zm åhUOo H$m` ? Ë`mMr ñnï> d gd©g_mdoeH$ Aer ì`m»`m gm§JVm `oV Zmhr. H$maU
H$mhr amï´>o Amnë`m joÌmVyZ Xya Agboë`m àmXo{eH$ g§KQ>Zm§_Ü`o gh^mJr Pmë`mMo {XgVmV. CXm. A_o[aH$m
OJmVrb nmM g§ajUmË_H$ g§Yr_Ü`o gh^mJr Pmbobr Amho. Va X{jU nyd© Am{e`m`r amï´>m§À`m g§KQ>Zo_Ü`o
({gQ>mo) nyd© Am{e`mVrb Wm`b§S> d {\${bnmB©Ýg `m XmoZ amï´>m§À`m ì`{V[aº$ BVa Mma amï´>o d AÝ` I§S>mVrb
AmhoV. `mdéZ Ago åhUVm `oB©b H$s, àmXo{eH$ g§KQ>Zm~m~V {ZpíMV Agm {Z`_ / {ZH$f Zmhr. Zm_©Z hrb
`m§Zr jo{Ì` g§KQ>ZmEodOr "gr{_V Am§Vaamï´>r` g§KQ>Zm' Ago Zmd gwM{dbo Amho. VargwÕm joÌr` g§KQ>Zm
åhUOo g_mZ CÔoemÀ`m àmárgmR>r amÁ`mÀ`m g_wXm`m§Zr EH$Ì `odyZ ñWmnZ Ho$bobo g§KQ>Z hmo`.
77
àmXo{eH$ g§KQ>ZmZm g§`wº$ amï´>m§Zr _mÝ`Vm {Xbobr Agbr Var Aem g§KQ>Zm§À`m ñdê$n d CÔoem~m~V
ñnï>rH$aU {Xbobo Zmhr. joÌr` g§KQ>Zm§Mo g_W©H$ Aem g§KQ>Zm g§`wº$ amï´>m§À`m CÔoenyVugmR>r Amdí`H$
AmhoV Ago _mZVmV. H$maU g§`wº$ amï´>mÛmao Á`mdoir H$madmB© hmoV Zmhr Aemdoir g§`wº$ amï´>mÀ`m KQ>ZoZwgma
gm_y{hH$ g§ajUmMo A{YH$ma Aem àmXo{eH$ jo{Ì` g§KQ>Zm§Zr XoÊ`mV `oVmV. nwT>rb H$mhr _hÎdmÀ`m
àmXo{eH$ g§KQ>Zm Ë`m§À`m Aä`mgmÛmao AmnUmg g_OyZ KoVm `oVrb.
gmH©
- SAARC (X{jU Am{e`mB© jo{Ì` ghH$m`© g§KQ>Z)
X{jU Am{e`mB© ghH$m`© g§KQ>ZoMr ñWmnZm 1985 _Ü`o T>mH$m `oWo Pmbr. 1980 À`m XeH$mÀ`m
gwê$dmVrbm ~m§JbmXoemZo Am[W©H$ ghH$m`m©gmR>r X{jU Am{e`mB© Jar~ amï´>m§_Ü`o K{Zð> g§~§Y AgmdoV Am{U
Ë`mgmR>r Am{g`mZ, EnoH$À`m YVr©da EH$ g§KQ>Zm {Z_m©U H$aÊ`mV Ambr, `m H$ënZoMo ñdmJV Pmbo Am{U
^maVmÀ`m nwT>mH$mamZo 1985 _Ü`o gmH©$Mr ñWmnZm Pmbr. ^maV, ~m§JbmXoe, nm{H$ñVmZ, Zonmi, lrb§H$m,
^yVmZ Am{U _mbXrd Agm gmH©$ g§KQ>ZoMo gmV gXñ` AmhoV. 1985 nmgyZ gmH©$ g§KQ>ZoMo gmV gXñ`
AmhoV. 1985 nmgyZ gmH©$ amï´>m§_Ü`o naamï´> g{Md, _§Ìr Am{U _wŠV ì`mnmamÀ`m Ñï>rZo nmdbo CMbbr
AmhoV. X{jU Am{e`m`r Xoem§À`m à_wIm§Mr n{hbr n[afX ~m§JbmXoeMr amOYmZr T>mH$m `oWo {S>g|~a 1985
_Ü`o ^abr.
gmH©$À`m ñWmnZo_wi X{jU Am{e`mVrb `m 7 amï´>m§_Ü`o gX²^mdZm, ~§Yw^md d ghH$m`m©Mo Zdo nd© gwê$
Pmbo. `m gmV amÁ`m§Mr EHy$U bmoH$g§»`m 200 H$moQ>rhÿZ A{YH$ Amho. `m joÌmV {dnyb Z¡g{J©H$ gmYZgm_wJ«r
d _Zwî`~i _moR>çm à_mUmV Amho. VarXoIrb A{V[aº$ bmoH$g§»`m, Jar~r, {ZajaVm, Hw$nmofU Aem AZoH$
g_ñ`m§Zr hr amï´>o ÌñV AmhoV. _mbXrd gmoS>bo Va AÝ` gXñ` amï´>o ^maVr` CnI§S>mVrb amï´>o AmhoV. hr gd©M
amï´>o B{Vhmg, ^yJmob, Y_© d gm§ñH¥${VH ÑîQ>çm nañnam§er OmoS>br Jobobr AmhoV.
gmH©$Mr aMZm `m g§KQ>ZoMr ^maV, ~m§JbmXoe, ^yVmZ, Zonmi, nm{H$ñVmZ, _mbXrd Am{U lrb§H$m hr gmV gXñ` amï´>o
AmhoV. g§KQ>ZoÀ`m KQ>ZoZwgma gmH©$ Xoe à_wIm§Mr Xadfu ~¡R>H$ hmoB©b. _§Ìr n[afX hr `m g§KQ>ZoMr YmaU
R>a{dUmar gdm}ÀÀ` g{_Vr Amho. `m g{_VrV gd© gXñ` amï´>m§Mo naamï´> _§Ìr gXñ` AgVrb Am{U Ë`m§Mr
~¡R>H$ ghm _{hÝ`mVyZ EH$Xm hmoB©b, Ago {ZpíMV H$aÊ`mV Ambo Amho. gmH©$ g§KQ>ZoMo H$m`_ ñdê$nmMo
g{Mdmb` ñWmnZ H$aÊ`mV Ambo AgyZ Vo ZonmiMr amOYmZr H$mR>_m§Sy> `oWo Amho. _hmg{Md hm
g{Mdmb`mMm à_wI AgVmo. Ë`mMm H$m`©H$mb XmoZ dfm©Mm AgVmo. ho nX H«$_mH«$_mZo gXñ` amï´>m§Zm {_iVo.
gmH©$ g§KQ>Zo_m\©$V am~{dÊ`mV `oUmè`m CnH«$_m§gmR>r d g§KQ>ZoMo H$m_H$mO Mmb{dÊ`mgmR>r gXñ` amï´>m§Zm
dm{f©H$ dJ©Ur Úmdr bmJVo. Vr EopÀN>H$ ñdê$nmMr AgVo. Ë`mgmRr> EH$ Vm§{ÌH$ g{_Vr {Z`wº$ H$aÊ`mV
Ambobr Amho.
gmH©$Mr C{Ôï>o 1. "gmH©$' n[afXoVrb amï´>m§V àmXo{eH$ ghH$m`©, {dídmg d gm_§Oñ` {Z_m©U H$aUo.
78
2. "gmH©$' _Yrb amï´>m§Vrb ZmJ[aH$m§Mo amhUr_mZ C§MmdÊ`mgmR>r H$ë`mUH$mar `moOZm d H$m`©H«$_ Am`mo{OV
H$aUo.
3. Am{W©H$ {dH$mg, gm_m{OH$ àJVr Am{U gm§ñH¥${VH$ {dH$mg hmoÊ`mgmR>r bmoH$m§Zm g§Yr XoD$Z Ë`m§Mm
ì`{º${dH$mg KS>dyZ AmUUo.
4. gmH©$ gXñ` amï´>m§Vrb bmoH$m§Mo XaS>moB© CËnÞ dmT>{dÊ`mMo à`ËZ H$ê$Z Ë`m§Mm Am{W©H$ {dH$mg KS>dyZ
AmUUo.
5. gXñ` amï´>m§Zr nañnam§Mo àíZ g_OmdyZ KoD$Z nañnam§V {dídmg, gm_y{hH$ ñdmdb§~Z Am{U gm_y{hH$
ñd`§ñ\y$V©Vm `m§Zm MmbZm XoUo.
6. "gmH©$' g§KQ>ZoVrb gXñ` amï´>m§Zr {dídñV g§ñWm ñWmnZ H$ê$Z nañnam§Mo àíZ gmoS>{dÊ`mMm à`ËZ H$aUo.
7. Am{W©H$, gm_m{OH$, gm§ñH¥${VH$, Vm§{ÌH$, Am¡Úmo{JH$ Am{U d¡km{ZH$ joÌmV nañnam§Zm ghH$m`© d _XV
H$ê$Z g§`wº$nUo H$m`© H$aUmar ì`dñWm {Z_m©U H$aUo.
8. AÝ` {dH$gZerb amï´>m§er gbmo»`mMo, ghH$m`m©Mo g§~§Y R>odUo.
9. g_mZ Ü`o`o Am{U C{ÔîQ>ço AgUmè`m àmXo{eH$ d Am§Vaamï´>r` g§ñWm§er ghH$m`m©Mo g§~§Y dmT>{dUo.
`m Om{haZmå`m_Ü`o darb gd© joÌmVrb ghH$m`© ho amï´>r` gmd©^m¡_Ëd, àmXo{eH$ EH$mË_Vm, amOH$s`
ñdmV§Í`, Xwgè`m XoemÀ`m A§VJ©V H$ma^mamV hñVjon Z H$aUo Am{U nañna {hV `m VÎdmda AmYmabobo
Agob. VgoM hohr ñnï> H$aÊ`mV Ambobo Amho H$s, gmH©$ g§KQ>Zo_m\©$V hmoUmao ghH$m`© ho `m {d^mJmVrb
Xoem_Ü`o Oo {Ûnjr` Am{U ~hþnjr` g§~§Y AmhoV, Ë`m§Zm n`m©` ZgyZ Vo nyaH$ AmhoV.
gmH© {eIa n[afX gZ 1985 _Ü`| T>mH$m `oWo g§nÞ Pmboë`m gmH©$ g§KQ>ZoÀ`m n{hë`m g§_obZmZ§Va gmH©$ amï´> à_wIm§À`m
{Z`{_VnUo n[afXm hmoV AgV.
{eIa n[afX H«$_m§H$
df©
ñWmZ
Xoe
1.
1985
T>mH$m
~m§JbmXoe
2.
1986
~§Jbmoa
^maV
3.
1987
H$mR>_m§Sy>
Zonmi
4.
1988
Bñbm_m~mX
nm{H$ñVmZ
5.
1990
_mbo
_mbXrd
6.
1991
H$mob§~mo
lrb§H$m
7.
1993
T>mH$m
~m§JbmXoe
79
8.
1995
Zdr {X„r
^maV
9.
1997
_mbo
_mbXrd
10.
1998
H$mob§~mo
lrb§H$m
11.
2002
H$mR>_m§Sy>
Zonmi
12.
2004
Bñbm_m~mX
nm{H$ñVmZ
13.
2005
T>mH$m
~m§JbmXoe
14.
2007
Zdr {X„r
^maV
15.
2008
H$mob§~mo
lrb§H$m
16.
2010
{Wå\y$
^yVmZ
17.
2011
A°S>çy grQ>r
_mbXrd
18.
2014
H$mR>_m§Sy>
Zonmi
gmH©$Mo _yë`_mnZ gmH©$ g§KQ>Zobm Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV Am{U {deofV: Am{e`m I§S>mÀ`m amOH$maUmV _hÎdmMo ñWmZ
Amho. na§Vw å`mZ_ma (~«÷Xoe) Am{U A\$Jm{UñVmZ `m {d^mJmVrbM AgUmè`m `m Xoem§Zm g§KQ>ZoV ñWmZ
Z {Xë`m_wio hr g§KQ>Zm AnyU© dmQ>Vo. Ago H$mhr Aä`mgH$m§Mo åhUUo Amho. gmH©$ g^mgX amï´>m§À`m
g§ajUmÀ`m Ñï>rZo Ë`m§À`mVrb AZoH$ OwZo dmX H$m`_ AmhoV. `mVrb H$mhr gXñ` amï´>m§Mo g§~§Y VUmdnyU©
AmhoV. VarXoIrb Am{W©H, ì`mnmar d gm§ñH¥${VH$ joÌmV ghH$m`© àñWm{nV H$aÊ`mV `m g§KQ>Zobm `e
{_imbobo Amho. hr ~m~ {ZpíMVM Zm|X KoÊ`mgmaIr Amho. VarXoIrb EImÚm bhmZem {dñ\$moQ>H$
n[apñWVr_wio `m g§KQ>ZoVrb EH$Vm Ho$ìhm§hr ^§J hmoD$ eH$Vo Aer {^Vr ì`º$ Ho$br OmVo. dñVyV:
nm{H$ñVmZ `m g§KQ>ZoV Agbm Var Ë`mMm H$b Bñbm_r g§KQ>ZoH$S>o Amho. Zonmi H$Yr MrZH$S>o PwH$bobm
AgVmo Va H$Yr ^maVmH$S>o PwH$bobm {XgyZ `oVmo.
`m g§KQ>ZoVrb gXñ` amï´>m§_Ü`o amOH$s` ì`dñWm XoIrb {^Þ {^Þ AmhoV. CXm. ^yVmZ_Ü`o amOoemhr
Amho Va Zonmi_Ü`o amOoemhrMm A§V hmoD$Z Zonmi bmoH$emhrH$S>o dibm Amho. nm{H$ñVmZ_Ü`o AYyZ_YyZ
bîH$ar amOdQ> Agë`mMo {XgVo. ^maV, lrb§H$m d _mbXrd_Ü`o bmoH$emhr Amho. VgoM ~m§JbmXoem_Ü`o
XoIrb AYyZ_YyZ amOH$s` ì`dñWoV ~Xb hmoVmZm {XgVmV. H$mhr Bñbm_r, H$mhr ~m¡Õ, EH$ qhXw amï´> Va
^maV Y_©{Zanoj amï´> Amho. ~m§JbmXoe-^maV d nm{H$ñVmZ-^maV `m XmoZ amï´>m§_Ü`o AZoH$ _wÚm~m~V _V^oX
AmhoV. Ë`m_wio `m g§KQ>ZoMr JVr AË`§V Yr_r Amho. nañnamda {dídmg XmI{dë`mg, ì`mnma d¥Õr Ho$ë`mg d
nañnamVrb àíZ em§VVoÀ`m d gm_§Á`ñ`mÀ`m _mJm©Zo gmoS>{dë`mg `m joÌmVrb amï´>m§Mm {dH$mg {ZpíMVM
KSy>Z `oB©b.
80
`wamo{n`Z _hmg§K OJmVrb gdm©V e{º$embr ì`mnmag§K åhUyZ `wamo{n`Z _hmg§KmMm C„oI Ho$bm OmVmo. `wamo{n`Z
_hmg§KmMm CX` hm Oar gZ 1991 À`m Eo{Vhm{gH$ _°pñQ´>e H$amamVyZ Pmbobm Agbm Var Joë`m Mmirg
dfmªV `wamo{n`Z amï´>m§_Ü`o Pmboë`m {d{dY H$amam§Zr `m _hmg§KmMr nmíd©^y_r V`ma Ho$br. `mn¡H$s H$mhr à_wI
H$ama Imbrbà_mUo AmhoV.
1. n°[ag H$ama - 1951 gmbr \«$mÝg, nyd© O_©Zr, ~opëO`_, bŠP|~J©, BQ>br, hm°b§S> BË`mXr amï´>m§Zr
"`wamo{n`Z H$moigm Am{U nmobmX g_wXm`' hr g§ñWm ñWmnZ Ho$br.
2. amo_ H$ama - 1957 gmbr Cnamoº$ amîQ´>m§Zr "`wamo{n`Z Am{W©H$ g_wXm`' d "`wamo{n`Z AUweº$s g_wXm`'
Ago XmoZ g§K ñWmnZ Ho$bo.
3. EH$sH¥$V `wamo{n`Z H$m`Úmg§~§YrMm H$ama - 1986 gmbr `wamo{n`Z amï´>m§Zr `wamo{n`Z H$m`Úmg§~§YrMm
H$ama H$ê$Z `wamo{n` H$m¡pÝgb ñWmnZ Ho$bo.
4. _°pñQ´>e H$ama (1991)- _°pñQ´e H$amamZwgma 1993 gmbr `wamo{n`Z g§KmMr ñWmnZm Pmbr. `wamo{n`Z
_hmg§KmMo H$m`m©b` ~opëO`__Yrb ~w«goëg `oWo Amho.
`wamo{n`Z _hmg§KmMr C{Ôï>o A) Am{W©H$, ì`mnmar, gm_m{OH$, amOH$s` nmVirdarb ghH$m`© dmT>dU.
Am) Am{W©H$, {dÎmr` g§K ñWmnÊ`mÀ`m {XeoZo à`ËZ.
B) EH$m MbZ ì`dñWoÀ`m {Z{_©VrgmR>r à`ËZ.
B©) `wamonÀ`m gm_y{hH$ g§ajU Am{U naamï´> YmoaU {Z{_©VrgmR>r à`ËZ.
C) g§nyU© `wamongmR>r EH$m ZmJ[aH$ËdmÀ`m {Z{_©VrgmR>r à`ËZ.
`wamo{n`Z _hmg§KmMr aMZm `wamo{n`Z _hmg§KmMo gmV à_wI KQ>H$ AgyZ Ë`mV 1. `wamo{n`Z n[afX - gmV gXñ` amï´>m§À`m emgH$s` à_wImMm g_mdoe hmoVmo.
2. `wamo{n`Z g§gX - `m_Ü`o `wamo{n`Z _hmg§KmÀ`m 15 gXñ` amï´>m§_YyZ {ZdSy>Z Ambobo 626
gXñ`m§Mm g_mdoe hmoVmo. `m gXñ`m§Mr {ZdS> nmM dfmªgmR>r Ho$br OmVo.
3. _§Ìr n[afX - `m_Ü`o 15 gXñ` amï´>m§À`m naamï´> _§Í`mÀ`m g_mdoe hmoVmo. gd© _hÎdnyU© {ZU©`
KoÊ`mMo H$m`©hr n[afX H$aVo.
4. `wamo{n`Z Am`moJ - `wamo{n`Z Am`moJmMo H$m`© ho H$m`©H$mar à_wImMo AgyZ `wamo{n`Z _hmg§KmÀ`m
X¡Z§{XZ àemgZmMo H$m`© `wamo{n`Z Am`moJmH$Sy>Z hmoVmo.
81
~r.E.^mJ 3 amÁ`emñÌ nona-9/6 (63)
5. Ý`m`mb` - Ý`m`mb`mMo _w»`mb` bwŠP|~J© `oWo AgyZ `mV 15 Ý`m`mYrem§Mm g_mdoe hmoVmo.
`wamo{n`Z _hmg§KmÀ`m H$amamVrb VaVwXtMm AW© bmdÊ`mMo H$m`© Ý`m`mb`mH$Sy>Z hmoVo.
6. boImnmbm§Mo Ý`m`mb` - `wamo{n`Z _hmg§KmMm IM© Am{U CËnÞmÀ`m {hemo~mMo H$m`© boImnmbm§À`m
Ý`m`mb`mH$Sy>Z hmoVo.
7. g„mJma g{_Ë`m - {d{dY {df`m§da MMm© H$aÊ`mgmR>r Am{U g„m XoÊ`mgmR>r Aem g{_Ë`m§Mr
{Z{_©Vr H$aÊ`mV Ambr Amho. CXm. Am{W©H$ Am{U gm_m{OH$ g{_Vr, jo{Ì` g{_Vr B.
`wamo{n`Z _hmg§KmH$Sy>Z gZ 1999 _Ü`o EH$ MbZì`dñWm gwê$ H$aÊ`mV Ambr. Vr `wamo ZmdmZo
AmoiIbr OmVo. gZ 2000 n`ªV `wamo{n`Z _hmg§KmÀ`m 15 gXñ` amï´>m§n¡H$s 11 amîQ´>m§Zr `m MbZì`dñWoMm
ñdrH$ma Ho$bm OmVmo.
ñd` :- AÜ``Z àíZ - 2
[aH$må`m OmJm ^am.
1) g§`wº$ amï´> g§KmMr ñWmnZm --------- amoOr Pmbr.
2) X{jU Am{e`mB© ghH$m`© g§KQ>ZoMr ñWmnZm ---------- _Ü`o Pmbr.
3) X{jU Am{e`mB© Xoem§Mr n{hbr n[afX --------- Mr amOYmZr T>mH$m `oWo
{S>g|~a 1985 _Ü`o Pmbr.
4) 2014 Mr gmH©$ {eIa n[afX hr ----------- `m XoemV ^abr.
5) `wamo{n`Z _hmg§KmMr ñWmnZm --------- gmbr Pmbr.
6) `wamo{n`Z _hmg§KmV ---------- gXñ` amï´>o AmhoV.
7) `wamo{n`Z _hmg§KmMo _w»`mb` -------- `oWo Amho.
4.2.3 Am{W©H$ g§KQ>Zm * OmJ{VH$ ì`mnma g§KQ>Zm - (W.T.O)
OmJ{VH$ amOH$maUmV d AW©H$maUmV Am_wbmJ« ~Xb hmoV AmhoV. Am§Vaamï´>r` ñVamda Am{W©H$
ì`dhmamMr Jw§VmJw§V Agë`mZo Ë`mV gwb^nUm AmUÊ`mgmR>r OmJ{VH$ ñVamda H$mhr H$m`Xo H$aÊ`mV Ambo.
`mM hoVyZo gZ 1948 _Ü`o 23 amï´>m§Zr EH$Ì `odyZ OH$mV d ì`mnmam~m~VÀ`m gd©gm_mÝ` H$ama H$aÊ`mV
Ambm. `mbmM "J°Q> H$ama' `m à{gÕ ZmdmZo AmoiIbo OmVo. ^maV J°Q>Mm g§ñWmnH$ gXñ` Xoe Amho. J°Q>À`m
_mJ©Xe©H$ VËdmZwgma OJmV OH$mV d ì`mnma ì`dhma MmbV hmoVo. na§Vw gZ 1985 Z§Va J°Q>À`m ì`dhmam~m~V
_V^oX {Z_m©U Pmë`mZo J°Q>Mo VËH$m{bZ AÜ`j Am°W©a S>§Ho$b `m§Zr EH$ _gyXm V`ma Ho$bm. hm _gyXm OJ^a
"S>§Ho$b àñVmd' åhUyZ AmoiIbm Jobm. S>§Ho$b `m§Zr gmXa Ho$boë`m àñVmdmda {dMma {d{Z_` H$aÊ`mgmR>r
82
Cê$½do `oWo J°Q> amï´>m§Mr n[afX ^abr. S>§Ho$b àñVmdmbm àma§^rÀ`m H$mimV Jar~ d {dH$gZerb Xoem§Zr
OmJ{VH$ H$m_Jma g§KQ>ZmZr _moR>m {damoY Ho$bm. na§Vw A§{V_V: E{àb 1994 _Ü`o gd© gXñ` amï´>m§Zr S>§Ho$b
àñVmdmbm _mÝ`Vm XodyZ A§{V_ H$m`Xm V`ma H$aÊ`mV Ambm. A_o[aHo$À`m X~mdmbm ~ir nS>yZ AZoH$
{dH$gZerb Xoem§Zr `m H$amamda ñdmjè`m Ho$ë`m AmhoV. J°Q> H$amamMr gwYmarV Amd¥Îmr åhUOo S>§Ho$b àñVmd
hmo` Am{U `mM S>§Ho$b àñVmdmMo ê$nm§Va 1 OmZodmar 1995 amoOr "{díd ì`mnma g§KQ>ZoV' Pmbo.
J°Q> hm Ho$di H$m`Xoera H$ama hmoVm. Va OmJ{VH$ ì`mnma g§KQ>Zm hr EH$ Am§Vaamï´>r` g§KQ>Zm Amho. hm
`m XmoÝhr_Yrb _w»` d _hÎdmMm \$aH$ Amho. dñVy d godm§Mm ì`mnma, {dXoer Jw§VdUyH$, ~wÕr g§nXoMm
A{YH$ma, amer nVZ {damoYr H$m`Xo dJ¡ao~m~V bj R>oD$Z _wº$ d Mm§Jë`m Am§Vaamï´>r` ì`mnmambm àmoËgmhZ
XoÊ`mgmR>r pdíd ì`mnma g§KQ>ZoMr ñWmnZm H$aÊ`mV Ambobr Amho. gÜ`m 151 amï´>o {díd ì`mnma g§KQ>ZoMr
gXñ` amï´>o AgyZ EHy$U OmJ{VH$ ì`mnmamn¡H$s 90 Q>¸o$ ì`mnma {díd ì`mnma g§KQ>ZoA§VJ©V hmoVmo. {dídì`mnma
g§KQ>ZoMo _w»`mb` {O{Zìhm (pñdËP©b±S>) `oWo Amho.
{díd ì`mnma g§KQ>ZoMr C{ÔîQ>ço {díd ì`mnma g§KQ>ZoÀ`m H$amamZwgma g§KQ>ZoMr C{ÔîQ>ço nwT>rbà_mUo ñnï> H$aÊ`mV Ambobr AmhoV.
1. nañna ghH$m`© Am{U g_VoÀ`m VÎdmda CXma Am{U _wŠV Am§Vaamï´>r` ì`mnma dmT>rgmR>r à`ËZ H$aUo.
2. {díd ì`mnma g§KQ>ZoÀ`m gXñ` amï´>m§À`m Am{W©H$, Am¡Úmo{JH$ {dH$mgmgmR>r à`ËZ H$aUo.
3. Am§Vaamï´>r` ì`mnmam~m~VÀ`m {Z`_m§Mm AmT>mdm d nwZ{d©bmoH$Z H$aUmar `§ÌUm ñWmnZ H$aUo.
4. gXñ` amï´>m_Yrb OZVoMo amhUr_mZ C§MmdUo.
5. Am{W©H$ {dH$mg d n`m©daU g§ajU `m§Mr gm§JS> KmbUo.
6. Jar~, A{dH$grV amï´>m§À`m Am{W©H$ {dH$mgmgmR>r {deof à`ËZ H$aUo.
7. gXñ` amï´>m_Yrb ì`mnmamer {ZJS>rV dmX, V§Q>o `m§Mr gmoS>dUyH$ H$aUo.
OmJ{VH$ ì`mnma g§KQ>ZoMr aMZm {díd ì`mnma g§KQ>ZoMo _w»` XmoZ KQ>H$ AmhoV.
A) _§Ìr n[afX
~) gd©gmYmaU n[afX
A) _§Ìr n[afX OmJ{VH$ ì`mnma g§KQ>ZoÀ`m _§Ìrn[afXo_Ü`o gXñ` amï´>m§À`m ì`mnma _§Í`m§Mm g_mdoe hmoVmo. _§Ìr n[afX
hr {díd ì`mnma g§KQ>ZoMr gdm}À` {ZU©` KoUmar g{_Vr AgyZ Xa XmoZ dfmªZr `m n[afXoMr ~¡R>H$ hmoVo.
~hþnjr` ì`mnmam~m~V _hÎdmMo {ZU©` KoÊ`mMo H$m`© _§Ìr n[afX nma nmS>V AgVo. _§Ìr n[afXoÀ`m ~¡R>H$m
AmVmn`ªV {gA°Q>b, Xmohm, H°$ZH$Z `m {R>H$mUr nma nS>boë`m AmhoV. _§Ìr n[afXo_Ü`o hmoUmao {ZU©` gdm©Zw_Vo
KoVbo OmVmV. na§Vw Ooìhm EImÚm àñVmdmbm {damoY hmoVmo Voìhm Ë`mda _VXmZ KoVbo OmVo.
83
~) gd©gmYmaU n[afX {díd ì`mnma g§KQ>ZoÀ`m gd©gmYmaU n[afXoV gXñ` amï´>m§À`mm ì`mnma à{V{ZYtMm g_mdoe hmoVmo.
Am§Vaamï´>r` ì`mnma A{YH$ gwairVnUo Mmbdm, Ë`mVrb Jw§VmJw§V H$_r ìhmdr, _V^oX dmT>rg bmJy Z`oV
Am{U Ë`mVyZ g§Kf© {Z_m©U hmody Z`o. ì`mnmamÀ`m {Z`_m§_Ü`o gwYmaUm d g§emoYZ `m~m~V gd©gmYmaU n[afX
Xj AgVo. {díd ì`mnma g§KQ>ZoÀ`m aMZo_Ü`o Am{U {VMo H$m_H$mO gwairVnUo Mmbmdo `mgmR>r _§Ìr n[afX
_hÎdmMr ^y{_H$m ~OmdV AgVo.
{díd ì`mnma g§KQ>ZoMm OmJ{VH$ ñVamdarb à^md d _hÎd AmO amï´>r` ì`mnmamBVHo$M Am§Vaamï´>r` ì`mnmambmhr _hÎd n«má Pmbobo Amho. {dH${gV Xoem§À`m
Am{W©H$ àJVr_wio Ë`m§Mm Am{W©H$ d amOH$s` joÌmV à^md dmT>V Amho. Ë`m_wio Ë`mMm n[aUm_
{dH$gZerb d Jar~ amï´>m§da nS>V Amho. Am{W©H$ eº$sMm hm X~md dmT>V Mmbë`m_wio AZoH$ Xoem§Zm
Amnbr Am{W©H$ YmoaUo BÀN>m Agmo AWdm Zgmo ~XbUo ^mJ nS>V Amho. CXm - ^maVmZo ñdmV§Í`moÎma H$mimV
{_l AW©ì`dñWoÀ`m YmoaUm§Mm nwañH$ma Ho$bm hmoVm. na§Vw {dH${gV amï´>m§À`m X~mdm_wio ^maVmZo Amnbo
Am{W©H$ YmoaU ~Xbbo AgyZ gZ 1990-91 nmgyZ "Iwë`m' qH$dm "_wº$' AW©ì`dñWoMm nwañH$ma Ho$bobm
Amho. hrM n[apñWVr H$_r A{YH$ à_mUmV OJ^amVrb Xoem§_Ü`o AmT>iVo.
{díd ì`mnma g§KQ>ZoÀ`m ñWmnZoZ§Va CXmarH$aU, ImOJrH$aU Am{U OmJ{VH$sH$aU `m§Zm doJ Ambm
Amho. H$moUVoM amï´> `m à{H«$`onmgyZ ñdV:bm Xya R>ody eH$V Zmhr. {díd ì`mnma g§KQ>ZoÀ`m _mÜ`_mVyZ Jar~
amï´>m§Mo emofU ~S>r amï´>o H$arV AmhoV. Aerhr Q>rH$m hmoV Amho. Ë`m_wioM AZoH$ Xoem_Ü`o {díd ì`mnma
g§KQ>ZoÀ`m YmoaUm§Zm bmoH$ {damoY H$aVmZm {XgVmV. `m Q>rHo$V {ZpíMVM VÏ` Amho. Ago Agbo Var Jar~ d
A{dH${gV amï´>m§À`m Ñï>rZo {dMma Ho$ë`mg lr_§V amï´>m§H$Sy>Z {_iUmao ^m§S>db d V§ÌkmZ, à{e{jV _Zwî`~i
`m gmYZm§Mm dmna Jar~ amï´>m§Zm CnbãY Pmbm Amho. OmJ{VH$ ñVamda AgUmar ì`mnmar ~§YZo {díd ì`mnma
g§KQ>ZoÀ`m _mÜ`_mVyZ KQ>{dbr Joë`mg d OJ ì`mnmar ÑîQ>çm _wº$ Pmë`mg OJmVrb J«mhH$ Agboë`m
OZVoMm gdm©{YH$ \$m`Xm hmoB©b Ago åhQ>bo OmVo. WmoS>Š`mV {díd ì`mnma g§KQ>ZoMm OmJ{VH$ amOH$maUm§da
d AW©H$maUmda gdm©{YH$ à^md Agë`mMo Am{U Vmo CÎmamoÎma dmT>V Agë`mMo {XgVo.
OmJ{VH$ ì`mnma g§KQ>ZoÀ`m n[afXm
_§Ìr n[afX
{XZm§H$
ñWb
1.
9 Vo 13 {S>g|~a, 1996
qgJmnya
2.
18 Vo Vo 20 _o, 1998
{OZrìhm (pñdËPbªS>)
3.
30 Zmoìh|~a Vo 3 {S>g|~a, 1999
{gQ>bo (`wZm`Q>oS> ñQ>oQ>g)
4.
9 Vo 14 Zmoìh|~a, 2001
Xmohm (H$Vma)
5.
10 Vo 14 gßQ>|~a, 2003
H°$ZHy$a (_opŠgH$mo)
84
6.
13 Vo 18 {S>g|~a, 2005
hm±JH$m±J
7.
30 Zmoìh|~a Vo 2 {S>g|~a, 2009
{OZrìhm (pñdËPbªS>)
8.
15 Vo 17 {S>g|~a, 2011
{OZrìhm (pñdËPbªS>)
9.
3 Vo 6 {S>g|~a, 2013
~mbr (B§S>moZo{e`m)
{~«Šg (BRICS)
~«mPrb, a{e`m, ^maV, MrZ, X{jU Am{\«$H$m `m§À`m g_yhmZo åhUOoM "{~«Šg' Xoem§Zr Amnbr ñdV§Ì
~±H$ ñWmnZ H$aÊ`mMm {ZU©` KoVbm Amho. `m ~±Ho$Mo dU©Z {_Zr Am`. E_. E\$. Ago Ho$bo OmV Amho.
2010 n`ªV `m g§KQ>Zobm "{~«H$' Ago Zmd hmoVo. 2011 gmbr X{jU Am{\«$H$m `m g§KQ>ZoV gm_rb
Pmë`mZ§Va `mbm "{~«Šg' Ago g§~moYÊ`mV `oD$ bmJbo.
"{~«Šg' g§KQ>ZoÀ`m n[afXm
~¡R>H$ H«$. $VmarI
{R>H$mU
`O_mZ Xoe
1.
16 OyZ 2009
`oH$mV[aZ~J©
a{e`m
2.
15 E{àb 2010
~«mPr{b`m
~«mPrb
3.
14 E{àb 2011
gmÝ`m
MrZ
4.
29 _mM© 2012
Zdr {X„r
^maV
5.
26-27 _mM© 2013
S>a~Z
X{jU Am{\«$H$m
6.
14-16 Owb¡ 2014
\$moQ>©{bPm
~«mPrb
7.
8-9 Owb¡ 2015
D$\$m
a{e`m
{~«Šg ~±Ho$Mr C{ÔîQ>ço 1. OmJ{VH$ ~±H$, Am§Vaamï´>r` ZmUo{ZYr Am{U n`m©`mZo A_o[aH$m Am{U AÝ` nmíMmË` amï´>m§À`m Am{W©H$
à^mdmbm AmìhmZ XoÊ`mgmR>r "{~«Šg ~±H$' ñWmnZ H$aUo.
2. {dH$gZerb amï´>m§Zm {dH$mg H$m`m©gmR>r OmJ{VH$ ~±H$ d ZmUo{ZYrH$Sy>Z H$O© ¿`mdo bmJVo. `m XmoÝhr
g§ñWm A_o[aH$m Am{U nmíMmÎ` Xoem§À`m à^mdmImbr H$m`© H$aVmV. Ë`m_wio AàË`jnUo `m Xoem§Mr _Ou
gm§^mimdr bmJVo. Voìhm ho Am{W©H$ dM©ñd PwJmê$Z XoÊ`mgmR>r "{~«Šg' ~±Ho$Mr ñWmnZm H$aUo Amdí`H$
Pmbo.
3. {~«ŠgÀ`m gXñ` amï´>m§Vrb nm`m^yV {dH$mg H$m_mgmR>r {ZYr CnbãY H$ê$Z XoUo. Ë`m_Ü`o àm_w»`mZo
añVo ~m§YUr, nyb C^maUo, {d_mZVi C^maUr `m§Mm g_mode Agob. Amamo½`, {ejU, eoVr, ZJa {dH$mg,
ñdÀN> D$Om© `m KQ>H$m§da bj H|${ÐV Ho$bo OmB©b.
85
4. {~«Šg ~±H$ ñWmnZ H$aÊ`mgmR>r gd© gXñ` amîQ´>m§À`m g§gXmH$SyZ {Vbm _mÝ`Vm KoUo Amdí`H$ Amho.
5. {~Ja - {~«Šg Xoem§Zmhr Am{W©H$ _XV XoÊ`mgmR>r à`ËZ Ho$bo OmVrb. CXm. AO]{Q>Zm `m Xoembm
Am{W©H$ _XV H$aÊ`mMm AmJ«h ~«mPrbMo AÜ`j {Xb_m am¡go\$ `m§Zr Yabm.
6. Am{\«$Ho$gmR>r {d^mJr` H|$Ð X{jU Am{\«$Ho$V ñWmnZ Ho$bo OmB©b.
7. {~«Šg ~±Ho$Vrb gd© gXñ` amï´>m§Zm g_mZ A{YH$ma AgVrb.
8. XheVdmXmMm {ZfoY H$ê$Z Ë`mMo {Z_y©bZ H$aÊ`mMo à`ËZ H$aUo. H$moUË`mhr àH$maÀ`m
XheVdmÚm§Zm {dÎmnwadR>m, àmoËgmhZ XoUo, à{ejU XoUo `mnmgyZ gd© g§ñWm§Zr Xya amhUo, ho C{Ôï> {~«Šg
~±Ho$À`m ~m~VrV amhrb.
{~«Šg ~±H$Mo ñdê$n {~«Šg ~±Ho$Mo _w»`mb` em§Km` (MrZ) `oWo amhrb. ~±Ho$Mo n{hbo AÜ`jnX ^maVmH$S>o ghm df} amhrb.
Ë`mZ§Va AZwH«$_o ~«mPrb Am{U a{e`mH$S>o àË`oH$s nmM df} amhrb. ~«mPrb XoemÀ`m \$moQ>©boPm `oWo 14 Vo
16 Owb¡, 2014 Xaå`mZ n[afX hmoD$Z {~«Šg ~±H$ ñWmnZoMm {ZU©` KoÊ`mV Ambm.
{~«Šg ~±Ho$Mo ^mJ^m§S>db{~«Šg ~±Ho$Mo àmW{_H$ ^mJ^m§S>db 100 AãO S>m°ba Agob. gwê$dmVrbm gd© gXñ` Xoe àË`oH$s 10
AãO S>m°ba {ZYr XoUma AmhoV. ^maV, a{e`m Am{U ~«mPrb ho Xoe àË`oH$s 18 AãO S>m°baMr Jw§VdUyH$
H$aUma AmhoV. X{jU Am{\«$H$m nmM AãO S>m°baMo ^m§S>db XoUma Amho. MrZZo {~«Šg ~±Ho$À`m amIrd
{ZYrgmRr 41 AãO S>m°baMr VaVyX Ho$br Amho. {~«Šg ~±Ho$Mo 100 H$moQ>r S>m°ba ho ^mJ^m§S>db Am§Vaamï´>r`
ZmUo{ZYr (300 AãO S>m°ba) Am{U OmJ{VH$ ~±H$ (400 AãO S>m°ba) `m§À`m à_mUmV \$maM H$_r Amho.
VarnU ^{dî` H$mimV {~«ŠgMr amï´>o `m Zì`m {dH$mg ~±Ho$Mo ^mJ^m§S>db dmT>dVrb H$maU {~«Šg Xoem§_Ü`o
gdm©{YH$ Am{W©H$ g§nÞ AgUmam MrZ Xoe {~«Šg ~±Ho$V {dnwb à_mUmV ^mJ^m§S>db nwady eHo$b.
"{~«Šg' g§KQ>ZoMo _hÎd "{~«Šg ~±Ho$Mr ñWmnZm ho OmJ{VH$ AW©ì`dñWoVrb bjUr` nmD$b AgyZ gd© Xoem§À`m {dH$mgmgmR>r
_wº$ Am§Vaamï´>r` ì`mnma AgUmar hr ì`dñWm AË`§V _hÎdnyU© Amho,' Ago _V n§VàYmZ Za|Ð _moXr `m§Zr
~«mPrb XoemVrb \$moQ>m©boPm `oWo Pmboë`m ghmì`m {~«Šg n[afXoV _m§S>bo. "Ý`y S>oìhbn_oÝQ> ~±H$'(N.D.B.)
C^maÊ`m_mJMm CÔoe `m nmM amï´>m§Zm g§H$Q>H$mbrZ Am{W©H$ VaVyX H$aÊ`mMm Amho. {dH${gV Xoem§gmR>r
Am§Vaamï´>r` ZmUo{ZYr Am{U OmJ{VH$ ~±H$ hr {dÎmr` g§ñWm Agë`mZo {dH$gZerb amï´>m§H$S>o {ZYrgmR>r Xwb©j
hmoV Agë`mMr ^maVmgh `m {~«Šg g§KQ>ZoVrb gXñ` amï´>m§Mr VH«$ma hmoVr. `m CÔoemZoM `m Zì`m {~«Šg
~±Ho$À`m ê$nmV g_m§Va ì`dñWm AmH$mamg `oV Amho.
{dH$gZerb amï´>m§Zm {dH$mg H$m`m©gmR>r OmJ{VH$ ~±H$ Am{U Am§Vaamï´>r` ZmUo{ZYrH$Sy>Z H$O© ¿`mdo
bmJVo. `m XmoÝhr Am{W©H$ g§KQ>Zm A_o[aH$m Am{U nmíMmÎ` Xoem§À`m à^mdmImbr H$m_ H$aVmV. `m XmoÝhr
g§ñWm§À`m ZmdmV OmJ{VH$$ Am{U Am§Vaamï´>r` Ago eãX Agbo Var `m XmoÝhr g§ñWm A_o[aH$m Am{U `wamon
86
I§S> `m§À`mM à^mdmImbr MmbVmV. OmJ{VH$ ~±Ho$À`m ñWmnZonmgyZ Joë`m gÎma dfm©V `m ~±Ho$Mo à_wInX
EH$mhr {~Ja A_o[aH$s ì`º$sg {_imbobo Zmhr VgoM Am§Vaamï´>r` ZmUo{ZYr `m g§KQ>ZoMo à_wInX H$m`_nUo
`wamonr` ì`º$sH$S>oM amhrb, AerM hr ì`dñWm Amho. `mMo H$maU Ago H$s, `m XmoÝhr g§ñWm§À`m ñWmnZoV
A_o[aH$m Am{U `wamonMm bjUr` dmQ>m Amho. `m XmoÝhr Am{W©H$ g§ñWm§Mo ^mJ^m§S>db geŠV, gj_ Amho.
OmJ{VH$ ~±Ho$À`m Am{U ZmUo{ZYrÀ`m ^mJ^m§S>dbmMm nwadR>m {dH$gZerb amï´>m§Zm XoVmZm A_o[aH$m Am{U
nmíMmÎ` amï´>m§À`m _Ouà_mUo hmoV AgVmo. Am§VaamîQ´>r` Am{W©H$ A{ZpíMVVm nmhVm {dH$gZerb Xoem§Zmhr
Am{W©H$ g§H$Q>mVyZ ~mhoa nS>Ê`mgmR>r "{~«Šg' `m g_m§Va Am{W©H$ g§ñWoMr Amdí`H$Vm ^mgy bmJbr.
Ë`mZwgma 2014 gmbr {~«Šg Xoem§À`m n[afXo_Ü`o {~«Šg ~±Ho$Mr ñWmnZm H$aÊ`mMm {ZU©` KoÊ`mV Ambm.
{~«Šg ~±Ho$gmR>r amIrd {ZYr åhUyZ {~«Šg Xoem§H$Sy>Z {ZYr Jmoim Ho$bm OmUma Amho. gdm©{YH$ {ZYr
(4100 H$moQ>r S>m°ba) MrZH$Sy>Z `oUma Amho. Ë`m_wio {~«ŠgÀ`m Am{W©H$ ì`dhmam§da MrZMm à^md dmT>ob
Am{U ^maV, a{e`m, ~«mPrb `m Xoem§Zm MrZÀ`m X~mdmImbr amhmdo bmJob Aer Cnamo{YH$ Q>rH$m `m
Am{W©H$ g§KQ>Zoda hmoD$ bmJbobr Amho. dmñV{dH$ ^{dî`mV MrZ hm XoeM _hmgÎmm hmoUma Amho Ago åhUVm
`oUma Zmhr. {~«Šg g§KQ>ZoVrb gd©M amï´>o Amnë`mbm à`ËZmZwgma àJVrnWmda amhUma AmhoV. Voìhm {~«Šgda
EH$m§Jr Q>rH$m H$aUo A`mo½` dmQ>Vo.
XheVdmXmbm {damoY {dH$gZerb Xoem§À`m Am{W©H$ {dH$mgmgmR>r ñWmnZ Pmboë`m "{~«Šg' Xoem§À`m n[afXo_Ü`o XheVdmXr
{damoYmVrb OmhraZm_m _§Oya H$aÊ`mV Ambm. amOH$s`, Ym{_©H$, d¡Mm[aH$ Aem H$moUË`mhr H$maUmdê$Z
{Z_m©U Pmboë`m XheVdmXmMo g_W©Z hmoD$ eH$Uma Zmhr, Ago ñnï> H$aVmZmM gd© àH$maÀ`m XheVdmXmMm
`m OmhraZmå`mV {ZfoY H$aÊ`mV Ambobm Amho. `m R>amdm_wio ^maVmÀ`m ^y{_Ho$bm _moR>çm Am§Vaamï´>r`
ì`mgnrR>mdê$Z nmR>~i {_imë`mMo {XgyZ `oVo. H$moUË`mhr àH$maÀ`m XheVdmÚm§Zm {dÎmnwadR>m, àmoËgmhZ
XoUo, à{ejU XoUo `mgma»`m H¥$VrnmgyZ gd© g§ñWm§Zr Xya amhmdo Ago gd© gXñ` amï´>m§Zm AmdmhZ H$aÊ`mV
Ambo. `m_Ü`o _mZdm{YH$ma Am{U _wb^yV ñdmV§Í`mMm AmXa amIÊ`mV `mdm Ago åhQ>bo Amho.
àmXo{eH$ / jo{Ì` g§KQ>Zm§Mo _hÎd jo{Ì` g§KQ>Zmda H$mhr Q>rH$mH$ma Agm Amamon H$aVmV H$s, `m g§KQ>ZmMr g§`wº$ amï´>m§Mo _hÎd H$_r
Ho$bo Amho. EdT>oM Zìho Va `m g§KQ>ZmZr g§`wº$ amï´>m§À`m ApñVËdmbmhr YmoH$m {Z_m©U Ho$bobm Amho. na§Vw
hr Q>rH$m MwH$sÀ`m J¥{hVm§da AmYmabobr Amho. H$maU g§`wº$ amï´> g§KQ>Zm Á`m ñdê$nmMo H$m_ H$aVo Ë`mbm
nwaH$ AgoM H$m_ darb àmXo{eH$ g§KQ>Zm H$arV Agë`mMo {XgVo. `m g§KQ>Zm§À`m H$m`©joÌmMr ì`már g§`wº$
amï´>m§er VwbZm H$aVm IynM _`m©{XV Agë`mMo {XgVo. OJmVrb H$moUË`mhr {d^mJmVrb eoOmarb amï´>m§Zr
g§K{Q>V hmoD$Z Amnbo àíZ gmoS>{dÊ`mMm à`ËZ H$aUo hr Jmoï> ñdm^m{dH$ Am{U `mo½` _mZbr nm{hOo. g§K{Q>V
Pmë`mZo Amnë`m g_ñ`m§da Vo Xoe n[aUm_H$maH$nUo _mV H$ê$ eH$VmV. åhUOoM EH$ àH$mao `m jo{Ì`
g§KQ>Zm Ë`m§À`m {d^mJr` g_ñ`m ñdV:M gmoS>dyZ g§`wº$ amï´>m§darb H$m_mMm VmU H$_r H$aVmV. AgoM åhQ>bo
nm{hOo. Ë`m_wio g§`wº$ amï´>m§Zm OmJ{VH$ _hÎdmÀ`m àíZmda bj H|$ÐrV H$aUo eŠ` hmoB©b. Xwgar EH$ _hÎdmMr
87
~m~ åhUOo `m jo{Ì` g§KQ>Zm§À`m ghH$m`m© AmT> {dMma àUmbrMm AS>gahr `oVmZm {XgV Zmhr. WmoS>Š`mV
g§`wº$ amï´>m§Mo _hÎd H$_r Z H$aVm jo{Ì` g§KQ>Zm Am§Vaamï´>r` joÌmV _hÎdmMr ^y{_H$m ~OmdV AmhoV. Agm
{ZîH$f© H$mT>ë`mg Vmo MwH$sMm R>aUma Zmhr.
ñd`§: AÜ``Z àíZ - 3
nwT>rb {dYmZo MwH$ H$s ~amo~a Vo {bhm.
1) ^maV hm J°Q>Mm g§ñWmnH$ gXñ` Xoe Amho. (
)
2) OmJ{VH$ ì`mnma g§KQ>ZoMo _w»` H$m`m©b` {OZrìhm `oWo Amho. (
)
3) EHy$U OmJ{VH$ ì`mnmamn¡H$s 90 Q>¸o$ ì`mnma {díd ì`mnma g§KQ>Zo_m\©$V hmoVmo. (
4) 2014 gmbr {~«Šg g§KQ>ZoMr ghmdr n[afX ~«mPrb XoemV Pmbr. (
)
)
5) ~«mPrb, a{e`m, ^maV, MrZ Am{U X{jU Am{\«$H$m ho "{~«Šg' ~±Ho$Mo gXñ` AmhoV. ( )
4.3 gmam§e * {dgmì`m eVH$mVrb Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMr {d^mJUr Mma ì`dñWm§_Ü`o Ho$br OmVo. `mV n{hë`m
_hm`wÕmnyduMr `wamonr`Z _hmgÎmm§_Yrb gÎmmg_VmobmMr ì`dñWm n{hë`m d Xwgè`m _hm`wÕm Xaå`mZMr
Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMr ì`dñWm.
* {eV `wÕmMm AW© åhUOo XmoZ nañna {damoYr amOH$s` nÕVr qH$dm {dMmaYmam§_Ü`o Mmbbobm g§Kf©
hmo`. {eV `wÕmoÎma Zdr Am§Vaamï´>r` ì`dñWm. 1990 À`m XeH$mV Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV _moR>o ~Xb Pmbo.
gmopìhEQ> a{e`mMo {dKQ>Z hmoD$Z A_o[aHo$Mo Am§Vaamï´>r` amOH$maUmdarb à^wËd dmT>bo. EH$ Yw«dr` OJmMm
CX`, BamU-BamH$ `wÕmMm eodQ>, bmoH$emhrH$aU, ñnYm© d Am{W©H$ g§~§YmZm _hËd àmá Pmbo.
* ZdrZ {díd aMZoMr d¡{eîQ>ço - 1) EH$ Yw«dr {dídaMZm 2) ~hþY«wdr` {dídaMZm 3) Am{W©H$
{hVg§~§YmZm _hËd 4) Am§Vaamï´>r` amOH$maUmV Am{e`mB© amï´>§mMo _hËd 5) bmoH$emhrbm JVr 6)
Am§Vaamï´>r` ghH$m`m©V dmX 7) g§`wº$ amï´>mMr ~XbVr ^y{_H$m 8) {Z:eórH$aUmbm JVr 9) n`m©daUmMr
JaO 10) ì`mnmar g§KmMr ^y{_H$m 11) OmJ{VH$sH$aU 12) _mZdr h¸$mMo g§ajUmMr OmUrd 13) d§edmX
14) Ym{_©H$ _ybVËddmX 15) Am§Vaamï´>r` XheVdmX 16) _mZdr gwajoMm àíZ.
* àmXo{eH$ g§KQ>Zm åhUOo g_mZ CÔoemÀ`m àmárgmR>r amÁ`m§Mm g_wXm`m§Zr EH$Ì `odyZ ñWmnZ Ho$bobo
g§KQ>Z.
* gmH©$ - ~m§Jbm XoeMo VËH$mbrZ AÜ`j {P`m Ca aoh_mZ `m§À`m à`ËZm_wio gmH©$ g§KQ>ZoÀ`m
ñWmnZobm MmbZm 1985 _Ü`o gmH©$ g§KQ>ZoMr ñWmnZm. ^maV ~m§JbmXoe, ^yVmZ, Zonmi, nm{H$ñVmZ, _mb{Xd
d lrb§H$m hr gmH©$Mr gXñ` amï´>o AgyZ H$mR>_m§Sy> (Zonmi) `oWo gmH©$Mo _w»`mb` Amho. gXñ` amï´>m§Vrb
nañna ghH$m`m©V dmX, BVa {dH$gZerb amï´>m§er ghH$m`© dmT>dUo, EH$_oH$m§À`m g_ñ`m§~Ôb nañna {dídmg
d g_OyVXmanUmMr OmUrd R>odUo hm gmH©$ _w»` C{ÔîQo AmhoV.
88
* `wamo{n`Z _hmg§K :- _°pñQ´>e H$amamVyZ 1993 _Ü`o `wamo{n`Z _hmg§KmMm CX` Pmbm. Am°pñQ´>`m,
~opëO`_, S>oÝ_mH©$, {\$Zb§S>, \«$mÝg, O_©Zr B. 15 amï´>o `m g§KQ>ZoMr gXñ` amï´>o AmhoV. `wamo{n`Z _hmg§KmMo
_w»`mb` ~«wgoëg (~opëO`_) `oWo Amho. Am{W©H$ {dÎmr` g§K ñWmnZ H$aUo. EH$ MbZ ì`dñWm {Z_m©U
H$aUo, `wamongmR>r EH$ ZmJ[aH$ËdmÀ`m {Z{_©VrgmR>r à`ËZ H$aUo ho `m g§KmMo _w»` CÔoe AmhoV.
* Am{W©H$ C{ÔîQm§À`m nyV©VogmR>r OmJ{VH$ nmVirda Am{W©H$ g§KQ>ZoMr {Z{_©Vr Pmbr. OmJ{VH$
ì`mnma / {díd ì`mnma g§KQ>Zm - 1948 _Ü`o 23 amï´>m§Zr EH$Ì `odyZ J°Q>Mr ñWmnZm Ho$br. J°Q>Mo Zdo ê$n
åhUOo S>ãë`y Q>r. Amo. hmo`. 1 OmZodmar 1995 amoOr W.T.O Mr ñWmnZm Pmbr. J°Q>Mo AÜ`j Am°W©a S>§Ho$b
`m§Zr _m§S>boë`m àñVmdmbm 1994 _Ü`o gd© gXñ` amï´>m§Zr _mÝ`Vm {Xbr Am{U {díd ì`mnma g§KQ>ZoMm CX`
Pmbm. 90 Q>¸o$ ì`mnma W.T.O A§VJ©V hmoVmo. 1) CXma d _wº$ Am§Vaamï´>r` ì`mnma dmT>rgmR>r à`ËZ H$aUo 2)
g§KQ>ZoVrb gXñ`m§À`m Am{W©H$ Am¡Úmo{JH$ {dH$mgmgmR>r à`ËZ H$aUo 3) gXñ` amï´>m§_Yrb OZVoMo amhUr_mZ
gwYmaUo 4) Am{W©H$ {dH$mg d n`m©daU g§ajU `m§Mr gm§JS> KmbUo B. `m g§KQ>ZoMr à_wI Ü`o`o AmhoV. _§Ìr
n[afX d gd©gmYmaU n[afX ho XmoZ à_wI KQ>H$ `m g§KQ>ZoÀ`m aMZoVrb AmhoV. {díd ì`mnma g§KQ>ZoÀ`m
ñWmnZo_wio CXmarH$aU ImOJrH$aU d OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`obm JVr {_imbobr Amho.
* "{~«Šg' `m g§KQ>Zo{df`r OmUyZ KoUo A{Ve` _hËdmMo R>aVo. {~«Šg hr g§KQ>Zm 2009 gmbr
CX`mbm Ambr `mMo nmM gXñ` Xoe AgyZ Ë`mV ^maV, a{e`m, ~«mPrb, MrZ Am{U X{jU Am{\«$H$m `m
amï´>mMm g_mdoe hmoVmo. àË`oH$ Xoem§À`m AmÚ Ajamdê$Z "{~«Šg' eãX V`ma Pmbm AgyZ hr ~±H$ gÜ`m
A{ñVËdmV Agboë`m A_o[aH$Z dM©ñddmXr OmJ{VH$ ~±H$ Am{U Am§Vaamï´>r` ZmUo{ZYrbm n`m©` åhUyZ
ñWmnZ hmoV AgUmar ~±H$ Amho. nm`m^yV gw{dYmgmR>r {ZYr C^m H$ê$Z XoUo, Am{\«$Ho$gmR>r {d^mJr` H|$Ð
ñWmnZo, {~«Šg ~±Ho$Vrb gd© gXñ`mZm g_mZ A{YH$ma XoUo, {~«Šg Xoem§À`m g§gXm§H$Sy>Z ~±Ho$bm _mÝ`Vm KoUo.
OmJ{VH$ ~±Ho$À`m Am{U ZmUo{ZYrÀ`m ^mJ^m§S>dbmMm nwadR>m {dH$gZerb amï´>m§Zm XoVmZm A_o[aH$m
Am{U nmí`mË` amï´>m§À`m _Ouà_mUo hmoV AgVmo ho nmhVm {dH$gZerb Xoem§Zmhr Am{W©H$ g§H$Q>mVyZ ~mhoa
H$mT>Ê`mgmR>r {~«Šg Xoem§Zr {~«Šg ~±Ho$Mr ñWmnZm H$aÊ`mMm {ZU©` KoÊ`mV Ambm.
4.4 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW© B.
no[aómoB©H$m
-
nwZa©MZm
½bmgZmoñV
-
ñdmV§Í`
EH$ Yw«{d`
-
EH$ H|$Ðr
`wº$sdmX
-
_V àXe©Z
_Zmod¡km{ZH$
-
_mZ{gH$
d¡pídH$
-
OmJ{VH$
{dídaMZm
-
OJmMr aMZm, ì`dñWm
89
gd}gdm©
-
à_wI, _w»` gyÌYma
EH$m{YH$maemhr
-
hþHy$_emhr
AJ«H«$_
-
àmYmÝ`
g§dY©Z
-
{dH$mg
_mZd{YH$ma
-
_mZdmMm h¸$
{Ûnjr`
-
XmoZ amï´>m§_Yrb
~hþnjr`
-
XmoZ qH$dm A{YH$ amï´>m§_Yrb
{dñ\$moQ>H$
-
YmoH$mXm`H$
Yr_r
-
g§W
VQ>ñW
-
A{bá
_Zwî`~i
-
_Zwî` eº$s, H$m_Jma
J¥{hV
-
g_OyV
à^wËd
-
dM©ñd
4.5 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
ñd`§: AÜ``Z àíZ - 1
1) erV `wÕmoÎma
2) Om°O© ~we ({g{ZAa)
2) gmo{dEV a{e`m
4) {_ImB©b Jmo~m©Moìh
5) erV`wÕ
ñd`§ : AÜ``Z àíZ - 2
1) 24 AmŠQ>m|~a 19452) 1985
3) ~m§JbmXoe
4) Zonmi (H$mR>_m§Sy>)
5) 1993
6) 15
7) ~«wgoëg (~opëO`_)
ñd`§ AÜ``Z àíZ - 3
1) ~amo~a
2) ~amo~a
3) ~amo~a
90
4) ~aom~a
5) ~amo~a.
4.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`.
nwT>rb àíZ§mMr g{dñVa CÎmao {bhm.
1) erV`wÕ åhUOo H$m`? erV`wÕmoÎma OJmMr d¡{eîQ>ço ñnï> H$am.
2) Am§Vaamï´>r` XheVdmX d Ym{_©H$ _ybVËddmX åhUOo H$m` d Ë`mMo n[aUm_ ñnï> H$am.
3) Am§Vaamï´>r` amOH$maUmVrb A_o[aHo$À`m ^y{_Ho$Mr MMm© H$am.
4) OmJ{VH$ ì`mnma g§KQ>ZoMo ñdê$n gm§JyZ {VÀ`m H$m`m©Mo _yë`m_mnZ H$am.
5) n«mXo{eH$ g§KQ>Zm§Mm CX` ñnï> H$ê$Z gmH©$ g§KQ>ZoMo `emn`e ñnï> H$am.
{Q>nm {bhm.
1) gmH©$ g§KQ>Zm
2) `wamonr` _hmg§K
3) OmJ{VH$ ì`mnma g§KQ>Zm
4) EH$Y«wdr` {dídaMZm
5) ~hþYw«dr` {dídaMZm
6) {~«Šg - Am{W©H$ g§KQ>Zm
4.7 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$ / J«§W
1) S>m°. dg§V am`nyaH$a, (2006) Am§Vaamï´>r` g§~Y, _§Joe àH$meZ
2) S>m°. XodimUH$a e¡b|Ð, (2005) Am§Vaamï´>r` g§~Y, Am¡a§Jm~mX, {dÚm àH$meZ
3) S>m°. n|S>go Aê$Um, ghó~wÕo CÎmam (2011), Am§Vaamï´>r` g§~Y {eV`wÕmoÎma d
OmJ{VH$sH$aUmMo amOH$maU, h¡Ðm~mX, Amo[aE§Q> bm°J_Z
4) àm. damS>H$a a. K, Am§Vaamï´>r` g§~Y Am{U amOH$maU, {dÚm àH$meZ ZmJnya
5) S>m°. ^moJbo em§Vmam_, Am§Vaamï´>r` g§~Y, ZmJnya, {dÚm àH$meZ
6) S>m°. Hw$bH$Uu ~r. dm`, d àm. ZmBH$dmS>o AemoH$, Am§Vaamï´>r` .
g§~Y {gÕm§V ì`dhma, nwUo, {dÚm àH$meZ
91
7)
http:/www./org/english : World Trade Organization the wtolei/inbrief/elintrooehtm.
(WTO in Brief)
8) S>m°. S>mobo Zm`, Am§VaamîQ´>r` g§~Y, Am¡a§Jm~mX, {dÚm ~wŠg n{ãbeg©.
9)
Palmer-Perkins, International Relations 1985, New Delhi, C.B.S. Publishers.
10) S>m°. nmQ>rb dm. ^m; Am§Vaamï´>r` g§~Y, ZmJnya lr _§Joe àH$meZ
92
© Copyright 2026 Paperzz