{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
Xya {ejU H|$Ð
~r. E. ^mJ-3 : amÁ`emñÌ nona-7
AmYw{ZH$ emgZ
(Modern Government)
go{_ñQ>a 5 H$[aVm
(e¡j{UH$ df© 2015-16 nmgyZ)
KQ>H$-1
EH$mË_ emgZ Am{U g§KamÁ`mË_H$ emgZ
(Unitary and Federal From of Government)
KQ>H$ g§aMZm
1.1 C{ÔîQ>ço
1.2 àmñVm{dH$
1.3 {df` {ddoMZ
1.3.1 EH$mË_ emgZ : ì`m»`m, d¡{eîQ>ço, Xmof
1.3.2 g§KamÁ`mË_H$ emgZ : ì`m»`m, d¡{eîQ>ço, JwU-Xmof
1.4 gmam§e
1.5 ñd`§-AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
1.6 gamdmgmR>r àíZ
1.7 A{YH$ dmMZmgmR>r g§X^© J«§W
1.1 C{ÔîQ>ço (Objectives)
`m KQ>H$mÀ`m Aä`mgmZ§Va AmnUmg,
❒
EH$mË_ emgZ nÕVrMm AW©, ì`m»`m, d¡{eîQ>ço Am{U JwUXmof VnmgUo.
❒
g§KamÁ`mË_H$ emgZ nÕVrMm AW©, ì`m»`m, d¡{eîQ>ço Am{U JwUXmof VnmgUo.
1.2 àmñVm{dH$
emgZ ì`dñWoMo XmoZ àH$ma nS>VmV. 1) EH$mË_ emgZ ì`dñWm d 2) g§KamÁ`mË_H$ emgZ
ì`dñWm.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
1
EH$mË_ emgZ nÕVrV H|$Ð emgZ gm_Ï`©emcr (à~i) AgVo. H|$Ð emgZ hoM g§nyU© XoemgmR>r
H$m`Xo ~ZdVo Am{U Ë`m H$m`Úm§Mr H$m`©dmhr (A§_c~OmdUr) H$arV AgVo. H|$ÐemgZmÀ`m {Z`§ÌUmImcr
AJa A{YnË`mImcr àmXo{eH$ {d^mJr` gÎmm H$m`©aV AgVo. EH$mË_ emgZ ì`dñWm Am{U
g§KamÁ`mË_H$ emgZ ì`dñWm `m§Mr aMZm g_OmdyZ KoÊ`mH$[aVm Ë`mÀ`m d¡{eîQ>çm§Mm {dMma H$amdm
cmJoc.
1.3 {df` {ddoMZ
1.3.1 EH$mË_ emgZ
(Unitary Government)
EH$mË_ emgZ nÜXVrV emgZ g§ñWoMo A{YH$ma EH$mM {R>H$mUr H|${ÐV AgVrc Va Ë`m emgZ
àH$mamg "EH$mË_ emgZ' Ago åhUVmV. Á`m Xoem§Mm àmXo{eH$ AmH$ma chmZ AgVmo Aem Xoem§V
EH$mË_ emgZ hm àH$ma AmT>iyZ `oVmo. `m emgZ àH$mamV ñWm{ZH$ gaH$mao ApñVËdmV AgVmV. øm
ñWm{ZH$ gaH$mam§Zm H|$Ðr` gaH$maH$Sy>Z H$mhr A{YH$ma ~hmc Ho$co OmVmV. Vo amÁ`KQ>ZoH$Sy>Z {Xco
OmV ZgyZ H|$Ð gaH$maÀ`m H$m`ÚmZo Ver VaVyX H$aÊ`mV Amcocr AgVo. åhUyZ H|$Ð gaH$ma ñWm{ZH$
gaH$maMo A{YH$ma dmT>dy eH$Vo AJa H$_r H$ê$ eH$Vo. EH$mË_ emgZ ì`dñWoV A{YH$mamMo H|$ÐrH$aU
Pmcoco AgVo. Ë`m_wio {ZU©` à{H«$`m OcX JVrZo nyU© hmoVo. `mVyZ emgZmMr H$m`©j_Vm dmT>rg cmJVo.
EH$mË_ emgZ àH$ma AZoH$ XoemV àM{cV AgyZ àemgZmÀ`m ÑîQ>rZo AË`§V gmonr aMZm AgVo.
EH$mË_ emgZ àH$mamV doJdoJiçm XoemV cmoH$emhr, cîH$aemhr, hþHy$_emhr `mgmaIo àH$ma AmT>iyZ
`oVmV. Omo Xoe àmXo{eH$ÑîQ>çm {dñV¥V d {d{dYVm Agcocm AgVmo Aem XoemV EH$mË_ emgZ hm
àH$ma {Zén`moJr R>aVmo H$maU àmXo{eH$ àíZ gmoS>{dUo AeŠ` ~ZVo åhUyZ {demc àXoemgmR>r
g§KamÁ`mË_H$ emgZ nmofH$ Am{U nyaH$ R>aVo. EH$mË_ emgZ ì`dñWm AmO MrZ, BQ>cr, OnmZ,
B§½c§S>, A\$Jm{UñVmZ, BamU, VwH©$ñVmZ, S>oÝ_mH©$, Zm°d}, ñnoZ, \«$mÝg B. XoemV ApñVÎdmV Amho.
❒
ì`m»`m :-
""Á`m amOH$s` ì`dñWo_Ü`o XoemMr g§nUy © emgZ{df`H$ gÎmm H|$Ðr` AWdm _Ü`dVu gaH$maH$S>Mo
H|$Ðr^yV Pmcocr AgVo VgoM H$m`XoeraÑîQ>çm _Ü`dVu gaH$maÀ`m _VmZwgma Xoem§Mm amÁ`H$ma^ma
Mmc{dcm OmVmo Aem emgZ ì`dñWocm EH$mË_ emgZ Ago åhUVmV.''
❀
àm. JmZ©a -
""gd© A{YH$mamMo òmoV H|$Ðr` gÎmoH$S>o AgVmV Am{U Ë`mMr BÀN>m hr gdm}ÀM AgVo.
àmXo{eH$ AWdm KQ>H$ gaH$mao Agcr Varhr Ë`m§Zm H|$Ð gaH$maÀ`m AmXoemZwgma d Ë`mÀ`mM
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
2
{Z`§ÌUmImcr Amncr H$m`} nma nmS>mdr cmJVmV. {d^mJr` emgZmMo AmpñVÎd H|$Ð gaH$maÀ`m
BÀN>odaM Adc§~yZ AgVo. Aem emgZ nÕVrcm EH$mË_ emgZ Ago åhUVmV.''
❀
àm. {dcmo~r -
""EH$mË_ emgZ nÕVrV gd©àW_ gaH$maMr g§nyU© gÎmm EH$mM _Ü`dVu emgZmcm ~hmc
Ho$cocr AgVo d _Ü`dVu gaH$macm `m gÎmoMo {d^mOZ àm§V {Oëho BË`mXr {d^mJmV H$em nÕVrZo
H$amd`mMo `m~m~VMo g§nyU© ñdmV§Í` AgVo.''
❀
gr. E\$. ñQ´>m±J -
""EH$mM H|$Ðr` gaH$maH$Sy>Z g§K{Q>V Pmcoco amÁ` EH$mË_ ñdê$nmMo AgVo. àm§V, {Oëøo Aem
àemgH$s` {d^mJm§Zm H$m`Xo H$aÊ`mMo A{YH$ma {Xco Agco Var Ë`m_wio H|$Ðr` gaH$maÀ`m gÎmocm ~mYm
{Z_m©U hmoV Zmhr.''
darc ì`m»`mMm {dMma H$aVm EH$mË_ emgZ ì`dñWoMo ñdê$n cjmV `oVo. `m_Ü`o EH$M emgZ
ì`dñWm AgyZ gd© gÎmm H|$Ðr^yV Pmcocr AgVo. {Oëho, àm§V Ago {d^mJ àemgZmÀ`m gmo`rgmR>r
{Z_m©U Ho$coco AgVmV. gmam§e, Á`m XoemV EH$M emgZ g§ñWm AgVo {VWo H|$Ðr` gÎmm à~i qH$dm
gd©loîR> AgVo. VgoM amÁ`mVrc BVa gÎmm øm Xþæ`_ ñdê$nmÀ`m AgVmV.
❒
EH$mË_ emgZ ì`dñWoMr R>iH$ d¡{eîQ>ço (Features of Unitary Government)
EH$mË_ emgZ ì`dñWoMr R>iH$ d¡{eîQ>ço nwT>rcà_mUo ñnîQ> H$aVm `oVrc.
1.
EH$M H$m`Xo_§S>i :-
H|$Ðr` gaH$macm H$m`Xo {Z{_©VrMm A{YH$ma AgyZ Vo H$m`Xo gd© àemgH$s` KQ>H$ Am{U
ZmJ[aH$m§À`mda ~§YZH$maH$ AgVmV. ^maV, A_o[aH$m, \«$mÝg BË`mXr amîQ´>m§à_mUo H|$Ð gaH$ma Am{U
KQ>H$ amÁ`mMr gaH$mao Aer doJir Xþhoar ñdê$nmMr H$m`Xo _§S>io ApñVËdmV ZgVmV. B§½c§S>_Ü`o H|$Ðr`
H$m`Xo_§S>imZo åhUOo nmc©_|Q> (g§gX) Zo Ho$cocm H$m`Xm gd©loîR> AgVmo `mcm AmìhmZ XoUmar Xþgar
eŠVr VoWo ZgVo, Ë`m_wio EH$mË_ emgZ A{YH$ eŠVremcr ~Zcoco AgVo.
2.
EH$M H$m`©H$mar _§S>i :-
g§nyU© XoemMm amÁ`H$ma^ma Mmc{dÊ`mgmR>r H|$ÐñWmZr EH$M H$m`©H$mar _§S>i AgVo. A_o[aH$m,
^maV øm XoemgmaIr Xþhoar emgZ ì`dñWm ZgVo. B§½c§S>/{~«Q>Z _Ü`o EH$mË_ emgZ ì`dñWm
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
3
ApñVËdmV Amho. Ë`m_wio VoWo KQ>H$amÁ`m§Mo _§Ìr_§S>i d àemgH$s` ZmoH$a dJ© Zmhr. H$maU B§½c§S>_Ü`o
KQ>H$ amÁ`m§Mr {Z{_©VrM Ho$cocr Zmhr.
3.
EH$M Ý`m`mc` :-
EH$mË_ emgZ ì`dñWo_Ü`o EH$M gdm}ÀM Ý`m`mc` AgVo Am{U Ë`mÀ`m {Z`§ÌUmImcr BVa
Xþæ`_ Ý`m`mc`o ApñVÎdmV AgVmV. {~«Q>Z_Ü`o "hmD$g Am°\$ cm°S>g©' ho gdm}ÀM Ý`m`mc` Amho.
`mÀ`m {Z`§ÌUmImcr A{ncoQ> Am{U {XdmUr Ý`m`mc`o H$m`©aV AgVmV. A_o[aHo$_Ü`o H|$Ð Am{U
KQ>H$amÁ`m§Mr Ý`m`mc`o AcJ AmhoV, `mMm AW© Agm H$s, EH$M Ý`m`_§S>i ho EH$mË_ emgZ
ì`dñWoMo d¡{eîQ>ç hmo`.
4.
EH$M amÁ`KQ>Zm :-
EH$mË_ emgZì`dñWm Agcoë`m Xoem_Ü`o EH$M amÁ`KQ>Zm AgVo. `mCcQ> A_o[aH$m Am{U
pñdg_Ü`o KQ>H$amÁ`m§Zm ñdV:Mo ñdV§Ì g§{dYmZ/amÁ`KQ>Zm Amho, H$maU VoWo g§KamÁ`mË_H$ emgZ
Amho. {~«Q>Z_Ü`o EH$mË_ emgZ nÕVr Agë`m_wio VoWrc amÁ`KQ>Zm _moR>çm à_mUmV A{c{IV
ñdénmV Amho. {~«Q>Z_Ü`o KQ>ZmXþéñVr H$aÊ`mMm \$ŠV nmc©_|Q>cm Amho. EH$M amÁ`KQ>Zm Agë`mZo
g§{dYmZmà{V VoWrc OZVoMr {ZîR>m \$ma Ádc§V ñdénmMr AgVo.
5.
EH$M ZmJ[aH$Ëd :-
EH$mË_ emgZ ì`dñWo_Ü`o g§nyU© XoemMo EH$M ZmJ[aH$Ëd AgVo. EHo$ar ZmJ[aH$Ëdm_wio
ZmJ[aH$m§Mr {ZîR>m H|$ÐmnwaVrM amhVo. ^maVmV EHo$ar ZmJ[aH$ËdmMr nÕV AgyZ KQ>H$ amÁ`m§Mo doJio
ZmJ[aH$Ëd Zmhr `oWo Xþhoar {ZîR>m R>odmdr cmJV Zmhr. B§½c§S>_Ü`o EHo$arM ZmJ[aH$Ëd Amho. EHo$ar
ZmJ[aH$Ëd ho EH$mË_ ì`dñWoMo d¡{eîQ>ç Amho.
6.
A{YH$mam§Mo {d^mOZ Zmhr :-
EH$mË_ emgZ nÕVr pñdH$macoë`m XoemV KQ>H$ amÁ`o {Z_m©U Ho$coco ZgVmV. Ë`m_wio EH$mË_
emgZ Agcoë`m XoemV A{YH$ma {d^mJUrMm àíZM AgV Zmhr.
7.
àmXo{eH$ EH$Vm :-
EH$mË_ emgZ nÕVrV EH$mM {R>H$mUr gÎmoMo H|$ÐrH$aU Pmcoco AgVo. Ë`m_wio gÎmogmR>r g§Kf©
ZgVmo. Ë`m_wio gd© àemgH$s` Am{U amOH$s` O~m~Xmar EH$mM {R>H$mUr Agë`mZo gd© àH$maMo
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
4
YmoaUmË_H$ {ZU©` Ëd[aV/OcX KoVco OmVmV. VgoM Ë`m§Mr H$m`©dmhr gwÕm OcX JVrZo Ho$cr OmVo.
B§½c§S>_Ü`o EH$M _Ü`dVu/qH$dm H|$ÐgaH$ma ApñVËdmV Amho. àemgZmÀ`m gmo`rgmR>r VoWo noare, éac
{S>pñQ´>ŠQ>, A~©Z {S>pñQ´>ŠQ>, H$m¢Q>r, ~amoO Am{U _oQ´>monm°{cQ>Z H$m¡pÝgc Ago àmXo{eH$ {d^mJ nmS>co
AmhoV. ho gd© àmXo{eH$ {d^mJ H|$Ð gaH$macm ~m§Yrc amhÿZ H$m`©aV AgVmV. Ë`m_wio Ë`m§À`mV
àmXo{eH$ EH$mË_Vm {Z_m©U hmoVo. EH$mË_ emgZ ì`dñWoÀ`m darc d¡{eîQ>çmdê$Z gmam§e ê$nmZo Ago
åhUVm `oB©c H$s,
1. EH$mË_ amÁ`mV H|$Ðr` gÎmm qH$dm _Ü`dVu gÎmm loîR> d à^mdr AgVo. àmXo{eH$
{d^mJm§Mo ñWmZ Xþæ`_ XOm©Mo AgVo.
2. amÁ`KQ>ZoZwgma emgZmMo gd© A{YH$ma EH$mM H|$Ðr` gÎmoH$S>o gwnyX© (gmon{dcoco) Ho$coco
AgVmV.
3. amÁ`H$ma^mamÀ`m gmo`rH$[aVm H|$ÐgÎmm àmXo{eH$ {d^mJm§H$S>o H$mhr A{YH$ma gwnyX©
H$aVo.
4. H|$ÐgÎmm Amnë`m BÀN>oZwgma àmXo{eH$ {d^mJm§Mo A{YH$ma H$_r OmñV H$ê$ eH$Vo.
5. _Ü`dVu gaH$ma Am{U àm§{VH$ gaH$mao `m§À`mV g§Kf©, dmX, V§Q>o {Z_m©U hmoV ZmhrV.
6. àmXo{eH$ {d^mJmVrc àemgZ H|$ÐgÎmocm O~m~Xma AgVo.
❒
EH$mË_ emgZ ì`dñWoMo JwU
(Merits of Unitary Government)
EH$mË_ emgZ ì`dñWoV nwT>rc JwU AmT>iyZ `oVmV.
1.
emgZ g§ñWocm {ZU©` KoUo gmo`rMo :-
amÁ`mMo g§ajU, naamîQ´>r` YmoaU `m g§X^m©V emgZg§ñWocm {ZU©` KoUo gmo`rMo hmoVo. H$maU,
EH$M epŠVemcr gaH$ma `m_wio naamîQ´>r` g§~§Y àñWm{nV H$aÊ`m_Ü`o H$moUË`mhr àH$maMm AS>Wim
{Z_m©U hmoV Zmhr.
2.
EH$mË_ emgZ nÕVr_wio amîQ´>mMo EoŠ`, EH$mË_Vm àñWm{nV :-
EH$mË_ emgZ nÕVr_wio XoemMo EoŠ`, EH$mË_Vm dmT>rg cmJVo. àmXo{eH$, ñWm{ZH$ gaH$mam§Zm
A{YH$ma {Xcoco Zgë`mZo àmXo{eH$ {ZîR>m dmT>rg cmJV Zmhr. `mCcQ>, amîQ´>m{df`r {ZîR>m dmT>rcm
cmJVo.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
5
3.
EH$mË_ emgZ nÕVr H$_r IMuH$ :-
EH$mË_ emgZ nÕVr hr H$_r IMm©Mr AgVo. g§KamÁ`mË_H$ emgZ nÕVrà_mUo EH$mË_ emgZ
nÕVrV Xþhoar àH$maMr emgZ `§ÌUm ApñVËdmV ZgVo. Ë`m_wio Xþhoar emgZ nÕVr_wio hmoUmam IM©
Q>micm OmVmo.
4.
chmZ AmH$mamÀ`m amÁ`m§Zm Cn`wŠV :-
N>moQ>çm AmH$mamÀ`m amÁ`m§Zm EH$mË_ emgZ ì`dñWm Cn`wŠV R>aVo. CXm. BQ>cr, \«$mÝg, B§½c§S>
B. Xoem§Mo joÌ\$i, AmH$ma chmZ Agë`mZo VoWo EH$mË_ emgZ nÕVr `eñdr R>acoë`m AmhoV.
5.
amÁ`H$ma^mamcm pñWaVm, ñW¡`© cm^Vo :-
EH$mË_ emgZ nÕVrV amÁ`H$ma^mamg pñWaVm cm^Vo. {ZU©` {ZpíMVnUo KoVco OmVmV. Ë`m
{ZU©`mMr H$m`©dmhr `mo½` àH$mao hmoVo, Ë`m_wio amÁ`H$ma^mamV H$m`©j_Vm dmT>rg cmJyZ gaH$ma H$m`©j_
~ZVo.
6.
{ZU©` Ëd[aV KoVco OmVmV :-
EH$mË_ emgZ ì`dñWoV {ZU©` OcX JVrZo KoVco OmVmV. Ë`mMr A§_c~OmdUr Ëd[aV hmoVo.
H$maU amÁ`mV EH$M à^mdr, à~i, gaH$ma Agë`mZo {ZpíMV {ZU©` KoUo eŠ` hmoVo. àmXo{eH$
amÁ`m§Mm H$moUË`mhr àH$maMm {damoY hmoV Zmhr.
7.
cmoH$m§Zm ghOnUo AH$cZ :-
EH$mË_ emgZ nÕVr hr gmYr d gmonr Agë`mZo cmoH$m§Zm ghOnUo g_Oy eH$Vo. Ë`m_wio
cmoH$m§Mm EH$mË_ emgZ nÕVrda ÑT> {dídmg ~gVmo.
8.
{ZU©` H$m`m©V cd{MH$Vm :-
EH$mË_ emgZ ì`dñWoV ~XcË`m n[apñWVrZwgma H$m`Xo {Z{_©Vr H$aUo gwc^ hmoVo. EH$M
emgZgÎmm Agë`m_wio {ZU©` KoÊ`mÀ`m H$m`m©V cd{MH$Vm {Z_m©U hmoD$ eH$Vo.
9.
_Ü`dVu gÎmm à~c Agë`mZo H$moUVmhr {damoY Zmhr :-
EH$mË_ emgZ nÕVrV _Ü`dVu gÎmm à~i Agë`mZo àm§{VH$ gaH$mam§Mm H$moUVmhr {damoY
Zgë`m_wio _Ü`dVu gaH$ma Am{U àm§Vr` gaH$mao `m§À`mV g§Kf© CX²^dV ZmhrV.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
6
❒
EH$mË_ emgZ ì`dñWoMo (nÕVrMo) Xmof
(Demerits of Unitary Government)
_Ü`dVu/H|$Ðr` gÎmm à~i Agoc Am{U KQ>H$/àm§VmZm Xþæ`_ XOm© Agoc Va EH$mË_ emgZ
nÕVrV nwT>rc Xmof {Z_m©U hmoVmV Vo nwT>rcà_mUo :-
1.
XoemMo gmd©^m¡_Ëd YmoŠ`mV :-
g§H$Q>H$mcrZ n[apñWVrV AJa naH$s` AmH«$_U Pmë`mg EH$mË_ emgZ nÕVr hr YmoŠ`mMr
R>aVo, H$maU XoemVrc H|$Ðr` gaH$ma ZîQ> Pmë`mg Xoem§Mr gmd©^m¡_ gÎmm YmoŠ`mV `oVo.
2.
H|$Ðr` gÎmoMr hþHy$_emhr :-
H|$Ðr` gÎmoMr hþHy$_emhr EH$mË_ emgZ ì`dñWoV gÎmoMo H|$ÐrH$aU Pmcoco AgVo, Ë`m_wio
_Ü`dVu gÎmm A{YH$ epŠVemcr ~ZVo, Ë`m_wio gÎmoMm Xþén`moJ hmoÊ`mMm YmoH$m A{YH$ AgVmo.
_Ü`dVu gaH$ma hþHy$_emhr àd¥ÎmrZo dmJVo.
3.
_Ü`dVu gaH$mada H$m_mMm VmU :-
AmYw{ZH$ H$mimV amÁ`mMr H$m`} {Xdg|{Xdg dmT>V Mmccocr AmhoV. Ë`m_wio _Ü`dVu gaH$macm
Vr nma nmS>Uo AeŠ` ~Zcoco Amho. KQ>H$ gaH$mam§Zm A{YH$ma Zgë`mZo _Ü`dVu gaH$mada H$m_mMm
VmU nS>ë`m_wio amÁ`H$ma^mamV {e{WcVm Am{U AH$m`©j_Vm {Z_m©U hmoVo.
4.
AmH$mamZo _moR>çm d cmoH$g§»`oZo {dñVrU© AgUmè`m Xoem§Zm EH$mË_ emgZ Cn`wŠV
Zmhr :-
g§nyU© Xoemda {Z`§ÌU R>odUo AeŠ` ~ZVo. Ë`mMà_mUo _moR>çm XoemV cmoH$OmJ¥Vr KS>dyZ AmUUo
AeŠ` ~ZVo. VgoM Ë`mÀ`mda {Z`§ÌU R>odUo AeŠ`àm` ~ZVo, Ë`m_wio Aem Xoem§Zm EH$mË_ emgZ
nÕVr Cn`wŠV R>aV Zmhr.
5.
ñWm{ZH$ ZoV¥Îdmcm dmd ZgVmo :-
EH$mË_ emgZ nÕVrV ñWm{ZH$ ZoV¥Îdmcm VgoM Ë`mÀ`m H$cmJwUm§Zm g§Yr CncãY hmoV Zmhr.
EH$mË_ emgZ nÕVrV EH$M _Ü`dVu gaH$ma Agë`mZo gdmªZm amÁ`H$ma^mamV ^mJ KoÊ`mMr g§Yr
{_iV Zmhr.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
7
6.
ñWm{ZH$ àíZm§Mr XIc KoVcr OmV Zmhr :-
EH$mË_ emgZ nÕVrV _Ü`dVu gaH$ma ho EH$_od gaH$ma Agë`mZo Ë`mÀ`mH$Sy>Z ñWm{ZH$ àíZ
g_ñ`mMr gmoS>dUyH$ hmoD$ eH$V Zmhr. H|$Ðr` emgZmcm ñWm{ZH$ nmVirdarc JaOm Am{U g_ñ`m§Mo
_hÎd g_Oy eH$V Zmhr.
* ñd`§-AÜ``Z àíZ-1 *
❑
àíZ 1 : `mo½` n`m©` {ZdSy>Z {dYmZo nwÝhm {chm.
1. ............... `mÀ`m _Vo, EH$mM _Ü`dVu gÎmoH$Sy>Z g§K{Q>V Pmcoco amÁ` åhUOo EH$mË_
amÁ` hmo`.
(A) Ho$. gr. ìhrAa
(~) S>m°. \$m`Za
(H$) ñQ®>±J
(S>) {dcmo~r.
2. MrZ_Ü`o ............... emgZ nÕVr ApñVËdmV Amho.
(A) g§KamÁ`mË_H$ (~) EH$mË_
(H$) cmoH$emhr
(S>) g§gXr`.
3. EH$mË_ emgZ nÕVrV ............. emgZ à~i AgyZ KQ>H$amÁ` gaH$mao Xþæ`_ XOm©Mr
AgVmV.
(A) H|$Ð
(~) KQ>H$
(H$) A d ~ ~amo~a (S>) `mnojm doJio.
4. ................... emgZ nÕVrV Ëd[aV {ZU©` KoVco OmVmV.
(A) cmoH$emhr
(~) g§KamÁ`
(H$) EH$mË_
(S>) g§gXr`.
5. B§½c§S>, \«$mÝg, MrZ, BQ>cr `m XoemV ................ emgZ nÕVr Amho.
(A) g§KamÁ`
(~) EH$mË_
(H$) g§gXr`
(S>) cmoH$emhr.
6. ............... emgZ nÕVr_wio amÁ`H$ma^mamcm ñW¡`© cm^Vo.
(A) EH$mË_
(~) cmoH$emhr
(H$) g§gXr`
(S>) g§KamÁ`r`.
7. ............... emgZ nÕVrV gÎmoMo H|$ÐrH$aU hmoV Agë`mZo _Ü`dVu gÎmm A{YH$
eŠVremcr ~ZVo.
(A) g§gXr`
(~) cmoH$emhr
(H$) g§KamÁ`r` (S>) EH$mË_.
8. ................ emgZ nÕVr H$_r IMuH$ AgVo.
(A) g§KamÁ`r`
(~) cmoH$emhr
(H$) EH$mË_
(S>) g§gXr`.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
8
9. ................. `m XoemV hmD$g Am°\$ cm°S>g© ho gdm}ÀM Ý`m`mc` Amho.
(A) B§½c§S>
(~) MrZ
(H$) A_o[aH$m
(S>) \«$mÝg.
10. EH$mË_ emgZ ì`dñWoMo _w»` d¡{eîQ>ç åhUOo ................ hmo`.
(A) EHo$ar ZmJ[aH$Ëd
(~) Xþhoar ZmJ[aH$Ëd
(H$) Xþhoar emgZ `§ÌUm
(S>) `mnojm doJio.
❑
àíZ 2 : {Q>nm {chm.
1. EH$mË_ emgZ nÕVrMr d¡{eîQ>ço
2. EH$mË_ emgZ ì`dñWm.
3. EH$mË_ emgZ ì`dñWoMo JwU d Xmof.
❑
àíZ 3 : XrKm}Îmar àíZ.
1. EH$mË_ emgZ nÕVr åhUOo H$m`? EH$mË_ emgZ ì`dñWoMr d¡{eîQ>ço ñnîQ> H$am.
2. EH$mË_ emgZ ì`dñWoMo JwU d Xmof ñnîQ> H$am.
1.3.2 g§KamÁ`mË_H$ emgZ
(Federal Government)
`m B§J«Or eãXmMm _amR>rV AW© g§KamÁ` hmo`. Federation `m eãXmMr CËnÎmr
Fedous `m c°{Q>Z eãXmnmgyZ Pmcocr Amho. Fedous `m eãXmMm AW© H$amamer g§~§{YV AgUmao
amÁ` hmo`. g§KamÁ`m_Ü`o {d{eîQ> Ü`o`mÀ`m nyV©VogmR>r EH$m{YH$ma amÁ`o H$ama~Õ Pmcocr AgVmV.
g§KamÁ` emgZ nÕVr hr Am¡Úmo{JH$ÑîQ>çm {demc amÁ`mgmR>r Cn`wŠV _mZcr OmVo. g§KamÁ` ì`dñWoV
H|$ÐgaH$ma Am{U KQ>H$ amÁ` gaH$mao `m§À`mV gÎmm{d^mOZ Ho$coco AgVo. àË`oH$ XoemVrc g§KamÁ`
ì`dñWoV gmaIonUm AmT>iV Zmhr Va n[apñWVrnaËdo {^ÞVm {XgVo. g§KamÁ`dmXm_Ü`o EH$mM XoemMo
àmXo{eH$ {demcVo_wio H|$ÐgaH$ma d KQ>H$amÁ` gaH$mao `mV A{YH$mam§Mr {d^mJUr Ho$cr OmVo, Ë`mgmR>r
Ë`m XoemMr amÁ`KQ>Zm {c{IV ñdê$nmMr AgVo. amÁ`KQ>Zm gmYmaUV: n[aÑT> qH$dm VmR>a ñdê$nmMr
AgVo. Ý`m`ì`dñWm ñdV§Ì ñdê$nmMr AgVo H$mhr {R>H$mUr Xþhoar ZmJ[aH$Ëd Va H$mhr {R>H$mUr EHo$ar
ZmJ[aH$Ëd Amho. ^maVm_Ü`o EHo$ar ZmJ[aH$Ëd ñdrH$macoco Amho Va A_o[aHo$V Xþhoar ZmJ[aH$Ëd
pñdH$macoco Amho. OJmV A_o[aH$m, ^maV, H°$ZS>m, pñdËPcªS>, Am°ñQ´>o{c`m BË`mXr XoemV g§KamÁ`
emgZ ì`dñWm ApñVËdmV AmhoV.
Federation
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
9
❒
g§KamÁ` {Z{_©VrMo _mJ©/àd¥Îmr :g§KamÁ` {Z{_©VrÀ`m XmoZ _mJ©/àd¥Î`m AmhoV.
1.
H|$ÐmH$fu àd¥Îmr :-
H|$ÐmH$fu àd¥Îmr_Ü`o ñdV§Ì àm§V ñdV:À`m g§ajUmgmR>r Am{U {dH$mgmgmR>r EH$m _Ü`dVu
gÎmoer H$ama~Õ hmoVmV, Ago AZoH$ àm§V EH${ÌV `oD$Z Ë`mMo g§KamÁ` {Z_m©U hmoVo. H|$ÐmH$fu
àd¥Îmr_Ü`o H$mhr ñdm`Îm amÁ`o ñdV:À`m Am{W©H$, g§ajUmË_H$ Am{U gm_m{OH$ JaOmMr nyVu H$aÊ`mg
Ag_W© AgVmV. Aem JaOm§Mr nyV©Vm H$aÊ`mH$[aVm AmngmV H$ama H$ê$Z g§KamÁ` CX`mg `oVo. Ë`mg
H|$ÐmH$fu àd¥Îmr_YyZ CX`mg Amcoco g§KamÁ` Ago åhUVmV. CXm. A_o[aHo$Mo g§KamÁ` H|$ÐmH$fu
àd¥Îmr_YyZ CX`mg Amcoco g§KamÁ` hmo`.
2.
H|$ÐmoËgmar qH$dm {dH|$ÐrH$aU àd¥Îmr :-
joÌ\$imZo {dñVrU© Agcoë`m XoemV àemgZ Am{U gwì`dñWoÀ`m ÑîQ>rZo Cn`wŠV H$mhr R>am{dH$
VÎdm§À`m AmYmamda N>moQ>çm-N>moQ>çm Aem KQ>H$ amÁ`m§Mr {Z{_©Vr H$ê$Z `m KQ>H$amÁ`m§Zm amÁ`KQ>Zo_m\©$V
H$mhr A{YH$ma {Xco OmVmV, nU _hÎdmMo A{YH$ma H|$Ð gaH$maH$S>o H|${ÐV Pmcoco AgVmV. ñWm{ZH$
cmoH$m§À`m {dH$mgmcm g§Yr {_imdr, ñWm{ZH$ àíZ cdH$a gwQ>mdoV øm ÑîQ>rZo H|$Ð gaH$ma Am{U
KQ>H$amÁ`o øm Xmohm|_Ü`o A{YH$ma {d^mJUr H$aUo `m Xmohm|_Ü`o A{YH$mam§Mo {d^mOZ {ZpíMVnUo H$ê$Z
g§KamÁ` {Z_m©U H$aUo øm àd¥Îmrcm H|$ÐmoËgmar g§KamÁ` Ago åhUVmV. CXm. H°$ZS>m, ^maV.
^maVm_Ü`o EH$mË_ emgZ nÕVr Amho H$s, g§KamÁ`mË_H$ emgZ nÕVr Amho. `m g§X^m©V
AZoH$doim dmX {Z_m©U Pmcoco AmhoV. VargwÕm ^maVr` emgZ nÕVrV EH$mË_ emgZ ì`dñWoMr
Am{U g§KamÁ`mË_H$ emgZ ì`dñWoMr `m XmoÝhr emgZ ì`dñWoMr d¡{eîQ>ço AmT>iyZ `oVmV. åhUyZ
à{gÕ amOH$s` {dMmad§V Ho$.gr.pìhAa `m§Zr ^maVr` emgZ ì`dñWoMo dU©Z H$aVmZm åhQ>co Amho H$s,
^maVr` g§KamÁ` ho "AY©g§KamÁ`' Amho.
EH$ {ZpíMV AWdm R>am{dH$ joÌmV H$m`ÚmZo qH$dm gm_mÝ` g§{dYmZmZo AmIyZ {Xcoë`m H|$Ðr`
d amÁ`r` g§KQ>Zm gd©loîR> AgVmV Aem H|$Ðr` d amÁ`r` emgZmMr EH$mM gmd©^m¡_ËdmImcr OwiUr
Pmcr H$s Vo g§KamÁ` V`ma hmoVo. g§KamÁ`m_Ü`o EH$ _Ü`dVu gÎmm (H|$Ðr`gÎmm) d H$mhr ñdm`Îm
KQ>H$amÁ`m§Mm g_mdoe AgVmo. hr _Ü`dVu gÎmm KQ>H$ amÁ`m§Mo à{V{ZYrH$ ñdê$n AgVo. `m _Ü`dVu
gÎmoH$S>o KQ>H$ amÁ`m§À`m g_mZ {hVg§~§YmMr ImVr ({df`) gmon{dcoco AgVmV. Z gmon{dcoë`m
ImË`m§~m~V KQ>H$ amÁ`m§Zm ñdm`ÎmVm AgVo. g§KamÁ` ho g§`moJrH$aU Am{U {d`moJrH$aU `m XmoZ
nÕVrZo V`ma hmoVo. gmd©^m¡_ Agcocr amÁ`o ñdV:À`m gd© JaOm nyU© H$ê$ eH$V Zgë`mZo Vo
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
10
nañnam§À`m_Ü`o H$ama H$ê$Z _Ü`dVu gÎmm ñWmnZ H$aVmV. _Ü`dVu gÎmocm H$mhr A{YH$ma XoVmV
Am{U BVa A{YH$mam~m~V ñdm`Îm AgVmV `m nÕVrcm g§`moJrH$aU nÕVrZo {Z_m©U Pmcoco g§KamÁ`
Ago åhUVmV.
{d`moJrH$aU nÕVrÀ`m g§KamÁ`mV EImÚm gcJ _moR>çm Xoem§Mo ñWm{ZH$ cmoH$m§À`m {dH$mgmg
nyU©nUo dmd {_i{dÊ`mgmR>r H|$Ð gaH$maÀ`m hmVr H$mhr A{YH$ma amIyZ ~mH$sMo A{YH$ma Ë`m amîQ´>mMo
àm§V AWdm amÁ`o Ago {d^mOZ H$ê$Z Ë`mÀ`mH$S>o gmon{dVmV d H|$ÐgaH$macm g§KmË_H$ ñdê$n
AmUVmV. g§KamÁ`mË_H$ emgZ ì`dñWoV H|$Ð d KQ>H$amÁ` gaH$maMo g§~§Y {ZpíMV H$aÊ`mgmR>r n[aÑT>
AWdm VmR>a amÁ`KQ>ZoMr Amdí`H$Vm AgVo. H$maU nañnam§Mo nañnam§da AmH«$_U hmoÊ`mMr eŠ`Vm
AgVo. Aemdoir ZmJ[aH$m§Zm KQ>Zo{df`r AmË_r`Vm amhUma Zmhr. Ë`m_wio g§KamÁ` ZîQ> hmoD$ eH$Vo.
{d`moJrH$aU g§KamÁ`mMo CXm. A_o[aH$m `m Xoem§Mo XoVm `oB©c.
g§KamÁ`mË_H$ emgZ ì`dñWoV H|$ÐgaH$ma Am{U KQ>H$amÁ`mMr gaH$mao `m§À`mV {ZpíMV A{YH$mamMr
{d^mJUr {c{IV d VmR>a ñdê$nmÀ`m amÁ`KQ>ZoZo Pmcocr AgVo. amÁ`KQ>ZoÛmao H«|$ÐgyMr (g§YrgyMr)
amÁ`gyMr Am{U g_dVu (gm_mB©H$) gwMr V`ma Ho$coë`m AgyZ H|$Ð d amÁ` gaH$ma `m XmoÝhr emgZmZm
{Xcoë`m {df`mMr Zm|X g_dVu qH$dm gm_mB©H$ gyMr_Ü`o AmT>iVo. g§KamÁ`mË_H$ emgZ ì`dñWoV
Ý`m`_§S>imMo loîR>Ëd AmT>iVo. KQ>H$ amÁ`mMr gaH$mao AWdm H|$ÐemgZmer g§Kf© Pmë`mg Ë`mMm
Ý`m`{ZdmS>m H$aUogmR>r, g§{dYmZmMm AW© cmdUogmR>r, ZmJ[aH$m§À`m hŠH$m§Mo g§ajU H$aÊ`mgmR>r
gdm}ÀM Ý`m`mc`mMr Amdí`H$Vm AgVo. gdm}ÀM Ý`m`mc`mZo {Xcocm {ZU©` A§{V_ ñdê$nmMm AgVmo.
Vmo {ZU©` gdmªÀ`mda ~§YZH$maH$ AgVmo.
A_o[aH$Z amÁ`KQ>ZoZo KQ>H$ amÁ`m§Mo ñdV§Ì ApñVËd _mÝ` Ho$co Amho. KQ>H$amÁ`m§Zm amÁ`KQ>ZoZo
H$mhr A{YH$ma XoD$Z Ë`mM gmd©^m¡_Ëd _mÝ` Ho$co Amho. A_o[aH$Z {gZoQ> `m d[aîR> g^mJ¥hmV àË`oH$
KQ>H$ amÁ`mVyZ XmoZ à{V{ZYr {ZdSy>Z nmR>{dco OmVmV. `oWo KQ>H$ amÁ`mMr ñdm`ÎmVm {Q>H${dÊ`mMm
à`ËZ Ho$cm. àË`oH$ amÁ`mMr ñdV§Ì KQ>Zm Amho H$s, Or BVa KQ>H$amÁ`m§À`m KQ>Zonojm doJir dmQ>Vo.
A_o[aHo$À`m amÁ`KQ>ZoZo _Ü`dVu gÎmocm H$mhr {ZpíMV A{YH$ma {Xcoco AgyZ BVa A{YH$ma
KQ>H$amÁ`m§H$S>o R>odco. `mVyZ amhÊ`mÀ`m àd¥ÎmrMm qH$dm EH$mË_H$ nÕVrMm {damoY ho ñnîQ> hmoVo.
A_o[aHo$V g§KamÁ`mV 51 KQ>H$ amÁ`o ApñVËdmV AmhoV. VËnydu àma§^r Vr \$ŠV 13 amÁ`o hmoVr.
A_o[aHo$Vrc g§KgaH$ma ho amÁ`m§À`m A§VJ©V joÌmV H$Yrhr hñVjon H$arV Zmhr.
égmoÀ`m {dMmamMm à^md Am{U Ë`mMm gm_m{OH$ H$amamMm {gÕm§V Ë`mVrc ñdmV§Í`{df`H$
g§H$ënZm A_o[aHo$À`m 1776 À`m ñdmV§Í`mÀ`m OmhraZmå`mV ñdrH$maë`m Joë`m. `m AmYmao A_o[aHo$V
Oo g§{dYmZ {Z_m©U H$aÊ`mV Amco Ë`mMm AmYw{ZH$ H$mimV gd©loîR> Z_wZm åhUyZ A_o[aHo$À`m
g§{dYmZmMm {dMma Ho$cm OmVmo. A_o[aHo$Zo 1776 _Ü`o ñdmV§Í`mMr KmofUm Ho$cr. g_VoÀ`m VÎdmcm
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
11
A_o[aHo$Vrc OZVoZo pñdH$maco. gd© g_mZ AmhoV `m VÎdmda Vo R>m_ am{hco, `m_YyZM A_o[aHo$Vrc
gd© amÁ`m§Mo EH$ g§KamÁ` ñWmnZ H$aÊ`mMo {ZpíMV Pmco. `m_Ü`o gm_rc hmoUmè`m amÁ`m§Zm g_mZ
A{YH$ma amhVrc Ago R>a{dÊ`mV Amco. OZVoÀ`m ñdmV§Í`mMo g§ajU H$aÊ`mgmR>r {Z`§ÌU Am{U
g§VwcZ _m±Q>oŠ`yZo _m§S>coë`m `m VÎdmMm ñdrH$ma A_o[aH$Z amÁ`KQ>ZoZo Ho$cocm Amho.
A_o[aH$Z g§{dYmZmV gÎmmg_Vmoc Am{U gÎmoMo {Z`§ÌU `m VÎdmcm àmYmÝ` XoÊ`mV Amcoco
Amho. emgZ g§ñWoMo VrZ {d^mJ H$m`Xo _§S>i, H$m`©H$mar _§S>i Am{U Ý`m`_§S>i `m àË`oH$ {d^mJmMo
nañnamda {Z`§ÌU àñWm{nV H$ê$Z øm {VÝhr {d^mJmV g_VmocnUm àñWm{nV Ho$cocm Amho. `m _mJrc
_w»` CÔoe Agm H$s, H$moUVmhr hþHy$_emhr àd¥ÎmrZo dmJy Z`o. `mM CÔoemZo A_o[aH$Z H$m±J«ogcm
H$m`Xoera, amîQ´>mÜ`jmcm H$m`©H$mar {df`H$ A{YH$ma Am{U Ý`m`nm{cHo$cm Ý`m`{df`H$ A{YH$ma
XoÊ`mV Amcoco AmhoV. g§{dYmZ åhUOo gd©loîR> H$m`Xm AgyZ g§{dYmZmMo g§ajU H$aÊ`mgmR>r
Ý`m`_§S>imcm Ý`m`mc`rZ nwZ{d©cmoH$ZmMm A{YH$ma XoÊ`mV Amcm.
_m±Q>oñŠ`yÀ`m gÎmm{d^mOZ {gÕm§VmZwgma H$m`Xo{df`H$ gÎmm A_o[aH$m H$m±J«ogH$S>o H$m`©H$mar
{df`H$ gÎmm amîQ´>mÜ`jmH$S>o Va Ý`m`{df`H$ gÎmm gdm}ÀM Ý`m`mc`mH$S>o KQ>ZoZwgma XoÊ`mV Amcocr
Amho. Ë`mM~amo~a A_o[aHo$À`m amÁ` KQ>ZÛo mao Ý`m`mc`rZ nwZ{© dcmoH$ZmMm A{YH$ma gdm}ÀM Ý`m`mc`mH$S>o
XodyZ KQ>Zm {Z_m©Ë`m§Zr OZVoÀ`m _wc^yV hŠH$m§Mo d amÁ` KQ>ZoÀ`m g§ajUmMr O~m~Xmar gmon{dcr
Amho. `m{edm` A_o[aH$Z g§KamÁ`mV KQ>H$ amÁ` gaH$ma Am{U g§Kr` gaH$ma `m§À`mV H$mhr
H$maUmñVd g§Kf© CX²^dë`mg `mda gdm}ÀM Ý`m`mc`mZo {ZU©` Úmdm Agohr R>aco Amho. åhUyZ Ooåg
~rH$Zo åhQ>co Amho H$s, ""A_o[aHo$Mo gdm}ÀM Ý`m`mc` ho amÁ`KQ>ZoMo g_Vmoc H|$Ð Amho.''
❑
gmam§e :-
H|$Ð d amÁ` gaH$ma_Ü`o A_o[aHo$À`m amÁ` KQ>ZoZo Ho$cocr gÎmoMr {d^mJUr nmhVm KQ>ZoÛmao
amÁ`m§Zm loîR>Ëd àXmZ Ho$co Amho H$s, Á`m_wio amÁ`o à~i ~Zy eH$cr Am{U Ë`mVyZM J¥h`wÕmg
gwédmV Pmcr.
❀
_m°[ag Eåg `m§À`m_Vo :-
amîQ´>mÀ`m g§KgaH$maH$S>o H$mhr gÎmm gmon{dcr `mMm AW© amÁ`mZo g§K emgZmcm H$mhr ~m~VrV
gdcV {Xcocr Ago g_Oy Z`o, H$maU amÁ`mMr gmd©^m¡_ gÎmm AcJ-AcJ EH$mM ñWmZmnmgyZ
{_imcocr Amho. VgoM KQ>ZoZo Á`m gÎmm g§K gaH$macm ñnîQ>nUo qH$dm AàË`j[aË`m {Xcoë`m ZmhrV
Ë`m gd© gaH$maOdi AmhoV. nU `mMm AW© Agm Zìho H$s, KQ>ZoÛmao amÁ`m§Zm àW_ ñWmZ {Xcoco
Amho.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
12
❀
Oo\$agZ :-
`m§Zr `m g§X^m©V åhQ>co Amho H$s, KQ>ZoMr B_maV `mM nm`mda C^r Amho H$s, Á`m gÎmm g§K
gaH$macm {Xcoë`m ZmhrV Am{U Á`m gÎmoÀ`m Cnm`m~m~V amÁ`mda ~§YZo ZmhrV Aer gd© gÎmm
KQ>H$amÁ`m§Odi AWdm OZVodOdi gwa{jV Amho. H$m±J«ogÀ`m Mmahr ~mOycm Or ~§YZénr aofm Amho,
Ë`m~mhoa EH$ nmD$chr Q>mH$Uo åhUOo A_`m©{XV joÌmda gÎmm gm§JUo hmo`.
❑
g§KamÁ` emgZ nÕVrÀ`m ì`m»`m :-
""Á`m amÁ`mV _Ü`dVu gÎmm Am{U KQ>H$ amÁ`o `m Xmohm|V A{YH$ma joÌmMr {d^mJUr {c{IV,
n[aÑT> amÁ` KQ>ZoZo Pmcocr AgVo. VgoM Ë`mÀ`mVrc dmX, g§Kf© V§Q>o gmoS>{dÊ`mgmR>r gdm}ÀM
Ý`m`mc`mMr VaVyX Ho$cocr AgVo, Aem amÁ`mcm g§KamÁ`mË_H$ amÁ` Ago åhUVmV.
❀
\$m`Za :-
""g§KamÁ` ì`dñWm Aer nÕVr Amho H$s, Á`mV gÎmm Am{U A{YH$mamMm H$mhr ^mJ ñWm{Z`
joÌm§nmer amhVmo Am{U Xþgam ^mJ H|$Ðr` gÎmoV {d{hV AgVmo. `m H|$Ðr` g§ñWoMr {Z{_©Vr ñWm{Z`
joÌm§À`m g_whmÛmam ñdoÀN>mnyd©H$ Ho$cocr AgVo.''
❀
àm. S>m`gr :-
""amÁ`mÀ`m hŠH$m§Zm ~mYm Z `oVm amîQ´>r` EoŠ` Am{U gm_Ï`© øm§Mr g_à_mUmV àmßVr ìhmdr
åUyZ EH$m{YH$ amÁ`m§Zr {Z_m©U Ho$coco g§KQ>Z åhUOo g§KamÁ` hmo`.''
❀
àm. JmZ©a :-
""amîQ´>r` EoŠ` Am{U gm_Ï`© øm§Mr g_à_mUmV àmßV H$aÊ`mgmR>r AWdm XmoZnojm OmñV ñdm`Îm
amÁ`m§Zr ñdV:Mr d¡{eîQ>ço AJa doJionU H$m`_ amIyZ EH$ _Ü`dVu gama {Z_m©U H$aUo Am{U øm
_Ü`dVu gaH$macm H$mhr {d{eîQ> A{YH$ma {c{IV H$amamÛmao gmon{dUo Am{U H$amamV Zgcoco BVa
A{YH$ma Amnë`mH$S>oM R>odUo øm CÔoemZo Ho$coco g§KQ>Z åhUOo g§KamÁ` hmo`.''
❀
Ho$. gr. pìhAa :-
Ho$. gr. pìhAa ho Amnë`m Federal Government `m J«§WmV åhUVmV H$s, ""g§KamÁ`
emgZmMo _hÎdmMo d¡{eîQ>ç emgZ g§ñWoVrc gÎmm{d^mOZ hoM Amho. Ë`m_wio H|$Ð Am{U KQ>H$ amÁ`o
`m§À`mV gÎmoMr nyU©nUo Am{U ñnîQ>nUo {d^mJUr Ho$cocr AgVo Am{U àË`oH$ gaH$ma Amnë`m
A{YH$mam§Mo ~m~VrV ñdV§Ì AgVo `mcmM g§KamÁ` Ago åhUVmV.''
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
13
❑
gmam§e :-
Ooìhm XmoZ qH$dm XmoZnojm A{YH$ amÁ`o nañna ghH$m`m©Zo EH$g§K {Z_m©U H$ê$Z H|$Ð Am{U
KQ>H$ amÁ`o `m§À`mV gÎmoMo {d^mOZ H$aVmV. Voìhm Aem emgZ nÕVrcm g§KamÁ`mË_H$ emgZ nÕVr
Ago åhUVmV.
❒
g§KamÁ` emgZ ì`dñWoMr (nÕVrMr d¡{eîQ>ço :-
g§KamÁ` nÕVrMm à`moJ OJmV gd©àW_ A_o[aHo$Zo Ho$cm. A_o[aHo$À`m amÁ`KQ>ZoMr amÁ`
emgZmcm Or H$moUVr _mocmMr XoUJr Agoc Va Vr åhUOo g§KamÁ` nÕVr hmo`. A_o[aH$Z g§KamÁ`m§Mr
Or d¡{eîQ>ço AmhoV VrM WmoS>çm\$ma \$aH$mZo AmO à{Vnm{XV Ho$cr OmVmV. g§KamÁ`mMr d¡{eîQ>ço
nwT>rcà_mUo ñnîQ> H$aVm `oVrc.
1.
{c{IV Am{U gmd©^m¡_ amÁ`KQ>Zm :-
g§KamÁ`mË_H$ emgZ ì`dñWm Á`m Xoem§Zr ñdrH$macocr Amho. Ë`m Xoem§Mr amÁ`KQ>Zm {c{IV
Am{U VmR>a/n[aÑT> ñdénmMr AgVo. A_o[aH$Z amÁ`KQ>Zm hr OJmVrc n{hcr {c{IV amÁ`KQ>Zm
Amho. g§KamÁ`mMr KQ>Zm {c{IV AgÊ`mMo _w»` H$maU åhUOo KQ>ZoZo g§KgaH$ma Am{U KQ>H$ amÁ`mMr
gaH$mao `m XmohmoV gÎmoMr {d^mJUr Ho$cocr AgVo. `m§Mr ñnîQ> Zm|X {c{IV ñdénmV Ho$cocr AgVo.
Ë`m_wio ^{dî` H$mimV Ë`mÀ`mV A{YH$mam~m~V AWdm gÎmo~m~V g§Kf© qH$dm dmX {Z_m©U hmoUma
ZmhrV. g§KamÁ`mV KQ>ZmË_H$ H$m`Xm hm Xoem§Mm gdm}ÀM H$m`Xm AgVmo. g§KamÁ`mV H|$ÐgaH$ma Am{U
KQ>H$ amÁ`m§Mr gaH$mao Ë`m§À`mV {Z_m©U hmoUmam H$moUVmhr g§Kf© øm KQ>ZmË_H$ H$m`ÚmZwgma gmoS>{dcm
OmVmo.
A_o[aHo$Vrc amÁ`KQ>Zm hr amÁ`mVrc BVa H$moUË`mhr gÎmonojm gdm}ÀM Amho. A_o[aHo$À`m
amÁ`KQ>ZoVrc H$c_ 6 Zwgma KQ>Zm hr XoemMm gdm}ÀM {Z`_ Amho. àË`oH$ KQ>H$ amÁ`mVrc Ý`m`m{Ye
hm {Z`_ cjmV KoD$ZM H$m`© H$aVrc VgoM `m {Z`_mMo nmcZ H$aVrc.
2.
n[aÑT> qH$dm VmR>a ñdénmMr amÁ`KQ>Zm :-
g§KamÁ`mË_H$ emgZ ì`dñWoMo Xþgao _hÎdmMo d¡{eîQ>ç åhUOo An[adV©Zr` qH$dm VmR>a.amÁ`KQ>Zm
hmo`. A_o[aHo$Mr amÁ`KQ>Zm hr n[aÑT> ñdénmMr Amho. A_o[aHo$V KQ>Zm H$amdr cmJVo. A_o[aHo$V
KQ>ZmXþéñVrMm àñVmd A_o[aH$Z H$m`Xo_§S>i (H$m±J«og)À`m XmoÝhr g^mJ¥hmV 1 à{V{ZYr g^mJ¥h d 2
{gZoQ> g^mJ¥h 2/3 ~hþ_Vm§Zr _§Oya Pmcm nm{hOo. VgoM `m KQ>ZmXþéñVr àñVmdmcm 3/4 KQ>H$
amÁ`mVrc {dYr_§S>imMr _§Oyar ¿`mdr cmJVo. g§KamÁ`mÀ`m ÑîQ>rZo hr nÕVr `mo½` ñdê$nmMr Amho.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
14
3.
Xþhoar emgZ ì`dñWm :-
g§KamÁ` emgZ ì`dñWoV ñdénmMr emgZ `§ÌUm ApñVËdmV AgVo. g§KamÁ` ì`dñWoV
KQ>ZoZwgma AZoH$ amÁ`mMo {_iyZ EH$ g§KamÁ` {Z_m©U Ho$coco AgVo. A_o[aH$Z g§KamÁ`mMo d¡{eîQ>ç
åhUyZ Xþhoar emgZ ì`dñWoMm CëcoI H$amdm cmJVmo. A_o[aH$Z g§KamÁ`mV H|$Ð gaH$maMo Am{U àË`oH$
KQ>H$ gaH$maMo Ago ñdV§Ì emgZ Amho. A_o[aH$Z g§KamÁ`mV H|$ÐemgZ Am{U KQ>H$ amÁ`mMo emgZ
`mV A{YH$ma {d^mJyZ {Xcoco AmhoV. H$mhr A{YH$ma _Ü`dVu emgZmcm XodyZ ~mH$sMo gd© A{YH$ma
KQ>H$ amÁ`m§Zm XoÊ`mV Amcoco AmhoV. AmO A_o[aHo$V 51 KQ>H$amÁ`o ApñVËdmV AmhoV.
4.
KQ>H$ amÁ`m§Zm g_mZ XOm© :-
KQ>H$ amÁ`m§Zm nañnamdarc {dídmg hm g§KamÁ`mMm _w»` AmYma Amho. A_o[aHo$À`m H|$Ðr`
H$m`Xo _§S>imÀ`m à{V{ZYrH$ g^mJ¥hmV àË`oH$ KQ>H$ amÁ`mcm cmoH$g§»`oÀ`m à_mUmV à{V{Z{YËd {Xco
Amho. nU KQ>H$ amÁ`m§_Ü`o g_mZVoMr ^mdZm {Z_m©U ìhmdr øm CÔoemZoM KQ>H$ amÁ`m§Mm {dñVma
cmoH$g§»`m, amOH$s`, gm_m{OH$ Am{U Am{W©H$ àJVr BË`mXrMm {dMma Z H$aVm A_o[aHo$À`m {gZoQ> øm
d[aîR> g^mJ¥hmV àË`oH$ KQ>H$ amÁ`mVyZ XmoZ à{V{ZYr nmR>{dÊ`mMm g_mZ A{YH$ma {Xcm Amho åhUyZ
KQ>H$ amÁ`m§Zm g_mZ XOm© ho g§KamÁ`mMo EH$ Img d¡{eîQ>ç Amho.
5.
KQ>H$ amÁ`m§Mr ñdV§Ì amÁ`KQ>Zm :-
A_o[aH$m ho EH$ amÁ` AgyZ A_o[aH$Z amÁ`KQ>ZoZo KQ>H$ amÁ`mMo ñdV§Ì ApñVËdM _mÝ` Ho$co
Amho. KQ>H$ amÁ`m§Zm H$mhr A{YH$ma XodyZ Ë`mMo gmd©^m¡_Ëd _mÝ` Ho$co Amho. Ë`mM ~amo~a KQ>H$
amÁ`m§Zm g_mZ à{V{ZYrËd XoÊ`mV Amcoco Amho. A_o[aHo$À`m H$m±J«og `m {d{Y_§S>imÀ`m {gZoQ> `m
d[aîR> g^mJ¥hmV àË`oH$ KQ>H$ amÁ`mVyZ XmoZ {ZdSy>Z nmR>{dco OmVmV. ho KQ>H$ amÁ`mÀ`m ñdm`ÎmoMo
à{VH$ _mZco OmVo. àË`oH$ KQ>H$ amÁ`mMr ñdV§Ì Aer KQ>Zm Amho. Vr BVa KQ>H$ amÁ`mÀ`m KQ>Zonojm
doJir AgVo. H|$ÐgaH$macm H$mhr {ZpíMV A{YH$ma XodyZ BVa A{YH$ma KQ>H$ amÁ`m§À`mH$S>o R>odUo ho
ñdV§Ì amhÊ`mÀ`m àd¥ÎmrMo cjU Amho. gÜ`m A_o[aH$Z g§KamÁ`mV 51 KQ>H$ amÁ`o AmhoV. àË`oH$
KQ>H$ amÁ`mMr doJir amÁ`KQ>Zm Amho.
6.
Xþhoar ZmJ[aH$Ëd :-
A_o[aH$Z g§KamÁ`m_Ü`o Xþhoar ZmJ[aH$ËdmMr g§H$ënZm ñdrH$macocr Amho. A_o[aHo$Mm ZmJ[aH$
hm EH$mMdoir g§KamÁ`mMm Am{U KQ>H$ amÁ`mMm `m XmoÝhrMm ZmJ[aH$ AgVmo. A_o[aH$Z g§KamÁ`
{Z_m©U hmoÊ`mnydu g§~§{YV ZmJ[aH$ ho Amnë`m KQ>H$amÁ`mMo àW_ ZmJ[aH$ hmoVo. g§KamÁ`mMr {Z{_©Vr
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
15
Pmë`mZ§Va Ë`m§Zm KQ>H$ amÁ`mÀ`m ZmJ[aH$Ëdm~amo~aM g§KamÁ`mMo hr ZmJ[aH$Ëd {_imco hrM Xþhoar
ZmJ[aH$ËdmMr nÕVr AmOhr A_o[aH$Z g§KamÁ`mV H$m`_ Amho.
7.
_Ü`dVu gaH$ma Am{U KQ>H$amÁ`m§Mr gaH$mao `m§À`mV A{YH$mamMo {d^mOZ :-
g§KamÁ`mË_H$ emgZ nÕVrV amÁ`KQ>ZoZwgma _Ü`dVu gaH$ma Am{U KQ>H$ amÁ`m§Mr gaH$mao
`m§À`mV gÎmoMr qH$dm A{YH$mamMr {d^mJUr Ho$cocr AgVo hr {d^mJUr H$aVmZm KQ>H$ amÁ`m§Mr
ñdm`ÎmVm YmoŠ`mV `oUma Zmhr `mMr I~aXmar A_o[aHo$Vrc KQ>H$ amÁ`m§Zr KoVcocr Amho. H|$Ð gaH$maMo
A{YH$ma joÌ R>adyZ {Xcoco Amho. A_o[aH$Z g§KamÁ`mV eofm{YH$ma ho KQ>H$ amÁ`m§Zm XoÊ`mV `odyZ
KQ>H$ amÁ`mMr ñdm`ÎmVm A~m{YV amIcr Amho.
8.
gdm}ÀM Ý`m`mc` :-
g§KamÁ` emgZ nÕVrMo AmUIr EH$ d¡{eîQ>ç åhUOo gdm}ÀM Ý`m`mc` ho hmo`. ho Ý`m`mc`
Iè`m AWmZo gdm©oÀM d loîR> AgVo. g§KamÁ`m_Ü`o H|$Ð Am{U KQ>H$amÁ`m§À`m dmXJ«ñV {df`mda
{ZU©` XoÊ`mH$[aVm ñdV§Ì d à^mdr Ý`m`_§S>imMr JaO AgVo. _Ü`dVr gaH$ma Am{U KQ>H$amÁ`mMr
gaH$mao `m§À`m_Yrc g§Kf©, dmX Ý`m`_§S>img gmoS>dmdm cmJVmo. VgoM XmoZ AWdm A{WH$ KQ>H$ amÁ`
gaH$mamV {Z_m©U hmoUmao g§Kf© Ý`m`mc` gmoS>{dVo. Ë`mMà_mUo g§KamÁ` Am{U KQ>H$ amÁ` {dYr_§S>imZo
Ho$coco H$moUVohr H$m`Xo KQ>ZoÀ`m Mm¡H$Q>rV ~gV ZgVrc Vo KQ>Zm~mø åhUyZ Kmo{fV H$aÊ`mMm
A{YH$ma gdm}ÀM Ý`m`_§S>imcm Amho, `mcmM Ý`m`mc`rZ nwZ©{dcmoH$Z Ago åhUVmV. hm A{YH$ma
A_o[aH$Z amÁ` KQ>ZoZo gdm}ÀM Ý`m`mc`mcm {Xcocm Amho.
9.
KQ>H$ amÁ`m§Zm KQ>Zm XþéñVrMm A{YH$ma :-
g§KamÁ` emgZ ì`dñWoV g§K {Z_m©U H$aUmè`m KQ>H$m§Zm C{MV _hÎd {_imdo åhUyZ KQ>H$
amÁ`m§Zm KQ>Zm XþéñVrMm A{YH$ma XoÊ`mV Amcm Amho. A_o[aH$Z g§KamÁ`mV KQ>H$ amÁ`mMr KQ>Zm
XþéñVrcm _mÝ`Vm Agmdr cmJVo. H$moUVrhr KQ>Zm XþéñVr Omon`ªV KQ>H$ amÁ`m§Zm _mÝ` hmoV Zmhr,
Vmon`ªV Vr _§Oya Pmcr Ago _mZco OmV Zmhr.
OmJ{VH$ amOH$maUmV g§KamÁ`mMm à`moJ gd©àW_ A_o[aHo$V H$aÊ`mV Amcm. Ë`mZ§Va Ë`mMo
AZwH$aU OJmVrc BVa Xoem§Zr Ho$co. darc d¡{eîQ>çm§Mm {dMma H$aVm WmoS>Š`mV Ago åhUVm `oB©c H$s,
g§KamÁ` emgZ nÕVrV nwT>rc ~m~r R>iH$ énmZo nmhmd`mg {_iVmV.
1. EH$ _Ü`dVu gÎmm Am{U AZoH$ KQ>H$amÁ`o `m§Mo ApñVËd.
2. _Ü`dVu gÎmm d KQ>H$amÁ`o `m§À`m_Ü`o Pmcocr gÎmoMr {d^mJUr.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
16
3. gÎmoMr {d^mJUr hr {c{IV amÁ`KQ>ZoÛmao ñnîQ> hmoVo.
4. A_o[aHo$V amÁ`KQ>ZoMo VmR>a qH$dm n[aÑT> ñdén AmnUmg nhmd`mg {_iVo.
5. gÎmo~m~V _Ü`dVu gÎmm Am{U KQ>H$amÁ`o `m§À`m_Ü`o _V^oX {Z_m©U Pmë`mg Ë`mV {ZU©`
XoÊ`mgmR>r ñdV§Ì gdm}ÀM Ý`m`mc`mMr VaVyX H$aÊ`mV Amcocr Amho.
❒
g§KamÁ` emgZ nÕVrMo JwU
(Merits of Federal Government)
g§KamÁ` emgZ ì`dñWoMo JwU nwT>rc _wÚm§À`m AmYmao ñnîQ> H$aVm `oVrc.
1.
g_mOmÀ`m gwa{jVVogmR>r g§KamÁ`mË_H$ emgZ nÕVr Amdí`H$ :-
`wÕ ho H|$Ð emgZmMo à_wI H$m_ Amho. `wÕH$mimV H|$ÐgaH$maMo gd©Ì {Z`§ÌU A{YH$ à^mdr
ñdê$nmMo AgVo. Aemàg§Jr g_mOmÀ`m gwa{jVVoMr AË`§V Amdí`H$Vm AgVo. `wÕ H$mimV g§K{Q>V
A{YH$ma Am{U {ZpíMV ZoV¥Ëd `m§À`m Amdí`H$Vo_wio amîQ´>mÀ`m g§nyU© aMZoda H|$Ð gaH$maMo {Z`§ÌU
àñWm{nV Ho$coco AgVo. g§KamÁ`mV H|$ÐgaH$ma à~i AgVo. n{hë`mM Xþgè`m OmJ{VH$ _hm`wÕmV
A_o[aH$m dJ¡ao g§KamÁ`mV H|$ÐgaH$maÀ`m A{YH$mamV dmT> hmoV Amho.
2.
g§KamÁ`r` emgZ ì`dñWoV AW©ì`dñWm Am{U g_mOì`dñWm {dH${gV :-
gÚpñWVrV AW©ì`dñWm Am{U g_mOì`dñWoMo H|$ÐrH¥$V ñdén {dH${gV hmoV Agë`mZo gd©Ì
H|$ÐrH$aU hmoVmZm {XgVo. ì`mnmar g§K AJa _hm_§S>imMr ñWmnZm d l{_H$ g§KamÁ` {dñVmamÀ`m
ÑîQ>rZo l_ CËnmXZ d {dVaU ho gd© H|$Ðr` {df` Pmco AmhoV. H|$Ð gaH$ma ho BVa gaH$mam§À`mnojm
A{YH$ _moR>r g§nÞ Aer gÎmm AgVo. `mgmR>r `m àH$maÀ`m H$m`m©Mo _hÎd dmT>Ê`m~amo~aM H|$ÐgaH$maÛmao
hr H$m`} nma nmS>cr OmVmV.
3.
amÁ`KQ>ZoMo g§ajU :-
g§KamÁ` ì`dñWoV Ý`m`_§S>imcm {deof _hÎd Amho. g§KamÁ`mMr amÁ`KQ>Zm {c{IV Am{U
VmR>a ñdénmMr Agë`mZo amÁ`KQ>ZoMr ì`m»`m Am{U ajUmMo H$m_ Ý`m`_§S>imÛmao Ho$co OmVo.
Odinmg gd©M Xoem§_Ü`o Ý`m`_§S>imZo amÁ`KQ>ZoMr Aer CXma ì`m»`m Ho$cr Amho. Ë`m_wio H|$Ðr`
gaH$maÀ`m A{YH$mamV _moR>çm à_mUmV dmT> Pmcocr {XgyZ `oVo.
4.
geV© ghmæ`Vm AZwXmZ :g§KamÁ`mË_H$ emgZ ì`dñWoV KQ>H$amÁ`m§À`mH$S>o emgZ Mmc{dÊ`mgmR>r d Amnë`m joÌmMr
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
17
àJVr H$aÊ`mgmR>r nwaoer Am{W©H$ gmYZo ZgVmV. Ë`m_wio H|$Ð gaH$maÛmao amÁ`gaH$mam§Zm geV© ghmæ`Vm
AZwXmZ {Xco OmVo. øm_wio H|$ÐmÀ`m A{YH$mamV dmT> hmoVo. H|$Ð gaH$ma `m AZwXmZmda gd©gm_mÝ` AQ>r
cmdVo. amÁ`gaH$ma H|$ÐgaH$maÀ`m AmXoem§Mo nmcZ H$aoc. Amnco àemgZ gwÑT> R>do c
o . amÁ` H$_©Mmè`m§Mr
{ZdS> {ZpíMVr {Z`_mZwgma H$aoc. H|$Ð emgZmcm _m{hVr nmR>{dV amhrc, Ë`m_wio H|$Ð gaH$maÀ`m
A{YH$mamV dmT> Pmcocr Amho.
5.
amîQ´>r`ËdmMr ^mdZm :-
A_o[aH$m, H°$ZS>m, ñdrg `m g§K amÁ`mVrc OZVoV g_mZ amîQ´>r`ËdmMr ^mdZm {dH${gV
Pmcoë`m AmhoV. Ë`m§Mo {hV nyU©nUo amÁ`mÀ`m {dH$mgmV gm_mdcoco AgyZ Ho$di H|$Ð gaH$ma Ë`m§À`m
{dH$mgmV d¥Õr H$é eHo$c Agm ÑpîQ>H$moZ V`ma hmoV Amho. Ë`m_wio Am{W©H$ gm_m{OH$ Am{U
g_ñ`m§À`m {ZamH$aUmgmR>r H|$ÐgaH$maH$S>o AnojoZo nm{hco OmVo.
❒
g§KamÁ` emgZ ì`dñWoVrc Xmof/CUrdm qH$dm g§KamÁ`mnwT>rc AmìhmZo
(Demerits of Federal Government)
g§KamÁ` emgZ nÕVrMo Xmof nwT>rc _wÚm§À`m AmYmao ñnîQ> H$aVm `oVrc.
1.
A§VJ©V àemgZmg§~§Yr H$_Hw$dVnUm :-
EH$mË_ emgZ nÕVrV AmT>iUmar EH$Vm g§KamÁ` emgZ nÕVrV AmT>iV Zmhr. Á`m {df`mMm
à~§Y g§KmÀ`m {d^mJmÛmao Ho$cm OmVmo. Ë`m g§X^m©V {d{^ÝZ joÌmV EH$mË_Vm {XgyZ `oV Zmhr, Am{U
Ë`mVyZ A§VJ©V àemgZmg§~§Yr H$_Hw$dVnUm dmT>rg cmJVmo.
2.
g§KamÁ`mVyZ \w$Qy>Z ~mhoa nS>Ê`mMr amÁ`m§Mr _mZ{gH$Vm :-
g§KamÁ` ì`dñWoV EImÚm amÁ`mMr \w$Qy>Z doJir hmoÊ`mMr {^Vr AJa g§e` H$m`_ amhÊ`mMr
eŠ`Vm amhVo. dmñV{dH$ gd© amÁ`m§Zr {_iyZ g§KamÁ` {Z_m©U Ho$coco AgVo. EH$ qH$dm A{YH$ amÁ`o
g§KmVyZ ~mhoa nSy> Z`oV Aem ñdê$nmMr YmaUm AgVo. `m g§X^m©V {Jc{¼ñQ> åhUVmo H$s, ""EImÚm
amÁ`mcm g§KmVyZ ~mhoa nS>Uo ho g§KamÁ` ì`dñWoV A{YH$ gmono AgVo. g§Km_Ü`o àË`oH$ amÁ`mMo
ñdV:Mo emgZ AmYrnmgyZ AgVo.''
3.
àJVrÀ`m {déÜX :AZoH$doim n[aÑT> g§{dYmZ ho ~XcË`m n[apñWVrÀ`m ~m~VrV CXmgrZ AgVo. gm_mÝ`V: Aem
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
18
amÁ`KQ>ZoV XþéñVrgmR>r KQ>H$ amÁ`mMr g§_Îmr Amdí`H$ Agë`mZo (3/4 KQ>H$ amÁ`mÀ`m {dYr_§S>imMr
Amdí`H$Vm) hr KQ>H$ amÁ`o g§_Vr XoVrcM Ago Zmhr. Ë`m_wio àJVrÀ`m ÑîQ>rZo AS>Wio {Z_m©U hmody
eH$VmV. ~XcË`m n[apñWVr_wio KQ>ZoÛmao Ho$coë`m gÎmm{d^mOZmV n[adV©ZmMr Amdí`H$Vm AgVo ho
n[adV©Z KS>{dUo ghOmghOr eŠ` ZgVo.
4.
g§KQ>ZmV H$m{R>Ê` :-
g§KamÁ`mË_H$ emgZ ì`dñWoV g§KQ>Z hmoUo A{YH$ H$R>rU AgVo, H$maU amÁ`KQ>ZoÛmao H|$Ð
Am{U KQ>H$ amÁ`o ({d^mJr` emgZ) `m§À`mV gÎmm {d^mOZ Ho$ë`mZo `m XmohmoV àmXo{eH$ A{YH$ma
joÌmÀ`m g§X^m©V gX¡d H$ch Am{U g§Kf© {Z_m©U hmoÊ`mMm YmoH$m {Z_m©U hmoVmo.
5.
doi Am{U n¡gm `m§Mm Anì`` :-
g§KamÁ`mË_H$ emgZ ì`dñWoV Xþhoar emgZ `§ÌUm AgVo. `m_Ü`o doi Am{U A{YH$mam§Mm
A{YH$ à_mUmV Anì`` hmoVmo. H$maU g_mZ H$m`Xo Am{U g_mZ àemgZ AmUÊ`mgmR>r amÁ`m§Zm AZoH$
VS>OmoS>r H$amì`m cmJVmV. g§KemgZmÀ`m ñWmZmda EH$mË_ emgZ pñdH$mê$Z doi d n¡em§Mr ~MV
hmody eH$Vo. S>m°. \$m`Za `m§À`m_Vo, {dÎmr` ÑpîQ>H$moUmVyZ hr ì`dñWm I{M©H$ Amho. H$maU `mV
àemgH$s` `§ÌUm d à{H«$`oMo A{YH$ XþhoarnU AgVo.
6.
CÎmaXm{`ËdmMr A{ZpíMVVm :-
g§KamÁ`mË_H$ emgZ ì`dñWoV {d{^ÝZ àemgH$s` C{Udm§gmR>r H|$Ð emgZ Am{U KQ>H$ amÁ`m§Mr
gaH$mao hr nañnam§Zm CÎmaXm`r R>adVmV. Aem n[apñWVrV CÎmaXm{`Ëd Zo_Ho$ H$moUmMo ho {ZpíMV H$aUo
H$R>rU AgVo.
7.
amîQ´>r` EH$mË_Vocm YmoH$m :-
AZoH$doim g§KamÁ`m§VJ©V {d{dY {d^mJm§À`m emgZmda H|$Ð gaH$maMo {Z`§ÌU nwaogo ÑT> ZgVo.
Aer doi `oVo H$s, H$moUVohr {d^mJ {_iyZ g§KamÁ`mÀ`m YmoaUmg à{VamoY H$aÊ`mg V`ma hmoVrc. CXm.
A_o[aHo$V Á`mdoir g§KemgZmZo Jwcm_{Jar àWoMm eodQ> H$aÊ`mMm {ZíM` Ho$cm Ë`m-Ë`mdoir `m
YmoaUmer Agh_V Agcoë`m AZoH$ X{jUr KQ>H$ amÁ`m§Zr `m YmoaUmg {damoY Ho$ë`m_wio A_o[aHo$V
AmO J¥h`wÕmMr pñWVr {Z_m©U Pmcocr Amho. à{gÕ amOH$s` {dMmad§V JQ>ocÀ`m _Vo, g§KamÁ` emgZ
ì`dñWoV Xoem§_Ü`o H|$ÐgaH$ma àmXo{eH$ qH$dm amÁ` gaH$ma_Ü`o eÌwËdmMm YmoH$m gVV AgVmo. Aem
àH$maMr n[apñWVr Zoh_rM amhVo. {edm` H$moUË`mhr amÁ`mZo {dÐmoh H$ê$ Z`o qH$dm Ë`mVyZ gm§àXm{`H$
VÎdmZo Vm|S> da H$mTy> Z`o Aem àH$maMr g§e`mñnX n[apñWVr Zoh_rM AgVo.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
19
8.
Am§VaamîQ´>r` joÌmV Xþ~©cVm :-
àË`oH$ g§KamÁ`mV Am§VaamîQ´>r` g§~§YmMo gwÌrH$aUmMo H$m`© H|$Ð gaH$maÛmao Ho$co OmVo. Am§VaamîQ´>r`
g§~§YmMo gwÌrH$aU ì`dpñWV[aË`m H$aÊ`mgmR>r ì`mnma, dm{UÁ`, gyMZm d n`©Q>Z BË`mXr {d^mJmV
gh`moJ Amdí`H$ AgVmo. {d^mJdma A{YH$mè`m§À`m A§VJ©V Agë`mZo H|$Ð gaH$macm gwÌrH$aU
H$aÊ`mV AS>MUr `oVmV. Á`mdoir A§VJ©V {d^oXrH$aUmMo YmoaU naamîQ´>r` YmoaUmg à^m{dV H$ê$
cmJVo, Ë`mdoiog {dXoem_Ü`o amÁ`mMr à{VîR>m H$_r hmoVo.
AmYw{ZH$ H$mimV OJmVrc gd©M g§KamÁ`mV amÁ`gaH$maÀ`m VwcZoV H|$Ð gaH$maMo A{YH$mamV
dmT> hmoV Amho. A_o[aH$m, pñdËPcªS>, Am°ñQ´>o{c`m BË`mXr nwamVZ g§KamÁ`m§VJ©V AmYw{ZH$ H$mimV
g§KamÁ`mÀ`m A{YH$mamV H|$ÐrH$aUmMr àd¥Îmr dmT>rg cmJcocr Amho. `wÕmMr n[apñWVr gd©M joÌmV
H|$ÐrH$aU, Ý`m`_§S>imH$Sy>Z CXma_VdmXmMr ì`m»`m geV© AZwXmZ Am{U amîQ´>r`ËdmMr ^mdZm hr
H$maUo `mg H$maUr^wV Agë`mMr {XgyZ `oVmV.
* ñd`§-AÜ``Z àíZ-2 *
❑
àíZ 1 : `mo½` n`m©` {ZdSy>Z {dYmZo nwÝhm {chm.
1. ............... `m XoemMo g§KamÁ` H|$ÐmoËgmar àd¥Îmr_YyZ {Z_m©U Pmcoco g§KamÁ` hmo`.
(A) A_o[aH$m
(~) ^maV
(H$) B§½c§S>
(S>) nm{H$ñVmZ.
2. ............... `m XoemMo g§KamÁ` H|$ÐmH$fu àd¥ÎmrZo {Z_m©U Pmcoco g§KamÁ` Amho.
(A) B§½c§S>
(~) ^maV
(H$) MrZ
(S>) A_o[aH$m.
3. A_o[aH$Z g§KamÁ`mV gÜ`m ............. BVH$s KQ>H$ amÁ`o ApñVËdmV AmhoV.
(A) 29
(~) 13
(H$) 51
(S>) 50.
4. A_o[aH$m ho ................ emgZ nÕVrMo CËH¥$îQ> CXmhaU _mZco OmVo.
(A) g§KamÁ`
(~) EH$mË_
(H$) hþHy$_emhr (S>) gmå`dmXr.
5. A_o[aHo$À`m H$m`Xo_§S>img ............... Ago åhUVmV.
(A) g§gX
(~) S>çw_m
(H$) H$m±J«og
(S>) nmc©_|Q>.
6. A_o[aHo$V KQ>ZmXþéñVrMr nÕVr H$R>rU ñdê$nmMr Amho. _Ü`dVu H$m`Xo _§S>imH$Sy>Z KQ>Zm
XþéñVrMo {dYo`H$ _§Oya Ho$ë`mZ§Va Ë`m {dYo`H$mg .... KQ>H$ amÁ`m§Mr _§Owar ¿`mdr cmJVo.
(A) 2/3
(~) 3/3
(H$) 1/2
(S>) 3/4.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
20
7. A_o[aH$Z g§KamÁ`mMr amÁ`KQ>Zm ............... ñdê$nmMr Amho.
(A) A{c{IV d n[adV©Zr`
(~) {c{IV d n[adV©Zr`
(H$) A{c{IV d VmR>a
(S>) {c{IV Am{U n[aÑT> qH$dm VmR>a.
8. ................ Mr amÁ`KQ>Zm hr OJmVrc n{hcr {c{IV amÁ`KQ>Zm Amho.
(A) A_o[aH$m
(~) MrZ
(H$) B§½c§S>
(S>) \«$mÝg.
9. Ooìhm XmoZ qH$dm XmoZnojm A{YH$ amÁ`o nañna ghH$m`m©Zo EH$g§K {Z_m©U H$ê$Z H|$Ð
Am{U KQ>H$ amÁ`o `m§À`mV gÎmoMo {d^mOZ H$aVmV Voìhm Aem emgZ nÜXVrcm
.................. emgZ nÜXVr Ago åhUVmV.
(A) EH$mË_
(~) g§KamÁ`
(H$) g§gXr`
(S>) hþHy$_emhr.
10. ............... amÁ`mV AmOhr Xþhoar ZmJ[aH$ËdmMr nÕVr ApñVËdmV Amho.
(A) ^maV
(~) A_o[aH$m
(H$) B§½c§S>
(S>) MrZ.
11. A_o[aHo$Vrc Voam g§ñWmZo g§ajU Am{U Am{W©H$ {dH$mg `m ÑpîQ>H$moUmVyZ B.g. ...........
_Ü`o EH$Ì Amcr Am{U Ë`m§Zr _Ü`dVu gÎmm {Z_m©U Ho$cr.
(A) 1782
(~) 1784
(H$) 1786
(S>) 1789.
12. A_o[aHo$Mo ""gdm}ÀM Ý`m`mc` ho amÁ`KQ>ZoMo g_Vmoc H|$Ð Amho'' Ago .................
`m amOH$s` {dMmad§VmZo åhQ>coco Amho.
(A) \$m`Za
(~) Ho$.gr.pìhAa
(H$) Ooåg ~rH$
(S>) égmo.
❑
àíZ 2 : {Q>nm {chm.
1. g§KamÁ` emgZ ì`dñWoMr d¡{eîQ>ço.
2. g§KamÁ` emgZ ì`dñWoMo JwU d Xmof.
❑
àíZ 3 : XrKm}Îmar àíZ.
1. g§KamÁ`mÀ`m ì`m»`m d AW© gm§JyZ g§KamÁ`mMr d¡{eîQ>ço ñnîQ> H$am.
2. g§KamÁ` emgZ nÕVrMo JwU Am{U Xmof ñnîQ> H$am.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
21
1.4 gmam§e
1.5 ñd`§-AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
1.6 gamdmgmR>r àíZ
1.7 g§X^© gyMr
1.
Varma S. P.
:
Modern Political Theory.
2.
Kapur A. C.
:
Principles of Political Theory
3. ^moJco em§Vmam_
: AmYw{ZH$ amÁ`emñÌ.
4. amR>r ew. {X.
: amÁ`emñÌm_Yrc _wc^yV g§H$ënZm.
5. _wR>miam_
: amOH$s` {gÕm§V Am{U amOH$s` {dícofU.
6. JmoIco Ama. E_.
: AmYw{ZH$ amÁ`emñÌ.
7. Km§JaoH$a {M. J.
: amÁ`emñÌm_Yrc _wcVÎdo.
8. àm. Hw$cH$Uu gwYmH$a
: ^maVr` g§{dYmZ-emgZ Am{U amOH$maU.
9. àm. cmoQ>o am. O.
: VwcZmË_H$ emgZ Am{U amOH$maU.
10. àm. nmQ>rc ~r. ~r.
: amOH$s` {gÕm§V Am{U ^maVr` amOH$s` ì`dñWm.
11. S>m°. Xoe_wI AcH$m,
S>m°. Jmoao g§O`
: VwcZmË_H$ emgZ Am{U amOH$maU.
12. S>m°. Xodao Q>r. S>r.,
S>m°. {dgmnwVo Eg. E_.,
S>m°. {~amOXma Q>r. Eg. : ^maVr` JUamÁ`mMo emgZ Am{U amOH$maU.
✺✺✺
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
22
KQ>H$-2
H$m`Xo_§S>i
(Legislature)
KQ>H$ g§aMZm
2.0 C{ÔîQ>ço
2.1 àñVmdZm
2.2 {df` {ddoMZ
2.2.1 H$m`Xo_§S>i AW©
2.2.2 H$m`Xo_§S>imMo _hÎd
2.2.3 H$m`Xo_§S>imMo àH$ma d aMZm
2.2.4 H$m`Xo_§S>imMo A{YH$ma d H$m`}
2.2.5 H$m`Xo_§S>imMm èhmg
2.2.6 ñd`§-AÜ``Z àíZ
2.3 gmam§e
2.4 nm[a^m{fH$ eãX
2.5 ñd`§-AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
2.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
2.7 A{YH$ dmMZmgmR>r g§X^© J«§W
2.0 C{ÔîQ>ço (Objectives)
`m KQ>H$mMm Aä`mg Ho$ë`mZ§Va AmnUmg Imcrc ~m~tMo AmH$cZ hmoB©c.
❒
H$m`Xo_§S>i - AW©, _hÎd g_OyZ KoVm `oB©c.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
23
❒
H$m`Xo_§S>i - aMZm d àH$ma g_OmdyZ KoVm `oVrc.
❒
H$m`Xo_§S>i - A{YH$ma d H$m`}
❒
H$m`Xo_§S>imMm èhmg, èhmgmMr H$maUo g_OyZ `oVrc.
2.1 àñVmdZm
hm KQ>H$ Aä`mgÊ`mnydu AmnU EH$mË_ d g§KmË_H$ emgZnÕVr AW©, ì`m»`m, d¡{eîQ>ço,
JwU-Xmof `m KQ>H$mMm Aä`mg Ho$cm Amho.
gXa KQ>H$m_Ü`o AmnU H$m`Xo_§S>i, AW©, _hÎd, H$m`Xo_§S>imMo àH$ma, EH$J¥hr {ÛJ¥hr
H$m`Xo_§S>i, Ë`mMo JwU-Xmof VgoM H$m`Xo_§S>imMm èhmg `m ~m~r g_OyZ KoUma AmhmoV.
^yàXoe, cmoH$g§»`m, gaH$ma Am{U gmd©^m¡_Ëd ho amÁ`mMo Amdí`H$ KQ>H$ AmhoV. emgZ g§ñWm
qH$dm gaH$ma hm amÁ`mMm EH$ AË`mdí`H$ d _hÎdmMm KQ>H$ Amho. amÁ`mMr BÀN>m hr gaH$maÛmaoM
ì`ŠV hmoV AgVo. JmZ©aZo åh§Q>ë`mà_mUo, ""gaH$ma Aer g§KQ>Zm Amho H$s, Á`mÛmao amÁ` Amncr BÀN>m
H$aVo, AmXoe XoVo. VgoM Amnco H$m`© H$arV AgVo. WmoS>Š`mV, amÁ`mÀ`m BÀN>ocm _yV© ñdê$n XoÊ`mMo
H$m`© gaH$ma H$aVo. emgZg§ñWoÀ`m H$m`m©Mr {d^mJUr VrZ àH$mao H$aÊ`mV `oVo d àË`oH$mH$S>o EH$-EH$
H$m`© gmon{dcoco AgVo.
1) H$m`Xo_§S>i, 2) H$m`©H$mar _§S>i, 3) Ý`m`_§S>i.
`mn¡H$s H$m`Xo_§S>i hm emgZmMm gdm©V _hÎdmMm {d^mJ hmo`. H$maU Á`m AmYmamda H$m`©H$mar
_§S>i d Ý`m`_§S>i H$m`© H$arV AgVo. Vmo AmYma åhUOo H$m`Xo_§S>i hmo`. àñVwV KQ>H$mV AmnU
H$m`Xo_§S>i, AW©, àH$ma, JwU-Xmof, _hÎd, A{YH$ma d H$m`} g_OmdyZ Kody.
2.2 {df` {ddoMZ
2.2.1 H$m`Xo_§S>i AW©
❒
H$m`Xo_§S>i
(Legislature)
cmoH$emhr ì`dñWoV H$m`Xo_§S>img _hÎdmMo ñWmZ AgVo. emgZg§ñWoMr VrZ à_wI A§Jo
AgVmV. H$m`Xo_§S>img H$m`Xo H$amdo cmJVmV Va H$m`©H$mar _§S>img Ë`mMr A§_c~OmdUr H$amdr
cmJVo d H$m`ÚmMm AW© cmdyZ {ZU©` XoÊ`mMo H$m_ Ý`m`_§S>img H$amdo cmJVo. doXH$mimVgwÕm
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
24
cmoH${Z`wŠV g^m d g{_Vr `mZm _hÎdmMo ñWmZ hmoVo. åhUyZ cmoH$m§Zr ì`ŠV Ho$coë`m BÀN>oZwgma H$m`Xo
H$aUo d Ë`m H$m`Úm§Mr A§_c~OmdUr `mo½` [aVrZo hmoVo qH$dm Zmhr `mda XoIaoI R>odUo ho
H$m`Xo_§S>imMo H$m_ Amho.
àmMrZ J«rH$ ZJa amÁ`mnmgyZ Vo AmOn`ªVÀ`m àm{V{ZYrH$ emgZmn`ªV H$m`Xo_§S>imMo _hÎd
{Z{d©dmX am{hco Amho. àmMrZ ZJa, amÁ`o AmH$mamZo chmZ hmoVr. Ë`m_wio gd© OZVm EH$Ì `oD$Z H$m`Xo
{Z{_©VrMo H$m`© H$arV Ago. AmYw{ZH$ XoemMm A\$mQ> ^yàXoe, dmT>Vr cmoH$g§»`m `m_wio àË`j
cmoH$emhrMr OmJm àm{V{ZYrH$ cmoH$emhrZo KoVcr. OZVm Amnë`m à{V{ZYr_m\©$V H$m`Xo{Z{_©VrMo
VgoM emgZmda {Z`§ÌU R>odÊ`mMo H$m`© H$arV AgVo.
H$m`Xo _§S>img BVa {d^mJmnojm A{YH$ _hÎd àmßV hmoÊ`mMo _hÎdmMo H$maU åhUOo amÁ`mV
em§VVm d gwì`dñWm àñWm{nV H$aÊ`mgmR>r H$m`Xo_§S>i H$m`© H$arV AgVo.
JmZ©aÀ`m _Vo, ""{d{Y_§S>i qH$dm H$m`Xo_§S>i EH$m AWm©Zo emgZmMm AmYma Amho.'' `m{edm`
H$m`Xo_§S>imMo _hÎd dmT>Ê`mMo AmUIr EH$ H$maU åhUOo H$m`Xo _§S>i OZVoMr àm{V{ZYrH$ g§ñWm
`m ZmË`mZo àOoÀ`m {hVmÀ`m ajUmW© Vo H$m`Xo H$arV AgVo.
2.2.2 H$m`Xo_§S>imMo _hÎd
`wamon_Ü`o àm{V{ZYrH$ cmoH$emhrÀ`m {dH$mgm~amo~a {dYr_§S>imMr H$ënZm ApñVËdmV Amcr.
Ë`mH$mir {dYr_§S>i ho EH$J¥hr hmoVo. B§½c§S>_Ü`o _mÌ {d{eîQ> n[apñWVr_wio {ÛVr` J¥h ApñVËdmV
`oD$Z {ÛJ¥hr {dYr_§S>i (Bicameral Legislature) {dH$mg Pmcm. C_amd d Y_©Jwê$ ho EH$Ì ~gyZ
{dMma H$ê$ cmJco. Va gm_mÝ` OZVoMo à{V{ZYr BVaÌ ~gyZ {dMma H$ê$ cmJco. n[aUm_V: hmD$g
Am°\$ H$m°_Ýg d hmD$g Am°\$ cm°S>©g² Aem XmoZ J¥hmV {d^mJUr Pmcr. B§½c§S>_Ü`o KQ>ZmË_H$
emgZnÕVrMr ñWmnZm hmoD$Z ì`pŠV ñdmV§Í`mMo ajU hmoD$ cmJë`m_wio Aem {ÛJ¥hr nÕVrg _hÎd
àmßV Pmco d BVa amîQ´>m§Zr {ÛJ¥hr nÜXVrMm ñdrH$ma Ho$cocm AgyZ OZVoMo à{V{ZYrËd H$aUmè`m
H${ZîR> J¥hmMo _hÎd dmT>coco Amho. nU Varhr d[aîR> d H${ZîR> Aer nydunmgyZ MmcV Amcocr Zmdo
VerM H$m`_ am{hcr. AmOÀ`m H$mimV H${ZîR> g^mJ¥hmV _hÎdmMo ñWmZ àmßV Pmcoco AgyZ d[aîR>
g^mJ¥hmcm Xþæ`_ ñWmZ àmßV Pmco Amho. {H$Ë`oH$ XoemV Vo Ho$di Zm_Ymar Ago Pmcoco Amho. na§Vw
Eo{Vhm{gH$ na§naoZwgma Ë`m g^mJ¥hmMo d[aîR> ho Zmd H$m`_ am{hco.
`mcm AndmX A_o[aH$m Amho. A_o[aHo$Vrc {gZoQ> ho OJmVrc gdm©V epŠVemcr d à^mdr J¥h
Amho. H$maU {gZoQ> `m J¥hmcm VoWrc à{V{ZYrJ¥hmnojm A{YH$ A{YH$ma AmhoV. B§½c§S>, ^maV `m
XoemV d[aîR> J¥hmZm H${ZîR> J¥hmnojm H$_r A{YH$ma AmhoV. Va a{e`m pñdËPcªS> `m XoemV d[aîR>
J¥hm§Zm H${ZîR> J¥hm~amo~aM A{YH$ma d _hÎd {Xco Amho.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
25
AmYw{ZH$ H$mimV à_wI amÁ`mZr {ÛJ¥hr nÜXVrMmM ñdrH$ma Ho$cm AgyZ EH$J¥hr nÜXVr
\$maM WmoS>çm amÁ`mV {XgyZ `oVo. {dYr_§S>i EH$J¥hr Agmdo H$s {ÛJ¥hr Agmdo `mg§~§Yr {dMmad§VmV
_V^oX AmhoV. àmo. cmñH$s, A°~r{g`g ~oÝW°_, g°å`wAc A°S>åg `m§Zr EH$J¥hr nÕVrMo g_W©Z
Ho$co Amho. Va \«|$M amÁ`emñÌk OoB©gÀ`m _Vo, ""Á`m {R>H$mUr {ÛJ¥hr nÜXVr ñWmnZ H$aÊ`mV `oVo.
VoWo {d^mOZ An[ahm`© AgVo. n[aUm_V: OZVoMr BÀN>m {ZîH«$s` ~ZVo.'' Va A_o[aH$Z {dMmad§V
~|Om{_Z \«±$H$crZ `mZrhr H$m`Xo_§S>imMm AmJ«h YaVmZm Ago _V àH$Q> Ho$co H$s, {ÛJ¥hr H$m`Xo
_§S>imMr pñWVr XmoÝhr Q>moH$mg KmoS>o ~m§Ycoë`m Am{U Vo XmoZ {déÜX {Xem§Zm AmoT>rV Agcoë`m
JmS>rgmaIo Amho.
à{gÜX J«rH$ {dMmad§V A°[añQ>m°Q>c `mZo n{hë`m§Xm emgZmÀ`m `m VrZ H$m`m©Mr Am{U KQ>H$m§Mr
ñnîQ> {d^mJUr Ho$cr hmoVr. A°[añQ>m°Q>cZo H$m`Xm ~Z{dÊ`mÀ`m à{H«$`ocm A{U KQ>H$mcm S>o{c~aoQ>rìh
(Delibarative) H$m`ÚmMr A§_c~OmdUr H$aUmè`m H$m`m©cm Am{U KQ>H$mcm _°{OñQ´>{o Q>ìh (Magistrative)
Am{U H$m`ÚmMm AW© cmdÊ`mÀ`m H$m`m©cm Am{U KQ>H$mcm Á`w{S>{e`c åhUyZ g§~moYco hmoVo. nwT>o
16ì`m eVH$mV ~mo{XZ `m {dMmad§VmZo emgZmÀ`m `m VrZ KQ>H$mV ñnîQ> {d^mJUrMr _mJUr
Ho$cr Aer _mJUr Vmo n{hcm AmYw{ZH$ {dMmad§V Amho. 18 ì`m eVH$mV _m±Q>oñŠ`yZo Amnë`m
"{X pñnarQ> Am°\$ {X cm°O' (The Spirit of the Laws) `m J«§WmV gÎmm {d^mJUrMm {gÜXm§V _m§S>cm.
`m {gÜXm§Vm_Ü`o Imcrc JmoîQ>r Z_yX H$aÊ`mV Amë`m.
1. àË`oH$ g§ñWoMr ^y{_H$m Ë`m g§ñWoH$S>o gmon{dÊ`mV Amcoë`m H$m`m©nwaVrM _`m©{XV am{hc
Am{U `m g§ñWm nañnam§À`m H$m`m©V hñVjon H$aUma ZmhrV.
2. EH$m ì`ŠVrÀ`m qH$dm g§ñWoÀ`m hmVr gÎmm H|${ÐV hmoD$Z hþHy$_emhr {Z_m©U hmoÊ`mMm
YmoH$m AgVmo åhUyZ {VÝhr ^y{_H$m doJdoJiçm g§ñWmH$Sy>Z nma nmS>ë`m Omì`mV.
3. H$m`Xo ~Z{dUo, H$m`ÚmMr A§_c~OmdUr H$aUo, H$m`ÚmMm AW© cmdUo hr H$m_o
doJdoJiçm g§ñWm§H$Sy>Z Ho$cr OmdrV.
4. gÎmm {d^mJUr_wio {Z`§ÌU Am{U g_VmocmMo C{ÔîQ> gmYco OmB©c.
gÎmm {d^mJUr A_o[aH$m, B§½c§S> d ^maV `m XoemV Imcrcà_mUo H$aÊ`mV Amcr.
❀
A_o[aH$m :-
A_o[aHo$V n{hë`m§Xm gÎmm {d^mJUrÀ`m VÎdmMm ñdrH$ma Ho$cm. amÁ`KQ>ZoVrc n{hë`m VrZ
H$c_m_Ü`o gÎmm {d^mJUrMo VÎd A§V^y©V Amho. A_o[aHo$Mm amîQ´>mÜ`j hm A_o[aH$Z H$m±J«ogMm gXñ`
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
26
ZgVmo. Ë`mMà_mUo amîQ´>mÜ`jmcm H$m±J«og {dgOuV H$aVm `oV Zmhr. A_o[aHo$À`m Ý`m`nm{cHo$g§~§YmVrc
{Z`_ ~XcÊ`mMm A{YH$ma AÜ`jmcm Zmhr. `mdê$Z A_o[aHo$V emgZmÀ`m {VÝhr KQ>H$mV A{YH$ma
Am{U H$m`ÚmMr ñnîQ> {d^mJUr Pmcocr AgVo.
❀
B§½c§S> :-
B§½c§S>_Ü`o H$m§hr à_mUmV ho VÎd A§_cmV AmUÊ`mMm à`ËZ Ho$cocm Amho. B§½c§S>Mr g§gX
H$m`Xo ~Z{dÊ`mMo H$m`© H$aVo. g§gXoH$S>o àemgH$s` ^y{_H$m ZmhrV. àemgZmMo H$m`© H$m`©H$mar
_§S>imH$S>o Amho.
❀
^maV :-
^maVmV ho VÎd H$m`Xo_§S>i Am{U H$m`©H$mar _§S>imcm cmJy Zmhr. ^maVr` amÁ`KQ>ZoZo `m
VÎmdmMm nyU©nUo ñdrH$ma Ho$cm Zmhr. H$m`©H$mar _§S>i d H$m`Xo _§S>i ho doJio Zmhr. H$m`©H$mar _§S>i
ho {dYr _§S>imVyZ {ZdS>co OmVo. amîQ´>nVr Am{U _§Ìr_§S>i ho g§gXoMo ^mJ AmhoV. amîQ´>nVrÀ`m
{ZdS>UwH$sV XmoÝhr g^mJ¥ho gh^mJr hmoVmV. amÁ`KQ>ZoVrc AZoH$ VaVyXtÀ`m _mÜ`_mVyZ amîQ´>nVr
H$m`Xo_§S>imcm à^mdrV H$aÊ`mMm à`ËZ H$aVmV. gÎmm {d^mJUrMo VÎd ho ^maVmV Ho$di
Ý`m`_§S>imÀ`m ~m~VrV cmJy nS>Vo. H$m`©H$mar _§S>imÀ`m à^mdmnmgyZ Ý`m`_§S>imcm _wŠV Q>odÊ`mV
Amco Amho.
H$m`Xo_§S>im_Ü`o OZVoÀ`m Amem-AmH$m§jm à{Vq~~rV hmoVmV. OZVoMm Iam AmdmO hm
H$m`Xo_§S>im_Ü`o àH$Q> hmoVmo. H$m`Xo_§S>imVrc à{V{ZYr OZVoÀ`m AS>rAS>MUr g_ñ`m gmoS>{dÊ`mgmR>r
g^mJ¥hm_Ü`o H$m`Xo H$ê$Z, MMm© H$ê$Z gmoS>{dÊ`mMm à`ËZ H$aVmV. cmoH$emhr_Ü`o H$m`Xo _§S>i
hoM OZVoMo ì`mgnrR> Amho. Ë`m_wio H$m`Xo_§S>imcm _hÎdmMo ñWmZ Amho.
2.2.3 H$m`Xo_§S>imMo àH$ma d aMZm
doJdoJiçm Xoem_Ü`o H$m`Xo_§S>imMr aMZm d àH$ma {^ÝZ ñdê$nmMo AmhoV. Imcrc _wÚmÛmao
H$m`Xo _§S>imMr aMZm d àH$ma g_OmdyZ KoVm `oB©c.
❀
{ZdS> :-
`wamon_Ü`o àm{V{ZYrH$ cmoH$emhrÀ`m {dH$mgm~amo~a {dYr_§S>imMr H$ënZm nwT>o Amcr.
{dYr_§S>i ho EH$J¥hr hr {ÛJ¥hr Agmdo ho Ë`m-Ë`m XoemÀ`m n[apñWVrda Adc§~yZ AgVo. `m~m~V
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
27
{dMmad§VmV _V^oX AmhoV. àm. cmñH$s, A°{~{g`g ~oëW°_, g°å`wAc A°S>åg `m§Zr EH$J¥hr nÕVrMo
g_W©Z Ho$co Amho.
cmoH$emhr emgZàUmcr_Ü`o OZVocm Amncm à{V{ZYr {ZdS>Ê`mMm d Ë`m§À`m_m\©$V emgZ
H$aÊ`mMm A{YH$ma Agë`m_wio, àm¡T> _Vm{YH$mamÀ`m A{YH$mamda àW_ qH$dm H${ZîR> J¥hmÀ`m
à{V{ZYtMr {ZdS> H$aÊ`mV `oVo. H${ZîR> J¥h ho Iè`m AWmZo OZVoMo J¥h AgVo. CXm. ^maV, B§½c§S>,
\«$mÝg, pñdg, a{e`m `m XoemVrc H${ZîR> J¥hm§À`m gXñ`m§Mr {ZdS> àm¡T> _Vm{YH$mamÀ`m AmYmamda
Ho$cr OmVo.
`mCcQ> {ÛVr` J¥hmVrc gXñ`m§Mr {ZdS> XoemVrc n[apñWVrZwgma d§ena§namJV, àË`j {ZdS>UHw $sÛmao
qH$dm AàË`j {ZdS>UwH$sÛmao H$aÊ`mV `oVo, Va H$mhr {R>H$mUr {ÛVr` J¥hmV eãXà_wImÛmao H$m§hr
gXñ`m§Mr Zo_UyH$ H$aÊ`mMr àWm Amho. CXm. B§½c§S>_Ü`o hmD$g Am°\$ cm°S>©g² `m J¥hmV d§ena§naoZo
gXñ`m§Mr Zo_UyH$ hmoVo, Varhr H$m§hr gXñ`m§Mr Zo_UyH$ amOmH$Sy>Z Ho$cr OmVo. ^maVmV amÁ`g^oÀ`m
gXñ`m§Mr {ZdS> AàË`jnUo {dYr_§S>imMo gXñ` H$aVmV. amîQ´>nVrZm 12 gXñ` Zo_Ê`mMm A{YH$ma
Amho. A_o[aHo$V {gZoQ>À`m Vgog a{e`mVrc H$m¡pÝgc Am°\$ Z°eZ°{cQ>rO `m {ÛVr` J¥hmVrc gXñ`m§Mr
{ZdS> OZVm àm¡T> _VXmZmÀ`m AmYmamda àË`jnUo H$aVo. Va ñdrg_Ü`o {ÛVr` J¥hmÀ`m gXñ`m§Mr
{ZdS> àË`j Am{U H$m§hr amÁ`mV AàË`jnUo H$aÊ`mV `oVo.
❀
gXñ`g§»`m :-
H${ZîR> g^mJ¥h ho OZVoMo àm{V{ZYrH$ J¥h Agë`m_wio `m J¥hmMr gXñ`g§»`m hr {ÛVr`
J¥hmnojm A{YH$ R>odÊ`mV `oVo. H$moUË`mhr n[apñWVrV àW_ J¥hmMr gXñ` g§»`m {ÛVr` J¥hmnojm OmñV
AgVo Ago {XgVo. CXm. A_o[aHo$V à{V{ZYr J¥hmMr (H${ZîR> d àW_ J¥hmMr) g§ñWm 435, Va {gZoQ>
(d[aîR> d {ÛVr` g^mJ¥h) Mr g§»`m 100 Amho.
❀
H$m`©H$mc -
XmoÝhr J¥hmÀ`m H$m`©H$mcm_Ü`ohr \$aH$ R>odcm OmVmo. àW_ g^mJ¥h qH$dm H${ZîR> J¥h ho OZVoMo
J¥h åhUyZ AmoiIco OmVo. Ë`m_wio àW_ J¥hmMm H$m`©H$mc H$_r R>odÊ`mV `oVmo. H$m`©H$mc H$_r
Agë`m_wio OZVocm _VXmZmÛmao Amnë`m à{V{ZYtda {Z`§ÌU R>odVm `oVo. `mCcQ> {ÛVr` J¥h ho
H$m`_ amhrc Aer ì`dñWm H$aÊ`mV `oVo. M§Mc OZ_Vmda d à{V{ZYr g^oda {Z`§ÌU R>odVm
`oVo. `mZwgma B§½c§S>, ^maV, A_o[aH$m, a{e`m Am{U \«$mÝg. `m XoemV H${ZîR> g^mJ¥hmMm H$m`©H$mc
hm AZwH«$_o 5, 5, 2, 4, 5 df} R>odÊ`mV Amcm Amho. Va {ÛVr` J¥hmVrc gXñ`m§Mm H$m`©H$mc hm
\«$mÝg d ^maV d A_o[aH$m `m XoemV ghm df} Amho. a{e`mV _mÌ Vmo Mma dfm©Mm R>odÊ`mV Amcm
Amho.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
28
❀
A{YH$ma :-
{ÛJ¥hr H$m`Xo_§S>i nÕVrV H${ZîR> J¥hmcm A{YH$ gÎmm {Xcocr AgVo. `mcm AndmX åhUOo
A_o[aH$m d a{e`m. A_o[aHo$V {gZoQ> `m {ÛVr` g^mJ¥hmcm à{V{ZYrJ¥hmnojm A{YH$ gÎmm d A{YH$ma
AmhoV. a{e`mV XmoÝhr J¥hm§Mo A{YH$ma g_mZ AmhoV. {gZoQ>{edm` ~hþVoH$ gd© XoemV {ÛVr` J¥hmcm
Am{W©H$ ~m~VrV gëcm _gcVrMo A{YH$ma XoÊ`mV Amco AmhoV. BVa ~m~VrVhr H${ZîR> J¥hmcm
{deof A{YH$ma àXmZ Ho$coco {XgyZ `oVmV. amÁ`mMr gdm}ÀM gÎmm hr OZVoH$S>o Agë`mZo `m
g^mJ¥hmH$S>o A{YH$ gÎmm AgUo dmñV{dH$Vocm VgoM gmd©^m¡_ËdmÀ`m {gÜXm§Vmcm Yê$ZM Amho d
{ÛVr` J¥hmÀ`m A{YH$mam§~m~V Omo \$aH$ {XgVmo. Vmo _w»`V: Ë`m-Ë`m XoemVrc Eo{Vhm{gH$ Am{U
gm_m{OH$ n[apñWVr_wio {XgyZ `oVmo.
❒
H$m`Xo_§S>imMo àH$ma :H$m`Xo_§S>imÀ`m g^mJ¥hmÀ`m g§»`odê$Z gmYmaUnUo H$m`Xo_§S>imMo Imcrc XmoZ àH$ma
AmhoV.
(1) EH$J¥hr H$m`Xo_§S>i
(2) {ÛJ¥hr H$m`Xo_§S>i
(Unicameral Legislature).
(Bicameral Legislature).
1. EH$J¥hr H$m`Xo_§S>i (Unicameral Legislature) : Á`mdoiog H$m`Xo_§S>imMo EH$M
g^mJ¥h AgVo, Voìhm Ë`mcm EH$J¥hr H$m`Xo_§S>i åhUVmV. CXm. J«rg.
2. {ÛJ¥hr H$m`Xo_§S>i (Bicameral Legislature) : Á`mdoiog H$m`Xo_§S>imMr XmoZ g^mJ¥ho
AgVmV, Ë`mdoir Ë`m§Zm {ÛJ¥hr H$m`Xo_§S>i åhUVmV. CXm. ^maV, A_o[aH$m, B§½c§S> BË`mXr.
H$m`Xo_§S>i EH$J¥hr Agmdo H$s {ÛJ¥hr Agmdo. `m~m~V _V{^ÝZVm Agocrc {XgyZ `oVo.
Á`mdoir H$m`Xo_§S>imMo XmoZ {d^mJ nS>coco AgVmV Am{U {dYo`H$mMo H$m`ÚmV ê$nm§Va hmoÊ`mH$[aVm
XmoÝhr {d^mJm§Mr _mÝ`Vm Amdí`H$ AgVo. Ë`mdoir H$m`Xo_§S>imcm {ÛJ¥hr qH$dm {ÛemIr (Bicameral)
Ago åhUVmV. B§½c§S>_Ü`o {d{eîQ> n[apñWVr_wio {ÛJ¥hr H$m`Xo_§S>i ñWmnZ Pmco Am{U BVa amîQ´>m§Zr
Ë`m nÕVrMm ñdrH$ma Ho$cm d OZVoMo à{V{ZYrËd H$aUmè`m H${ZîR> J¥hmMo _hÎd dmT>V Mmccoco
Amho. VargwÕm nydunmgyZ MmcV Amcocr d[aîR> d H${ZîR> hr Zmdo VerM H$m`_ am{hcocr AmhoV.
AmOÀ`m n[apñWVrV H${ZîR> g^mJ¥hmcm _hÎdmMo ñWmZ àmßV Pmco AgyZ d[aîR> g^mJ¥hmcm Xþæ`_
ñWmZ àmßV hmoV Mmcco Amho. {H$Ë`oH$ XoemV Vo Zm_Ymar Amho. _mÌ A_o[aHo$V {gZoQ> `m d[aîR> J¥hmcm
_hÎdnyU© ñWmZ àmßV Pmë`mMo {XgVo. VmpËdH$ ÑîQ>rZo {dMma Ho$ë`mg EH$J¥hr {dYr_§S>imMr nÕVr
CÎm_ Amho. na§Vw ì`dhmamV {ÛJ¥hr nÕVr `eñdr R>acr Amho.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
29
❒
EH$J¥hr H$m`Xo_§S>imMo \$m`Xo qH$dm JwU
(Unicameral Legislature)
`wamon_Ü`o 18 d 19 ì`m eVH$mV cmoH$emhrÀ`m àgmam~amo~aM EH$J¥hr H$m`Xo_§S>imMm àgma
KSy>Z Amcm. 20ì`m eVH$mV nyU© `wamon_Ü`o Xþgè`m _hm`wÕmZ§Va EH$J¥hr H$m`Xo_§S>imMm àgma KSy>Z
Amcm. hoam°ëS> cmñH$s, g°å`wAc A°S>åg², ~|Om{_Z \«±$H$crZ `m§Zr `m H$ënZoMo g_W©Z Ho$co. na§Vw Á`m
amîQ´>m§Zr EH$J¥hr H$m`Xo _§S>i nÕVrMm ñdrH$ma Ho$cm. Ë`mn¡H$s ~è`mM amîQ´>m§Zr nwT>o EH$J¥hr nÜXVrMm
Ë`mJ H$ê$Z {ÛJ¥hr nÜXVrMm ñdrH$ma Ho$cm.
❒
EH$J¥hr {dYr_§S>imMo JwU
1.
gmd©^m¡_ËdmMo à{VH$
(Arguments in Favour of Unicameralism)
(Popular Sovereignty)
`m nÜXVrMm gdm©V _hÎdmMm JwU åhUOo `m J¥hmVrc gXñ` OZVoH$Sy>Z àË`jnUo {ZdS>ë`mZo
OZVoÀ`m BÀN>oMo à{Vq~~ g^mJ¥hmV ì`ŠV hmoVo. A°~r{g`gÀ`m _Vo, {dYr{Z`_ åhUOo OZVoMr BÀN>m
hmo`. `mV EH$m doiog EH$m {df`mda OZVoÀ`m XmoZ BÀN>m Agy eH$V ZmhrV, ho J¥hrV Yê$Z
EH$J¥hrM g^mJ¥h Agmdo Agm AmJ«h Yacm OmVmo.
2.
H$m`Xo{Z{_©Vr~m~V EH$ê$nVm
(Uniformity in Law)
`m nÜXVr_wio H$m`Úm~m~V EH$énVm {Z_m©U hmoVo. {ÛVr` g^mJ¥h ho {deof dJm©Mo qH$dm KQ>H$
amÁ`mMo à{V{ZYrËd H$arV Agë`m_wio `m J¥hmVrc gXñ`m§À`m ^mdZm `m àW_ J¥hmVrc gXñ`m§nojm
doJiçm AgVmV. {dYr{Z{_©Vr~m~V Vo EH$ê$n hmoD$ eH$VmV.
3.
H$m`Úm~m~V gwc^Vm
(Speedy Transaction)
`m nÜXVr_wio H$m`Xo {Z_m©U H$aUo gmono hmoVo. EH$M J¥h Agë`mZo gd© gXñ` EHo$ {R>H$mUr
~gyZ H$m`Úm~m~V {dMma H$ê$Z VmËH$mi {ZU©` KoVmV.
4.
IM© H$_r hmoVmo
(Less Expensive)
{ÛJ¥hr nÕVr_wio {ÛVr` J¥hmVrc gXñ`m§À`m doVZmda d ^Î`mda ZmhH$ IM© hmoVmo. _mÌ
EH¥$Jhr nÜXVrV hm IM© H$_r hmoVmo. åhUyZ EH$J¥hr nÕV H$_r I{M©H$ Cn`wŠV Amho.
5.
{ÛéŠVr Q>iVo
(Avoids Duplication)
{ÛJ¥hr nÕVrV {dYo`H$ XmoÝhr J¥hmV MM}gmR>r d _VmgmR>r R>odco OmVo. _mÌ EH$mM J¥hm_wio
H$m`m©g§~§YrMr nwZamd¥Îmr Q>miVm `oVo. Ë`m_wio doioMm Anì`` hmoV Zmhr.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
30
6.
{ZpíMV O~m~Xmar
(Responsibility)
`m nÜXVrV_wio H$m`Xo{Z{_©Vr~m~VMr O~m~Xmar {ZpíMV H$aVm `oVo. {ÛJ¥hr {dYr_§S>i Agë`mg
O~m~XmarMo {d^mOZ hmoD$Z H$moUË`mM J¥hmcm {ZpíMVnUo O~m~Xma YaVm `oV Zmhr.
7.
EH$J¥hr H$m`Xo_§S>i Owc_r ZgVo
(Not Despotic)
àW_ J¥h ho Iè`m AWmZo OZVoMo J¥h Agë`mZo `m J¥hmMo gXñ` OZVocm O~m~Xma AgVmV.
cmoH$emhr emgZàUmcrV H$moUVrhr ì`ŠVr qH$dm ì`pŠVg_yh Owc_r ~Zy eH$V Zmhr. H$maU Vgo
Ho$ë`mg AmnU nwÝhm {ZdSy>Z `ody eH$Uma Zmhr ho gXñ`m§Zm _m{hV AgVo. `m{edm` amîQ´>à_wImg
H$m§hr {deof hŠH$ XodyZ EH$J¥hmÀ`m hþHy$_emhrda {Z`§ÌU R>odVm `oVo.
❒
EH$J¥hr {dYr_§S>imMo Xmof (VmoQ>o)
(Arguments against Unicameralism)
EH$J¥hr H$m`Xo_§S>i nÕVrMo darcà_mUo H$mhr \$m`Xo Agco Var AmO ~hþVm§e XoemV {ÛJ¥hr
nÜXVrMm ñdrH$ma H$aÊ`mV Amcm Amho. H$maU EH$J¥hr nÜXVrV Imcrc Xmof {XgyZ `oVmV.
1.
àW_J¥h ho g§nyU© amîQ´>mMo à{V{ZYrËd H$ê$ eH$V Zmhr
(Single chamber does
not represent the whole nation)
g§nyU© amîQ´>mMo à{V{ZYrËd ho g^mJ¥h H$ê$ eH$V Zmhr. hm `m g^mJ¥hmMm gdm©V _moR>m Xmof
{XgyZ `oVmo.
2.
{dYo`H$mda gdmªJrU MMm© Zmhr
(Lack of devotion upon Legislation)
H$m`Xo_§S>imMo EH$M g^mJ¥h Agoc Va `m g^mJ¥hmda H$m_mMm VmU nS>Vmo. n`m©`r g^mJ¥hmV
{dYo`H$mda gd© ~mOyZr gdmªJÑîQ>rZo MMm© hmoD$ eH$V Zmhr. {dYo`H$mV AZoH$ Xmof amhÿZ OmVmV,
Ë`m_wio {ÛVr` g^mJ¥h Amdí`H$ dmQ>Vo.
3.
g§KamÁ`mgmR>r A{hVH$maH$
(Unsuitable for Federal State)
KQ>H$ amÁ`m§Zm Ë`m§À`m A{YH$mamÀ`m g§ajUmH$[aVm Ë`m§À`m à{V{ZYtZm {d{Y_§S>imV
à{V{ZYrËd XoUo Amdí`H$ AgVo, åhUyZ H$m§hr Q>rH$mH$mam§À`m _Vo, g§KamÁ`mgmR>r EH$J¥hr H$m`Xo_§S>i
nÜXVr {Zén`moJr Amho. EH$J¥h nÕVrV Vo OZVoMo J¥h Agë`mZo amÁ`m§Zm {deof à{V{ZYrËd XoVm
`oV Zmhr.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
31
4.
{dÛmZ d AZw^dr ì`ŠVtMm A^md (Lack of Inteligent and experienced person)
`m g^mJ¥hmV {dÛmZ d AZw^dr ì`ŠVtMm A^md {XgyZ `oVmo. hþema ~w{ÕdmZ cmoH$ {ZdS>UwH$sV
gh^mJr hmoV ZmhrV. {deof à{V{ZYrËd XoÊ`mMr gmo` EH$J¥hr nÜXVrV Zmhr, åhUyZ {ÛVr` g^mJ¥h
Amdí`H$ dmQ>Vo.
5.
H$m`Xo{Z{_©VrV CUrdm
(Careful Legislation)
H$m_mMm VmU EH$mM g^mJ¥hmda nS>V Agë`m_wio d H$m`Xo {Z{_©Vr AË`mdí`H$ Agë`m_wio
KmB©JS>~S>rV {dYo`Ho$ _§Oya Ho$cr OmVmV. n[aUm_V: {dYo`H$mV AZoH$ Xmof H$m`_ amhVmV.
6.
O~m~Xmar~m~V Q>mimQ>mi H$aÊ`mMr d¥Îmr
(Irresponsible)
H$m`Xo{Z{_©Vr~m~VMr gÎmm EH$mM J¥hmV H|${ÐV Pmë`mg Vo EH$m§Jr d Owc_r ~ZÊ`mMr eŠ`Vm
AgVo. ~hþ_VmV Agcocm JQ> Aëng§»`m§H$mda AÝ`m` H$aÊ`mMm g§^d AgVmo. n[aUm_V: ~oO~m~Xma
d¥Îmr dmT>rg cmJVo.
7.
hþHy$_emhr àd¥Îmrcm àmoËgmhZ :-
EH$J¥hr H$m`Xo_§S>i EH$m{YH$maemhr qH$dm hþHy$_emhr àd¥ÎmtZm àmoËgmhZ XoUmao R>aVo. H$m`Xo
~Z{dÊ`mMr gÎmm EH$mM g^mJ¥hmÀ`m hmVmV H|${ÐV hmoVo. Ë`m_wio g^mJ¥hmMm _Z_mZr H$ma^ma dmT>Vmo.
8.
H$m`Úmda nwZ{d©Mma Zmhr :-
H$m`Xo{Z{_©Vr~m~V XÿaÑîQ>rZo {dMma Z hmoVm KmB©JS>~S>rZo H$m`Xo _§Oya hmoÊ`mMr eŠ`Vm dmT>Vo.
Ë`m_wio H$m`Úmda nwZ{d©Mma H$aÊ`mg dmd ZgVmo.
9.
AZmdí`H$ H$m`ÚmMr {Z{_©Vr :-
EH$J¥hr H$m`Xo_§S>imV gwYmaUm§À`m Am{U {dH$mgmÀ`m ZmdmImcr g_mO{dKmVH$ AZmdí`H$
Ago H$m`Xohr _§Oya Ho$co OmD$ eH$VmV.
10. amOH$s` ApñWaVog H$maUr^yV :EH$mM g^mJ¥hmH$Sy>Z _§Oya Pmcoë`m _Z_mZr Am{U EH$m§Jr H$m`Úm_wio EH$J¥hr H$m`Xo_§S>i
AgUmè`m amÁ`m§Zm {H$Ë`oH$doim amOH$s` ApñWaVoMm gm_Zm H$amdm cmJVmo.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
32
AemàH$mao EH$J¥hr H$m`Xo_§S>i nÜXVrV AZoH$ Xmof {Z_m©U hmoV Agë`m_wio Ë`m Xmofm§Mo
{ZamH$aU H$aÊ`mgmR>r {ÛVr` J¥hmMr Amdí`H$Vm Amho Ago {ÛJ¥hrnÕVrMo g_W©H$ åhUVmV.
❒
{ÛVr` J¥hmMo g_W©Z-JwU
(Arguments in favour of Bicameralism)
H$m`Xo_§S>i EH$J¥hr Agmdo H$s {ÛJ¥hr `m~m~V {dMmad§VmV _V{^ÝZVm Amho Ago Agco Var
{ÛJ¥hr H$m`Xo_§S>imMo g_W©Z H$mhr {dMmad§VmZr Imcrc KQ>H$mÀ`m AmYmao H$aÊ`mMm à`ËZ Ho$cm
Amho.
1.
OZ{hVmMo g§ajU
(Protects various interest of Community)
`m g^mJ¥hmV {dYo`H$mda g{dñVa MMm© H$ê$Z Aëng§»`m§H$mMo VgoM OZ{hVmMo ajU H$aVo.
Om°O© EŠQ>Z `m§À`m_Vo, ""{ÛVr` J¥h ñdmV§Í` g§ajUmÀ`m ÑîQ>rZo Amdí`H$ Amho. ho J¥h YmoaUmV
g§VwcZ amIÊ`mMm à`ËZ H$aVo. VgoM àW_ J¥hmVrc Xmof Xÿa H$aVo.
2.
cmoH$mon`moJr H$m`ÚmMr {Z{_©Vr
(Good Legislation)
[ÛVr` J¥hm_wio cmoH${hVH$mar H$m`ÚmMr {Z{_©Vr hmoUo eŠ` hmoVo. gmYmaUV: àW_ J¥hmV
gdmªJrU n[apñWVrMm {dMma Z H$aVm OZVocm Iyf H$aÊ`mgmR>r H$m`Xo ~Z{dco OmVmV. Oo ^{dî`H$mimgmR>r
Cn`wŠV R>aV ZmhrV. {ÛVr` J¥h Agë`mg ho J¥h gdmªJrUÑîQ>rZo {dYo`H$mda gmamgma {dMma H$ê$Z
Ë`mV XþéñÎ`m gwM{dVo d `mo½` H$m`Xo {Z{_©VrMm à`ËZ H$aVo.
3.
àW_J¥hmÀ`m doi d H$m`m©V ~MV
(Saving in time and work of one chamber)
AmYw{ZH$ H$mimV H$m`Xo_§S>imÀ`m H$m`m©V dmT> Pmcr Amho. åhUyZ àW_ J¥hmV àË`oH$
{dYo`H$mda g{dñVa MMm© H$aUo AeŠ` Pmco Amho. Aemdoir e§H$mñnX Zgcocr {dYo`Ho$ {ÛVr`
J¥hmV _m§S>Vm `oVmV. `m J¥hmZo {dYo`H$mda gdmªJrU {dMma Ho$ë`mZ§Va àW_ J¥hmH$S>o Amë`mg àW_
J¥hmÀ`m doioV d H$m`m©V ~MV hmoVo.
4.
{d{dY {hVg§~§YmZm àmYmÝ`
(Represents various interests)
àW_ J¥hmV OZVoMo à{V{ZYr AgVmV. {deof dJm©cm {ZdS>UwH$sÛmao Amnco à{V{ZYr nmR>{dVm
`oV ZmhrV. Aemdoir g_mOmVrc {ejH$, àmÜ`mnH$, ì`mnmar g§K, H$m_Jma `m§Zm à{V{ZYrËd
XoÊ`mgmR>r {ÛVr` J¥h Amdí`H$ d _hÎdmMo Amho. Ë`m_wio {d{dY dJm©Mo {hV OmonmgVm `oVo.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
33
5.
{dÛmZ, hþema, AZw^dr ì`ŠVtZm cm^
(Experienced & intelligent Persons)
B§½c§S> Am{U A_o[aHo$Vrc {ÛJ¥h nÕVrdê$Z Ago {XgyZ `oVo H$s, XoemVrc amOH$maUr ~wÕr_mZ
cmoH$ àW_ J¥hmnojm {ÛVr` J¥hmVM A{YH$ {XgVmV. Voìhm Aem gm{hË`, H$cm, H«$sS>m, dmL²>_` B.
joÌmVrc Zmdcm¡{H$H$ àmßV ì`ŠVtÀ`m kmZmMm \$m`Xm hm Xoemcm ìhmdm `mgmR>r Ë`m§Zm {ÛVr` J¥hmV
ñWmZ XoVm `oVo. ^maVmV amîQ´>nVr§H$Sy>Z 12 ì`ŠVtMm g_mdoe amÁ`g^oV hmoVmo.
6.
g§KamÁ`mgmR>r Cn`wŠV
(Indispenable for Federal State)
g§KamÁ`mMm CÔoe KQ>H$ amÁ`mMo ñdV§Ì ApñVËd ZîQ> Z H$aVm EH$Vm àñWm{nV H$aÊ`mMm
AgVmo. hm CÔoe {ÛVr` J¥hm_wio gmÜ` H$aVm `oVmo. CXm. ^maV, A_o[aH$m, a{e`m. åhUyZ g§KamÁ`mgmR>r
{ÛVr` J¥h Amdí`H$ _mZco OmVo.
7.
hþHy$_emhrda {Z`§ÌU
(Check Tyrany for One Chamber)
{ÛVr` J¥hm_wio àW_ J¥hmÀ`m hþHy$_emhrda {Z`§ÌU R>odVm `oVo. g§gXr` cmoH$emhr_wio ~hþg§»`m§H$
Amnë`m H${ZîR> g^mJ¥hmVrc à{V{ZYrËdmÀ`m Omoamda hdo Vgo H$m`Xo nm[aV H$ê$ eH$V Zmhr.
d[aîR> g^mJ¥hmÀ`m {Z`§ÌUm_wio ~hþg§»`m§H$mMr hþHy$_emhr {Zîà^ R>aVo. hþHy$_emhrda {Z`§ÌU AmUVm
`oV.o
❒
{ÛJ¥hr H$m`Xo_§S>imMo VmoQ>o (Xmof) (Arguments against Second Chember)
1.
cmoH$emhrVÎdmÀ`m {déÜX
(Against Democratic Principle)
{ÛVr` g^mJ¥h gmYmaUV: cmoH$emhr VÎdm{déÜX Amho. Aer Q>rH$m {ÛJ¥hr nÕVrda H$aÊ`mV
`oVo. cmoH$emhrV OZVoMo à{V{ZYrËd H$aUmao EH$M J¥h Agmdo H$maU OZVoMr BÀN>m EH$M AgVo.
A°{~{g`gÀ`m _Vo, H$moUË`mhr {df`mda cmoH$_V EH$M àH$maMo AgVo. Ë`m_wio EH$M J¥h Agmdo.
Xþgè`m J¥hmMr Amdí`H$Vm Zmhr.
2.
g§Kfm©cm H$maUr^yV
(Promotes divisions and discard)
{ÛVr` J¥hmMm Xmof åhUOo `m J¥hm_wio àW_ Am{U {ÛVr` J¥h `m§À`mV g§Kf© {Z_m©U hmoÊ`mMm
YmoH$m AgVmo. OoWo XmoZ J¥ho AgVmV, VoWo {d^mOZ Am{U {damoY hmoUo A{Zdm`© AgVo.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
34
3.
doioMm Anì``
(Loss a time)
H$m`Xo{Z{_©VrMo H$m`© ho O{Q>c d {dc§~ cmdUmao Amho. H$m`Xo{Z{_©VrMr gd© à{H«$`m nyU©
hmoB©n`ªV àW_ J¥hmcmM A{YH$ doi cmJVmo. hoM {dYo`H$ nwÝhm {ÛVr` J¥hmH$S>o Amë`mg nwÝhm
Ë`mM H«$_mZo gd© à{H«$`m am~dmdr cmJVo. åhUOoM àW_ dmMZ, {ÛVr` dmMZ, V¥Vr` dmMZ B. nwÝhm
Ë`mM àH$maÀ`m Q>rHo$Mr Am{U gwYmaUm§Mr nwZamd¥Îmr hmoVo. AemàH$mao doioMm Anì`` hmoD$Z
H$m`Xo{Z{_©Vrg Cera cmJVmo. àm. cmñH$s¨À`m _Vo, ""{ÛVr` J¥h åhUOo H$m`Xo{Z{_©VrÀ`m à{H«$`oMm
Cnhm` hmo`.''
4.
Aëng§»`m§H$mÀ`m ÑîQ>rZo KmVH$
(Unnecessary to Protect Minority Interest)
{ÛVr` J¥hmMo g_W©H$ Aëng§»`m§H$m§À`m {hVmgmR>r {ÛVr` J¥h Amdí`H$ Amho Ago _m§S>VmV.
na§Vw Ë`mV \$mago VÏ` Zmhr. H$maU KQ>ZoV Aëng§»`m§H$m§À`m ajUmgmR>r {d{eîQ> àH$maMr VaVyX H$ê$Z
Ë`m§À`m hŠH$m§Mo g§ajU H$aVm `oVo. Ë`mgmR>r {ÛJ¥hmMr Amdí`H$Vm Zmhr.
5.
g§KQ>Zo~m~V AS>Wio
(Difficulties regarding Organization)
{ÛJ¥hmMr g§KQ>Zm H$em àH$mao Agmdr `m~m~V AZoH$ _V^oX AmhoV. àË`j {ZdS>UwH$sÛmao `m
J¥hmÀ`m gXñ`m§Mr {ZdS> Ho$ë`mg ho J¥h AZmdí`H$ R>aVo. H$maU àW_ J¥hmMo gXñ` OZVoZo àË`jnUo
{ZdS>coco AgVmV. VgoM àm{V{ZYrH$ J¥h åhUyZ {ÛVr` J¥hgwÕm àW_ J¥hmBVHo$M A{YH$ma _mJoc d
Ë`m_wio XmoÝhr J¥hmV g§Kf© {Z_m©U hmoB©c. Aemdoir àW_ J¥hmda {Z`§ÌU R>odÊ`mMm A{YH$ma Ë`m
J¥hmcm XoVm `oV Zmhr. Ë`m_wio g§KQ>Zo~m~V AS>MUr {Z_m©U hmoVmV.
6.
g§KamÁ`mgmR>r AZmdí`H$
(Not Necessary for Federal State)
g§KamÁ`mV KQ>ZoÛmaoM gÎmoMo {d^mOZ Ho$coco AgVo Am{U gdm}ÀM Ý`m`mc`mH$S>o KQ>ZoÀ`m
g§ajUmMr O~m~Xmar gmon{dcocr AgVo. {Z:nj Am{U ñdV§Ì Ý`m`nm{cH$m KQ>H$ amÁ`mÀ`m {hVmMo
g§ajU H$arV AgVmZm {ÛVr` J¥hmMr Amdí`H$Vm dmQ>V Zmhr.
7.
gwYmaUm d nwZ{ZU©` `mÑîQ>rZo AZmdí`H$
(No Need for Review)
àW_ J¥hmMm VmU H$_r hmoVmo d {ÛVr` J¥hmV em§VnUo {dYo`H$mda {dMma H$ê$Z gwYmaUm H$aVm
`oVmV. `m à{VnmXZmV \$mago VÏ`o Zmhr Ago Q>rH$mH$ma åhUVmV. H$maU àW_ J¥hmV {dYo`H$mda
gmYmaU MMm© Pmë`mZ§Va {dYo`H$ ho \$ŠV g{_VrH$S>o nmR>{dÊ`mV `oVo. `m g{_VrV {dYo`H$mda
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
35
g{dñVa {dMma hmoV AgVmo. Ë`mZ§Va nwÝhm g^mJ¥hmV {dMma H$aÊ`mV `oVmo. {dYo`H$mda Aem {d{dY
AdñWm_YyZ Omdo cmJV Agë`mZo àW_ J¥h KmB©JXuZo {ZU©` KoVo. `m åhUÊ`mcm AW© Zmhr. {ÛVr`
J¥h nwZ{d©Mma H$aÊ`mÀ`m ZmdmImcr {dYo`H$mcm {dc§~ cmdV AgVo. åhUyZ nwZ{d©Mma d gwYmaUm `m
ÑîQ>rZo {ÛVr` J¥h AZmdí`H$ dmQ>Vo.
darcà_mUo {ÛVr` J¥hmV JwUm§~amo~a Xmofhr {XgyZ `oVmV. Ago Agco Var àW_ J¥hmMm H$m_mMm
VmU H$_r H$aUo, _§Oya Ho$coë`m {dYo`H$mda nwZ{d©Mma, Ë`mVrc Xmof Xÿa H$aUo Am{U gÎmmg§VwcZ
àñWm{nV H$aUo `mgmR>r {ÛVr` J¥h Amdí`H$ Amho. AmO ~hþVoH$ gd© à_wI Am{U àJV Xoem§Zr {ÛJ¥hr
H$m`Xo_§S>i nÕVrMmM ñdrH$ma Ho$cocm {XgyZ `oVmo.
❒
à_wI amîQ´>m§_Yrc {ÛJ¥hr H$m`Xo_§S>i Imcrcà_mUo :à_wI amîQ´>m§_Yrc {ÛJ¥hr H$m`Xo_§S>i
Xoe
H${ZîR> g^mJ¥h
d[aîR> g^mJ¥h
^maV
cmoH$g^m
amÁ`g^m
A_o[aH$m
hmD$g Am°\$ [aàoP|ÝQ>oQ>rìh
{gZoQ>
B§½c§S>
hmD$g Am°\$ H$m°_Ýg
hmD$g Am°\$ cm°S>©g²
H°$ZS>m
hmD$g Am°\$ H$m°_Ýg
{gZoQ>
Am°ñQ´>{o c`m
hmD$g Am°\$ [aàoPoÝQ>oQ>rìh
{gZoQ>
pñdËPcªS>
Z°eZcH$m¡pÝgc
H$m¡pÝgc Am°\$ ñQ>oQ>g²
g§X^© : S>m°. e¡c|Ð XodimUH$a, amÁ`emñÌmVrc _yc^yV g§H$ënZm.
2.2.4 H$m`Xo_§S>imMo A{YH$ma d H$m`}
emgZmMo KQ>H$ Am{U Ë`m§Mr H$m`}
H$m`Xo _§S>i
H$m`©H$mar _§S>i
Ý`m` _§S>i
H$m`Xm ~Z{dUo
H$m`ÚmMr A§_c~OmdUr
H$aUo
H$m`ÚmMm AÝd`mW©
cmdUo
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
36
darc VŠË`mà_mUo emgZmH$Sy>Z à_wI VrZ H$m`© nma nmS>cr OmVmV, na§Vw H$m`Xo_§S>imcm BVa
emIm§nojm A{YH$ _hÎd àmßV hmoÊ`mMo H$maU åhUOo amÁ`mV em§VVm Am{U gwì`dñWm àñWm{nV
H$aÊ`mgmR>r H$m`Xo_S§ >i H$m`Xo{Z{_©VrMo H$m`© H$arV AgVo. Ago Agco Var gd©M XoemVrc H$m`Xo_S§ >imMo
_hÎd A{YH$ma d H$m`} gmaIrM ZmhrV. Ë`m XoemVrc emgZì`dñWm, OZVo_Yrc amOH$s` OmJ¥Vr
VgoM amÁ`KQ>ZoZo H$m`Xo _§S>imcm {Xcocr gÎmm `mda Adc§~yZ AgVo. B§½c§S>_Ü`o g§gX gmd©^m¡_ Amho.
Va A_o[aHo$V gÎmm{d^mOZmÀ`m VÎdm_wio H$m`Xo_§S>imcm gmd©^m¡_ËdmMm XOm© àmßV Pmcm Zmhr. Va
^maVmV g§gX hr gdm}ÀM H$m`Xo ~Z{dUmar g§ñWm Amho. gmYmaUV: gd©M Xoem§Vrc H$m`Xo_§S>imZm
OZVoMo à{V{ZYr J¥h `m ZmË`mZo emgZ{df`H$, AW©{df`H$ d AÝ` H$m`} H$amdr cmJVmV, Vr
Imcrcà_mUo :-
1. H$m`Xo{df`H$ H$m`©
(Legislative Functions)
H$m`Xo_§S>imMo gdm©V _hÎdmMo H$m`© åhUOo H$m`Úm§Mr {Z{_©Vr hmo`. `m g§X^m©V H$m`Xo_§S>imcm
H$m`ÚmMm _gwXm V`ma H$aUo Ë`mda {dMma Am{U MMm© H$aUo, Amdí`H$Vm dmQ>ë`mg Ë`mV XþéñVr
H$aUo Am{U {dYo`H$mg _mÝ`Vm XoUo, BË`mXr H$m`} H$amdr cmJVmV. H$m`Xo_§S>imH$Sy>Z Amcoë`m
H$m`ÚmVyZ amÁ`mMr BÀN>m ì`ŠV hmoV AgVo. B§½c§S> Am{U ^maVm_Ü`o g§gX hr gdm}ÀM H$m`Xo
~Z{dUmar g§ñWm Amho.
OZVoH$Sy>Z {ZdSy>Z Amcoë`m à{V{ZYtÀ`m _mÜ`_mVyZ g§nyU© XoemMo à{Vq~~ H$m`Xo_§S>imV nS>Vo.
{dYo`H$mÀ`m {d{dY n¡cdy a à{V{ZYr Amncr _Vo _m§S>VmV. Ë`mda MMm©, dmX{ddmX hmoVmV. {dYo`H$m{edm`
OZVoÀ`m g_ñ`m, _mJÊ`m, àíZ `mda MMm© hmoVo. XoemMo naamîQ´> YmoaU, A§VJ©V YmoaU, H$m`Xm Am{U
gwì`dñWm pñWVr, {d{dY g_ñ`m Am{U AmìhmZo `mda H$m`Xo_§S>imV MMm© hmoD$Z {dYo`H$mcm _mÝ`Vm
{Xcr OmVo.
^maVmÀ`m ~m~VrV g§gXocm {dñV¥V H$m`Xo{df`H$ A{YH$ma AmhoV. g§gX H|$ÐgyMr d g_dVu
gyMrVrc {df`mg§~Y§ r H$m`Xm H$aVoM, na§Vw H$m§hr AndmXmË_H$ n[apñWVrV amÁ`gyMrVrc {df`mdaXoIrc
H$m`Xm H$ê$ eH$Vo.
2. AW©{df`H$ H$m`©
(Financial Functions)
amÁ`mÀ`m Am{W©H$ ì`dhmamda {Z`§ÌU R>odÊ`mMo H$m`© H$m`Xo _§S>imcm H$amdo cmJVo. `m ÑîQ>rZo
Xþgao _hÎdmMo H$m`© åhUOo {d{dY godm H$m`m©gmR>r n¡emMr ì`dñWm H$aUo. AmYw{ZH$ H$mimV
AW©g§H$ën Oar H$m`©nm{cHo$Ûmao V`ma H$aÊ`mV `oV Agcm Var H$amV dmT> H$aÊ`mMm, ZdrZ H$a
cmdÊ`mMm d OwZo H$a aÔ H$aÊ`mMm A§{V_ A{YH$ma H$m`Xo_§S>imMm AgVmo. Xadfu H$m`©H$mar gÎmoH$Sy>Z
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
37
H$m`Xo_§S>im_Ü`o A§XmOnÌH$ _m§S>co OmVo. `mdoir gaH$maÀ`m YmoaUmda Q>rH$m H$aÊ`mg Am{U {d{eîQ>
ImË`mÀ`m H$ma^mam~Ôc Zmng§Vr àX{e©V H$aÊ`mg g^mgXm§Zm g§Yr {_iVo. cmoH$m§À`m VH«$mar _m§S>Ê`mÀ`m
ÑîQ>rZo A§XmOnÌH$mdarc MMm© Cn`wŠV R>aVo. gaH$maÀ`m IMm©Mr VnmgUr H$aÊ`mMm A{YH$mahr
H$m`Xo_§S>imcm Amho. Am{W©H$ ì`dñWm, McZì`dñWm, H$O©ì`dhma, Am{W©H$ YmoaU `mgma»`m
_hÎdmÀ`m àíZm§da _V àX{e©V H$ê$Z gaH$macm _mJ©Xe©Z H$aÊ`mMo H$m`©hr H$m`Xo_§S>imcm H$amdo
cmJVo.
3. YmoaU {ZpíMVr :H$m`Xo_§S>imMo {Vgao _hÎdmMo H$m`© åhUOo gaH$maMo YmoaU, CÔoe Am{U H$m`© {ZpíMV H$aUo
hmo`. H$m`Xo_§S>imZo ì`mnH$ ñdê$nmV YmoaU {ZpíMV Ho$ë`mZ§Va H$m`©H$mar _§S>i Ë`mcm H$m`m©pÝdV H$aV
AgVo. CXm. ^maVmMo naamîQ´>r` YmoaU, Am¡Úmo{JH$ YmoaU, H¥${f{df`H$ YmoaU R>adrV AgVmZm
H$m`Xo_§S>imcm Amdí`H$ Aem H$m`Úm§Mr {Z{_©Vr H$amdr cmJVo.
`m{edm` emgH$ dJm©da {Z`§ÌU R>odVo. H$m`Xo_§S>imV _§Í`m§Zm àíZ, CnàíZ {dMmê$Z,
ñnîQ>rH$aU XoÊ`mMr gyMZm H$ê$Z {Z`§ÌU R>odÊ`mMo H$m`© H$aVo. EdT>oM Zìho Va _§Ìr_§S>imda
A{dídmg XmI{dUmam R>amd _mÝ` H$ê$Z Ë`m§Zm A{YH$mamdê$Z Xÿa H$aÊ`mMr gÎmm H$m`Xo_§S>imcm
{Xcocr AgVo.
`mCcQ> AÜ`jr` nÜXVrV AÜ`jmZo Ho$coco Vh H$ama, d[aîR> A{YH$mè`m§À`m Zo_UyH$m `m
~m~VrV H$m`Xo_§S>imÀ`m d[aîR> J¥hmMr _mÝ`Vm KoUo Amdí`H$ AgVo.
4. emgZ{df`H$ H$m`©
(Executive Functions)
AmYw{ZH$ H$mimV H$m`Xo_§S>imcm H$m`©H$mar _§S>imdahr {Z`§ÌU R>odmdo cmJVo. g§gXr` emgZ
nÜXVrV H$m`Xo_§S>i, H$m`©H$mar _§S>imcm O~m~Xma Agë`m_wio H$m`©H$mar _§S>imcm àíZ {dMmê$Z,
H$m`m©Mr VnmgUr H$aÊ`mgmR>r H${_eZ, g{_Ë`m Zo_yZ d eodQ>r A{dídmg àñVmd _m§Sy>Z H$m`©H$mar
_§S>imda {Z`§ÌU R>odVo.
AÜ`jr` nÜXVrV hr {gZoQ> ho d[aîR> J¥h emgZ{df`H$ H$m`© H$arV AgVo. `mV amîQ´>nVrZo
Ho$coë`m VhmZm g§_Vr XoUo. VgoM emgZ{df`H$ H$m`m©Mr VnmgUr H$aUo BË`mXrMm g_mdoe hmoVmo.
5. Ý`m`{df`H$ H$m`©
(Legislative Functions)
H$m§hr XoemV H$m`Xo_§S>imcm Ý`m`{df`H$ H$m`}hr H$amdr cmJVmV. B§½c§S>_Ü`o hmD$g Am°\$
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
38
cm°S>©g² `m J¥hmcm gdm}ÀM Ý`m`mc` åhUyZ H$m_ H$amdo cmJVo. gd©gmYmaUnUo H$m`Xo_§S>imÀ`m d[aîR>
g^mJ¥hmcm amÁ`à_wI, ImVoà_wI, d[aîR> A{YH$mar BË`mXrÀ`m {déÜX Ho$coë`m Amamonm§Mr Mm¡H$er
H$ê$Z Ý`m`XmZ H$amdo cmJVo.
A_o[aHo$À`m amÁ`KQ>Zoà_mUo {gZoQ>cm AÜ`jm§{déÜX Ho$coë`m AmamonmMr Mm¡H$er H$ê$Z Ý`m`XmZ
H$aÊ`mMm A{YH$ma Amho. ^maVmÀ`m amÁ`KQ>ZoZwgma H$m`Xo_§S>imÀ`m XmoÝhr J¥hm§Zm Agm A{YH$ma
{Xcocm Amho. _hm{^`moJmÛmao amîQ´>nVr d CnamîQ´>nVr, gdm}ÀM Ý`m`mc`mVrc gaÝ`m`m{Ye BË`mXtZm
A{YH$mamdê$Z H$mTy>Z Q>mH$Ê`mMm A{YH$ma H$m`Xo_§S>imcm Amho. AÜ`jmZo KQ>Zm^§J Ho$ë`mMm Amamon
H$moUË`mhr EH$m J¥hmZo Ho$cm åhUOo Xþgè`m J¥hmcm AmamonmMr Mm¡H$er H$ê$Z Amamon em~rV Pmë`mg
Ë`m§Zm A{YH$mamdê$Z Xÿa H$aVm `oVo. Va a{e`mV gdm}ÀM gmopìhEQ>cm JwÝhoJmamMr {ejm H$_r H$aÊ`mMm
aÔ H$aÊ`mMm A{YH$ma Amho.
6. KQ>ZmXþéñVrMo H$m`© :H$m`Xo_§S>imMo AmUIrZ EH$ H$m`© åhUOo KQ>ZmXþéñVrMo hmo`. ~XcË`m n[apñWVrV KQ>Zm
XþéñVr H$aUo Amdí`H$ AgVo. B§½c§S>_Ü`o H$m`Xo_§S>i gd©gmYmaU Am{U KQ>ZmË_H$ Ago XmoÝhr àH$maMo
H$m`Xo H$ê$ eH$Vo. A_o[aH$m, ^maV Am{U a{e`m B. XoemV KQ>ZmXþéñVrMm A{YH$ma \$ŠV H$m`Xo_S§ >imcmM
XoÊ`mV Amcm Amho. KQ>ZmË_H$ ~Xc KS>dyZ AmUmd`mMm Agë`mg KQ>ZoV {Xcoë`m {d{eîQ> nÕVrZo
Vmo KS>dyZ AmUmdm cmJVmo.
7. {Zdm©MZmg§~§Yr H$m`} :H$mhr XoemV H$m`Xo_§S>imcm {Zdm©MZ{df`H$ H$m`©hr H$amdo cmJVo. CXm. ^maVmV amîQ´>nVr,
CnamîQ´>nVr `m§Mr {ZdS> H$m`Xo_§S>imH$Sy>Z hmoVo. A_o[aHo$Vhr {Z{d©dmX ~hþ_VmZo amîQ´>mÜ`jmMr {ZdS> Z
Pmë`mg H$m`Xo_§S>i A{YH$ _Vo àmßV H$aUmè`m n{hë`m XmoZ gXñ`m§VyZ amîQ´>mÜ`jm§Mr {ZdS> H$arV
AgVo.
8. VH«$matZm dmMm \$moS>Uo
(The Ventilation of Grievances)
gaH$mar YmoaUm§_wio OZVoda AÝ`m` hmoV Agoc Va H$m`Xo_§S>imMo gXñ` Aem VH«$matZm dmMm
\$moS>Ê`mMo H$m`© H$arV AgVmV. VgoM gmd©O{ZH$ _hÎdmÀ`m àíZmda MMm© KS>dyZ AmUÊ`mgmR>r
Am{U AH$ñ_mV {Z_m©U Pmcoë`m n[apñWVrH$S>o gaH$maMo cj doYyZ KoÊ`mgmR>r VhHw$~rMr gyMZm
H$m`Xo_§S>imVrc g^mgXm§Zm _m§S>Vm `oVo. {dYr_§S>imÀ`m gXñ`m§Zr {dMmacoë`m gd© àíZm§Zm _§Ìr_§S>imcm
`mo½` Vr CÎmao Úmdr cmJVmV.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
39
9. OZ{ejU d BVa H$m_o :H$m`Xo_§S>i AàË`j[aË`m OZ{ejUmMo H$m`© H$arV AgVo. H$m`Xo_§S>imV {damoYr nj gaH$maÀ`m
YmoaUmda Or Q>rH$m H$aVmo. {damoYr nj d gaH$ma `m§À`mVrc MMm© dmX{ddmX hmoVmV, Ë`m§Zm _mÜ`_m§Ûmao
à{gÜXr XoÊ`mV `oVo. Ë`m_wio OZVocm AmnmoAmnM amOH$s` KS>m_moS>tMr _m{hVr {_iVo.
`m{edm` _hÎdmÀ`m àíZm§da _m{hVr O_{dUo, nwamdm Jmoim H$aUo, amîQ´>r`rH$aU Pmcoë`m
CÚmoJY§Úmda àË`j AJa AàË`j[aË`m {Z`§ÌU R>do Uo, naamîQ´>r` YmoaU, Am§VaamîQ´>r` g§~Y§ BË`mXr~m~V
H$m`©H$mar _§S>i d gZXr ZmoH$a `§ÌUm `m§Zm Amdí`H$Vm dmQ>ë`mg _mJ©Xe©Z H$aUo, Aer AZoH$
àH$maMr H$m_o AmO H$m`Xo_§S>imH$Sy>Z Ho$cr OmV Agë`mMo {XgyZ `oVo. H$m`Xo_§S>imMr O~m~Xmar
{Xdg|{Xdg dmT>VmZm {XgVo. åhUyZ ~oOhm°Q> {dYr_§S>imÀ`m `m H$m`m©cm gdm©V A{YH$ _hÎd XoVmZm
{XgVmV.
Aem àH$mao H$m`Xo_§S>imcm {d{dY H$m`} H$amdr cmJV Agë`m_wio d Vem àH$maMr gÎmm
H$m`Xo_§S>imOdi Agë`m_wio àË`oH$ XoemÀ`m KQ>ZmË_H$ ì`dñWoV H$m`Xo_§S>imcm ñWmZ àmßV Pmcoco
{XgyZ `oVo.
2.2.5 H$m`Xo_§S>imMm èhmg
emgZmÀ`m H$m`Xo_§S>i, H$m`©H$mar _§S>i d Ý`m`_§S>i `m VrZ emIm§n¡H$s H$m`Xo_§S>i hr
_hÎdmMr emIm qH$dm A§J Amho. na§Vw {Xdg|{Xdg OJ^a H$m`Xo _§S>imÀ`m A{YH$mam§Mm VgoM `m
emIoMm èhmg qH$dm KgaU hmoV Amho. dmñV{dH$ nmhVm OZVoMo à{V{ZYrËd H$aUmao d OZVoÀ`m
Amem-AmH$m§jm àX{e©V qH$dm ì`ŠV H$aUmar hr _hÎdmMr emIm Amho. _mÌ {d{dY H$maUm§_wio `m
emIoMr KgaU hmoV Amho. `m èhmgm§Mr H$m§hr _hÎdmMr H$maUo Imcrcà_mUo gm§JVm `oVrc.
1. H$m`Xo_§S>imÀ`m A{YdoeZ H$mimVrc AS>Wio d doioMm, n¡emMm Anì`` :H$m`Xo_§S>imMr A{YdoeZo R>amdrH$ H$mcmdYr_Ü`o d R>am{dH$ _wXVr_Ü`o hmoV AgVmV. àË`oH$
Xoem_Ü`o dm{f©H$, ghm_mhr, Ì¡_m{gH$ _wXVrV A{YdoeZ H$mcmdYr {ZpíMV Ho$cocm AgVmo. CXm.
^maVm_Ü`o g§gXoMo \o$~«wdmar Vo _o _{hÝ`mÀ`m Xaå`mZ Am{W©H$ A§XmOnÌH$mgmR>r ~OoQ> goeZ, Owc¡ Vo
gßQ>|~a _Ü`o nmdgmir åhUOo _mÝgyZ goeZ Va Zmoìh|~a Vo {S>g|~a_Ü`o qdQ>a goeZ AgVmo. na§Vw `m
A{YdoeZ H$mimV H$m`Xo_§S>imMo H$m_H$mO {Z`moOZmà_mUo MmcVmZm {XgV Zmhr. `m_Ü`o EImÚm
àíZmdê$Z {damoYH$ àM§S> Jm|Yi KmcVmV. H$m_H$mOmda ~{hîH$ma Q>mH$VmV qH$dm H$m_H$mOmV AZoH$
AS>Wio AmUVmV. `m_wio {H$Ë`oH$Xm H$m`Xo _§S>imV H$m`Xo{Z{_©VrMo H$m_H$mO hmoV Zmhr. Ho$di doioMm
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
40
d n¡emMm àM§S> Anì`` hmoVmo. CXm. ^maVm_Ü`o g§gX gXñ`m§À`m Jm|Yim_wio g^mnVtZm AZoH$ doiog
H$m_H$mO VhHy$~ H$amdo cmJV Amho. H$mhr Aä`mgJQ>m§À`m _Vo, 1985 n`ªV g§gXoMo H$m_H$mO 125
{Xdg hmoV Ago. Vo AmO gmYmaUnUo 80 {Xdgm§da Amcoco Amho. A{YdoeZ H$mimV H$m_H$mO hmoV
Zmhr. _mÌ àM§S> à_mUmV ^Îmo, gw{dYm BË`mXrda n¡gm IM© hmoVmo. `m_wio doioMm d n¡emMm Anì``
hmoVmo. VgoM H$m`Xo_§S>imÀ`m H$m_H$mO H$mimV gXñ`m§Zm Ë`m§Zr CnpñWV Ho$coë`m _wÚmda àíZ
{dMmaÊ`mgmR>r d MMm© H$aÊ`mgmR>r nwaogm doi {Xcm OmV Zmhr. Ë`mMà_mUo g^mJ¥hmV AS>Wim
AmUUmè`m, J¡adVUy©H$ H$aUmè`m gXñ`mda H$S>H$ H$madmB© Ho$cr OmV Zmhr.
2. H$m`Xo_§S>im_Yrc Am`wYm§Mm à^mdhrZ dmna :H$m`©H$mar _§S>imÀ`m CÎmaXm{`ËdmgmR>r H$m`Xo_§S>im_Ü`o {d{dY Am`wYm§Mm dmna H$aVm `oVmo.
H$m`Xo_§S>im_Ü`o àíZmoÎmao, ñWJZ àñVmd, cjdoYr, H$nmVgyMZm B. Ûmao H$m`©H$mar _§S>imcm Om~
{dMmaVm `oVmo. na§Vw H$m`Xo_§S>imÀ`m gXñ`mH$Sy>Z `m Am`wYm§Mm à^mdhrZ dmna hmoVmZm {XgVmo.
CXm. ^maVm_Ü`o 1977 n`ªV àíZmoÎmamÀ`m VmgmMm {damoYr njmH$Sy>Z à^mdr dmna hmoV hmoVm. na§Vw
ZìdXÀ`m XeH$mnmgyZ `m H$mimV {H$aH$moi ~m~tdê$Z Jm|Yi H$ê$Z H$m_H$mO ~§X nmS>co OmVo.
{damoYH$m§H$Sy>Z gŠVrZo H$m_H$mO VhHy$~ H$aÊ`mMm à`ËZ Ho$cm OmVmo. _mÌ `mgmR>r gÎmmYmar nj gwÜXm
O~m~Xma AgVmo. Ë`mMà_mUo ZdrZ `oUmè`m gXñ`m§Zm g^mJ¥hmÀ`m H$m_H$mOm~ÔcMo à{ejU d
COiUr XoÊ`mMr Aer gmo` Zmhr. VgoM `m gXñ`m_Ü`o H$m_H$mOm~Ôc OmUyZ KoÊ`mMr d¥Îmr H$_r
Agë`mMo {XgVo.
3. à{V{ZYrËdm_Ü`o Pmcoco ~Xc :H$m`Xo_§S>im_Ü`o ñdÀN> Mm[aÍ` AgUmao, Aä`mgy OZVoà{V {ZîR>m AgUmao à{V{ZYr AgUo
Amdí`H$ AgVo. cmoH$emhrÀ`m ewÜXrH$aUmgmR>r hm _yc^yV nm`m Amho. na§Vw AmO JwÝhoJmar nmíd©^y_r
AgUmao, n¡emÀ`m Omoamda {ZdSy>Z `oUmao, ^«îQ>mMmamMm H$c§H$ AgUmao à{V{ZYr cjUr` à_mUmV
H$m`Xo_§S>imV {ZdSy>Z `oVmZm {XgVmV. `m_wio H$m`Xo_§S>imÀ`m H$m_H$mOm_Ü`o Ë`mZ§m \$magm ag ZgVmo.
`mMm n[aUm_ H$m`Xo_§S>imÀ`m H$m_H$mOmda hmoVmo. H$m_H$mO nm{hOo Ë`m à_mUmV CÀM XOm©Mo hmoV
Zmhr. Aä`mgy, ñdÀN> Mm[aÍ` AgUmao gXñ`m§Mo à_mU H$_r hmoVmZm {XgVo. `m_wio H$m`Xo_§S>imMr
KgaU hmoVmZm {XgVo.
`mM~amo~a {ZdS>UwH$m§_Ü`o àM§S> à_mUmV n¡emMm dmna hmoV Amho. n¡godmco C_oXdma _moR>çm
à_mUmV {ZdSy>Z `oVmZm {XgV AmhoV. JwUdÎmm AgUmao nU n¡gm ZgUmao C_oXdma Šd{MVM {ZdSy>Z
`oVmZm {XgV AmhoV. `m_wio H$m`Xo_§S>imMr JwUdÎmm H$_r hmoVmZm {XgV Amho.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
41
4. AmKmS>r gaH$mao :20ì`m eVH$mÀ`m CÎmamYm©nmgyZ OJ^amV AZoH$ XoemV H$m`Xo_§S>im_Ü`o EH$m amOH$s` njmcm
gÎmm {_iVmZm {XgV Zmhr. AZoH$ nj EH$Ì `oD$Z AmKmS>r H$ê$Z gaH$ma ~Z{dco OmV Amho. `m_Ü`o
gaH$ma Oar ApñVËdmV Amco Var àË`oH$ njmMr Ü`o`YmoaUo doJdoJir AgVmV, Ë`m_wio gaH$maA§VJ©V
_V^oX `mMo à{Vq~~ A{YdoeZ H$mimV H$m`Xo_§S>imV {XgyZ `oVo. {damoYH$ gaH$ma_Yrc H$ÀMo Xþdo
emoYyZ gaH$macm AS>MUrV AmUVmV Aem doiog A§VJ©V _V^oX AgUmao gÎmmYmar nj d gaH$ma
`mo½` nÜXVrZo {damoYH$m§Zm CÎmao XoD$ eH$V Zmhr. Ë`m_wio H$m`Xo_§S>imV H$m`Xo{Z{_©VrÀ`m à{H«$`o_Ü`o
{dc§~ hmoVmo. qH$~hþZm AZoH$ H$m`Xo ApñVËdmV `oD$ eH$V ZmhrV. `mMm n[aUm_ gaH$maÀ`m à{V_oda
hmoVmo. gaH$ma {ZU©` KoD$ eH$V Zgë`mZo Vo OZVo_Ü`o A{à` hmoD$ cmJVo. H$m`Xo_§S>imV H$m_H$mO
ì`dpñWV MmcV Zmhr. `mMm n[aUm_ H$m`Xo_§S>imÀ`m KgaUrda hmoVmo. CXm. ^maVm_Ü`o 1989 Z§Va
AmKmS>r gaH$mao Amcr. `m_Ü`o àm_w»`mZo H$m±Jgo« à{UV "`wZm`Q>So > àmoJgo« rìh Acm`Ýg' (`w.nr.E.).åhUOoM
g§`wŠV nwamoJm_r AmJmS>r, Va ^mOnà{UV "Z°eZc S>o_moH«°${Q>H$ Acm`Ýg' (EZ.S>r.E.) åhUOoM amîQ´>r`
cmoH$emhr AmKmS>r `m§Mm g_mdoe hmoVmo. B§½c§S>_Ü`ohr AmKmS>r gaH$ma ñWmnZ Pmco Amho.
5. H$m`©H$mar _§S>imH$S>o ZoV¥Ëd d dM©ñd :AZoH$ Xoem_Ü`o KQ>ZmË_H$ÑîQ>çm H$m`Xo_§S>imcm A{YH$ A{YH$ma AmhoV. gaH$maMo ^{dVì`
H$m`Xo_§S>imÀ`m {dídmgmhV}da Adc§~yZ AgVo. _mÌ X¡Z§{XZ ì`dhmamV n§VàYmZ qH$dm AÜ`j d
Ë`mMo _§Ìr_§S>i `m§Mr gÎmm à^mdr R>aVo. H$m`©H$mar _§S>imMm à_wI n§VàYmZ qH$dm AÜ`j `m§À`mH$S>o
XoemMo ZoV¥Ëd AgVo. Ë`m_wio AmnmoAmnM H$m`©H$mar _§S>i à^mdr hmoV Amho. CXm. ^maVmV d
B§½c§S>_Ü`o n§VàYmZ Va A_o[aHo$V AÜ`j.
6. ZmoH$aemhrda àË`j {Z`§ÌU Zmhr :Xoem_Ü`o Ü`o`YmoaU am~{dUmar `§ÌUm åhUOo ZmoH$aemhr hmo`. AmYw{ZH$ H$mimV ZmoH$aemhrMo
_hÎd dmT>co Amho. Aem `m ZmoH$aemhrda H$m`©H$mar _§S>imMo {Z`§ÌU AgVo. `m_wio H$m`©H$mar
_§S>imMo _hÎd dmT>co Amho. Va `mCcQ> H$m`Xo_§S>imMm ZmoH$aemhrer WoQ> g§~§Y `oV Zgë`m_wio H$m`Xo
_§S>imMo `m~m~VrV _hÎd H$_r hmoV Amho.
7. àXÎm {dYr{Z`_m§Mr {Z{_©Vr :H$m`Xo_§S>imH$S>o AgUmè`m doioÀ`m _`m©Xm, H$m_H$mOmVrc AS>Wio, H$m`Xo_§S>imdarc àM§S>
VmU `m_wio àXÎm {dYr{Z`_m§Mr {Z{_©Vr Pmcr Amho. àXÎm {dYr{Z`_ åhUOo, Ooìhm H$m`Xo{Z{_©VrMm
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
42
A{YH$ma H$m`Xo_§S>imH$Sy>Z H$m`©H$mar _§S>imcm àXmZ Ho$cm OmVmo, Voìhm Ë`mg àXÎm {dYr{Z`_ Ago
åhUVmV. H$m`Xo_§S>i H$m`ÚmMr énaofm R>a{dVo, Va H$m`©H$mar _§S>i Ë`m_Yrc Vnerc, {Z`_,
Cn{Z`_ V`ma H$aVo. H$m`Xo_§S>imH$Sy>Z {_imcoë`m `m àXÎm {dYr{Z`_ A{YH$mamMm H$m`©H$mar _§S>i
VgoM ZmoH$aemhrH$Sy>Z ~è`mMdoim J¡admna hmoVmZm {XgVmo. {Z`_ Cn{Z`_ H$aÊ`mÀ`m à{H«$`o_Ü`o
AZoH$ doiog H$m`ÚmMm _yi T>mÀ`mM ~XcÊ`mMr eŠ`Vm AgVo. VgoM `m A{YH$mam_wio H$m`©H$mar
_§S>imMo _hÎd dmT>co Amho.
8. Ý`m`_§S>imMo dmT>Vo dM©ñd d Ý`m`mc`rZ nyZ{d©cmoH$ZmMm A{YH$ma :20ì`m eVH$mÀ`m CÎmamYm©nmgyZ Va 21ì`m eVH$mÀ`m nydm©Ym©_Ü`o OJ^am_Yrc Ý`m`mc`o
_moQ>çm à_mUmV à^mdr ^y{_H$m ~OmdVmZm {XgV AmhoV. AZoH$ Xoem§À`m amÁ`KQ>Zm§Zr Ý`m`_§S>imcm
Ý`m`mc`rZ nwZ{d©cmoH$ZmMm A{YH$ma {Xcocm Amho. Ý`m`mc`rZ nwZ{d©cmoH$Z åhUOo, "H$m`Xo _§S>imZo
Ho$cocm EImXm H$m`Xm amÁ`KQ>Zoer gwg§JV Amho H$s Zmhr Vo nmhUo d Oa gXaMm H$m`Xm amÁ`KQ>Zoer
{dg§JV Agë`mg Vmo H$m`Xm aÔ~mVc H$aÊ`mMm Ý`m`_§S>imcm A{YH$ma AgUo hmo`.' `m A{YH$mam_wio
AZoH$ doiog H$m`Xo_§S>imZo Ho$coco H$m`Xo Ý`m`_§S>i aÔ H$aVo. Ë`m_wio H$m`Xo_§S>imMo _hÎd H$_r hmoV
Amho. Ý`m`mc`rZ g{H«$`Vo_wiohr H$m`Xo_§S>imMo _hÎd H$_r hmoV Amho. CXm. ^maV, A_o[aH$m B. XoemV
Ý`m`_§S>imMo dM©ñd d _hÎd dmT>co Amho.
9. njr` amOH$maU d nj àVmoXmMo _hÎd :amOH$s` nj, nj àVmoXmÀ`m _mÜ`_mVyZ Amnë`m gXñ`m§da VgoM H$m`Xo_§S>im_Yrc Amnë`m
à{V{ZYrda {Z`§ÌU H$arV AgVmV. EImÚm amOH$s` njmcm H$m`Xo_§S>im_Ü`o nyU© ~hþ_V {_imco H$s,
Vmo nj Amncr gÎmm àñWm{nV H$aVmo. Ë`m njmMm ZoVm H$m`©H$mar _§S>imMm åhUOo XoemMm à_wI
hmoVmo. Vmo nj àVmoXmÀ`m _mÜ`_mVyZ H$m`Xo_§S>imVrc gXñ`m§Zm {Z`§ÌrV H$aVmo. H$mhr doiog H$m`Xo
_§S>imÀ`m gXñ`mMm EImÚm {dYo`H$m~m~V {damoY AgVmo. na§Vw Vmo gXñ` Ë`m~m~V {damoY Xe©dy
eH$V Zmhr. VgoM Ë`m~m~V Q>rH$m {Q>ßnUr H$ê$ eH$V Zmhr. `m_Ü`o njmMo d njZoV¥ËdmMo dM©ñd
H$m`Xo_§S>imda {XgyZ `oVo. `m_wiohr H$m`Xo_§S>imMo _hÎd H$_r hmoV Amho.
EH§$XarV darc {d{dY H$maUm_wio H$m`Xo_§S>imMo _hÎd H$_r hmodyZ Ë`mMm èhmg hmoV Amho.
dmñV{dH$ nmhVm OZVoÀ`m `m Amem, AmH$m§jm OmonmgUmè`m, OZVoMm AmdmO AgUmè`m `m emgZ
A§JmMm qH$dm emIoMm èhmg Wm§~dyZ H$m`Xo_§S>imÀ`m A{YH$mamMr d H$m`m©Mr d¥ÜXr H$aÊ`m_Ü`oM
cmoH$emhrMo ^{dVì` Amho. gÑT> d n[anŠd cmoH$emhrgmR>r H$m`Xo_§S>imMr ^y{_H$m AË`§V _hÎdmMr
Amho.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
43
2.2.6 ñd`§-AÜ``Z àíZ
❒
dñVw{ZîR> àíZ.
1. ^maVm_Ü`o ........... d ............ hr XmoZ g^mJ¥ho AmhoV.
2. ^maVmÀ`m H$m`Xo_§S>imcm ............... åhUVmV.
3. A_o[aHo$À`m H$m`Xo_§S>imcm ............... åhUVmV.
4. B§½c§S>À`m ............. g^mJ¥hmVrc gXñ` d§ena§naoZo {ZdS>co OmVmV.
5. n§VàYmZ hm ............ à_wI Amho.
2.3 gmam§e
cmoH$emhr emgZàUmcrV emgZmÀ`m H$m`Xo_§S>i, H$m`©H$mar _§S>i d Ý`m`_§S>i `m VrZ
emIm§n¡H$s H$m`Xo_§S>i hr gdm©V _hÎdmMr emIm qH$dm {d^mJ Amho. àmMrZ ZJaamÁ`m§nmgyZ Vo
AmOn`ªVÀ`m àm{V{ZYrH$ emgZmn`ªV H$m`Xo_§S>imMo _hÎd AZÝ`gmYmaU Amho. H$maU amÁ`mV
em§VVm Am{U gwì`dñWm àñWm{nV H$aÊ`mgmR>r H$m`Xo_§S>i H$m`© H$arV AgVo. 20ì`m eVH$mV amÁ`mZo
H$ë`mUH$mar ñdê$n YmaU Ho$co. Ë`m_wio amÁ`mMr O~m~Xmar dmT>cr. amÁ`mMo H$m`©joÌ dmT>co.
OZVoÀ`m BÀN>m AmH$m§jm JaOm dmT>ë`mZo ZdZdrZ H$m`ÚmMr JaO ^mgy cmJcr. Ë`m_wio gmh{OH$M
H$m`Xo_§S>imMr O~m~Xmar dmT>cr. H$m`Xo_§S>imÀ`m XmoÝhr g^mJ¥hmV Vnercdma MMm© hmoD$Z OZ_VmMm
AmYma KoD$Z H$m`ÚmMr {Z{_©Vr hmoD$ cmJcr. AmO H$m`©H$mar _§S>imMo _hÎd H$m`Xo _§S>imnojm dmT>V
Agco Var H$m`Xo_§S>im{edm` `mo½` H$m`©j_ Ago H$m`Xo ho H$m`Xo_§S>imH$Sy>ZM nm[aV hmoVmV. Ë`m_wio
Ë`mMo _hÎd ho {Xdg|{Xdg dmT>VM OmB©c, `mV e§H$m Zmhr.
2.4 nm[a^m{fH$ eãX
1. EH$J¥hr
: EH$M g^mJ¥h.
2. {ÛJ¥hr
: XmoZ g^mJ¥ho.
3. gÎmm {d^mOZ : H$m`m©Mr {d^mJUr.
4. ñWm`r g^mJ¥h : H$m`_ñdê$nr g^mJ¥h.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
44
2.5 ñd`§-AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
1. ^maVm_Ü`o cmoH$g^m d amÁ`g^m hr XmoZ g^mJ¥ho AmhoV.
2. ^maVmÀ`m H$m`Xo_§S>imcm g§gX åhUVmV.
3. A_o[aHo$À`m H$m`Xo_§S>imcm H$m±J«og åhUVmV.
4. B§½c§S>À`m hmD$g Am°\$ cm°S>©g² g^mJ¥hmVrc gXñ` d§ena§naoZo {ZdS>co OmVmV.
5. n§VàYmZ hm dmñVddmXr à_wI Amho.
2.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
❑
àíZ 1 : Imcrc àíZm§Mr g{dñVa CÎmao {chm.
1. EH$J¥hr H$m`Xo_§S>imMr ì`m»`m gm§JyZ JwU-Xmof ñnîQ> H$am.
2. H$m`Xo_§S>imMo A{YH$ma d H$m`} ñnîQ> H$am.
3. H$m`Xo_§S>imÀ`m èhmgmMr H$maUo ñnîQ> H$am.
❑
àíZ 2 : Q>rnm {chm.
1. H$m`Xo_§S>imMr aMZm.
2. H$m`Xo_§S>imMo _hÎd.
3. {ÛJ¥hr nÕVrMo JwU-Xmof.
2.7 A{YH$ dmMZmgmR>r g§X^© J«§W
1. JmoIco Ama. E_., "AmYw{ZH$ amÁ`emñÌ ^mJ-3', H$m°pÝQ>ZoÝQ>c àH$meZ, 1972.
2. Kmao nm§. lr., "amÁ`emñÌ ({gÕm§V Am{U amÁ``§ÌUm)', nwUo {dÚmWu J¥h, 1972
3. JX} {X. H$m., ~mMc {d. _m., "AmYw{ZH$ amOH$s` {dícofU', H$m°pÝQ>ZoÝQ>c àH$meZ,
1975.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
45
4. ^moJco em§. H¥$., "AmYw{ZH$ emgZg§ñWm (VÎd Am{U ì`dhma)', emaXm àH$meZ, Zm§XoS>,
1975.
5. XodimUH$a e¡cÐ| , "amÁ`emñ ÌmVrc _yc^yV g§H$ënZm', {dÚm ~wŠg npãceg©, Am¡aJ§ m~mX,
2013.
6. àm. nmQ>rc ~r. ~r., "^maVr` emgZ Am{U amOH$maU', \$S>Ho$ àH$meZ, H$moëhmnya,
2002.
7. _wio à. J., "emgZg§ñWoMr _ycVÎdo', {dÚm àH$meZ, ZmJnya, 1962.
✺✺✺
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
46
KQ>H$-3
H$m`©H$mar _§S>i d Ý`m`_§S>i
KQ>H$ g§aMZm
3.0 C{ÔîQ>ço
3.1 àñVmdZm
3.2 {df` {ddoMZ
3.2.1 g§gXr` H$m`©H$mar _§S>i
3.2.2 AÜ`jr` H$m`©H$mar _§S>i
3.2.3 Ý`m`_§S>i
3.3 gmam§e
3.4 nm[a^m{fH$ eãX
3.5 ñd`§-AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
3.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
3.7 A{YH$ dmMZmgmR>r g§X^© J«§W
3.1 C{ÔîQ>ço (Objectives)
H$m`Xo_§S>i, H$m`©H$mar _§S>i d Ý`m`_§S>i ho VrZhr KQ>H$ cmoH$emhr ì`dñWo_Ü`o _hÎdmMr
^y{_H$m nma nmS>VmV. VrZhr KQ>H$m§n¡H$s EH$ Oar KQ>H$ ApñVËdmV Zgoc Va VoWo emgZ ì`dñWm Amho
Ago åhUVm `oUma Zmhr. EdT>o _hÎd `m VrZhr g§ñWm§Zm Amho. àñVwV àH$aUm_Ü`o AmnU H$m`©H$mar
_§S>i d Ý`m`_§S>i `m XmoZ KQ>H$m§Mm g{dñVa Aä`mg Imcrc C{ÔîQ>m§À`m AmYmao H$aUma AmhmoV.
❒
H$m`©H$mar _§S>imMm AW©, ñdê$n d H$m`©H$mar _§S>imMr H$m`} `m§Mm Aä`mg H$aUma
AmhmoV.
❒
g§gXr` H$m`©H$mar _§S>i d AÜ`jr` H$m`©H$mar _§S>i `m§Mm Aä`mg.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
47
❒
Ý`m`_§S>i AW© d ì`m»`m `m§Mm Aä`mg.
❒
Ý`m`_§S>imMo àH$ma d Ý`m`_§S>imMr H$m`} `m§Mm Aä`mg.
❒
Ý`m`_§S>imMo _hÎd.
darc doJdoJiçm C{ÔîQ>m§À`m AmYmao àñVwV àH$aUmMm Aä`mg H$aUma AmhmoV.
3.1 àñVmdZm
àmMrZ H$mir g^oMo {d^mOZ Pmcoco ZìhV§. gÚH$mimV gaH$maÀ`m H$m`m©V dmT> Pmcocr Amho.
VgoM OZVoÀ`m à{V gaH$maMo CÎmaXm{`Îd `m_wio H$m`m©Zwgma emgZmÀ`m H$m`Xo_§S>i, H$m`©H$mar _§S>i
d Ý`m`_§S>i `m VrZ emIm {Z_m©U Pmë`m. àñVwV àH$aUm_Ü`o H$m`©H$mar _§S>i `m emIoMm g{dñVa
Aä`mg H$aUma AmhmoV. H$m`Xo_§S>im§Zr Ho$coë`m H$m`ÚmMr H$m`© nmcZmg§~§Yr d A§_c~OmdUrg§~§Yr
H$m`©aV AgUmè`m ì`dñWocm H$m`©H$mar _§S>i Ago åhUVmV. gd©gmYmaUnUo nm{hco AgVm Ago {XgyZ
`oVo H$s, amÁ` hr EH$ A_yV© g§H$ënZm Amho. amÁ`mMo ñdê$n Á`m g§ñWoV\}$ àJQ> hmoVo, Ë`m g§ñWocm
emgZ g§ñWm Ago åhUVmV.
3.2 {df` {ddoMZ
3.2.1 g§gXr` H$m`©H$mar _§S>i
❀
AW© :-
amÁ`mÀ`m (Xoem§À`m) Á`m BÀN>m H$m`Xo AJa {d{Y{Z`_ øm ñdê$nmV àH$Q> Pmë`m AgVrc
Ë`mMr A§_c~OmdUr H$aUo Am{U amÁ`mMo Ü`o` àË`jmV AmUÊ`mMm à`ËZ H$aUo ho H$m`©H$mar
_§S>imcm åhUOoM emgZmÀ`m H$m`©H$mar {d^mJmcm H$amdo cmJVo.
H$m`©H$mar _§S>i `m eãXmMm dmna XmoZ AWmªZr Ho$cm OmVmo, Vmo nwT>rcà_mUo :1. ì`mnH$ AW© : amÁ`mÀ`m H$m`©H$mar _§S>imV amÁ`H$ma^mamg§~§Yr, VgoM àemgZmg§~§Yr
AgUmè`m gd© H$_©Mmè`m§Mm g_mdoe hmoVmo. `m_Ü`o amÁ`mMm dmñV{dH$ à_wI, _§Ìr_§S>i, àemgZmMo
A{YH$mar d H$_©Mmar `m gdmªMm g_mdoe hmoVmo.
2. g§Hw${MV AW© : amÁ`mMm à_wI, Ë`mMo gëcmJma, _§Ìr, {Za{Zamiçm {d^mJmMo à_wI `m§Mm
g_mdoe hmoVmo. Oo cmoH$ qH$dm A{YH$mar amOH$s` ì`dñWo_Ü`o YmoaU {Z{_©Vr d Ë`m YmoaUmÀ`m
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
48
A§_c~OmdUrgmR>r O~m~Xma AgVmV Ë`m§Mm g_mdoe hmoVmo. WmoS>Š`mV, ì`mnH$ AWu H$m`©H$mar
_§S>imV amÁ`à_wI, _§Ìr_§S>i Am{U emgZdJ© øm gdmªMm g_mdoe hmoVmo. Va g§Hw${MV ÑîQ>rZo {dMma
Ho$cm AgVm amÁ`à_wI Am{U Ë`mMo _§Ìr_§S>i `m§MmM H$m`©H$mar _§S>imV g_mdoe Ho$cm OmVmo. `mdê$Z
Ago åhUVm `oB©c H$s, H$m`©H$mar _§S>imMm {dMma _`m©{XV AWm©Zo hmoVmo.
❀
ì`m»`m :-
1.
cm° nmcoå~amo-
"YmoaU {Z{_©Vr H$m`m©er g§~§{YV Am{U {ZpíMV Ho$coë`m YmoaUm§À`m A§_c~OmdUrgmR>r O~m~Xma
Agcocr g§ñWm åhUOo H$m`©H$mar _§S>i hmo`.'
2.
am°_ _°{H«${S>g-
"amOH$s` g_mOmÀ`m emgZ H$ma^mamgmR>r Am¡nMm[aH$ CÎmaXm{`Ëd nma nmS>Umar g§ñWmJV
ì`dñWm åhUOo H$m`©H$mar _§S>i hmo`.'
WmoS>Š`mV Ago åhUVm `oB©c H$s, YmoaU {Z{_©Vr H$m`m©er g§~§{YV Am{U {ZYm©[aV Ho$coë`m
YmoaUmÀ`m A§_c~OmdUrcm O~m~Xma AgUmar ì`dñWm qH$dm g§ñWm åhUOo H$m`©H$mar _§S>i hmo`.
gd©gmYmaUnUo H$m`©H$mar _§S>imMm {dMma _`m©{XV AWm©Zo Ho$cm OmVmo.
❒
H$m`©H$mar _§S>imMo ñdê$n
H$m`©H$mar _§S>imMo ñdê$n nmhVmZm OJmVrc {d{^ÝZ amOH$s` ì`dñWm§Mm Aä`mg H$amdm
cmJVmo. H$m`©H$mar _§S>i qH$dm H$m`©H$mar nm{cH$m `mMo VrZ àH$ma nS>VmV.
1.
Zm_Ymar qH$dm Zm__mÌ H$m`©H$mar à_wI Am{U dmñV{dH$ H$m`©H$mar à_wI :-
gm_mÝ`nUo H$m`©H$mar _§S>imÀ`m à_wImcm Or g^m àmßV hmoVo, Ë`mdê$Z Zm__mÌ à_wI qH$dm
dmñV{dH$ à_wI Agm àH$ma nS>Vmo. g§{dYmZmË_H$ÑîQ>çm hm amÁ`mMm/amîQ´>mMm gdm}ÀM à_wI AgVmo.
Ë`mÀ`mM ZmdmZo g§nyU© XoemMm amÁ`H$ma^ma MmcVmo. àË`jmV Ë`mÀ`m A{YH$mamMm dmna H$m`Xo
_§S>imcm O~m~Xma AgUmao _§{Ì_§S>iM H$arV AgVo. åhUOoM dmñV{dH$ à_wI hm XOm© _§{Ì_§S>imcmM
{_iV AgVmo. CXm. ^maVmÀ`m amîQ´>nVtZm AZoH$ A{YH$ma Agco Var Vo n§VàYmZ d _§Ìr_§S>imÀ`m
åhUOoM H$m`©H$mar _§S>imÀ`m gëë`mZoM dmnaV AgVmV. B§½c§S>À`m amÁ`à_wImcm åhUOo amOm/amUr
`m§ZmgwÕm _§Ìr_§S>imÀ`m gëë`mZwgma amÁ`H$ma^ma H$amdm cmJVmo. `mMmM AW© ^maVmV d B§½c§S>_Ü`o
dmñV{dH$ gÎmm _§{Ì_§S>imÀ`mM hmVr AgVo.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
49
2.
EH$gÎmmH$ d AZoH$gÎmmH$ H$m`©H$mar _§S>io :-
A_o[aH$Z g§KamÁ`m_Ü`o H$m`©H$mar gÎmm AÜ`jmÀ`m hmVmV H|${ÐV Pmcocr AgVo. XoemÀ`m
amÁ`H$ma^mamÀ`m gmo`rgmR>r AÜ`j Amnë`m {dídmgmVrc cmoH$m§Zm ImVoà_wI åhUyZ {ZdS>Vmo d Vmo
ImVoà_wI AÜ`jmcm O~m~Xma amhÿZ H$m`© H$arV AgVmo. Ë`m§Zm ñdV§Ì ñWmZ ZgVo. EH$gÎmmH$
H$m`©H$mar _§S>im_Ü`o gd©gÎmm EH$mM ì`ŠVrÀ`m hmVr H|$ÐrV Pmcocr AgVo.
AZoH$gÎmmH$ H$m`©H$mar _§S>im_Ü`o H$m`©H$mar gÎmoMr dmQ>Ur AZoH$ ì`ŠVr qH$dm ì`ŠVrg_yhmÀ`m
_Ü`o Pmcocr AgVo. pñdËPcªS> `m XoemV Aer ì`dñWm Mmcy Agë`mMo Amnë`mcm {XgVo. nyduÀ`m
H$mir AZoH$ ì`ŠVrÀ`m hmVr H$m`©H$mar gÎmm Agcocr H$m`©H$mar _§S>i ñWmnZ Pmcocr hmoVr.
3.
g§gXr` H$m`©H$mar _§S>i Am{U AÜ`jr` H$m`©H$mar _§S>i :-
OJm_Ü`o gd©àW_ g§gXr` emgZ nÕVrMr gwédmV B§½c§S>_Ü`o Pmcr. 1947 Z§Va ^maVmZohr
g§gXr` emgZ nÕVrMm pñdH$ma Ho$cocm Amho. B§½c§S>_Ü`o amOm/amUr Am{U ^maVmV amîQ´>nVr Oar
KQ>ZmË_H$ à_wI Agco Var Iar dmñV{dH$ gÎmm n§VàYmZ d Ë`mMo _§{Ì_§S>i åhUOoM H$m`©H$mar._§S>i
dmnaV AgVo. Omon`ªV H$m`Xo_§S>imMm {dídmg H$m`©H$mar _§S>imda AgVmo, Vmon`ªV _§{Ì_§S>i (H$m`©H$mar
_§S>i) A{YH$mamda amhVo. H$m`©H$mar _§S>i H$m`Xo_§S>imcm O~m~Xma amhÿZ H$m`© H$arV AgVo.
AÜ`jr` emgZ nÕVrV AÜ`j hm gmd©{ÌH$ {ZdS>UwH$sZo {d{eîQ> H$m`©H$mcmH$[aVm {ZdSy>Z
{Xcocm AgVmo. AÜ`j hmM Iam dmñV{dH$ à_wI AgVmo. XoemMm amÁ`H$ma^ma Mmc{dÊ`mgmR>r Vmo
Ë`mcm `mo½` dmQ>oc Ë`mcm d Amnë`m OdiÀ`m ì`ŠVrcm ImVoà_wI åhUyZ Zo_UyH$ H$arV AgVmo.
amîQ´>mÜ`jmZo ImVoà_wI Ho$coë`m ì`ŠVr Ë`mcm O~m~Xma AgVmV. Ë`m_wio AÜ`jr` emgZ nÜXVrV
H$m`©H$mar _§S>i H$m`Xo_§S>imcm O~m~Xma amhV Zmhr. H$m`©H$mar _§S>i d H$m`Xo _§S>i `m§Mr A{YH$ma
joÌo doJdoJir AgVmV.
4.
pñdËPcªS>Mo _§S>cmË_H$ H$m`©H$mar _§S>i :-
g§gXr` d AÜ`jr` emgZnÜXVrMo JwU{deof EH$Ì AmUÊ`mMm à`ËZ pñdËPcªS>À`m _§S>cmË_H$
H$m`©H$mar _§S>imV Ho$cm Amho. OJmVrc H$moUË`mhr XoemV Aer _§S>cmË_H$ nÕVr ApñVËdmV Zmhr.
`m nÜXVrV AÜ`jr` d g§gXr` emgZ ì`dñWoMm gw§Xa {_cm\$ Pmcm Amho. pñdËPcªS>À`m g§KamÁ`mMo
H$m¡pÝgc Á`m {d{eîQ> H$mcmdYrgmR>r {ZdS>coco AgVo Vmon`ªV Vo nXmda amhVo. åhUyZ Vo AÜ`jr`
emgZ nÜXVrer gmå` Amho. VgoM _§S>cmË_H$ H$m`©H$mar _§S>i, g§gXr` emgZ ì`dñWoà_mUo H$m`Xo
_§S>imZo {ZdSy>Z {Xcoco AgVo. nU Vo ~aImñV H$aÊ`mMo A{YH$ma H$m`Xo_§S>imcm ZgVmV. `m AWm©Zo
ho H$m`©H$mar _§S>i g§gXr` emgZ ì`dñWoer gmå` dmQ>Vo. pñdËPcªS>À`m H$m`©H$mar _§S>imV gmV gXñ`
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
50
AgVmV. Ë`m§Mr {ZdS> Mma dfmªgmR>r H$aÊ`mV `oVo. `m gmV gXñ`mVyZM EH$mMr {ZdS> g^mnVr åhUyZ
EH$ dfm©gmR>r hmoVo. na§Vw cmJmonmR> XmoZ df} g^mnVr hmoVm `oV Zmhr. {ZdS>cocm g^mnVr hmM
g§KamÁ`mMm AÜ`j `m ZmË`mZo H$m`© H$aVmo. VmoM g§KamÁ`mMm AÜ`j AgVmo. H$m`©H$mar _§S>imVrc
gmVhr gXñ`m§Zm g^mnVr hmoÊ`mMr g§Yr {_iVo. pñdËPc©S>À`m H$m`©H$mar _§S>imMr gdm©V _hÎdnyU©
~m~ åhUOo g^mnVr åhUOo A_o[aHo$À`m AÜ`jmà_mUo à_wI ZgyZ Ë`mMr gÎmm _§S>imVrc BVa ghm
gXñ`mà_mUoM AgVo.
àW_Xe©Zr pñdËPcªS>Mo H$m`©H$mar _§S>i g§gXr` dmQ>Vo. H$maU `m _§S>imVrc gXñ` gm_mÝ`V:
{d{Y_§S>imMo gXñ` AgVmV. nU H$m`©H$mar _§S>imda {ZdS> Pmcr H$s, H$m`Xo_§S>imMm amOrZm_m
Úmdm cmJVmo. ho H$m`©H$mar _§S>i njr` amOH$maUmnmgyZ A{cßV AgVo. pñdËPcªS>Mo H$m`©H$mar _§S>i
OJmVrc gdm©V pñWa _§{Ì_§S>i åhUyZ AmoiIco OmVo. VgoM H$m`©H$mar _§S>imcm {ZdS>Ê`mMo ñdmV§Í`
H$m`Xo_§S>imcm Agco Var ~aImñV H$aÊ`mMo ñdmV§Í` Zmhr. em§VVm d gwì`dñWm amIUo Am{U
naamîQ´>r` g§~§Y gm§^miUo, A§XmOnÌH$ V`ma H$aUo d emgH$ dJm©Mr Zo_UyH$ H$aUo, àemgH$
Ý`m`XmZmMo H$m`© H$mhr à_mUmV H$aUo B. H$m`} `m H$m`©H$mar _§S>imcm H$amdr cmJVmV.
5.
gmopìhEQ> a{e`mMo H$m`©H$mar _§S>i :-
a{e`mVrc àemgZmcm H|$Ðq~Xÿ åhUOo a{e`Z _§{Ì_§S>i hmo`. `m _§{Ì_§S>imcm a{e`mMo gaH$ma
Ago åhUVmV. ^maV d B§½c§S> `m XoemVrc _§{Ì_§S>imà_mUo Ë`mMo ñdê$n WmoS>o\$ma gmå` Amho.
gmopìhEQ> a{e`mMo H$m`©H$mar _§S>i `m amîQ´>m§er H$mhr ~m~VrV OwiUmao Agco Var Ë`mMo ñdê$n g§gXr`
d AÜ`jr` emgZ ì`dñWogmaIo Zmhr. na§Vw _§{Ì_§S>i gm§{KH$ H$m`Xo_§S>imcm O~m~Xma Amho. åhUyZ
O~m~XmarMo VÎd g§{dYmZmV A§V^w©V H$ê$Z g§{dYmZ {Z_m©Ë`m§Zr g§gXr` cmoH$emhrMm Am^mg {Z_m©U
Ho$cm Amho. _§Í`mMr {ZdS> VÎdV: Oar gwàr_ gmopìhEQ> H$arV Agco Var àË`jmV H$å`w{ZñQ> njmÀ`m
{à{g{S>`_Zo Ë`m§Mr {ZpíMVr Ho$cocr AgVo. `m XoemZo pñdH$macoë`m {dMmagaUr_wio, {Z`mo{OV
AW©ì`dñWo_wio d hþHy$_emhr emgZnÜXVr_wio `m amîQ´>mVrc H$m`©H$mar _§S>imMo ñdê$n OJmVrc BVa
H$m`©H$mar _§S>imnojm {^ÝZ Amho. `m H$m`©H$mar _§S>imcm gd© {d^mJm§À`m H$m`m©Mo g§H$cZ d g§`moOZ
H$aUo, amîQ´>mMr {Z`mo{OV ì`dñWm d A§XmOnÌH$mà_mUo H$m`© H$aUo, A§VJ©V em§VVm d gwì`dñWm
gm§^miUo, naH$s` g§~§Ymda XoIaoI R>odUo BË`mXr H$m`} H$amdr cmJVmV.
❒
H$m`©H$mar _§S>imMr H$m`} d ^y{_H$m
nyduÀ`m H$mir em§VVm Am{U g§ajU EdT>o joÌ emgZmMo _`m©{XV hmoVo. Z§Va OJmVrc AZoH$
Xoem§Zr H$ë`mUH$mar amÁ`mgm pñdH$ma Ho$cm Va gÜ`m OmJ{VH$sH$aUm_wio H$m`©joÌm_Ü`o _moR>çm à_mUmV
dmT> Pmcocr Amho. emgZ g§ñWoÀ`m O~m~Xmè`m Am{U H$m`©joÌ `mV gVV dmT> hmoV Amho. Ë`m
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
51
n[aUm_r, H$m`©H$mar _§S>imÀ`m H$m_m§Mr {ZpíMVr H$aVm `oV Zmhr. Varhr H$m`©H$mar _§S>imÀ`m H$m_m§Mr
{d^mJUr gd©gmYmaUnUo KQ>ZmË_H$ H$m`} d amOH$s` H$m`} Aer XmoZ {d^mJmV Ho$cr OmVo.
(I)
KQ>ZmË_H$ H$m`} :-
AmYw{ZH$ H$mim_Ü`o OJmVrc gd© Xoem§Zr g§{dYmZmMm pñdH$ma Ho$cocm Amho. Ë`m_wio g§{dYmZmV
Z_yX Ho$coë`m qH$dm {c{IV Ho$coë`m H$m`m©Mm g_mdoe KQ>ZmË_H$ H$m`} åhUyZ CëcoI Ho$cm OmVmo.
Aem àH$maMr H$m`} nwT>rcà_mUo :-
1.
H$m`Xo{df`H$ H$m`© :-
OJmVrc ~hþVoH$ gd© amîQ´>mVrc H$m`©H$mar {d^mJmcm H$m`Xo_§S>imÀ`m joÌmV WmoS>r\$ma gÎmm
{Xcocr AgVo. gÎmm {H$Vr à_mUmV H$m`©H$mar _§S>imcm {_iy eHo$c ho emgZg§ñWoÀ`m àH$mamda
Adc§~yZ Amho. g§gXr` emgZ nÜXVr_Ü`o H$m`Xo_S>i d H$m`©H$mar _§S>i `m§À`m_Ü`o K{ZîR> g§~§Y
AgVmV. H$maU H$m`Xo _§S>im_Ü`o Á`m amOH$s` njmcm ~hþ_V àmßV hmoVo. Ë`m amOH$s` njmÀ`m
ZoË`mcm n§VàYmZnXr amîQ´>à_wImH$Sy>Z Zo_co OmVmo d Vmo n§VàYmZnXr Zo_UyH$ Pmë`mZ§Va Amnco
_§{Ì_§S>i {_Zm©U H$aVmo. Ë`m_wioM H$m`Xo _§S>imMo A{YdoeZ ~mocdUo, ñW{JV H$aUo, H$m`Xo_§S>i
~aImñV H$aUo, ZdrZ {ZdS>UyH$m KS>dyZ AmUUo B. A{YH$ma H$m`©H$mar _§S>imcm {Xcoco AgVmV. gd©
_hÎdmMr {dYo`Ho$ H$m`©H$mar _§S>imH$Sy>Z _m§S>cr OmVmV Am{U Vr _§Oya H$ê$Z KoÊ`mMr ì`dñWm
H$m`©H$mar _§S>imH$Sy>Z hmoVo.
AÜ`jr` emgZ ì`dñWo_Ü`o gÎmm {d^mOZ VÎdmMm pñdH$ma Ho$ë`m_wio H$m`©H$mar _§S>imcm
_moR>çm à_mUmV H$m`Xo{df`H$ H$m`} H$amdr cmJV ZmhrV. `m nÜXVrV H$m`Xo_§S>imMo A{YdoeZ H$Yr
gwê$ hmoUma ho {ZpíMV Ho$coco Agë`m_wio H$m`©H$mar _§S>imcm A{YdoeZ ^adÊ`mMm A{YH$ma amhV
Zmhr. AÜ`jr` nÕVrV H$m`©H$mar à_wImcm H$m`Xo_§S>imVM àË`j[aË`m {dYo`Ho$ _m§S>Vm `oV ZmhrV.
_mÌ H$m`Xo_§S>im_m\©$V H$m`Xo H$ê$ Úmdo cmJVmV. A_o[aH$Z H$m`©H$mar à_wImcm ZH$mam{YH$ma dmnaVm
`oVmo.
2.
Am{W©H$ A{YH$ma :-
AmYw{ZH$ H$mim_Ü`o n¡emMr JaO _moR>çm à_mUmV ^mgy cmJcr. gm_m{OH$ ñW¡`© Am{U Am{W©H$
àJVr hr C{ÔîQ>ço gmÜ` H$aÊ`mÀ`m ÑîQ>rZo CËnÝZ {_i{dUo d IM© H$aUo hr H$m`} emgZmcm H$amdr
cmJVmV. AW©{d^mJmH$S>o hr O~m~Xmar gmon{dcocr AgVo. Ë`m_wio {Z`moOZ H$aUo, Am{W©H$ `moOZmMo
g§MmcZ H$aUo, XoemMo A§XmOnÌH$ V`ma H$aUo, H$m`Xo _§S>imH$Sy>Z A§XmOnÌH$mg _mÝ`Vm KoUo d _§Oya
Pmcoë`m A§XmOnÌH$mMr A§_c~OmdUr H$aUo hr _hÎdmMr H$m`} H$m`©H$mar _§S>imcm H$amdr cmJVmV.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
52
3.
Ý`m`mc`rZ H$m`} :-
amîQ´>mÀ`m H$m`©H$mar à_wImcm Ý`m`mc`rZ joÌmV H$mhr A{YH$ma XoUo Amdí`H$ AgVo. ì`ŠVrÀ`m
ñdmV§Í`mgmR>r d g§{dYmZmÀ`m ajUmgmR>r Ý`m`_§S>i _hÎdmMo Agco Varhr _mZdVoÀ`m ÑpîQ>H$moZmVyZ
H$m`©H$mar à_wImcm H$mhr Ý`m`mc`rZ A{YH$ma XoUo Amdí`H$ Amho. Ý`m`m{Yem§nwT>o Amcoë`m g~i
nwamì`mdê$ZM Ý`m`m{Ye H$m`ÚmZwgma {ZH$mc XoV AgVmo. gdm}ÀM emgH$ `m ZmË`mZo AnamÜ`mMr
{ejm H$_r H$aUo, Ý`m`m{YemMr {Z`wŠVrH$aUo, gaH$mar H$_©Mmar d ZmJ[aH$ `m§À`mVrc g§Kf©
{_Q>{dÊ`mMo H$m`© H$aUo, amOH$s` ~§Xr, H«$m§{VH$mar Am§XmocZmV H$m_ H$aUmè`m ì`ŠVrZm j_mXmZ
H$aÊ`mMm A{YH$ma H$m`©H$mar _§S>imcmM AgVmo.
4.
A§VJ©V amÁ`H$ma^ma :-
amîQ´>m§VJ©V amÁ`H$ma^mamMr g§nyU© O~m~Xmar H$m`©H$mar _§S>imda AgVo. em§VVm d gwì`dñWm
R>odUo Am{U H$m`Xo_§S>imZo Ho$coë`m H$m`ÚmMr A§_c~OmdUr H$aUo hr H$m`} H$m`©H$mar _§S>imcm H$amdr
cmJVmV. amîQ´>m§VJ©V g§nyU© àemgZmda {Z`§ÌU R>odUo, àemgZmcm AmXoe XoUo, àemgH$s` A{YH$mè`m§Mr
{Z`wŠVr H$aUo, àemgZmÀ`m {d{dY {d^mJm_Ü`o g_Ýd` gmYUo, `m gd© H$m`m©gmR>r H$m`©H$mar _§S>i
_VXma (OZVm) amOH$s` nj d H$m`Xo_§S>i `m§À`m àVr O~m~Xma AgVo. A_o[aHo$V AÜ`jmcm d[aîR>
A{YH$mè`m§À`m Zo_UyH$m H$aÊ`mMm A{YH$ma Agcm Var Aem Zo_UwH$m§Zm {gZoQ>Mr _mÝ`Vm ¿`mdr
cmJVo.
5.
g§ajU Am{U `wÕ :-
gÚpñWVrV n[apñWVr_Ü`o {dMmagaUrÀ`m g§Kfm©_wio gwa{jVVoMm àíZ {Z_m©U Pmcocm Amho.
XoemMr ^m¡Jmo{cH$ EH$Vm {Q>H$dyZ naH$s` AmH«$_UmnmgyZ g§ajU H$aUo hr H$m_o _w»`V: H$m`©H$mar
à_wImcm Am{U H$m`©H$mar _§S>imcm H$amdr cmJVo. g§ajUmÀ`m ÑîQ>rZo amîQ´> gwgÁO AgUo Amdí`H$
Agë`m_wio g¡Ý`, eñÌo Am{U `wÕgm_J«r øm ~m~VrV gVV H$m`©H$mar _§S>i OmJê$H$ AgUo Amdí`H$
AgVo. H$m`©nm{cHo$Mm AÜ`j hm amÁ`mMm gagoZmnVr AgVmo. Ë`m_wio d[aîR> g¡Ý`m{YH$mè`m§Mr {Z`wŠVr
H$aUo, àg§Jr nXmdê$Z Xÿa H$aUo B. H$m`} H$amdr cmJVmV. `wÜX H$mimV AmUr~mUrMr n[apñWVr cjmV
KodyZ AZoH$ {Z`§ÌUo Am{U {Z~ªY KmcÊ`mMr gÎmm H$m`©H$mar à_wImcm {Xcr OmVo. g§ajUmÀ`m
ÑpîQ>H$moUmVyZ H$m`©H$mar _§S>i gVV Amncr A{YH$mamMr joÌ dmT>drV AgVmV.
6.
naamîQ´> YmoaUmMo H$m`© :-
AmYw{ZH$ H$mim_Ü`o àË`oH$ amîQ´>mMo namdc§{~Ëd dmT>V Mmcco Amho. Amnë`m XoemMo BVa
Xoemer ì`mnmar, gm§ñH¥${VH$ d Am{W©H$ g§~§Y àñWm{nV H$aÊ`mMo H$m`© H$m`©H$mar _§S>imcm H$amdo
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
53
cmJVo. gdm©V _hÎdmMo åhUOo Amnë`m XoemMo naamîQ´> YmaoU AmIUo d Ë`m§Mr A§_c~OmdUr
H$aÊ`mMo H$m`© H$m`©H$mar _§S>imcm H$amdo cmJVo.
(II)
H$m`©H$mar _§S>imMr amOH$s` H$m`} :-
H$m`©H$mar _§S>imcm Á`m àH$mao g§{dYmZmË_H$ H$m`} H$amdr cmJVmV Ë`mMà_mUo Ë`mcm amOH$s`
H$m`}hr nwT>rcà_mUo H$amdr cmJVmV.
1.
ZoV¥ÎdmMo H$m`© :-
amOH$s` nj, X~md JQ>, gm_m{OH$ g§ñWm `m_wio H$m`©H$mar _§S>imÀ`m ZoV¥Îdmcm Iyn _hÎd
àmßV Pmcoco Amho. H$m`©H$mar _§S>imcm g§K{Q>V H$aUo, H$m_H$mOm{df`r {ZU©` KoUo, KoVcoë`m {ZU©`mMo
g_W©Z H$aUo, KoVcoë`m {ZU©`mg cmoH$_VmMm d à{V{ZYrMm nmqR>~m àmßV H$ê$Z KoUo, {Z`moOZmMr
ì`dpñWV A§_c~OmdUr H$aUo B. amOH$s` H$m`} H$m`©H$mar _§S>imVrc ZoV¥Ëdmcm H$amdr cmJVmV.
2.
O~m~Xmar d CÎmaXm{`ËdmMo H$m`© :-
H$m`©H$mar _§S>i KoVcoë`m {ZU©`m§Mr A§_c~OmdUr ZmoH$adJm©Ûmao H$aVo. `m {ZU©`mMr
A§_c~OmdUrgmR>r emgH$s` ZmoH$aXma dJ© OZVocm Am{U H$m`Xo_§S>imcm O~m~Xma ZgVmo d
CÎmaXm{`Ëd hr pñdH$maV ZgVmo. Ë`mgmR>r ZmoH$aemhr_Ü`o H$m`©nm{cH$mM OZVocm Am{U H$m`Xo_§S>imcm
O~m~Xma AgVo. OJmVrc H$moUË`mhr XoemVrc H$m`©H$mar _§S>imMo ApñVËd {ZU©`mdaM AmYm[aV
AgVo. H$m`©H$mar _§S>i Amnë`m H$m`m©gmR>r H$m`Xo_§S>imcmM O~m~Xma amhÿZ H$m`© H$aVo. AmYw{ZH$
H$mim_Ü`o àË`oH$ H$m`m©gmR>r H$m`©H$mar _§S>imcm O~m~Xma Yaco OmVo.
3.
à{V{ZYrËdmMo d EH$mË_rH$aUmMo H$m`© :-
OZVm Am{U emgZ `m§À`m_Ü`o à^mdr d g_PmoË`mMo g§~§Y {Z_m©U H$aÊ`mMo H$m`© H$m`©H$mar
_§S>imcm H$amdo cmJVo. amOH$s` ì`dñWo_Ü`o Agcoco {d^ŠV g§ñWmV§J©V ì`dñWm_Ü`o g§`moOZ Am{U
EH$mË_rH$aU H$aUo. Aem AZoH$ nÜXVrZo H$m`©H$mar _§S>i ho amOH$s` ì`dñWocm EH$mË_ H$aÊ`mMo d
gm_m{OH$ {hVg§~§YmMo à{V{ZYrËd H$aÊ`mMo H$m`© H$aVo.
4.
d¡Mm[aH$ _§WZ d {dMma {ZU©`mMo H$m`© :-
H$m`©H$mar _§S>imcm {ZU©` KoÊ`mnydu {dMma{d{Z_` H$amdm cmJVmo. Ë`mgmR>r {d{dY {df`mMr
_m{hVr Jmoim H$aUo, gyMZm§Mo g§MmcZ H$aUo BË`mXr H$m`} d¡Mm[aH$nyd©H$ H$amdr cmJVmV. Ë`mgmR>r
H$m`©H$mar _§S>i {d{dY ImË`mda d {d^mJmda {Z`§ÌU R>odyZ Ë`m§Zm AmXoe d _mJ©Xe©Z H$arV AgVo.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
54
(III)
BVa H$m`} :-
AmYw{ZH$ H$mimV H$m`©H$mar _§S>imMo H$m`©joÌ Am{U _hÎd dmT>V Mmcco Agë`m_wio darc
H$m`mª~amo~aM BVa AZoH$ H$m`} H$m`©H$mar _§S>imcm H$amdr cmJVmV. g_mOmMr gdmªJrU àJVr KS>dyZ
AmUÊ`mgmR>r Am{U OmJ{VH$sH$aUm_Ü`o {Z`moOZ~Õ Am{W©H$ {dH$mg KS>dyZ AmUÊ`mgmR>r {Xdg|{Xdg
H$m`©H$mar _§S>imcm ZdZdrZ O~m~Xmè`m pñdH$mamì`m cmJV AmhoV. OJmVrc H$moUË`mhr Xoem_Ü`o
H$moUVrhr emgZ ì`dñWm Agmo, AH$pñ_VnUo g§H$Q>o CX²^dÊ`mMr eŠ`Vm ZmH$maVm `oV Zmhr. Aem
g§H$Q>m§Mm `eñdrnUo _wH$m~cm H$aÊ`mgmR>r g§{dYmZmZwgma H$m`©H$mar _§S>imcm g§H$Q>H$mcrZ A{YH$ma
{Xcoco AgVmV.
* ñd`§-AÜ``Z àíZ-1 *
❑
[aH$må`m OmJr `mo½` n`m©` {ZdSy>Z {dYmZo nwÝhm {chm.
1. H$m`©H$mar _§S>imÀ`m à_wImcm Or gÎmm àmßV hmoVo, Ë`mdê$Z ............ d .............
Ago H$m`©H$mar à_wImMo àH$ma nS>VmV.
2. ............... g§KamÁ`m_Ü`o H$m`©H$mar gÎmm AÜ`jmÀ`m hmVmV H|$ÐrV Pmcocr Amho.
3. OJm_Ü`o gd©àW_ g§gXr` emgZ nÕVrMr gwédmV XoemV gwê$ Pmcr.
4. pñdËPcªS>À`m "_§S>cmË_H$ H$m`©H$mar _§S>imV' ............. d ............ emgZnÜXVrMm
JwU{deof EH$Ì AmUÊ`mMm à`ËZ Ho$cm Amho.
5. a{e`Z _§{Ì_§S>imcm a{e`mMo ........... åhUVmV.
6. g§{dYmZmV VaVyX Ho$coë`m qH$dm {c{IV Ho$coë`m H$m`m©Mm g_mdoe ................. H$m`}
åhUyZ CëcoI Ho$cm OmVmo.
7. OZVm Am{U emgZ `m§À`m_Ü`o à^mdr d g_PmoË`mMo g§~§Y {Z_m©U H$aÊ`mMo H$m`©
............... cm H$amdo cmJVo.
❒
H$m`©H$mar _§S>imMo àH$ma
(A) g§gXr` H$m`©H$mar _§S>i.
(~) AÜ`jr` H$m`©H$mar _§S>i.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
55
{d{dY ì`dñWm§_Ü`o àË`j H$m`©aV AgUmam KQ>H$ åhUOo H$m`©H$mar _§S>i hmo`. `m H$m`©H$mar
_§S>imMo AZoH$ àH$ma nS>VmV, na§Vw àñVwV àH$aUm_Ü`o g§gXr` H$m`©H$mar _§S>i Am{U AÜ`jr`
H$m`©H$mar _§S>i `m§Mm g{dñVa Aä`mg nwT>rcà_mUo :-
(A) g§gXr` emgZ nÕVr/ì`dñWm :Á`m emgZì`dñWo_Ü`o H$m`©H$mar _§S>i H$m`Xo _§S>imcm O~m~Xma Yê$Z amÁ`H$ma^ma H$aVo
qH$dm MmcdVo Ë`mg g§gXr` emgZ nÜXVr Ago åhUVmV. `m emgZ nÕVrV _§{Ì_§S>i ho dmñV{dH$
H$m`©H$mar _§S>i AgVo. g§gXr` H$m`©H$mar nm{cHo$Mr {Z{_©Vr H$m`Xo _§S>imH$Sy>Z hmoV Agcr Var nU
{VMm H$mcmdYr H$m`Xo_§S>imÀ`m _Ouda AgVmo. `m nÜXVrcm O~m~Xma emgZ nÕVr Agohr
åhUVmV. cmoH$emhr emgZ nÕVrV H$m`Xo_§S>i d H$m`©H$mar _§S>i `m§À`m nañnag§~§YmVyZ g§gXr`
emgZ nÕVrMm CX` Pmcm. g§gXr` emgZ nÕVrMm CX` hm B§½c§S> `m XoemV Pmcm. åhUyZ B§½c§S>cm
g§gXr` emgZ nÕVrMr OZZr Ago åhUVmV. VgoM B§½c§S>Mr g§gXr` emgZ nÕVr hr OJmVrc gdm©V
OwZr nÕVr Amho.
g§gXr` emgZ nÕVrV gÎmmYre hm dmñV{dH$ d Zm_Ymar qH$dm Zm__mÌ AgVmo. B§½c§S>_Ü`o
amOm hm Zm_Ymar gÎmm à_wI AgVmo. ^maV d BQ>cr `m XoemV amîQ´>nVr qH$dm AÜ`j hm Zm_Ymar
à_wI AgVmo. g§gXr` emgZnÕVrV gÎmoMr gd© gyÌo H$m`Xo_§S>imcm O~m~Xma Agcoë`m n§VàYmZ d
_§{Ì_§S>imH$S>o AgVo. ^maV, \«$mÝg d BQ>cr `m Xoem_Ü`o _§{Ì_§S>imcm KQ>ZmË_H$ ñWmZ Amho. ^maV
d BQ>cr `m Xoem_Ü`o amîQ´>nVr hm {Zdm©{MV AgVmo. _mÌ Ë`mMr gÎmm Zm__mÌ AgVo. ^maVmV
g§{dYmZm_Ü`o gd© gÎmm amîQ´>nVrÀ`m hmVr Agcr Var {VMm dmna n§VàYmZ d Ë`m§Mo _§{Ì_§S>i H$arV
AgVo. ^maVmVrc _§{Ì_§S>i g§gXocm (H$m`Xo _§S>imcm) O~m~Xma amhÿZ H$m`© H$aVo. g§gXr` emgZ
nÕVrV gÎmm {d^mJUrÀ`m VÎdmZwgma H$m`Xo_§S>i d H$m`©H$mar _§S>i `m§Mo H$m`© nañnamdc§~r
Agë`m_wio `m XmoÝhr_Ü`o gwg§dmX AgVmo. _§{Ì_§S>imVrc àË`oH$ _§Ìr hm H$m`Xo_§S>imMm gXñ` AgVmo.
_§{Ì_§S>i ho H$m`Xo _§S>imcm O~m~Xma AgVo.
❒
g§gXr` emgZ nÕVrMr d¡{eîQ>ço :-
1.
KQ>ZmË_H$ ñWmZ na§Vw Zm_Ymar à_wI :-
g§gXr` emgZ nÕVr_Ü`o KQ>ZmË_H$ gÎmm à_wI hm B§½c§S>_Ü`o amOm qH$dm amUr AgVo Va
^maVmV amîQ´>nVr hm AgVmo. na§Vw Iè`m AWm©Zo àË`jmV gÎmm hr n§VàYmZ d Ë`m§Mo _§{Ì_§S>i
dmñV{dH$nUo nhmV AgVo. Ë`m_wio g§gXr` emgZ nÜXVrV KQ>ZmË_H$ à_wI d dmñV{dH$ à_wI Aer
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
56
{d^mJUr nhmd`mg {_iVo. amOm d amîQ´>nVr ho n§VàYmZ d _§{Ì_§S>i `m§À`m gëë`mà_mUo H$m`© H$arV
AgVmV.
2.
gm_wXm{`H$ O~m~XmarMo VÎd :-
g§gXr` emgZnÜXVr_Ü`o gm_wXm{`H$ O~m~XmarÀ`m VÎdmcm Iyn _hÎd Amho. B§½c§S> d ^maV
`m amîQ´>m§À`m g§gXoMo R>iH$ d¡{eîQ>ço åhUyZ gm_wXm{`H$ O~m~XmarMo VÎdmcm Iyn _hÎd AgVo.
^maVmV _§{Ì_§S>i ho H$m`Xo _§S>imcm Ë`mÀ`m gd© H$m`Xoera d H$m`©H$mar H¥$Ë`m§gmR>r O~m~Xma AgVo.
hr O~m~Xmar gm§{KH$ ñdê$nmMr AgVo. H$m`Xo_§S>imÀ`m {dídmgmÀ`m AmYmamda _§{Ì_§S>i ApñVËdmV
`oVo d H$m`©aV amhVo.
3.
H$m`Xo_§S>imMm gXñ` :-
_§{Ì_§S>i åhUOo H$m`Xo_§S>imMr EH$ g{_Vr AgVo. _§{Ì_§S>imVrc àË`oH$ ImË`mMm _§Ìr
g§gXoÀ`m XmoÝhrn¡H$s EH$m g^mJ¥hmMm gXñ` AgVmo. Oa {Z`wŠV Ho$cocm EImXm _§Ìr g§gXoMm gXñ`
Zgoc Va Ë`mcm ghm _{hÝ`mÀ`m nydu g§gXoÀ`m XmoÝhr g^mJ¥hmn¡H$s H$moUË`mhr EH$m g^mJ¥hmMo
gXñ`Ëd àmßV H$amdo cmJVo. AÝ`Wm _§ÌrnX aÔ hmoVo.
4.
n§VàYmZmMo ZoV¥Îd loîR> :-
g§gXr` emgZ nÜXVrV n§VàYmZ hm _§{Ì_§S>imMm à_wI ZoVm AgyZ Vmo Ë`mÀ`m amOH$s` njmMm
hr ZoVm AgVmo. n§VàYmZ hm OZVoMm Iam ZoVm AgVmo. _§{Ì_§S>imÀ`m ~¡R>H$m KodyZ _§Í`m§Zm gyMZm d
_mJ©Xe©Z H$ê$Z {Z`§ÌU R>odUo ho n§VàYmZmMo à_wI H$m`© AgVo. `m_wioM n§VàYmZmMo ZoV¥Ëd g§gXr`
emgZ nÕVrV loîR> _mZco OmVo.
5.
g§gX gmd©^m¡_ :-
g§gXr` emgZ nÜXVrV g§gX gmd©^m¡_ AgVo. H$maU H$moUË`mhr {df`mda H$m`Xo H$aÊ`mMm
A{YH$ma Amho. ^maV d B§½c§S> `m Xoem§_Ü`o g§gXr` emgZ nÕVr AgyZ g§gX hr gmd©^m¡_ AgVo.
g§gXoZo Ho$coë`m H$m`Úm{damoYmV H$moUË`mhr ì`ŠVrcm d g§ñWocm gdm}ÀM Ý`m`mc`mV OmVm `oV Zmhr.
6.
{damoYr nj :-
cmoH$emhr ì`dñWm cmoH$m§À`m gh_VrVyZ Am{U {damoYr njmÀ`m {Q>Ho$VyZ MmcV AgVo. g§gXr`
emgZ ì`dñWo_Ü`o ~hþ_V Agcocm amOH$s` nj gÎmmYmar ~ZVmo Va nam^yV amOH$s` nj à^mdrnUo
gÎmmYmar amOH$s` njmda {Z`§ÌU R>odVmo. `mMmM AW© gÎmmê$T> njmda A§Hw$e R>odÊ`mMo H$m`© {damoYr
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
57
nj H$arV AgVmo. na§Vw gj_ Ago {Z`§ÌU R>odÊ`mgmR>r eŠVremcr {damoYr nj AgUo JaOoMo
AgVo. AcrH$S>À`m H$mim_Ü`o B§½c§S> d ^maV `m Xoem_Ü`o AmKmS>r gaH$mao ñWmnZ Pmcocr nhmd`mg
{_iVo.
7.
H${ZîR> g^mJ¥hmMo {dgO©Z :-
g§gXr` emgZì`dñWo_Ü`o _§{Ì_§S>i H${ZîR> g^mJ¥hmcm O~m~Xma AgVo Ago Agco Var H$mhr
doim H$m`Xo_§S>i (nmc©_|Q>) d H$m`©H$mar _§S>i (_§{Ì_§S>i) `m§À`m_Ü`o g§Kfm©Mo àg§J AmoT>dVmV. `m
g§Kfm©_wio H${ZîR> g^mJ¥h ~aImñV H$ê$Z VoWo Zì`mZo {ZdS>UyH$m KoVë`m OmVmV. ^maVmV n§VàYmZ
amîQ´>nVrcm {dZ§Vr H$ê$Z Va B§½c§S>_Ü`o n§VàYmZ amOmcm {dZ§Vr H$ê$Z H${ZîR> g^mJ¥h {dg{O©V
H$aÊ`mV `oVo.
❒
g§gXr` emgZ nÕVrMo JwU d Xmof :-
❀
JwU :-
1.
gwg§dmX :-
g§gXr` emgZ nÕVrV H$m`Xo_§S>i d H$m`©H$mar _§S>i (_§{Ì_§S>i) `m§À`m_Ü`o gwg§dmX {Z_m©U
hmoV AgVmo. H$m`©H$mar _§S>imMo Vm|S> nyd}g Va H$m`Xo_§S>imMo Vm|S> npíM_og hmoV Zmhr. H$maU
_§{Ì_§S>i ho g§gXoÀ`m XmoÝhr g^mJ¥hmVrc gXñ`m_YyZ {ZdS>coco AgVo. VgoM H${ZîR> g^mJ¥hmMm
Omon`ªV _§{Ì_§S>imda {dídmg AgVmo Vmon`ªVM _§{Ì_§S>i d n§VàYmZ (H$m`©H$mar _§S>i) gÎmoda amhVo.
Oa H${ZîR> g^mJ¥hmZo A{dídmg ì`ŠV Ho$cm Va _§{Ì_§S>i d n§VàYmZ nm`CVma hmoVmV. `m
H$maUm_wio H$m`©H$mar _§S>i d g§gX `m§À`m_Ü`o gwg§dmX Zoh_rM AgVmo.
2.
cmoH$emhrMm gdm}ËH¥$îR> A{dîH$ma :-
H$m`Xo_§S>imMo gmVË`mZo d n[aUm_H$maH$nUo H$m`©H$mar _§S>imda {Z`§ÌU AgVo. Ë`m_wio
OZVoÀ`m gmd©^m¡_ËdmMo VÎd àË`jmV g§gXr` emgZ nÜXVrV AmUco OmVo. åhUyZ cmoH$emhrMm
gdm}ËH¥$îQ> A{dîH$ma g§gXr` emgZ nÕVrV àË``mcm `oVmo. H${ZîR> g^mJ¥hmVrc gXñ` ho àË`j
OZVoVyZ {ZdSy>Z `oVmV, Ë`m_wio `m gXñ`m§Zr Amnë`m H$V©ì`mV qH$dm H$m`m©V MwH$manUm d
~oO~m~XmanUm Ho$cm AgVm nwÝhm {ZdSy>Z `oÊ`mMr eŠ`Vm \$maM H$_r AgVo. {damoYr njmÀ`m
ApñVËdm_wio ho H$m`© nma nmS>co OmVo. {damoYr njmÀ`m {damoYm_wio gÎmmYmar njmcm Amnë`m
H$m`m©Vrc MwH$m§Mr XþéñVr H$aVm `oVo.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
58
3.
amOH$s` {ejU :-
cmoH$m§À`m amOH$s` {ejUmÀ`m CÔoemZo g§gXr` emgZ nÕVr _hÎdmMr ^y{_H$m ~OmdVo. H$maU
gÎmmàmßVr~amo~aM {_idcocr gÎmm {Q>H$dÊ`mgmR>r OZVoMr Zoh_rM AZwHy$cVm Amdí`H$ AgVo.
cmoH$_V {damoYmV Joë`mg ~hþ_V AgyZ XoIrc EImÚm _§Í`mcm qH$dm g§nyU© _§{Ì_§S>imcm amOrZm_m
Úmdm cmJVmo. CXm. 1962 gmcr MrZÀ`m AmH«$_UmZ§Va g§ajU _§Ìr H¥$îU _oZZ `m§Zm ^maVr`
OZVoÀ`m {Q>Ho$_wio Amnco _§{ÌnX J_dmdo cmJco.
4.
n[adV©ZercVm :-
n[adV©ZercVm `m VÎdm_wio n[apñWVrZwgma ZoV¥ËdmV d amOH$s` njmÀ`m gÎmoV ~Xc KSy>Z
AmUVm `oVmo. hm ~Xc qH$dm n[adV©Z ho cmoH$emhrÀ`m _mJm©Zo {ZdS>UyH$sÀ`m _mÜ`_mVyZ H$aVm `oVo.
n[adV©Z hm cmoH$emhrMm Jm^m Amho. CXm. 2014 gmcr ^maVr` OZVoZo 65 df} gÎmm Cn^moJcoë`m
H$m±J«og njmcm ZmH$mê$Z Ë`mEodOr ^mOnmÀ`m AmKmS>rcm ~hþ_VmZo {ZdSy>Z {Xco. Va Xþgè`m
_hm`wÕmÀ`mdoir Amdí`H$Vm ^mgë`m_wio B§½c§S>Mo ZoV¥Ëd Moå~acoZ EodOr {dñQ>Z M{M©cH$S>o Amco.
`mMmM AW© amOH$s` nj d ZoV¥Ëd cmoH$_VmMm AmXa H$aVmV. `m_wioM g§gXr` emgZ nÕVrMm
amÁ`H$ma^ma hm cmoH$m{^_wI d n[adV©ZercnUo MmcV AgVmo.
5.
g§H$Q> H$mimV d AmUr~mUrÀ`m H$mcI§S>mV Cn`wŠV :-
g§H$Q>H$mimV qH$dm AmUr~mUrÀ`m H$mimV amîQ´>mMr g§nyU© gÎmm amOm qH$dm amîQ´>nVrÀ`m
ZoV¥ËdmImcr n§VàYmZmH$S>o EH$dQ>cocr AgVo qH$dm H|${ÐV Pmcocr AgVo. Oa n§VàYmZ hm H$m`©j_
d H$V©~Jma Agoc Va XoemÀ`m g§ajUmMo {ZU©` Mm§Jë`m nÕVrZo KoVm `oVmV. CXm. 1965 gmcr
nm{H$ñVmZÀ`m AmH«$_Umdoir ^maVmMo ZoV¥Ëd gj_ ZoV¥Ëd AgUmè`m cmc~hmÔÿaemñÌr `m§À`mH$S>o hmoVo.
Ë`m_wioM ^maV `m `wÕmV {dO`r Pmcm.
❀
Xmof :-
1.
gÎmm{d^mJUrÀ`m VÎdmcm haVmi :-
H$m`Xo_§S>i d H$m`©H$mar _§S>i `m§Mr gwÌo _§{Ì_§S>imH$S>o AgUo åhUOo _m±Q>oñŠ`yZo åhQ>ë`mà_mUo
AË`mMmar d Owc_r amOdQ>rcm Am_§ÌU XoÊ`mgmaIo Amho. `mMmM AW© gÎmm{d^mJUrÀ`m VÎdmcm
haVmi hmo`. H$m`©H$mar _§S>imMm ~hþVm§e doi hm H$m`Xo_§S>imcm CÎmao XoÊ`mV, H$m`Xo V`ma H$aÊ`mV
IMu nS>Vmo. Ë`m_wio _w»` H$m`© ~mOycm amhÿZ H$m`Xo_§S>i naamîQ´> YmoaUmgma»`m {df`mV hñVjon
H$arV AgVo. n[aUm_r, XmoÝhr _§S>imMr H$m`©j_Vm H$_r hmoVo. _§{Ì_§S>imH$S>o H$m`Xo H$aÊ`mMo d
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
59
H$m`ÚmMr A§_c~OmdUr H$aÊ`mMo H$m`© Agë`m_wio _§{Ì_§S>i d n§VàYmZ hþHy$_emhr d¥ÎmrZo dmJVmV.
ho cmoH$emhrÀ`m {dH$mgmgmR>r KmVH$ Amho.
2.
emgZì`dñWm ApñWa ~ZVo :-
g§gXr` emgZ ì`dñWo_Ü`o _§{Ì_§S>imMr gÎmm qH$dm H$m`© ho H$m`Xo _§S>imÀ`m AZwHy$cVoda
Adc§~yZ AgVo. åhUOoM _§{Ì_§S>imMm H$m`©H$mc hm H$m`Xo_§S>imÀ`m {dídmgmda Adc§~yZ AgVmo.
n[aUm_r, emgZì`dñWm ApñWa ~ZVo. ~hþ_V H$m`_ am{hc `mMr emídVr _§{Ì_§S>imcm ZgVo, Ë`m_wio
_§{Ì_§S>i XÿaJm_r `moOZm hmVr Kody eH$V Zmhr. n[aUm_r, VmËnwaË`m Cnm``moOZm AmIyZ Amncr IwMu
~iH$Q> H$aÊ`mH$S>o _§{Ì_§S>imMm H$c AgVmo. CXm. AZoH$ njnÕVr AgUmè`m Xoem_Ü`o hm Xmof
AmT>iyZ `oVmo.
3.
Xÿ{fV ÑpîQ>H$moUmVyZ {damoYr njmMo H$m`© :-
g§gXr` emgZ nÜXVr_Ü`o gÎmmYmar nj d {damoYr nj ApñVÎdmV AgVmV. {damoYr nj hm
gÎmmYmar njmÀ`m cmoH$mon`moJr `moOZm§Zm d H$ë`mUH$mar H$m`m©Zm {damoY H$aVmo. H$maU Ë`m Amnë`m
ZmhrV. Ë`m_wio àË`oH$ àíZmMm {dMma hm Xÿ{fV ÑpîQ>H$moUmVyZ hmoVmo. {damoYr njmÀ`m `m hoVy_wio
amîQ´>mMo ZwH$gmZ hmoD$Z {dH$mgmg {Ii ~gVo.
4.
Zd{eŠ`m d {~JaAZw^dr ì`ŠVrÀ`m hmVr gÎmm :-
n§VàYmZ _§{Ì_§S>imVrc ghH$m`m©Mr {ZdS> H$aVmZm AZw^dr d ImË`mMo kmZ AgUmè`m
ì`ŠVrMr {ZdS> H$aVmo. na§Vw n§VàYmZ Amncr IwMu ~iH$Q> H$aÊ`mgmR>r _§Í`mÀ`m AZw^dmnojm d
nmÌVonojm Ë`mMo njg§KQ>ZoVrc ñWmZ d Aem ì`ŠVrcm _§{Ì_§S>i Z KoVë`mg g§^mì` n[aUm_mg
gm_mao Omdo cmJVo. `mM {dMmamZo _§{Ì_§S>imMr {Z{_©Vr hmo`. _§Í`m§Zm H$m`Xo_§S>imVrc H$m`m©_wio,
amOH$s` CcmT>mcr_wio ñdV:À`m ImË`mH$S>o cj XoÊ`mg \$magm doi {_iUo H$R>rU AgVo, Ë`m_wio
A{YH$mar dJmªÀ`m hmVMo ~mhþco ~ZÊ`mMr doi AZoH$ _§Í`mda `oVo.
5.
g§H$Q> H$mimV {ZU©` Ëd[aV KoVm `oV Zmhr :-
g§H$Q> H$imV d `wÕ H$mimV Ëd[aV {ZU©` ¿`mdo cmJVmV. g§gXr` emgZ nÕVrV {ZU©`
KoÊ`mg d H$m`Xo H$aÊ`mg ~amM H$mi cmJVmo. H$maU MMm© H$aUo, {dMma{d{Z_` hmoD$Z {ZU©`
KoÊ`mgmR>r Iyn H$mcmdYr cmJVmo. CXm. n{hë`m d Xþgè`m _hm`wÕmÀ`m doir B§½c§S>À`m nmc©_|Q>_Ü`o
Ëd[aV {ZU©` KoVm Amco ZmhrV. Iè`m AWm©Zo H$m`©H$mar _§S>i d H$m`Xo _§S>i `m§À`m_Ü`o gwg§dmX
gmYyZ {ZU©` KoVco OmVmV. gÚH$mcrZ n[apñWVr_Ü`o AmKmS>r gaH$mao ApñVËdmV Agë`m_wio AZoH$
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
60
amOH$s` njm_Ü`o gÎmogmR>r EH${OZgrnUm d ghH$m`m©Mr ^mdZm g§nwîQ>mV Amcr. n[aUm_r {ZU©`
KoVmZm {dc§~ hmoVmo.
darc doJdoJiçm àH$mao g§gXr` emgZ nÜXVrV JwU-Xmof Agcoco nhmd`mg {_iVmV. B§½c§S>
d ^maV `m Xoem_Ü`o g§gXr` emgZ nÜXVr A{YH$ pñWa d ^ŠH$_ Pmcocr {XgVo. ^maVmÀ`m d
B§½c§S>À`m g§gXr` emgZ nÕVrV H$mhr ~m~VrV \$aH$ Agcocm {XgVmo. g§gXr` emgZ nÕVrV H$mhr
~m~VrV \$aH$ Agcocm {XgVmo. B§½c§S>À`m ZmJ[aH$m§Zr _VXmZmMm A{YH$ma ^maVmVrc ZmJ[aH$m§nojm
CÎm_ àH$mao dmnacocm {XgVmo. ^maVmV {ZdS>UwH$sÀ`mdoir _moR>çm à_mUmV n¡emMm dmao_mn IM© Ho$cm
OmVmo. gm_, Xm_, X§S> Am{U Ym{_©H$ ^oX Aem J¡a_mJm©Mm dmna H$ê$Z {ZdS>UyH$m qOH$ë`m OmVmV.
^maVmVrc {ZdS>UyH$ Am`moJmZo AZoH$ àH$maÀ`m gwYmaUm H$ê$Z d Cnm``moOZm AmIyZ darc Xmof Xÿa
H$aÊ`mMm `eñdr à`ËZ Ho$cm Amho. Ë`m_wio ^{dî` H$mimV ^maVmVrc {ZdS>UyH$m A{YH$ nmaXeu
hmoD$Z g§gXr` emgZ nÕVr pñWa d ^ŠH$_ hmoB©c Aer Anojm. darc àH$maMo Xmof ho AZoH$ njm§Mr
g§{_l _§{Ì_§S>io Agcoë`m XoemV hmoD$ eH$VmV. na§Vw EH$mM njmMo ~hþ_V Agoc Va darc JwU ho
g§gXr` emgZ nÕVr Agcoë`m _§{Ì_§S>imV {XgyZ `oVmV.
3.2.2 AÜ`jr` H$m`©H$mar _§S>i
Á`m emgZ nÕVrV H$m`©H$mar _§S>i H$m`Xo _§S>imcm O~m~Xma amhV Zmhr, Va Vo ñdV§ÌnUo
amÁ`H$ma^ma H$aVo, Ë`mcm AÜ`jr` emgZ nÕVr Ago åhUVmV. AÜ`j qH$dm H$m`©H$mar à_wI hm
{ZpíMV H$mimgmR>r {ZdS>cm OmVmo. `m ì`dñWo_Ü`o _m±Q>oñŠ`yMm gÎmm {d^mOZmMm {gÕm§V pñdH$macocm
AgVmo. H$m`©H$mar à_wI hm H$m`Xo_§S>imcm O~m~Xma ZgVmo. CXm. A_o[aH$Z AÜ`j d AÜ`jr`
emgZ nÕVr, H$m`©H$mar _§S>i Amnco YmoaU Am{U Ë`mMr A§_c~OmdUr `m~m~V ñdV§ÌnUo H$m`© H$ê$
eH$Vmo. AÜ`j {ZpíMV H$mcmdYrgmR>r A{YH$manXmda amhÿZ ñdV:À`m YmoaUmà_mUo amÁ`H$ma^ma H$ê$
eH$Vmo. Ë`mgmR>r Vmo {Za{Zamiçm ImË`m§Mo _§Ìr Zo_Vmo AWdm àg§Jr _§Í`mcm nXmdê$Z H$mTy>Z Q>mH$Vmo.
AÜ`j hm _§Í`mMr Zo_UyH$ H$aVmZm Amnë`m {dídmgmVrc qH$dm njmVrc H$m`©H$Ë`m©cm Zo_Vmo. _§Ìr
hm AÜ`jmcm O~m~Xma AgVmo. Vmo H$m`Xo _§S>imcm O~m~Xma ZgVmo, VgoM Vo H$m`Xo _§S>imMo gXñ`
ZgVmV. _§Í`m§Zm H$m`Xo _§S>imV hOa amhÊ`mMm AWdm ^mfU H$aÊ`mMm A{YH$ma ZgVmo. H$m`Xo
_§S>imV ~hþ_V Agcoë`m njmVrc AÜ`j Am{U Ë`mMo _§Ìr AgUo Amdí`H$ ZgVo. ~è`mMdoim
AÜ`j EH$ njmMm d H$m`Xo _§S>imV ~hþ_V Xþgè`m njmMo AgVo. AÜ`jr` emgZ nÕVrV H$m`Xo
_§S>i d AÜ`j `m§À`m YmoaUmV {damoYm^mg Agy eH$Vmo. AÜ`jr` nÜXVrV _§Í`m§Zm {dYo`Ho$ H$m`Xo
_§S>img_moa _m§S>Ê`mMr Amdí`H$Vm ZgVo. `m nÕVrV H$m`Xo _§S>imVrc gXñ`M {dYo`Ho$ H$m`Xo
_§S>imnwT>o _m§S>VmV d _§Oya H$ê$Z KoVmV. AÜ`j qH$dm Ë`m§À`m _§Í`mg {d{eîQ> {dY`Ho$ _§Oya H$ê$Z
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
61
¿`md`mMo Agoc Va H$m`Xo _§S>imÀ`m gXñ`m_m\©$V _m§S>mdo cmJVo. AÜ`jmMo EImXo YmoaU H$m`Xo
_§S>imZo A_mÝ` Ho$co Var Ë`mcm Amnë`m nXmMm amOrZm_m ¿`mdm cmJV Zmhr. AÜ`jr` emgZ
nÕVrV _§Ìr ho H$m`Xo _§S>imMo ZoVo ZgyZgwÕm Amnë`m ImË`mMo emgZà_wI AgVmV. H$m`©H$mar _§S>i
H$m`Xo _§S>imnmgyZ ñdV§Ì AgVo. AÜ`jm§Mr {ZdS>UyH$sMr nÜXV, _wXV Am{U {d{eîQ> A{YH$ma
g§{dYmZmV Z_yX Ho$coco AgVmV.
❒
AÜ`jr` emgZ nÕVrMr d¡{eîQ>ço -
1.
amîQ´>mÜ`j hmM KQ>ZmË_H$ d dmñVddmXr à_wI :-
AÜ`jr` emgZ nÕVr_Ü`o amîQ´>mÜ`j hm dmñVddmXr gÎmm à_wI KQ>ZmË_H$ (g§{dYmZmË_H$)
à_wI AgVmo. A{YH$mamMr gd©gyÌo Ë`mÀ`m hmVr Agë`m_wio Vmo {d{eîQ> H$m`m©g§~§Yr VËH$mi {ZU©`
KoD$Z Ë`mMr A§_c~OmdUr H$ê$ eH$Vmo. AÜ`jmMm H$m`Xo_§S>imer H$mhrhr g§~§Y ZgVmo d Amnë`m
H$m`m©À`m ~m~VrV OZVocm O~m~Xma AgVmo. H$m`Xo_§S>imcm O~m~Xma ZgVmo.
2.
AmUr~mUrÀ`m qH$dm `wÜXmÀ`m n[apñWVrV Cn`wŠV :-
AÜ`jr` emgZ nÕVrV AÜ`jnX qH$dm H$m`©H$mar _§S>i AmUr~mUrÀ`m qH$dm `wÕmÀ`m
n[apñWVrV Cn`wŠV R>aVo. H$maU g§H$Q>H$mir Ëd[aV {ZU©` KodyZ Ë`m§Mr A§_c~OmdUr nÕVeranUo
hmoUo Amdí`H$ AgVo. AÜ`jmH$S>oM gd© A§{V_ A{YH$ma Agë`m_wio YmoaU AmIyZ Vm~S>Vmo~ {ZU©`
KoD$ eH$Vmo. Aem YmoaUm§Zm d {ZU©`m§Zm H$m`Xo_§S>imMr _mÝ`Vm ¿`mdr cmJV Zmhr.
3.
{ZpíMV H$m`©H$mc :-
AÜ`jr` emgZ nÕVr_Ü`o H$m`©H$mar à_wImMm H$m`©H$mc hm {ZpíMV AgVmo. Ë`m_wio
AÜ`jmÀ`m_Ü`o H$m`©j_Vm, OcX JVr d EH$gyÌrnUmZo H$m`© H$aVm `oVo. Ë`mgmR>r H$m`Xo _§S>imVrc
~hþ_VmMr JaO ^mgV ZgVo. AÜ`jmÀ`m A{YH$mamMr EH$ {d{eîQ> _wXV {Z`mo{OV Ho$cocr AgVo.
Ë`m_wio Ë`m _wXVrV AÜ`j Amnë`m `moOZm nma nmSy>Z amÁ`H$ma^mamV {d{eîQ> àWm {Z_m©U H$ê$
eH$Vmo. H$m`Xo _§S>imVrc ~hþ_VmMr JaO Zgë`m_wio `moOZm AY©dQ> gmoS>Ê`mMr {^Vr ZgVo. CXm.
A_o[aH$Z amîQ´>mÜ`j.
4.
gÎmm{d^mOZmÀ`m VÎdmMm pñdH$ma :-
AÜ`jr` emgZ nÕVrV gÎmm{d^mOZmMo VÎd pñdH$macoco AgVo. Ë`m_wio emgZmMo {VÝhr
{d^mJ-H$m`Xo_§S>i, H$m`©H$mar _§S>i d Ý`m`_§S>i ñdV§ÌnUo H$m`© H$arV AgVmV.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
62
darc {VÝhr {d^mJ ñdV§ÌnUo H$m`© H$arV Agco Var `m {d^mJmH$Sy>Z gÎmoMm J¡admna hmoD$ Z`o
åhUyZ {Z`§ÌU d g_Vmoc ho VÎd pñdH$maco Amho. H$m`Xo _§S>imZo d AÜ`jmZo KQ>Zm{damoYr H$m`©
qH$dm H$m`Xm Ho$ë`mg H$m`ÚmMr d¡YVm VnmgÊ`mMo H$m`© Ý`m`_§S>i H$arV AgVo. Oa Ad¡Y H$m`Xo
{Xgë`mg Ý`m`_§S>i _hm{^`moJmMm IQ>cm Mmcdy eH$Vo. WmoS>Š`mV {VÝhr {d^mJ nañnam§À`m H$m`m©da
{Z`§ÌU R>odyZ gÎmoV g_Vmoc gmYÊ`mMm à`ËZ H$aVmV.
5.
H$m`©H$mar à_wI OZVocm O~m~Xma AgVmo :-
AÜ`jr` emgZ nÕVrV H$m`©H$mar à_wI hm amîQ´>mÜ`j AgVmo. Vmo H$m`Xo _§S>imcm Amnë`m
H$m`m©g§~§Yr O~m~Xma ZgVmo. Va Vmo OZVocm O~m~Xma AgVmo. AÜ`j hm AàË`jnUo OZVoVyZ
{ZdSy>Z Amcocm AgVmo. CXm. A_o[aH$Z amîQ´>mÜ`j.
6.
amîQ´>mÜ`j hm gm_Ï`©emcr d à^mdr ZoVm AgVmo :-
AÜ`jr` emgZ nÕVrV amîQ´>mÜ`jmcm {ZpíMV H$mcmdYr AgVmo. Vmo H$m`Xo_§S>imcm O~m~Xma
ZgVmo. Ë`m_wio Vmo Amnco H$m`© à^mdrnUo nma nmS>Vmo. `m H$maUm_wio AÜ`j hm gm_Ï`©emcr AgVmo.
njZoV¥Ëd d amîQ´>mMm ZoVm `m_wio AÜ`jmH$S>o à^mdr gÎmm àmßV hmoVo. H$Yr-H$Yr Vmo hþHy$_ehm
~ZÊ`mMm YmoH$m AgVmo. CXm. A_o[aH$Z amîQ´>mÜ`j.
❒
AÜ`jr` emgZ nÕVrMo JwUXmof :-
❀
JwU :-
1.
gÎmmg§VwcZ :-
AÜ`jr` emgZ nÕVrV gÎmm {d^mOZmMo VÎd pñdH$maë`m_wio H$m`©H$mar _§S>i, H$m`Xo _§S>i
d Ý`m` _§S>i ho {VÝhr {d^mJ ñdV§Ì H$m`© H$arV AgVmV. Ë`m_wio EH$_oH$m§À`m H$m`m©V hñVjon
H$aÊ`mMm àíZM {Z_m©U hmoV Zmhr. H$maU `m {VZhr {d^mJmÀ`m H$m`m©Mr {d^mJUr g§{dYmZmZwgma
Pmcocr AgVo. VgoM darc VrZhr {d^mJmn¡H$s H$moUVmhr EH$ {d^mJ eŠVremcr hmoD$ Z`o. åhUyZ
{Z`§ÌU d gÎmmg§VwcZ nÜXVrMm pñdH$ma Ho$cocm AgVmo. CXm. A_o[aH$Z AÜ`jr` nÕV.
2.
à^mdr, H$m`©j_ d pñWa emgZ :-
AÜ`jr` emgZ nÕVr_Ü`o H$m`©H$mar à_wI hm amîQ´>mÜ`j AgVmo. amîQ´>mÜ`jmMm H$m`©H$mc
{ZpíMV Ho$ë`m_wio H$m`©H$mc g§non`ªV Vmo Amnë`m nXmda amhVmo qH$dm H$mTy>Z Q>mH$Vm `oV Zmhr. Ë`m_wio
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
63
Ë`mZo AmIcoë`m `moOZm d Ü`o`YmoaUo Ë`mcm Amnë`m H$mcmdYr_Ü`o nyU© H$aVm `oVmV. H$m`©
H$aÊ`mgmR>r Ë`mcm H$m`Xo _§S>imda {dg§~yZ amhmdo cmJV Zmhr. n[aUm_r, pñWa, à^mdr d H$m`©j_
emgZ ~ZdÊ`mg AÜ`jmcm AS>MUr `oV ZmhrV. Amnë`m H$m`m©gmR>r Vmo H$m`Xo _§S>imcm O~m~Xma
Z amhVm OZVocm O~m~Xma amhVmo.
3.
AmUr~mUrÀ`m qH$dm g§H$Q>H$mcmV Ëd[aV {ZU©` KoVm `oVmV :-
AÜ`jr` emgZ nÕVrV amîQ´>mÜ`j ñdV§ÌnUo {ZU©` KoD$Z nQ>H$Z H¥$Vr H$ê$ eH$Vmo.
AmUr~mUrÀ`m d g§H$Q>mÀ`mdoir AÜ`j Ëd[aV {ZU©` KoD$Z H¥$Vr H$aVmo. CXm. n{hë`m _hm`wÕmÀ`mdoir
A_o[aH$Z AÜ`j dwS´>mo {dëgZ `m§Zr d Xþgè`m _hm`wÕmÀ`m doir ê$PdoëQ> `m§Zr Ëd[aV d _hÎdnyU©
{ZU©` KoVco hmoVo. na§Vw g§gXr` emgZ nÕVrV Ago {ZU©` Ëd[aV KoVm `oV ZmhrV.
4.
AÜ`jr` nÕVr ~hþnj nÕVr_Ü`o Cn`wŠV R>aVo :-
AÜ`jr` emgZ nÜXVrV ~hþnjnÜXVrMm H$moUVmhr dmB©Q> n[aUm_ hmoV Zmhr. H$maU amîQ´>mÜ`j
hm OZVoVyZ AàË`jnUo {ZpíMV H$mimgmR>r {ZdSy>Z Jococm AgVmo. Ë`m_wio ~hþnjnÜXVr _Yrc
H$moUË`mhr amOH$s` njmÀ`m ApñVËdmMm n[aUm_ hmoV Zmhr. H$maU ApñWa emgZmMm àíZM CX²^dV
Zmhr. g§gXr` emgZ ì`dñWo_Ü`o `m§Mm {dn[aV n[aUm_ hmoVmo. H$maU {_l njmMo gaH$ma ApñWa
~ZVo.
5.
emgZmV d àemgZmV H$m`©j_ Am{U nmÌ ì`ŠVrMr {Z`wŠVr :-
AÜ`jr` emgZ nÜXVr_Ü`o AÜ`j Amnë`m BÀN>oà_mUo emgZmV Amnë`m OdiMr hþema d
nmÌ ì`ŠVrMr _§Ìr åhUyZ {ZdS> H$aVmo. {damoYr njmVrc ZoË`mcmhr Vmo Amnë`m H$m`©H$mar _§S>imV
_§Ìr H$ê$ eH$Vmo. VgoM àemgZmVhr nmÌ d hþema ì`ŠVrMr A{YH$mar åhUyZ {ZdS> H$ê$ eH$Vmo.
H$maU emgZmda d àemgZmda AÜ`jmMo g§nyU© {Z`§ÌU AgVo. CXm. A_o[aH$Z amîQ´>mÜ`j Ë`mÀ`m
_Zmà_mUo nmÌ d H$m`©j_ ì`ŠVrMr g{Md d _§Ìr åhUyZ {ZdS> H$ê$ eH$Vmo.
❀
Xmof :-
1.
H$m`©H$mar à_wI d H$m`Xo_§S>i `m_Ü`o gwg§dmX Zmhr :-
amîQ´>mÜ`j EH$ amOH$s` njmMm (H$m`©H$mar à_wI) d H$m`Xo_§S>imV ~hþ_V Xþgè`m amOH$s`
njmMo Agoc Va Ë`m§À`mVrc g§Kf© {Z_m©U hmoVmo. H$mhr g§Kfm©_Ü`o amîQ´>mÜ`j ìhoQ>mo nmdaMm dmna
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
64
H$ê$Z H$m`Xo_§S>imcm {damoY H$aVmo. Ë`m_wio H$m`©H$mar à_wI d H$m`Xo_§S>i `m§À`m_Ü`o gwg§dmX gmYcm
OmV Zmhr. cmoH$emhrÀ`m `eñdrVogmR>r hm g§Kf© dmB©Q> Amho.
2.
hþHy$_emhr àd¥Îmr :-
AÜ`jr` emgZ nÕVrV AÜ`jmMm H$m`©H$mc hm {ZpíMV Agë`m_wio Ë`mcm H$m`© H$arV
AgVmZm H$moUmMrhr {^Vr ZgVo. Vmo Amnë`m _Zmà_mUo H$m`© d {ZU©` KoD$ eH$Vmo. `m VaVwXr_wio
amîQ´>mÜ`j hþHy$_emhr d¥ÎmrZo dmJÊ`mMr eŠ`Vm AgVo qH$dm ZmH$maVm `oV Zmhr. AÜ`jmZo KoVcoë`m
{ZU©`mcm H$m`Xo_§S>imMr nyd©gh_Vr ZgVo. CXm. A_o[aH$Z amîQ´>mÜ`j.
3.
amîQ´>mÜ`j gd©loîR> qH$dm à^mdemcr :-
AÜ`jr` emgZ nÕVrV amîQ´>mÜ`j hm gd©loîR> d à^mdemcr AgVmo. _§{Ì_§S>i ho amîQ´>mÜ`jmZo
{Z_m©U Ho$coco AgVo. H$m`Xo_§S>imcm Vmo O~m~Xma ZgVmo. Ë`m_wio amîQ´>mÜ`j hm gdm}ÀM à_wI ~ZVmo.
BVa KQ>H$m§Zm Xþæ`_ XOm© AgVmo.
4.
chmZ amîQ´>m§Zm AÜ`jr` emgZ nÜXVr Cn`wŠV ZgVo :-
AÜ`jr` emgZ nÜXVr _moQ>çm amîQ´>m§Zm Cn`wŠV R>aVo. H$maU chmZ amîQ´>m§Zr hr emgZ nÜXVr
pñdH$macr AgVm amîQ´>mÜ`j hm hþHy$_ehm à_mUo dmJy eH$Vmo. H$m`Xo _§S>imMo _V {dMmamV Z KoVm
amîQ´>mÜ`j {ZU©` KoVmo. Aem àg§Jr OZ_Vmcm S>mdcco OmVo. Ë`m_wio AÜ`jr` emgZ nÜXVr _moQ>çm
amîQ´>m_Ü`o Cn`wŠV R>aVo. A_o[aHo$V AÜ`jr` nÜXV Cn`wŠV Amho Va nm{H$ñVmZ_Ü`o hr nÜXVr
{Zê$n`moJr ~Zcr Amho.
5.
gÎmm {d^mOZ H$mQ>oH$moanUo nmico OmV Zmhr :-
H$m`Xo {Z{_©Vr d Ë`mMr A§_c~OmdUr Am{U Ý`m`_§S>i `m§À`m_Ü`o gwg§dmX gmYcm OmV
Zmhr. `mMo H$maU H$m`©H$mar _§S>i, H$m`Xo _§S>i d Ý`m`_§S>i EH$_oH$m§Zm ghH$m`m©Mr ^y{_H$m KoV
ZmhrV. na§Vw {damoY _mÌ EH$_oH$m§Zm H$aVmZm {XgVmV. n[aUm_r, amîQ´>mÀ`m {dH$mgmcm MmcZm {_iV
Zmhr. `mM H$maUmñVd A_o[aHo$V "{Z`§ÌU d g§VwcZ' `m nÜXVrMm Adc§~ Ho$cm Amho. EH$Xm
AÜ`jmcm {ZdSy>Z {Xcm åhUOo Ë`mMr _wXV g§non`ªV amîQ´>mcm Ë`mÀ`m H$ma^mam{edm` Xþgam _mJ©M
CaV Zmhr.
A_o[aHo$Mm AndmX dJië`mg BVa amîQ´>mV AÜ`jr` emgZ nÜXVr `eñdr Pmcocr {XgV
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
65
Zmhr, H$maU `m nÜXVrMo ê$nm§Va Nw>ß`m d CKS> hþHy$_emhrV Pmcoco {XgVo. CXm. nm{H$ñVmZ. VwcZoZo
g§gXr` emgZ nÜXVr B§½c§S>IoarO BVa amîQ´>mV OmñV `eñdr Pmcocr Amho. CXm. ^maV.
* ñd`§-AÜ``Z àíZ-2 *
❑
Imcrc àíZm§Mr WmoS>Š`mV CÎmao {chm.
1. g§gXr` emgZ nÜXVrMr XmoZ d¡{eîQ>ço gm§Jm.
2. g§gXr` emgZ nÜXVrMo XmoZ JwU gm§Jm.
3. g§gXr` emgZ nÜXVrMr XmoZ Xmof gm§Jm.
4. AÜ`jr` emgZ nÜXVrMr XmoZ d¡{eîQ>ço gm§Jm.
5. AÜ`jr` emgZ nÜXVrMo XmoZ JwU gm§Jm.
6. AÜ`jr` emgZ nÜXVrMr XmoZ Xmof gm§Jm.
3.2.3 Ý`m`_§S>i
nyduÀ`m H$mir amOm H$m`Xm H$arV Ë`mMr A§_c~OmdUr d Ý`m`XmZmMo H$m`©hr VmoM H$[aV
Ago. H$mimÀ`m AmoKm_Ü`o amOoemhr ì`dñWm ~§X hmoD$Z Ë`mÀ`m {R>H$mUr AmYw{ZH$ emgZ g§ñWm
{Z_m©U Pmë`m. Á`mcm AmnU cmoH$emhr emgZ ì`dñWm Ago åhUVmo. A°[añQ>m°Q>cÀ`m H$mimnmgyZ
emgZ ì`dñWo_Ü`o AmYma^yV KQ>H$ qH$dm A§J åhUyZ Ý`m`nm{cHo$Mm CëcoI H$aÊ`mV Amcm. emgZ
g§ñWoÀ`m H$m`Xo _§S>i d H$m`©H$mar _§S>i d Ý`m`_§S>i `m KQ>H$m{edm` cmoH$emhr emgZ g§ñWm
MmcdUo AeŠ` Amho. Ë`m_wioM Ý`m`_§S>imMo amOH$s` ì`dñWo_Ü`o _hÎdmMo ñWmZ Amho. {Z:njr,
{Z:ñdmWu Am{U ñdV§Ì Ý`m`XmZ H$aÊ`mgmR>r àmMrZ H$mimnmgyZ g§Ü`mH$min`ªV Ý`m`ì`dñWocm/
g§ñWocm IynM _hÎdmMo ñWmZ Amho.
❒
ì`m»`m :-
1.
h°am°c cmñH$s :-
""H$m`ÚmMm ñnîQ> AW© cmdUmar d H$m`ÚmMo Cëc§KZ H$aUmè`m ì`ŠVrcm H$m`ÚmZwgma X§S>
H$aUmar g§ñWmJV ì`dñWm åhUOo Ý`m`mc` hmo`.''
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
66
2.
nrQ>a _mH©$ :-
""g_mOmVrc àñWm{nV H$m`ÚmnmgyZ {Z_m©U hmoUmè`m gd©M àH$maÀ`m {ddmXm§Mo g_mYmZH$maH$
CÎma XoUmar qH$dm Ë`mg§~§Yr g_mYmZH$maH$ Agm {ZU©` XoUmar g§ñWmJV `§ÌUm åhUOo Ý`m`mc`
hmo`.''
cmoH$emhr emgZ ì`dñWoV H$m`Úmcm A{Ve` _hÎd àmßV Pmcoco Amho. ì`ŠVrÀ`m ì`ŠVr
{dH$mgmgmR>r ì`ŠVrcm {d{dY àH$maMr ñdmV§Í`o {Xcr OmVmV. ì`ŠVrñdmV§Í`mMo ajU H$aUo ho Ý`m`
_§S>imMo H$m`© Amho. ì`ŠVrÀ`m ñdmV§Í`mMr g§{dYmZmV VaVyX Ho$cocr Amho. Ë`m_wio g§{dYmZmMo d
g§{dYmZmVrc VaVwXrMo ajU H$aUo ho Ý`m`_§S>imMo _hÎdnyU© H$m`© Amho. `mgmR>rM Ý`m`_§S>imMr
{Z{_©Vr Pmcocr Aho.
❒
Ý`m`_§S>imMo àH$ma :-
cmoH$emhr emgZ ì`dñWo_Ü`o Ý`m`_§S>io ñdV§Ì AgVmV. Ý`m`mc`mZo {Xcoë`m {ZU©`mMm
à^md g§nyU© amÁ`ì`dñWoda nS>Vmo, Ago Agco Var Ý`m`_§S>imMo XmoZ àH$ma Agcoco nhmd`mg
{_iVmV.
1.
EHo$ar Ý`m`ì`dñWm :-
EHo$ar Ý`m`ì`dñWm åhUOo "gdm}ÀM Ý`m`_§S>imÀ`m OmJr gw{à_ H$moQ>© d Ë`mÀ`m {Z`§ÌUmImcr
KQ>H$amÁ`mVrc CÀM Ý`m`mc`o Am{U CÀM Ý`m`mc`mÀ`m {Z`§ÌUmImcr KQ>H$amÁ`mVrc Xþæ`_
Ý`m`mc`o Aer Ý`m`_§S>imMr EHo$ar aMZm Ho$cocr AgVo.' `m aMZo_Ü`o gdm}ÀM Ý`m`mc`mZo {Xcoco
{ZU©` ho BVa Ý`m`mc`mgmR>r A§{V_ AgVmV. CXm. B§½c§S>, ^maV `m Xoem_Ü`o EHo$ar Ý`m`ì`dñWm
ApñVËdmV Amho. B§½c§S>Mr Ý`m`ì`dñWm hr OJmV AmXe© Ý`m`ì`dñWm _mZcr OmVo. ñdV§Ì d
{Z:njnmVr Ý`m`g§ñWm åhUyZ {~«{Q>e Ý`m`_§S>i ho OJmVrc BVa Ý`m`g§ñWm§Zm _mJ©Xe©H$ R>acoco Amho.
_Zmoè`mgmaIr Ý`m` ì`dñWm AgVo.
2.
Xþhoar Ý`m`ì`dñWm :-
Xþhoar Ý`m`ì`dñWm åhUOo "g§KamÁ`mÀ`m {R>H$mUr g§KamÁ` amÁ` Ý`m`mc` Am{U KQ>H$
amÁ`mÀ`m {R>H$mUr KQ>H$amÁ` Ý`m`mc`' Aer Ý`m`XmZ ì`dñWm XmoZ àH$maMr AgVo. g§KamÁ`mÀ`m
g§{dYmZmZwgma g§KamÁ`mMo Ý`m`mc` V`ma Pmcoco AgVo. Va KQ>H$amÁ`mÀ`m g§{dYmZmZwgma KQ>H$
amÁ`mVrc Ý`m`mc` V`ma Pmcoco AgVo.' CXm. A_o[aH$Z g§KamÁ`mcm Xþhoar Ý`m`ì`dñWm pñdH$macoco
Amho.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
67
darc XmoZ àH$maMr Ý`m`_§S>io Agcocr AmnUmg nhmd`mg {_iVmV. na§Vw EH$ar Ý`m`ì`dñWm
Agcocr Ý`m`_§S>io OJm_Ü`o gdm©V OmñV Agcocr {XgVmV. A_o[aHo$_Ü`o XmoZ ñdV§Ì Ý`m`ì`dñWm
AgVmZm {XgVmV. EH$ åhUOo g§KamÁ`mMo Ý`m`mc` d Xþgao KQ>H$ amÁ`m§Mr Ý`m`mc`o. EH$mË_ emgZ
g§ñWo_Ü`o Aem Xþhoar Ý`m`ì`dñWoV _mÝ`Vm {_iV Zmhr. na§Vw g§KamÁ` nÕVr_Ü`o Aem Xþhoar
Ý`m`ì`dñWog _mÝ`Vm {_iVo. AWm©V `m ~m~r Á`m-Ë`m gaH$mada Adc§~yZ AgVmV. ^maVmV EHo$ar
Ý`m`ì`dñWm pñdH$macocr Amho. A_o[aH$Z g§{dYmZ {Z_m©Ë`m§Zm `m XmoZ ñdV§Ì Ý`m` ì`dñWm
Agmì`mV Ago dmQ>co Agmdo.
❒
Ý`m`_§S>imMr H$m`} d ^y{_H$m :-
amOH$s` àUmcrMo ñdê$n, g§{dYmZmMr àd¥Îmr, amOH$s` gÎmoMr g§aMZmË_H$Vm, Ý`m`nm{cHo$Mo.g§KQ>Z,
Ý`m`nm{cHo$Mr eŠVr d A{YH$ma `m KQ>H$m§daVr Ý`m`_§S>imMr H$m`} Adc§~yZ AgVmV. AmYw{ZH$
H$mimV Ý`m`_§S>imcm _hÎdmMo ñWmZ àmßV Pmcoco Agë`m_wio Ë`mÀ`m H$m`m©V hr àM§S> dmT> Pmcocr
Agë`m_wio Ë`mcm nwT>rc doJdoJiçm àH$maMr H$m`} d ^y{_H$m nma nmS>mì`m cmJVmV.
1.
Ý`m`mc`rZ g{_jm Am{U g§{dYmZmVrc VaVwXtMm AW© d ì`m»`m H$aUo :-
Ý`m`_§S>i H$m`ÚmMr g_rjm H$aV AgVo. H$m`ÚmMr g_rjm H$aUo Ë`mMm AW© cmdUo ho
_hÎdmMo H$m`© Ý`m`_§S>imcm H$amdo cmJVo. VgoM g§{dYmZmVrc VaVwXtMm AW© d ì`m»`m H$aÊ`mMo
_hÎdnyU© H$m`© Ý`m`_§S>imcm H$amdo cmJVo. nU Ý`m`_§S>imÀ`m A{YH$ma joÌmV Ago ñnîQ>nUo Z_yX
Ho$co Agoc VaM darc àH$maMo H$m`© Ý`m`_§S>imcm H$amdo cmJVo AÝ`Wm Zmhr.
2.
H$m`ÚmMo amÁ` {Z_m©U H$aUo :-
Ý`m`mc`m§Zr g§{dYmZmVrc VaVwXrZwgma qH$dm H$m`Xo _§S>imZo Ho$coë`m H$m`Úmer EH${ZîR> amhÿZ
AÝ`m`, AË`mMma d XS>nemhr amÁ`H$ma^mamcm nm`~§X KmVcm nm{hOo VaM H$m`ÚmMo amÁ` {Z_m©U
hmoB©c Am{U OZVoMo ñdmV§Í` {Q>Hy$Z am{hc.
3.
amOH$s` ì`dñWm _O~yV H$aUo :-
amOH$s` ì`dñWo_Ü`o AZoH$ g§Kf©, _V^oX d X~mdmMo dmVmdaU {Z_m©U hmoVo. Ë`m_wio g§ñWm§Zm
d ì`ŠVrcm Ë`mMo A{YH$ma {_iUo H$R>rU hmoVo. Aem H$R>rU d g§Kfm©À`m H$mimV Ý`m`_§S>i {ZU©`
XoD$Z ì`ŠVr d g§ñWm `m§À`m A{YH$mamMo g§ajU H$aVo Am{U amOH$s` ì`dñWm ~iH$Q> d _O~yV
H$aÊ`mgmR>r à`ËZerc AgVo.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
68
4.
ì`ŠVrÀ`m hŠH$m§Mo d A{YH$mam§Mo ajU H$aUo :-
AmYw{ZH$ H$mim_Ü`o amÁ`mÀ`m H$m`©joÌmV _moR>çm à_mUmV dmT> Pmcocr Amho. Ë`m_wio ì`ŠVrÀ`m
hŠH$m§da d A{YH$mam§da _moR>çm à_mUmV J§S>mVa `oV Amho. H$moUË`mhr amOH$s` ì`dñWoMr `eñdrVm
hr Ë`m ì`dñWo_Ü`o ì`ŠVrcm Ý`m` Ho$ìhm d H$gm {_iVmo, `mda Adc§~yZ AgVo. `m AZwf§JmZo
ì`ŠVrMo A{YH$ma Oa gwa{jV amhV AgVrc Va ì`ŠVrcm amOH$s` à{H«$`oV gh^mJr hmoVm `oVo.
g§{dYmZmZo ì`ŠVrcm {Xcoë`m _yc^yV hŠH$m§Mo g§ajU d g§dY©Z H$aÊ`mMo H$m`© Ý`m`_§S>i H$arV
AgVo. ì`ŠVrÀ`m A{YH$mamda, ì`ŠVrH$Sy>Z, g§ñWoH$Sy>Z d emgZmH$Sy>Z AmH«$_U hmoUma Zmhr qH$dm
hmoV Agco Va Ý`m`_§S>i ì`ŠVrMo g§ajU H$aVo.
5.
cmoH$emhrMo g§dY©Z d àJVr :-
ì`ŠVr {dH$mg Am{U cmoH$emhrMr àJVr hmoÊ`mH$[aVm H$m`©j_, {Z:njnmVr A{U ñdV§Ì Aem
Ý`m`_§S>imMr Amdí`H$Vm AgVo. hr ^y{_H$m d H$m`© Ý`m`_§S>i H$arV AgVo. Ý`m`_§S>imÀ`m `m
^y{_Ho$_wioM cmoH$emhrMo g§dY©Z d àJVr hmoVo.
6.
A§_c~OmdUrMo H$m`© :-
H$m`Xo_§S>imH$Sy>Z H$m`Xo Ho$co OmVmV Am{U H$m`©H$mar _§S>imH$Sy>Z Ë`mMr A§_c~OmdUr hmoV
AgVo. nU H$m`ÚmMr A§_c~OmdUr `mo½` àH$mao hmoVo qH$dm Zmhr ho nmhUo Am{U Ë`mg§~§Yr dmX/
g§Kf© {Z_m©U Pmë`mg Ë`m ~m~VrV {ZU©` XoUo hr H$m`} Ý`m`_§S>i H$arV AgVo.
7.
nwZ{Z©U©` XoUo :-
EImÚm IQ>ë`mÀ`m ~m~VrV H$mcm§VamZo H$mhr nwamdo CncãY Pmco Va Ë`mMm nwÝhm {dMma
H$ê$Z àW_ {Xcoë`m {ZU©`mda nwZ{Z©U` Ý`m`_§S>i KoD$ eH$Vo.
8.
gëcm qH$dm _mJ©Xe¥Z H$aUo :-
EImÚm ~m~rg§~§Yr H$m`©nm{cHo$Zo qH$dm amîQ´>à_wImZo gëcm _m{JVë`mg Ý`m`_§S>imcm gëcm
qH$dm _mJ©Xe©Z H$amdo cmJVo.
9.
BVa H$m`} :-
g§nÎmrMo {dídñV Zo_Uo, _¥V ì`ŠVrMm CÎmam{YH$mar Zo_Uo, Aënd`rZ H$m_Jmam§Mo g§ajU åhUyZ
H$m`© H$aUo B. H$m`} Ý`m`_§S>imcm nma nmS>mdr cmJVmV.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
69
darc doJiçm àH$maMr H$m`} Ý`m`_§S>i H$arV AgVo. na§Vw g§KamÁ` nÜXVrMm pñdH$ma Ho$coë`m
XoemVrc Ý`m`_§S>imV AmUIr EH$ H$m`© H$amdo cmJVo. g§KamÁ`mV gÎmoMr {d^mJUr g§{dYmZmZo Ho$cocr
AgVo. Ë`m_wio g§KamÁ` Am{U KQ>H$amÁ`o qH$dm XmoZ KQ>H$amÁ`o `m§À`mV KQ>ZoÀ`m AWm©g~§Yr _V^oX
{Z_m©U Pmë`mg Ý`m`_§S>i g§Kf© gmoS>dÊ`mMo H$m`© H$aVo. VgoM ~XcË`m n[apñWVrZwgma H$m`ÚmMm AW©
cmdÊ`mMo _hÎdnyU© H$m`© Ý`m`_§S>i H$aVo.
❒
Ý`m`_§S>imMo _hÎd
OJmVrc àË`oH$ amîQ´>mgmR>r EH$ ñdV§Ì {Z:njr Ý`m`_§S>i Amdí`H$ Amho. emgZmÀ`m VrZ
KQ>H$m§n¡H$s Ý`m`_§S>i hm _hÎdmMm KQ>H$ Amho. H$maU gwemgZ {Z_m©U H$ê$Z ZmJ[aH$m§Mr CÝZVr H$aUo
ho àË`oH$ gä` amîQ´>mMo H$V©ì` Amho. Ë`mgmR>rM emgZg§ñWm {Za{Zamio H$m`Xo H$aVo. nU {Z_m©U
Ho$coë`m H$m`ÚmMo àË`oH$OU nmcZ H$aVmoM Ago Zmhr. H$m`ÚmMo Cëc§KZ H$aUmè`m ì`ŠVrMr Mm¡H$er
H$ê$Z {Z:njr Ý`m` XoUo d JwÝhoJmamcm {ejm XoUo AË`mdí`H$ Amho. nyduÀ`m H$mir amOmM H$m`Xm
H$arV, Ý`m`XmZmMo H$m`© d A§_c~OmdUrMo H$m`©hr amOmM H$arV Ago. na§Vw hiwhiy amOoemhr
ì`dñWm ZîQ> hmoD$Z cmoH$emhr {Z_m©U hmoD$Z {VÀ`m `eñdrVogmR>r ñdV§Ì Aem Ý`m`_§S>imMr ñWmnZm
H$aÊ`mV Amcr. H$m`Xo _§S>imH$Sy>Z H$m`Xo Ho$co OmVmV Am{U H$m`©H$mar _§S>imH$Sy>Z Ë`m§Mr A§_c~OmdUr
hmoV AgVo. na§Vw H$m`Úm§Mr A§_c~OmdUr `mo½` àH$mao hmoVo H$s Zmhr ho nmhUo Am{U Ë`mg§~§Yr dmX
{Z_m©U Pmë`mg `mo½` {ZU©` XoUo hr H$m`} Ý`m`_§S>i H$arV AgVo. H$m`Xo_§S>imZo H$m`Xo H$aÊ`mÀ`mdoir
Or n[apñWVr AgVo Vr H$m`_Mr ZgVo n[apñWVrV gmaIo ~Xc hmoV AgVmV. ~Xccoë`m n[apñWVrV
Vo H$m`Xo OgoÀ`m Vgo cmJy nS>Ê`mgmaIo ZgVmV. Aemdoir {ZVrVÎdo, gm_m{OH$ n[apñWVr, ì`dhma
kmZ BË`mXrg§X^mV Ë`mM H$m`ÚmVyZ doJim AW© H$mTy>Z Ý`m`XmZ Ho$co OmVo. VgoM AmUIr EH$m
_mJm©Zo Ý`m`mc`mH$Sy>Z AàË`j[aË`m ñnîQ>rH$aUmÀ`mX²dmao H$m`ÚmMr {Z{_©Vr Ý`m`_§S>imH$Sy>Z hmoV
AgVo. g§KamÁ` nÜXVrMm pñdH$ma Ho$coë`m Xoem§Vrc Ý`m`_§S>imcm _hÎdmMo H$m`© H$amdo cmJVo.
g§KamÁ`mV gÎmoMr {d^mJUr g§{dYmZmVrc VaVwXrZwgma Pmcocr Amho qH$dm Zmhr `mgmR>r Ý`m`_§S>imMo
_hÎd Iyn Amho.
ì`ŠVrñdmV§Í` Am{U ì`ŠVr{dH$mg gmÜ` hmoÊ`mgmR>r Ý`m`_§S>imMo ñdmV§Í` Amdí`H$ Amho.
H$m`Xo _§S>imZo H$m`Xo {H$Vrhr CËH¥$îQ> Ho$co Agco Var Ë`m H$m`ÚmMm AW© cmdyZ {ZU©` XoUmè`m
ì`ŠVrÀ`m A§JmV ~wÕr_Îmm, {Z^©`Vm Agë`m{edm` ì`ŠVrcm Ý`m` {_iUo eŠ` ZgVo. Ho$di
cmoH$emhr emgZnÜXVr_Ü`oM Ý`m`mc`mMo _hÎd AgVo Ago Zmhr. Va H$moUË`mhr emgZ nÜXVrV
Ý`m`mc`m§Zm _hÎdmMo ñWmZ AgUo _hÎdmMo Amho. H$moUË`mhr XoemÀ`m qH$dm ì`dñWoÀ`m emgZ
H$ma^mamMo _yë`_mnZ H$aÊ`mMo gmYZ åhUOo Ý`m`mc` hmo`. Á`m XoemV ñdV§Ì, {Z:nj Am{U
gÝ_mZmMo ñWmZ Ý`m`nm{cHo$cm {_iVo, VoWrc emgZ H$ma^ma Mm§JcmM AgVmo. g§{dYmZmVrc
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
70
H$m`ÚmZwgma Ý`m` {_iV Agë`mg ì`ŠVrcm _mZ{gH$ em§Vr {_iVo d amOH$s` ì`dñWo{df`r
AmpË_`Vm, A{^_mZ dmT>Vmo. gm_m{OH$ Am{W©H$ joÌm_Ü`o g_mZVm àñWm{nV H$aUo, H$m`ÚmMo Cëc§KZ
H$aUmè`m ì`ŠVrcm H$m`ÚmZwgma {ejUm XoUo, AË`mMma Wm§~dUo, ì`ŠVrñdmV§Í`mMo ajU H$aUo,
g§{dYmZmMo g§ajU H$ê$Z g§{dYmZmMm AW© ñnîQ> H$aUo `mgmaIr H$m`} Ý`m`_§S>imcm H$amdr cmJVmV.
Ë`m_wio cmoH$emhr emgZ ì`dñWoV _hÎdmMo ñWmZ àmßV Pmcoco Amho.
g§{dYmZmVrc AmH«$_U amoIUo, _yc^yV hŠH$m§Mo g§ajU H$aUo, emgZmcm ñW¡`© àmßV H$ê$Z XoUo,
g§{dYmZmV `mo½` ~Xc H$aUo, g§{dYmZmcm loîR>Ëd {_idyZ XoUo, {d{dY g§aMZm_Ü`o g_Ýd` gmYUo,
g§{dYmZmVrc VaVwXrZwgma Aëng§»`m§H$mMo g§ajU H$aUo, g§KamÁ` emgZ nÜXVrcm ñW¡`© àmßV H$ê$Z
XoUo, H$m`Xo _§S>imH$Sy>Z `mo½` d gwg§JV Aem H$m`Úm§Mr {Z{_©Vr H$ê$Z KoUo B. _hÎdnyU© H$m`}
Ý`m`_§S>i H$arV AgVo, Ë`m_wio {Xdg|{Xdg Ý`m`_§S>imMo _hÎd dmT>V Mmcco Amho. Ý`m`nm{cH$m ho
emgZmMo A§J Xþhoar ^y{_H$m nma nmS>Vo. EH$m ~mOyZo g§{dYmZmMo g§ajU H$aVo Va Xþgè`m ~mOyZo
ZmJ[aH$m§À`m hŠH$m§Mo ñdmV§Í`o A~m{YV amhVrc `mMr XjVm Ý`m`_§S>i KoVo, Ë`m_wio AmYw{ZH$ H$mimV
Ý`m`mc`mcm _hÎd àmßV Pmcoco Amho. Ý`m`_§S>im_wio XoemMr amOH$s` g§ñH¥$Vr, amîQ´>r` Eo{Vhm{gH$
na§nam Am{U gm_m{OH$ amOH$s` n[apñWVr `m§Mo OVZ d g§dY©Z H$aÊ`mMo H$m`© nma nmS>co OmVo. `m
ÑîQ>rH$moUmVyZ hr Ý`m`_§S>imMo _hÎdnyU© ñWmZ Amho.
* ñd`§-AÜ``Z àíZ-3 *
❑
[aH$må`m OmJm ^am.
1. .............. À`m H$mimnmgyZ emgZ ì`dñWo_Ü`o AmYma^yV A§J åhUyZ Ý`m`nm{cHo$Mm
CëcoI amOH$s` ì`dñWo_Ü`o Ho$cm OmVmo.
2. ................ d ................ Mo g§ajU H$aUo Ý`m`nm{cHo$Mo H$m`© Amho.
3. ................ d ................ `m XoemV EHo$ar Ý`m`ì`dñWm Amho.
4. ................ `m XoemV Xþhoar Ý`m`ì`dñWm Amho.
5. g§KamÁ` Am{U KQ>H$amÁ`o qH$dm XmoZ KQ>H$amÁ`o `m§À`mV g§Kf© {Z_m©U Pmë`mg .............
g§Kf© gmoS>dVo.
6. g§{dYmZmVrc VaVwXrZwgma ì`ŠVrcm Ý`m` {_iV Zgoc .............. ì`ŠVrcm Ý`m`
{_idyZ XoUo.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
71
3.3 gmam§e
YmoaU {Z{_©Vr H$m`m©er g§~§YrV Am{U {ZpíMV Ho$coë`m YmoaUm§Mr àË`jmV A§_c~OmdUr
H$aÊ`mgmR>r H$m`©H$mar _§S>imcm _hÎdnyU© ñWmZ {Z_m©U Pmcoco Amho. H$m`Xo_§S>i, H$m`©H$mar _§S>i d
Ý`m`_§S>i `m VrZhr KQ>H$m§n¡H$s EH$ KQ>H$mMr H$_VaVm Agoc Va VoWo cmoH$emhr ì`dñWm Amho Ago
åhUVm `oUma Zmhr. AmYw{ZH$ H$mim_Ü`o H$m`Xo _§S>imÀ`m H$m`m©V àM§S> à_mUmV dmT> Pmcocr Amho.
H$m`Xo_§S>i \$ŠV H$m`Xo H$aÊ`mMo H$m`© H$aVo, na§Vw Ë`mMr àË`jmV A§_c~OmdUr H$m`©H$mar _§S>imcm
H$amdr cmJVo. H$m`©H$mar _§S>imÀ`m H$m`m©da g§~§{YV amîQ´>mMo `emn`e Adc§~yZ AgVo. H$m`©H$mar
_§S>i OodT>o H$m`©j_ VodT>m Ë`m amîQ´>mMm {dH$mg hmoV AgVmo. H$m`©H$mar _§S>imÀ`m ì`mnH$ AWm©Zo d
g§Hw${MV AWm©Zo Aä`mg àm_w»`mZo Ho$cm OmVmo. H$m`©H$mar _§S>imÀ`m ñdê$nmdê$Z H$m`©H$mar _§S>imÀ`m
H$m`m©Mr ì`mßVr g_OyZ `oVo. H$m`©H$mar _§S>imMr H$m`} d ^y{_H$m øm AmYw{ZH$ H$mimV _hÎdnyU© R>aV
AmhoV. H$maU H$m`©H$mar _§S>imÀ`m H$m`m©V _moR>çm à_mUmV dmT> Pmcocr Amho. H$m`©H$mar _§S>im_Ü`o
Mm§Jë`m ZoV¥ÎdmMr {ZVm§V JaO d Amdí`H$Vm AgVo. OJm_Ü`o àm_w»`mZo g§gXr` H$m`©H$mar _§S>i d
AÜ`jr` H$m`©H$mar _§S>i Ago àm_w»`mZo àH$ma nhmd`mg {_iVmV. g§gXr` H$m`©H$mar _§S>im_Ü`o
àm_w»`mZo B§½c§S>À`m H$m`©H$mar _§S>imMm Aä`mg H$amdm cmJVmo. `m_Ü`o amOm, n§VàYmZ, _§{Ì_§S>i
`m§Mm àm_w»`mZo g_mdoe hmoVmo. AÜ`jr` H$m`©H$mar _§S>imMm Aä`mg H$amd`mMo åhQ>co Va Ë`m_Ü`o
A_o[aH$Z H$m`©H$mar _§S>imMm Aä`mg H$amd`mMo åhQ>co Va Ë`m_Ü`o A_o[aH$Z H$m`©H$mar _§S>imMm
Aä`mg H$amdm cmJVmo, H$maU A_o[aHo$Zo AÜ`jr` emgZ nÜXVrMm pñdH$ma Ho$cm Amho. `m_Ü`o
àm_w»`mZo A_o[aH$Z amîQ´>mÜ`j d Ë`mMo H$m`©H$mar _§S>i `m§Mm g_mdoe hmoVmo. g§gXr` emgZ nÜXVr_Ü`o
H$m`©H$mar _§S>imcm åhUOoM _§{Ì_§S>imcm Iyn _hÎd Amho. Ë`mÀ`m VwcZoV AÜ`jr` emgZ nÜXVrV
_§{Ì_§S>imcm Jm¡U ñWmZ Agcoco nhmd`mg {_iVo.
cmoH$emhr_Ü`o H$m`Xo _§S>i d H$m`©H$mar _§S>imcm Ogo _hÎd Amho VgoM Ý`m`_§S>imcm hr
_hÎd Amho, H$maU emgZmMm {Vgam _hÎdnyU© KQ>H$ åhUyZ Ý`m`_§S>imH$S>o nm{hco OmVo qH$dm
AmoiIco OmVo. H$m`Xo_§S>imMr ^y{_H$m AmYw{ZH$ H$mim_Ü`o dmT>cocr Agë`mH$maUmñVd Ë`m§À`m
H$m`m©Vhr _moR>çm à_mUmV dmT> Pmcocr Amho. Ë`m_wio KmB©JS>~S>rZo d Vm~S>Vmo~ KoVcoco {ZU©` `m§Mr
A§_c~OmdUr H$m`©H$mar _§S>i H$arV AgVo. na§Vw ho gd© ~amo~a qH$dm g§{dYmZmer gwg§JV AmhoV H$s
Zmhr ho VnmgÊ`mMo _hÎdnyU© H$m`© Ý`m`_§S>i H$arV AgVo. nyduÀ`m H$mir amOmM H$m`Xm H$am`Mm
d Ë`m H$m`ÚmMr A§_c~OmdUr hr VmoM H$am`Mm Am{U Ý`m`XmZhr VmoM H$arV Ago, na§Vw AmYw{ZH$
H$mim_Ü`o cmoH$emhrÀ`m àgmam~amo~aM Ý`m`ì`dñWmhr ñdV§Ì d {Z:njnmVr Agcocr nhmd`mg
{_iVo. Ë`m_wio àmMrZ H$mimnmgyZ Ý`m`ì`dñWocm IynM _hÎd àmßV Pmcoco nhmd`mg {_iVo.
cmoH$emhr_Ü`o H$m`Úmcm Iyn _hÎd àmßV hmoVo. g§{dYmZmZwgma H$m`Xo {Z_m©U hmoV AgVmV. Ë`m_wio
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
72
H$m`ÚmMm ñnîQ> AW© cmdUmar d H$m`ÚmMo Cëc§KZ H$aUmè`m ì`ŠVrcm H$m`ÚmZwgma X§S> H$aUmar
EH$_od g§ñWm hr Ý`m`_§S>i hmo`. Ý`m`_§S>i ì`ŠVrMo ñdmV§Í` qH$dm _yc^yV A{YH$ma `m§Mo ajU
H$arV AgVo. OJm_Ü`o EHo$ar Ý`m`ì`dñWm d Xþhoar Ý`m`ì`dñWm Ago XmoZ àH$ma nhmd`mg
{_iVmV. g§{dYmZmVrc VaVwXrMm AW© cmdUo, H$m`ÚmMo amÁ` {Z_m©U H$aUo Am{U ì`dñWm _O~yV
H$aUo, ì`ŠVrÀ`m hŠH$mMo d A{YH$mamMo g§ajU H$aUo, cmoH$emhrMo g§dY©Z H$aUo, BË`mXr _hÎdmMr
H$m`} Ý`m` ì`dñWocm H$amdr cmJVmV. gdm©V _hÎdmMo åhUOo ~XcË`m H$mimZwgma g§{dYmZmVrc
VaVwXrMm AW© cmdUo d Ë`mZwgma H$m`Xo{Z{_©VrgmR>r `moJXmZ XoUo hr _hÎdmMr H$m`} Ý`m`_§S>imMr
AmhoV.
3.4 nm[a^m{fH$ eãX
❑
nmc©_|Q>
: {~«Q>ZÀ`m/B§½c§S>À`m XmoÝhr g^mJ¥hm§Zm {_iyZ nmc©_|Q>Mr {Z{_©Vr.
❑
{Zdm©{MV
: {ZdSy>Z Amcocm.
❑
{Zdm©MZ _§S>i
: A_o[aH$Z AÜ`jmMr {ZdS> H$aUmao _VXma.
❑
Zm_Ymar
: H$_r gÎmm Agcocm/ZmdmZo gÎmm Xþgar g§ñWm dmnaVo.
❑
dmñVddmXr
: àË`jmV emgH$s` gÎmm Vmã`mV AgUo.
❑
EH$gÎmmH$
: gÎmm EH$m{R>H$mUr Ho${ÐV hmoUo.
❑
AZoH$gÎmmH$
: gÎmoMr {d^mJUr AZoH$ {R>H$mUr hmoUo.
❑
AÜ`jr` emgZ : gd© gÎmm AÜ`jmÀ`m hmVr AgVo.
❑
g§gXr` emgZ
: gd©gÎmm g§gXoÀ`m hmVr AgVo qH$dm loîR> AgVo.
❑
CÎmaXm{`Ëd
: Ho$coë`m H$m`m©Mr O~m~Xmar pñdH$maUo.
3.5 ñd`§-AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
* ñd`§-AÜ``Z àíZ-1 *
1. Zm_Ymar Am{U dmñV{dH$.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
73
2. A_o[aH$Z.
3. B§½c§S>.
4. g§gXr` d AÜ`jr`.
5. gaH$ma.
6. KQ>ZmË_H$.
7. H$m`©H$mar _§S>imcm.
* ñd`§-AÜ``Z àíZ-2 *
1. gm_wXm{`H$ O~m~Xmar d g§gXoMo gmd©^m¡_Îd.
2. gwg§dmX d n[adV©ZercVm.
3. gÎmm{d^mOZ VÎdmcm haVmi d emgZ ì`dñWm ApñWa ~ZVmo.
4. {ZpíMV H$m`©H$mc d AmUr~mUrÀ`m H$mimV Cn`wŠV.
5. gÎmmg§VwcZ d g§H$Q> H$mimV Ëd[aV {ZU©`.
6. AÜ`jr` emgZ nÜXVrV gwg§dmX ZgVmo d AÜ`jmMr hþHy$_emhr àd¥Îmr {Z_m©U
hmoVo.
* ñd`§-AÜ``Z àíZ-3 *
1. A°[añQ>mQ° >c.
2. g§{dYmZmMo d ì`ŠVrñdmV§Í`mMo.
3. B§½c§S> d ^maV.
4. A_o[aH$m.
5. Ý`m`_§S>i.
6. Ý`m`_§S>i.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
74
3.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
❑
{Q>nm {chm.
1. H$m`©H$mar _§S>imMm AW©.
2. H$m`©H$mar _§S>imMo ñdê$n.
3. H$m`©H$mar _§S>imMr H$m`} d A{YH$ma.
4. AÜ``jr` H$m`©H$mar _§S>imMo JwU d Xmof.
5. Ý`m`_§S>imMo _hÎd.
❑
XrKm}Îmar àíZ.
1. H$m`©H$mar _§S>imMm AW© d ñdê$n gm§JyZ H$m`} ñnîQ> H$am.
2. g§gXr` emgZnÜXVr_Yrc H$m`©H$mar _§S>i MMm© H$am.
3. AÜ`jr` emgZ nÕVr_Yrc H$m`©H$mar _§S>i MMm© H$am.
4. Ý`m`_§S>i åhUOo H$m`? Vo gm§JyZ Ý`m`_§S>imMo àH$ma gm§Jm.
5. Ý`m`_§S>imMr H$m`} d _hÎd ñnîQ> H$am.
3.7 A{YH$ dmMZmgmR>r g§X^© J«§W
1.
Johari J. C. "Contemporary Political Thoery", Sterling Publishers, Delhi,
1995.
2.
Gokhale B. K., "Political Science", Himalaya Publishing House, New Delhi,
1964.
3.
Varma S. P., "Modern Political Theory", Vikash Publication House, New
Delhi, 1994.
4. JmoIco Ama. E_., "AmYw{ZH$ amÁ`emñÌ ^mJ-3', H$m°pÝQ>ZoÝQ>c àH$meZ, 1972.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
75
5. S>m°. dmg§Vr amg_, S>m°. {dO` XoR>o, "VwcZmË_H$ emgZ Am{U amOH$maU', S>m`_§S>
npãcHo$eÝg, nwUo, \o$~«w. 2014.
6. ^moJco em§. H¥$., "AmYw{ZH$ amÁ`emñÌ', {H$Vm~ _hc, Achm~mX, 1981.
7. Km§JaoH$a qM. J. "amÁ`emñÌm_Yrc _wcVÎdo', _§Joe àH$meZ, ZmJnya.
8. _wR>mi am_, "amOH$s` {gÕm§V Am{U amOH$s` {dícofU', A§ewc àH$meZ, ZmJnya,
1997.
9. JX} {X. H$m., ~mMc {d._m., "AmYw{ZH$ amOH$s` {dícofU', H$m°pÝQ>ZoÝQ>c àH$meZ, nwUo,
1975.
❀❀❀
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
76
KQ>H$-4
{ZdS>UyH$ Am{U à{V{ZYrËd
KQ>H$ g§aMZm
4.1 C{ÔîQ>ço
4.2 àñVmdZm
4.3 {df` {ddoMZ
4.3.1 àm¡T> _VXma qH$dm gmd©{ÌH$ àm¡T> _VXma
4.3.2 pñÌ`m§Zm _VXmZmMm A{YH$ma
4.3.3 à{V{ZYrÎd
4.3.4 {d^ŠV _VXmag§K qH$dm g_yhmda AmYm[aV _VXma g§K
4.3.5 g§`wŠV _VXma g§K
4.3.6 à_mU{ea à{V{ZYrËd
4.3.7 ^m¡Jmo{cH$ à{V{ZYrÎd
4.4. ñd`§: AÜ`ZmgmR>r àíZ
4.5 gmam§e
4.6 ñd`§: AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
4.7 gamdmgmR>r àíZ/J¥hnmR>
4.8 qMVZ Am{U H$m`©
4.9 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
77
4.1 C{ÔîQ>ço (Objectives)
`m AÜ``Z KQ>H$mMm Aä`mg Ho$ë`mZ§Va Imcrc JmoîQ>tMo kmZ hmoB©c.
1. {ZdS>UyH$ åhUOo H$m`? àm¡T> _VXmZ åhUOo H$m`?
2. pñÌ`m§Zm _VXmZmMm A{YH$ma åhUOo H$m`? _VXmZmÀ`m nÕVr g§X^m©V kmZàmßVr hmoB©c.
3. darc gd© H$ënZm g_mOmdyZ gm§JVm `oVrc.
4. {ZdS>UyH$ à{V{ZYrËd Am{U emgZmÀ`m {d{dY A§Jm§Mm H$m` g§~§Y Amho ho g_Ooc.
4.1 àñVmdZm
(Introduction)
{ZdS>UyH$m§Mo g§McZ ^`_wŠV, {Z:njnmVr d Ý`m` dmVmdaUmV hmoUo ho cmoH$emhr_Ü`o
_hÎdmMo Amho. gmd©O{ZH$ {ZdS>UwH$m H$m`©j_VoZo d H$mQ>oH$moanUo nma nS>ë`m ZmhrV Va g§nyU©
cmoH$emhr g§H$Q>mV gmnS>Vo d emgH$s` `§ÌUm {Zîà^ hmoVo. (nmocm°H$)
ZmJ[aH$m§Zr gmd©O{ZH$ OrdZ-ì`dhmam§_Ü`o gh^mJr hmUo d Ë`m§Zm amÁ`ì`dñWo~Ôc AmË_r`Vm
dmQ>Uo. `m JmoîQ>r {ZdS>UwH$s_wio eŠ` hmoVmV. {ZdS>UwH$sÀ`m _mÜ`_mVyZ em§VVm_` _mJm©Zo d
KQ>ZmË_H$ _mJm©Zo gÎmm§Va hmody eH$Vo.
AmYw{ZH$ H$mimVrc emgH$s` `§ÌUoV cmoH$m§Mo gmd©^m¡_Îd {ZdS>UwH$sÀ`m _mÜ`_mVyZ ì`ŠV
hmoVo. {ZdS>UwH$sÀ`m _mÜ`_mVyZ emgZmdaVr {Z`§ÌU R>odÊ`mMo H$m`© _VXmZmÀ`m hŠH$m_YyZ ñnîQ> hmoVo.
Á`m emgH$s` ì`dñWoV cmoH$m§Mm àË`j gh^mJ AgVmo Vr àË`j cmoH$emhr AmYw{ZH$
H$mim§_Yrc _moR>çm amÁ`m§_Ü`o am~{dUo eŠ` Zmhr d Ë`m_wio à{V{ZYrH$ emgZ ì`dñWoMm {dH$mg
Pmcm. ZmJ[aH$ R>am{dH$ H$mimH$[aVm Ë`m§Mo à{V{ZYr {ZdS>UHw $sÀ`m _mÜ`_mVyZ àm{V{ZYrH$ cmoH$emhr_Ü`o
{ZdS>VmV.
àË`oH$ cmoH$emhr amÁ`mcm EH$ amÁ`KQ>Zm AgVo. amÁ`KQ>Zm hm Ë`m XoemMm gdm}ÀM H$m`Xm
AgyZ amÁ`KQ>Zm H$m`Xo_§S>i (Legislative), H$m`©H$mar _§S>i (Executive) d Ý`m`_§S>i (Judiciary)
`m§Mo aMZm, A{YH$ma d H$m`© ñnîQ> H$aVo. H$m`Xo_§S>im_Ü`o d[aîR> d H${ZîR> g^mJ¥h `oVmV.
H$m`©H$mar _§S>im_Ü`o amîQ´>nVr d CnamîQ´>nVr Va Ý`m`_§S>im_Ü`o gdm}ÀM Ý`m`mc` d CÀM
Ý`m`mc`o `oVmV. g§KamÁ` emgZm_Ü`o amÁ`mMo H$m`Xo_§S>i (amÁ`nmc) d Ý`m`_§S>i (CÀM Ý`m`mc`)
`m§Mm g_mdoe hmoVmo.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
78
àË`oH$ amÁ`m§V H$m`Xo_S>i d H$m`©H$mar _§S>imH$[aVm {ZdS>UwH$m hmoVmV d cmoH$m§Zr {ZdSy>Z
{Xcoco à{V{ZYr àm{V{ZYrH$ cmoH$emhr_Ü`o emgZmMm H$m`©^ma Mmc{dVmV. H$m`Xo_§S>i H$m`Xo
~Z{dÊ`mMo H$m_ H$aVo. H$m`©H$mar _§S>i H$m`ÚmMr A§_c~OmdUr H$aVo d Ý`m` _§S>i H$m`ÚmMm AW©
cmdÊ`mMo H$m`© H$aVo.
à{V{ZYtZr cmoH$m§À`m BÀN>oZwgma H$m`© H$am`Mo AgVo d Vgo Ë`m§Zr Z Ho$ë`mg {ZdS>UwH$sÀ`m
_mÜ`_mVyZ Ë`m§Zm nam^d pñdH$mamdm cmJVmo. à{V{ZYtZm {ZdS>Ê`mMo H$m_ _VXmZmÀ`m hŠH$m§_YyZ
ZmJ[aH$ H$aV AgVmV. _VXmZmÀ`m _mÜ`_mVyZ ZmJ[aH$ emgZmda {Z`§ÌU R>odVmV. 18 df} nyU©
Pmcoë`m gd© ZmJ[aH$m§Zm _VXmZmMm A{YH$ma {_iUo `mcm gmd©{ÌH$ àm¡T> _VXmZmMm A{YH$ma
åhUVmV.
~aoM {dMmad§V gmd©{ÌH$ àm¡T> _VXmZmÀ`m A{YH$mam§da {Q>H$m H$aVmV. Ë`m§À`m _Vo, _VXmZmMm
A{YH$ma \$ŠV gj_ ZmJ[aH$m§Zm XoÊ`mV `mdm H$maU gj_ Zgcoco ZmJ[aH$ gj_ à{V{ZYr {ZdSy>Z
Xody eH$V ZmhrV. Ë`m_wioM H$mhr {dMmad§V {e{jV cmoH$m§ZmM _VXmZmMm A{YH$ma Úmdm `m _VmMo
AmhoV. H$mhr {dMmad§V g§nÎmrÀ`m AmYmamda _VXmZmMm A{YH$ma ZmJ[aH$m§Zm Úmdm `m _VmMo AmhoV
Va H$mhr {dMmad§V pñÌ`m§Zm _VXmZmMm A{YH$ma Xody Z`o `m {dMmamMo AmhoV. `m d¡Mm[aH$ _V^oXm_wio
pñdËPcªS>gma»`m Xoem§V 1970 gmcmn`ªV pñÌ`m§Zm _VXmZmMm A{YH$ma XoÊ`mV Amcocm ZìhVm.
{Za{Zamiçm amOH$s` {dMmad§VmÀ`m H$ënZoÀ`m AmYmao _VXmZmMo Imcrc àH$ma nS>VmV.
1. àm¡T> _VXma qH$dm gmd©{ÌH$ àm¡T> _VXma.
2. {e{jV _VXma.
3. g§nmQ>rÀ`m AmYmamda _VXma.
4. pñÌ _VXma.
4.3 {df` {ddoMZ
(Presentation of Subject Matter)
4.3.1 àm¡T> _VXma qH$dm gmd©{ÌH$ àm¡T> _VXma (Universal Adult Franchise)
cmoH$emhr_Yrc _hÎdmMm àíZ åhUOo H$moUmcm _VXmZmMm A{YH$ma Úm`Mm d H$moUmcm Vmo
A{YH$ma Úm`Mm Zmhr.
`m_Ü`o XmoZ _w»` _Vo AmT>iVmV. EH$ àdmh Ago åhUVmo H$s, gd© cmoH$m§Zm _VXmZmMm
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
79
A{YH$ma XoÊ`mV `mdm d Vmo XoV AgVmZm Y_©, OmV, qcJ, a§J qH$dm {ejU `mMm {dMma H$aÊ`mV
`ody Z`o.
Xþgam _Vàdmh Ago åhUVmo H$s, _VXmZmMm A{YH$ma R>am{dH$ ì`ŠVtZmM XoÊ`mV `mdm.
gmd©{ÌH$ àm¡T> _VXmZ åhUOo gd© àm¡T> cmoH$m§Zm _VXmZmMm A{YH$ma XoUo.
Á`m ñÌr d nwéfm§Zr R>am{dH$ d` nyU© Ho$coco Amho, Ë`m ñÌr d nwéfm§Zm _VXmZmMm A{YH$ma
XoUo. _VXmZmMm A{YH$ma XoVmZm {ejU, g§nÎmr BË`mXr ~m~r {dMmamV KoVë`m OmV ZmhrV.
Aënd`rZ _wcm§Zm d _wctZm _VXmZmMm A{YH$ma XoÊ`mV `oV Zmhr. àm¡T> _VXma hr cmoH$emhrMr
KmofUm Amho. H$mhr cmoH$emhr_Ü`o `m A{YH$mam_wio OdiOdi 70% À`m da cmoH$m§Zm hm A{YH$ma
àmßV Pmcocm Amho.
❒
àm¡T> _VXmZmÀ`m A{YH$mamMo \$m`Xo :1. g_mZVoÀ`m VÎdmda AmYm[aV gd© cmoH$m§Zm {dH$mgmMr g§Yr XoUo ho àË`oH$ amÁ`mMo H$V©ì`
Amho. àm¡T> _VXmZ `m g§H$ënZo_wio àË`oH$ àm¡T> ZmJ[aH$mcm emgH$s` `§ÌUoV Amncm
gh^mJ Zm|X{dVm `oVmo. àm¡T> _VXmZ `m g§H$ënZo_wio g_mZVoÀ`m VÏ`mMo g§ajU hmoVo.
2. amOH$s` {ejU `m A{YH$mam_wio cmoH$m§Mo amOH$s` {ejU hmoVo. {ZdS>UwH$sÀ`m H$mimV
gd© amOH$s` nj Amnco OmhraZm_o à{gÜX H$aVmV. VgoM Amncr Ü`o`-YmoaUo Omhra
H$aVmV. amOH$s` ZoVo Amnë`m Omhra ^mfUmVyZ d {ZdoXZmÛmao cmoH$m§_Ü`o amOH$s`
OmJ¥Vr {Z_m©U H$aVmV. {ZdS>UwH$sVrc àMma d àgma _mÜ`_mVyZ cmoH$m§Mo amOH$s` {ejU
hmoVo.
3. gm_m{OH$ hŠH$mÀ`m Om{UdoH$[aVm amOH$s` hŠH$ _hÎdmMo.
4. emgH$s` H$m_H$mOmV cmoH$m§Zm ag {Z_m©U hmoVmo.
5. gÎmo_Ü`o KQ>ZmË_H$ _mJm©Zo n[adV©Z : àm¡T> _VXmZmÀ`m A{YH$mam§_wio {ZdS>UwH$sÀ`m
_mÜ`_mVyZ em§VVm_` d KQ>ZmË_H$ _mJm©Zo gÎmmn[adV©Z hmoVo d Ë`m_wio qhgmË_H$ H«$m§VrMr
eŠ`Vm _mdiVo.
6. Aëng§»`m§H$ cmoH$m§Zm gwÜXm emgH$s` `§ÌUo_Ü`o à{V{ZYrËd {_iVo.
7. AmË_gÝ_mZ dmT>Vmo : àË`oH$ àm¡T> ì`ŠVrcm emgH$s` `§ÌUo_Ü`o gh^mJ KoVm `oVmo d
Ë`m_wio AmË_gÝ_mZ dmT>Vmo.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
80
❒
àm¡T> _VXmZmÀ`m A{YH$mamMo VmoQ>o :1. {_c, ga hoÝar _oZ, {gS>{dH$ BË`mXr {dMmad§VmZr àm¡T> _VXmZmÀ`m A{YH$mam§da {Q>H$m
Ho$cocr Amho.
2. gm_mÝ` _mUyg hm ^md-^mdZm§Mm Jwcm_ AgyZ Vmo Y_©, OmV, ^mfm dJ¡ao ^mdZm§À`m
Amhmar OmdyZ amîQ´>r` _hÎdmÀ`m JmoîQ>tH$S>o Xþc©j H$aVmo.
3. `m A{YH$mam_wio ^«îQ>mMma ~moH$miVmo.
4. gm_mÝ` _mUyg hm àJVerc {dMmam§À`m {déÜX AgVmo.
5. amîQ´>r` _hÎdmMo àíZ gm_mÝ` ì`ŠVrÀ`m AmH$cZmÀ`m ncrH$S>Mo AgVmV d Ë`m_wio
amîQ´>mMo ZwH$gmZ hmody eH$Vo.
6. _VXmZ hm hŠH$ ZgyZ Vo EH$ n{dÌ H$V©ì` Amho, `m g§H$ënZocm _yR>_mVr {_iy eH$Vo.
7. AkmZr d _yI© _mUgm§Zm _VXmZmMm hŠH$ XoUo åhUOo amîQ´>r` ZwH$gmZ Amho.
❒
gmam§e :-
darc Q>rH$m A_mÝ` H$ê$Z AmO AZoH$ cmoH$emhr Xoem§V àm¡T> ZmJ[aH$m§Zm _VXmZmMm A{YH$ma
XoÊ`mV Amcocm Amho. ^maVm_Ü`o XoIrc ^maVr` amÁ`KQ>ZoÀ`m H$c_ 324 (1) AÝd`o àm¡T>
_VXmZmMm A{YH$ma XoÊ`mV Amcocm Amho.
4.3.2 pñÌ`m§Zm _VXmZmMm A{YH$ma
pñÌ`m§Zm _VXmZmMm A{YH$ma XoÊ`mV `mdm H$s `ody Z`o `mg§X^m©V XoIrc _V_Vm§Vao AmhoV.
àmMrZ H$mimV pñÌ`m§Zm nwéfm§~amo~a g_mZVoMm A{YH$ma ZìhVm. na§Vw cmoH$emhr VÎdm§Mm {dH$mg
hmoV Jocm d pñÌ`m§Zr _VXmZmÀ`m hŠH$mMr _mJUr Ho$cr. ßcoQ>moÀ`m AmXe© amÁ`mV pñÌ`m§Zm
_VXmZmMm A{YH$ma hmoVm. 18 ì`m d 19 ì`m eVH$m§_Ü`o {d{dY {dMmad§Vm§Zr pñÌ`m§Zm _VXmZmMm
A{YH$ma Úmdm `m~Ôc Midir Ho$ë`m. Oo. E\$. {_c `mZo ñÌr`m§Zm _VXmZmMm A{YH$ma Úmdm `mMo
g_W©Z Ho$co. B§½c§S>_Ü`o 1928 gmcr pñÌ`m§Zm _VXmZmMm A{YH$ma àmßV Pmcm. ^maVm_Ü`o 26
OmZodmar 1950 cm KQ>Zm A§_cmV Amcr d gmd©^m¡_ ^maVmV pñÌ`m§Zm _VXmZmMm A{YH$ma XoÊ`mV
Amcm.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
81
❒
pñÌ`m§Zm _VXmZmMm A{YH$ma XoÊ`mV `mdm `m~ÔcMr H$maUo :1. qcJ^oXmÀ`m _mÜ`_mVyZ g_mZVoÀ`m VÎdmMo Cëc§KZ H$aUo ~amo~a Zmhr.
2. cmoH$emhr ì`dñWoV ñÌr-nwéf g_mZVm ho ~«rXdmŠ` Amho.
3. pñÌ`m `m emar[aH$ÑîQ>çm ZmOyH$ d H$mo_c Agë`m_wio Ë`m§Zm `m hŠH$mMr OmñV JaO
Amho.
4. gm_m{OH$ hŠH$m§~amo~aM amOH$s` hŠH$ XoUo cmoH$emhrH$[aVm _hÎdmMo Amho.
5. pñÌ`m§À`m gh^mJm_wio gmd©O{ZH$ Am`wî`mV gwYmaUm hmoVrc.
4.3.3 à{V{ZYrÎd (Representation)
1. àË`j {ZdS>UyH$.
2. AàË`j {ZdS>UyH$.
3. {d^ŠV _VXma d g§`wŠV _VXma g§K.
4. EH${ÌV _VXmZ.
5. _`m©{XV _VXmZ
(Limited Vote System)
6. à_mUera à{V{ZYrËd.
7. ^m¡Jmo{cH$ à{V{ZYrËd.
❒
CÔoe :1. EH$c g§H«$_Ur` _VnÜXVr.
2. S>oìhrS> hmao nÜXV.
3. gyMr nÜXV
(List Method)
`m {d^mJmMm Aä`mg Ho$ë`mZ§Va Imcrc JmoîQ>r cjmV `oVrc.
1. àË`j {ZdS>UyH$ åhUOo H$m`?
2. gyMr nÜXV åhUOo H$m`?
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
82
❒
àñVmdZm :1. H$m`Xo_§S>im_Ü`o {d{dY dJm©À`m cmoH$m§Mo à{V{ZYrËd AgUo ho AmYw{ZH$ cmoH$emhrMo
d¡{eîQ>ç Amho.
2. H$moUË`m VÎdmdaVr à{V{ZYrËd Agmdo hm EH$ _hÎdmMm àíZ Amho?
3. à{V{ZYrËd ^m¡Jmo{cH$ nÕVtda Agmdo H$s H$m`©nÜXVrda Agmdo (Teritorial or Functional)
hm XoIrc _hÎdmMm àíZ Amho.
4. H$m`Xo_§S>im_Ü`o {ZdS>UyH$sÀ`m _mÜ`_mVyZ {ZdSy>Z Amcoco à{V{ZYr AgVmV.
5. 1295 _Ü`o B§½c§S>_Ü`o ES>dS>© amOmZo n{hco H$m`Xo_§S>i ^a{dco hmoVo d Ë`m_Ü`o {d{dY
dJmªZm à{V{ZYrËd XoÊ`mV Amco hmoVo.
6. cmoH$emhrÀ`m ñWmnZoH$[aVm {d{dY àH$maMo {ZdS>UHw $sMo _mJ© d _VXmZmMo _mJ© Adc§{~Ê`mV
`oVmV.
(A) àË`j _VXmZ nÕV
(Direct Voting System)
1. _VXmZmMr hr gdm©V gmonr nÜXV Amho. _VXma àË`j _VXmZ H|$ÐmÀ`m {R>H$mUr OmdyZ
Ë`mÀ`m ng§VrÀ`m C_oXdmamcm _V XoVmo.
2. {ZdSy>Z Amcocm C_oXdma Á`m nXmH$[aVm _VXmZ Pmco Vo nX YmaU H$aVmo.
3. AmYw{ZH$ cmoH$emhr_Ü`o hr nÜXV gdm©V cmoH$àr` Amho.
4. ^maV, A_o[aH$m d B§½c§S>_Ü`o H${ZîR> g^mJ¥hmÀ`m à{V{ZYtMr {ZdS> `m nÜXVrZo
hmoVo.
(~) AàË`j _VXmZ nÜXV
(Indirect Voting System)
1. cmoH$m§Zr {ZdSy>Z {Xcoë`m H$m`Xo_§S>imVrc à{VZYtÀ`mH$Sy>Z Ooìhm à{V{ZYr {ZdS>co
OmVmV Voìhm Ë`m nÜXVrcm AàË`j _VXmZ nÜXV åhUVmV.
2. ^maVm_Ü`o amîQ´>nVr, CnamîQ´>nVr, amÁ`g^m `m {ZdS>UwH$s_Ü`o hr nÜXV dmnacr
OmVo.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
83
3. àË`j _VXma [Zdm©MH$ JU (Electoral College) {ZdS>VmV d {Zdm©MH$ JUm§_Ü`o
{ZdSy>Z Amcoco C_oXdma ho _VXma åhUyZ {ZdS>UwH$sV _VXmZ H$aVmV.
4. A_o[aHo$À`m amîQ´>nVr d CnamîQ´>nVrMr {ZdS>UwH$sH$[aVm hrM nÕV dmnacr OmVo.
❒
AàË`j _VXmZmMo \$m`Xo :1. Á`m {R>H$mUr _VXma amOH$s`ÑîQ>çm gmja ZgVmo d Oo Xoe A{dH${gV qH$dm {dH$gZerc
AmhoV, Ë`m Xoem§_Ü`o hr nÜXV n[aUm_H$maH$ Amho.
2. `m nÕVr_Ü`o amOH$s` njm§Mm à^md H$_r AgVmo.
3. {Zdm©MH$ JU
❒
(Electoral College)
hm amOH$s`ÑîQ>çm gmja Agy eH$Vmo.
AàË`j _VXmZmMo VmoQ>o :1. amOH$s` gmjaVoMm A^md H$maU amOH$s` nj amOH$s` gmjaVoH$S>o Xþc©j H$aVmV.
2. _VXma d à{V{ZYr `m§À`m_Ü`o àË`j g§~§Y `oV Zmhr.
3. _VXmamMm gh^mJ `m nÜXVr_Ü`o H$_r hmoVmo.
4. cmoH$emhrÀ`m _yi VÎdmÀ`m{déÜX nÜXV.
5. `m nÜXVr_Ü`o ^«îQ´>mMma ngê$ eH$Vmo.
6. amOH$s` njm§_Yrc Vrd« ñnY}_wio amOH$s` njm§Mm à^md `m nÕVr_Ü`o nSy> eH$Vmo. CXm.
A_o[aHo$_Ü`o njnÜXVr_wio Oar amîQ´>nVrMr d CnamîQ´>nVrMr {ZdS>UyH$ AàË`j Agcr
Var Vr àË`j hmoVo, H$maU _VXmamcm {Zdm©MZ JUmVrc à{V{ZYr {ZdS>VmZm AmnU
H$moUË`m amîQ´>nVr, CnamîQ´>nVrÀ`m C_oXdmamcm _VXmZ H$aVmo Vo _m{hV hmoVo.
(H$) EH${ÌV _VXmZ nÜXV
(Cumulative Voting Plan)
1. Ooìhm _VXmag§KmVyZ EH$M à{V[ZYr {ZdS>m`Mm AgVmo Voìhm _VXmamcm EH$M _V
XoÊ`mMm A{YH$ma AgVmo.
2. na§Vw H$mhr {ZdS>UwH$s¨_Ü`o _VXmamcm EH$mnojm OmñV C_oXdma Ë`m _VXmag§KmVyZ {ZdS>m`Mo
AgVmV Aemdoir OodT>o C_oXdma {ZdS>m`Mo AgVmV, VodT>r _Vo XoÊ`mMm A{YH$ma Ë`m
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
84
_VXmamcm AgVmo d Ago _VXmZ H$aVmZm _VXmamZo Ë`mÀ`m ng§Vrà_mUo C_oXdmam§Zm 1
Z§~aMo, 2 Z§~aMo VgoM 3 Z§~aMo H«$_m§H$ Úmd`mMo AgVmV.
3. `m _VXmZ nÜXVr_Ü`o _VXma Amnë`m _Vm§Mo {d^mOZ H$ê$ eH$Vmo.
4. _VXma Amncr gd© _Vo EH$mM C_oXdmamcm Xody eH$Vmo qH$dm Vr {d^mJyZ Xody eH$Vmo.
5. `m _VXmZ nÜXVr_wio Aëng§»`m§H$ cmoH$mZm à{V{ZYrËd {_iy eH$Vo d Ë`m§À`m {hVmMo
g§ajU hmody eH$Vo.
(S>) _`m©{XV _VXmZ nÜXV
(Limited Vote Plan)
1. Aëng§»`m§H$ cmoH$m§À`m {hVmMo g§ajU H$aÊ`mMr hr AOyZ EH$ nÜXV Amho, Ooìhm _VXma
g§KmVyZ EH$mnojm OmñV C_oXdma {ZdSy>Z Úmd`mMo AgVmV, Voìhm hr nÜXV dmnaVm
`oV.o
2. `m nÜXVr_Ü`o OodT>o C_oXdma {ZdSy>Z Úmd`mMo AgVmV, Ë`mnojm EH$ _V H$_r
Q>mH$Ê`mMm A{YH$ma _VXmamcm AgVmo. CXm. nmM C_oXdma {ZdSy>Z Úmd`mMo AgVrc Va
_VXmamcm MmaM _Vo XoÊ`mMm A{YH$ma AgVmo.
3. `m_Ü`o _VXmamcm EH$m C_oXdmamcm EH$M _V Úm`Mm A{YH$ma AgVmo.
4.3.4 {d^ŠV _VXmag§K qH$dm g_yhmda AmYm[aV _VXma g§K
(Separate
Electorate System or Community Representation)
1. ^maVr` g_mOm_Ü`o ^oX^md {Z_m©U H$aÊ`mH$[aVm {~«{Q>em§Zr Y_m©da AmYm[aV _VXmZ
nÜXV A§_cmV AmUcr.
2. 1909 À`m _moc}-q_Q>mo H$m`ÚmÝd`o Ë`m§Zr _wñcr_ _VXmag§K {Z_m©U Ho$co. Á`m {R>H$mUr
_wñcr_ g_mO ~hþg§»` hmoVm.
3. `m nÜXVr_Ü`o {ZdS>UwH$sV C_oXdma åhUyZ _wñcr_ à{V{ZYtZr C_oXdmar AO© ^amd`mMm
hmoVm d Ë`m§Zm _VXmZ \$ŠV _wñcr_ _VXmam§ZrM H$amd`mMo hmoVo. `m {ZdS>UwH$s_Ü`o qhXÿ,
erI BË`mXr _VXmam§Zr _VXmZ H$amd`mMo ZìhVo.
4. `mM VÎdmZwgma {~«{Q>em§Zr 1918 gmcr {eI cmoH$m§Zm doJim _VXmag§K {Xcm.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
85
4.3.5 g§`wŠV _VXma g§K
(Separate Electorate)
1. 1932 À`m a°ågo _°H$S>moZmëS> A°dmS>©_wio ^maVm_Ü`o AZwgy{MV OmVr d O_mVtZm {d^ŠV
_VXmag§K {_imco.
2. S>m°. ~m~mgmho~ Am§~oS>H$a d _hmË_m Jm§Yr {~«{Q>em§Mr VmoS>m d \$moS>m hr amO{ZVr cjmV
KodyZ nwUo H$ama Ho$cm.
3. 1932 À`m `m nwUo H$amam_wio ^maVm_Ü`o g§`wŠV _VXmag§K ApñVËdmV Amco.
4. ñdV§Ì ^maVm_Yrc {dYr_§S>im_Ü`o 20% OmJm AZwgy{MV OmVr d O_mVr `m§À`mH$[aVm
amIrd R>odÊ`mMo nwUo H$amam§V _mÝ` H$aÊ`mV Amco.
5. ^maVr` amÁ`KQ>Zm H$c_ 330 d 332 AÝd`o AZwgy{MV OmVr d O_mVr `m§Zm
{dYr_§S>imV amIrd _VXmag§K XoÊ`mV Amco.
6. `m nÜXVr_Ü`o C_oXdma hm amIrd JQ>m_Yrc AgVmo, na§Vw Ë`mcm _VXmZ _mÌ gdmªZrM
H$amd`mMo AgVo.
7. darc H$c_mÝd`o cmoH$g^o_Ü`o AZwgy{MV OmVr d O_mVrcm 70 OmJm {_imë`m d
amÁ`g^oV 50 OmJm {_imë`m.
8. amÁ` {dYr_§S>im_Ü`ohr AZwgy{MV OmVr d O_mVtZm 20% OmJm amIrd åhUyZ
{_imë`m.
9. cmoH$g^oÀ`m VgoM amÁ` {ZYr _§S>imÀ`m ^m¡Jmo{cH$ _VXmag§KmV R>amdrH$ _VXmag§K
amIrd åhUyZ Omhra Ho$co OmVmV.
10. `m amIrd _VXmag§KmVyZ \$ŠV amIrd C_oXamdm§ZrM AO© ^ê$Z {ZdS>UyH$ cT>dm`Mr
AgVo, na§Vw Ë`m§Zm _VXma _mÌ Ë`m _VXmag§KmVrc gd© C_oXdmam§Zr H$amd`mMo AgVo.
4.3.6 à_mU{ea à{V{ZYrËd
(Propartional Representation)
1. AmYw{ZH$ cmoH$emhr_Ü`o gdm©V _moR>m àíZ åhUOo Aëng§»`m§H$ g_yhmcm amÁ`mÀ`m
àemgZm§_Ü`o à{V{ZYrËd H$go Úmd`mMo.
2. àË`oH$ cmoH$emhr_Ü`o Aëng§»`m§H$ g_yh ho AgVmVM. CXm. ^maVm_Ü`o AZwgy{MV OmVr
d O_mVr, A±½cmo-B§{S>`Z BË`mXr.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
86
3. Aëng§»`m§H$m§À`m gm_m{OH$, gm§ñH¥${VH$ d ^m¡{VH$ {dH$mgmH$[aVm Ë`m§Zm emgH$s` àUmcr_Ü`o
à{V{ZYrËd XoUo hr H$mimMr JaO Amho.
4. Om°Z ñQw>AQ>© {_cÀ`m åhUÊ`mZwgma- ""àË`oH$ Aëng§»`m§H$ g_yhmcm Ë`m§À`m cmoH$g§»`oÀ`m
AmYmamda amÁ`mÀ`m {d{dY A§Jm_Ü`o à{V{ZYrËd XoUo hr cmoH$emhrMo cjU Amho.''
5. à_mU{ea à{V{ZYrËd nÜXVrÛmao Aëng§»`m§H$ g_yhmcm amÁ`mÀ`m àUmcr_Ü`o à{V{ZYrËd
{Xco OmVo.
6. 19 ì`m eVH$m§V Wm°_g hmao `m B§p½ce {dMmad§VmZo à_mU{ea à{V{ZYrËd nÜXV
Imcrcà_mUo _m§S>cr.
(A) _VXmag§K ho _moR>o AgmdoV.
(~) àË`oH$ _VXmag§KmVyZ {H$_mZ VrZ à{V{ZYr {ZdS>co OmdoV.
(H$) àË`oH$ _VXmamcm OodT>o C_oXdma {ZdSy>Z Úmd`mMo AmhoV VodT>r _Vo XoÊ`mMm
A{YH$ma Agcm nm{hOo.
(S>) àË`oH$ C_oXdmamZo {ZdSy>Z `oÊ`mH$[aVm R>am{dH$ dmQ>m (Quota) {_i{dUo AË`mdí`H$
Amho.
(B) OodT>o _VXmZ Pmco Amho Ë`m§Zm OodT>o C_oXdma {ZdSy>Z Úmd`mMo AmhoV, Ë`m§Zr
^mJyZ {ZdSy>Z `oÊ`mH$[aVm Amdí`H$ Agcocm dmQ>m (Quota) R>a{dÊ`mV `mdm.
7. ~XcË`m amOH$s` H$mimZwgma `mo½` Vo ~Xc Wm°_g hmaoÀ`m nÜXVr_Ü`o H$aÊ`mV Amcoco
AmhoV.
8. AmYw{ZH$ emgZ ì`dñWoV à_mU{ea à{V{ZYrËd Imcrcà_mUo XoÊ`mV Amcoco Amho.
(A>) EH$c g§H«$_Ur` nÜXV
(B) `mXr nÜXV
(Single transferable Vote System)
(List System)
(A) H«$_Xo` à_mU{ea nÜXV
(Single Transferable Vote System)
1. g_Om, nmM C_oXdma {ZdSy>Z Úmd`mMo AgVrc Va _VXmamcm nmM _Vo XoÊ`mMm A{YH$ma
AgVmo.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
87
2. gm_mÝ`V: _VXmamcm Amnë`m ng§VrÀ`mà_mUo C_oXdmam§Zm H«$_Xo` nÜXVrZo (1, 2, 3, 4,
5) Ago _VXmZ H$aVm `oVo.
3. `m nÜXVr_Ü`o {ZdSy>Z `oÊ`mgmR>r C_oXdmamcm {d{eîQ> _Vg§»`oMm dmQ>m
{_i{dUo Amdí`H$ AgVo.
4. `m _VXmZ nÜXVrcm EH$c g§H«$_Ur` _VnÜXVr
åhUVmV.
5. C_oXdmamMm dmQ>m
(A)
(~)
(Quota)
(Quota)
(Single transferable Vote)
Ago
H$mT>Ê`mH$[aVm Imcrc nÜXVr dmnacr OmVo.
EHy$U d¡Y _Vm§Mr g§»`m
{ZdS>md`mÀ`m à{V{ZYtMr g§»`m.
EHy$U d¡Y (nS>coë`m) _Vm§Mr g§»`m + 1
{ZdS>md`mÀ`m à{V{ZYtMr g§»`m + 1
6. {ZdS>UwH$sMm [ZH$mc Omhra H$aÊ`mnydu EH$Xm dmQ>m
_V_moOUr Imcrcà_mUo H$aVmV.
(Quota)
{ZpíMV Pmcm H$s
(A) Á`m C_oXdmamcm EH$ Z§~aÀ`m ng§VrMr _Vo dmQ>çmEodOr (Quota) qH$dm Ë`mnojm
OmñV {_imcr AmhoV, Ë`m C_oXdmamcm {dO`r Kmo{fV Ho$co OmVo.
(~) {dO`r C_oXdmamcm {_imcocr XmoZ Z§~aMr _Vo Á`m C_oXdmamcm {_imcocr AmhoV,
Ë`m C_oXdmam§À`m EH$ Z§~aÀ`m _Vm§_Ü`o Vr _Vo {_i{dcr OmVmV d Omo C_oXdma
dmQ>m (Quota) nyU© H$aVmo, Ë`mcm {dO`r åhUyZ Kmo{fV Ho$co OmVo.
(H$) {dO`r C_oXdmam§Mr VrZ Z§~aMr _Vo Á`m C_oXdmamcm {_imcocr AmhoV, Ë`m
C_oXdmam§À`m _Vm§_Ü`o Vr _Vo {_i{dcr OmVmV d Omo C_oXdma dmQ>m (Quota) nyU©
H$aVmo Ë`m C_oXdmamcm {dO`r Kmo{fV Ho$co OmVo.
(S>) OodT>o C_oXdma {ZdSy>Z Úmd`mMo AmhoV, VodT>o C_oXdma {ZdSy>Z `oB©n`ªV {dO`r
C_oXdmam§À`m _Vn{ÌHo$da Agcocr nwT>rc H«$_m§H$m§Mr _Vo {ZdSy>Z Z Amcoë`m
C_oXdmam§À`m _V_moOUrV {_i{dcr OmVmV d Omo C_oXdma dmQ>m nyU© H$aVmo Ë`mcm
{dO`r Kmo{fV Ho$co OmVo.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
88
(B) EdT>o H$ê$Zhr Oa C_oXdma {ZdSy>Z `m`Mo {eëcH$ AgVrc
{ZdSy>Z Úmd`mMo AmhoV d VrZM C_oXdma {dO`r Pmco
C_oXdmam§Zm EH$ Z§~aMr gdm©V H$_r _Vo nS>cr AmhoV Ë`m§À`m
BVa C_oXdmam§À`m _VXmZ _moOUr_Ü`o {_i{dcr OmVmV d
(Quota) àmßV H$aVmo Ë`mcm {dO`r Kmo{fV Ho$co OmVo.
(CXm. 5 C_oXdma
AmhoV) Va Á`m
_Vn{ÌHo$darc _Vo
Omo C_oXdma dmQ>m
(B©) OodT>o C_oXdma {ZdSy>Z Úmd`mMo AmhoV VodT>o C_oXdma {dO`r hmoB©n`ªV _V_moOUr
darc H«$_Xo` nÜXVrZo Mmcy amhVo.
❒
H«$_Xo` nÜXVrMo \$m`Xo :1. H$moUVohr _V dm`m OmV Zmhr, H$maU {dO`r C_oXdmam§À`m _Vn{ÌHo$darc 2, 3, 4 B.
H«$_m§H$mMr _Vo nwT>rc C_oXdmam§Zm dmQ>m nyU© H$aon`ªV {_iV OmVmV.
2. `m nÜXVrÛmao _VXmam§Zm amOH$s` {ejU {_iVo.
3. `m nÜXVrÛmao Aëng§»`m§H$m§Zm à{V{ZYrËd {_iVo.
4. _VXmamcm Amncr _Vo EH$ Z§~a, XmoZ Z§~a, VrZ Z§~a Aem H«$_Xo` nÜXVrZo XoÊ`mMo
ñdmV§Í` {_iVo.
5. àË`oH$ _VXma C_oXdmam§À`m H$V¥©ËdmZwgma Ë`m§Zm Amnë`m ng§VrMm H«$_ Xody eH$Vmo d
Ë`m_wio njr` amOH$maUmcm Amim ~gy eH$Vmo.
❒
H«$_Xo` nÜXVrMo VmoQ>o :1. EH$mM _VXmag§KmVyZ AZoH$ C_oXdma {ZdS>m`Mo Agë`m_wio d _VXmag§K _moR>m Agë`m_wio
C_oXdma d _VXma `m§À`m_Ü`o g§~§Y {Z_m©U hmoV ZmhrV.
2. {ZdS>UwH$sMm IM© dmT>Vmo.
3. _V_moOUr hr EH$ ŠcrîQ> à{H«$`m hmoVo.
4. Aëng§»`m§H$ cmoH$m§À`m EH$scm MwH$sMo diU cmJyZ cmoH$emhrcm AS>Wim {Z_m©U hmody
eH$Vmo.
(~) `mXr nÜXV
(List System)
1. `m nÜXVr_Ü`o _VXmag§KmVyZ OodT>o C_oXdma {ZdS>md`mMo AmhoV, Ë`m C_oXdmam§Mr EH$
gyMr àË`oH$ amOH$s` nj Omhra H$aVmo.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
89
2. _VXmamcm amOH$s` njmÀ`m `mXrcm Amncr gJir _Vo Úmdr cmJVmV.
3. _VXma Amnë`m _Vm§Mo {d^mOZ H$ê$ eH$V Zmhr.
4. Oa _VXmamcm nmM _Vo XoÊ`mMm A{YH$ma Agoc Va Ë`mcm gd©À`m gd© _Vo EH$mM
njmÀ`m `mXr_Yrc C_oXdmam§Zm Úmdr cmJVmV.
5. _VXma Amnë`m _Vm§Mo {d^mOZ H$ê$Z Vr XmoZ qH$dm VrZ amOH$s` njm§À`m `mXrcm Xody
eH$V Zmhr.
6. {dO`r C_oXdmamMm dmQ>m (Quota) d _VXmZ _moOUr H«$_Xo` à_mU{ea nÜXVrà_mUo Ho$cr
OmVo.
7. hr nÜXV pñdËPcªS>, pñdS>Z BË`mXr Xoem§Zr pñdH$macr Amho.
4.3.7 ^m¡Jmo{cH$ à{V{ZYrÎd
(Geographical Representation)
1. AmYw{ZH$ amOH$s` ì`dñWo_Ü`o ~hþVoH$ Xoem§À`m_Ü`o ^m¡Jmo{cH$ à{V{ZYrËd _mÝ` H$aÊ`mV
Amcoco Amho.
2. _VXma Ë`m§À`m ^m¡Jmo{cH$ joÌm§_Yrc C_oXdma {ZdSy>Z XoVmV.
3. `m nÜXVr_Ü`o C_oXdmamMm noem H$moUVm ho {dMmam§V KoVco OmV Zmhr d Ë`m_wio H$mhr
{dMmad§V `m nÜXVrda {Q>H$m H$aVmV.
4. {Q>H$mH$mam§À`m _VmZwgma g§nyU© g_mO hm {d{dY noem_Ü`o/ì`dgm`m_Ü`o {d^mJcm Jocm
Amho d `m nÜXVr_wio gd© ì`dgm`mÀ`m cmoH$m§Zm emgZm_Ü`o à{V{ZYrËd {_iy eH$V
Zmhr.
5. g_mOm_Ü`o S>m°ŠQ>g©, B§{O{ZAg©, {ejH$, ^m§S>dcXma, H$m_Jma B. AZoH$ ì`dgm` AgyZ
ho ì`dgm` H$aUmè`m _VXmam§_Yrc C_oXdmamcm `m nÜXVr_Ü`o à{V{ZYrËd {_iy eH$V
Zmhr.
6. {Q>H$mH$mam§À`m _Vo, ho {d{dY ì`dgm` H$aUmè`m _VXmam§_Yrc C_oXdmam§Zm à{V{ZYrËd
{_iUo JaOoMo Amho.
7. \«|$M amÁ`H«$m§Vr_Ü`o (Miradeau) {_amã`y d {g`og²
à{V{ZYrËdmcm nmqR>~m {Xcm.
(Sieyes)
`m§Zr ì`mdgm{`H$
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
90
8. VgoM ì`mdgm{`H$ g§K, H$å`w{ZñQ>, coIH$ Or.S>r.EM.H$moc, {gS>Zo do~, J«°h_ dmcmg
Am{U S>çwJB©Q> `m§Zrhr ì`dgm`mda AmYm[aV C_oXdma `m g§H$ënZocm nmqR>~m {Xcm
hmoVm.
9. n{hë`m _hm`wÜXmZ§Va a{e`m, BQ>cr, O_©Zrgma»`m Xoem§Zr `m nÜXVrMm Cn`moJ Ho$cm,
na§Vw Ë`m_Ü`o Cn`wŠVVm {XgyZ Amcr Zmhr d Ë`m_wio Vr nÜXV aÔ H$aÊ`mV Amcr.
10. `m nÜXVr_wio dJ© g§Kfm©Mr ^mdZm dmT>rcm cmJyZ amîQ´>r` EH$Vm d EH$mË_Vocm YmoH$m
hmody eH$Vmo.
11. ^m¡Jmo{cH$ à{V{ZYrËd nÜXVr_Ü`o OodT>o C_oXdma {ZdSy>Z Úmd`mMo AmhoV VodT>çm
^m¡Jmo{cH$ _VXmag§KmV g§nyU© amÁ`mMo {d^mOZ H$aÊ`mV `oVo d Ë`m-Ë`m _VXmag§KmVyZ
{dO`r Pmcocm C_oXdma à{V{ZYr åhUyZ amÁ`emgZm§_Ü`o H$m_ H$aVmo.
❒
^m¡Jmo{cH$ à{V{ZYrËdmMo \$m`Xo :1. ñWm{ZH$ àíZm§Mm Aä`mg Agcoco C_Xodma {ZdSy>Z {Xco OmVmV.
2. gdm©{YH$ _Vo àmßV H$aUmam C_oXdma {dO`r hmoVmo.
3. gmonr d gwc^ nÜXV.
4. _VXmam§Zm C_oXdmam~Ôc _m{hVr AgVo.
5. C_oXdmamH$[aVm H$_r I{M©H$.
❒
^m¡Jmo{cH$ à{V{ZYrËdmMo VmoQ>o :1. ñWm{ZH$ àíZm§À`mH$S>o C_oXdma OmñV cj XoVmV d Ë`m_wio amîQ´>r` àíZm§H$S>o Xþc©j hmody
eH$Vo.
2. _VXmam§Zm {ZdS> R>am{dH$ ^m¡Jmo{cH$ _VXma g§KmVyZ H$amdr cmJVo.
3. gÎmmYmar nj Amnë`mcm hdr Ver _VXmag§KmMr nwZa©MZm (Gerrymandering) H$ê$
eH$Vmo.
4. AmYw{ZH$ H$mim§_Yrc dmVmdaUmcm A`mo½` nÜXV.
5. C_oXdma H$_r _Vm{YŠ`mZoXoIrc {dO`r hmody eH$Vmo.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
91
6. ñWm{ZH$ C_oXdmam§Zm H$_r IM© Agë`m_wio C_oXdmam§À`m g§»`oV dmT> hmoÊ`mMr eŠ`Vm
AgVo.
4.4. ñd`§: AÜ``ZmgmR>r àíZ
❑
(Check your progress)
àíZ 1 : `mo½` n`m©` {ZdSy>Z {dYmZo nwÝhm {chm.
1. cmoH$emhr `eñdr hmoÊ`mH$[aVm Imcrcn¡H$s H$moUVr JmoîQ> AZmdí`H$ Amho?
(A) àm¡T> _VXmZ
(~) Iwë`m dmVmdaUmV {ZdS>UwH$m
(H$) gj_ {déÜX nj
(S>) Aëng§»`m§H$mMo emgZ.
2. cmoH$emhr H$moUË`m VÎdmda Adc§~yZ Amho?
(A) ~hþ_V Agcoë`m njmMo emgZ (~) Aën_V Agcoë`m njmMo emgZ
(H$) Aëng§»`m§H$ cmoH$m§Mo emgZ
(S>) A{Z`§{ÌV ñdmV§Í`.
3. {ZdS>UyH$ à{H«$`m åhUOo ............... .
(A) Á`m à{H«$`oÛmao {ZdS>UyH$m KoVë`m OmVmV.
(~) Á`m à{H«$`oÛmao ZmoH$aemhr {ZdS>cr OmVo.
(H$) Á`m à{H«$`oÛmao Ý`m`{Yem§Mr Zo_UyH$ Ho$cr OmVo.
(T>) Á`m à{H«$`oÛmao amOH$s` nj H$m_ H$aVmV.
4. àË`j {ZdS>UyH$ åhUOo .............. .
(A) Ooìhm à{V{ZYr Zo_co OmVmV.
(~) Ooìhm à{V{ZYr {ZdS>co OmVmV.
(H$) Ooìhm à{V{ZYr ZmoH$aemhr {ZdS>Vo.
(S>) Ooìhm à{V{ZYr lr_§V cmoH$ {ZdS>VmV.
5. àË`j {ZdS>UwH$s_Ü`o H$moUVm C_oXdma {dO`r Kmo{fV Ho$cm OmVmo?
(A) Á`m C_oXdmamcm gdm©V OmñV _Vo nS>VmV.
(~) Á`m C_oXdmamcm gdm©V H$_r _Vo nS>VmV.
(H$) Á`m C_oXmdmamcm 33% _Vo {_iVmV.
(S>) Á`m C_oXdmamcm R>am{dH$ dmQ>çmMr _Vo {_iVmV.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
92
6. àm¡T> _VXma ho H$moUË`m emgZmMo cjU Amho?
(A) hþHy$_emhr
(~) amOoerhr
(H$) cmoH$emhr
(S>) `mn¡H$s H$moUVoM Zmhr.
7. ^maVm_Ü`o Imcrcn¡H$s H$moUmMr {ZdS> àË`j {ZdS>UwH$sÛmao hmoVo.
(A) amîQ´>nVr
(~) CnamîQ´>nVr
(H$) amÁ`nmc
(S>) cmoH$g^oMo à{V{ZYr.
8. AàË`j {ZdS>UyH$ åhUOo ............. .
(A) Ooìhm à{V{ZYr cmoH$m§H$Sy>Z {ZdS>co OmVmV.
(~) Ooìhm à{V{ZYr ZmoH$aemhrH$Sy>Z Zo_co OmVmV.
(H$) Ooìhm {ZdSy>Z Amcoco à{V{ZYr _VXmZmV ^mJ KoVmV.
(S>) Ooìhm pñÌ`m C_Xodma {ZdS>VmV.
9. B§½c§S>_Ü`o pñÌ _VXmZmÀ`m hŠH$mMm nwañH$ma H$moUr Ho$cm?
(A) Oo. Eg. {_c (~) hm°ãO
(H$) cm°H$
(S>) ê$gmo.
10. B§½c§S>_Ü`o pñÌ`m§Zm _VXmZmMm A{YH$ma H$Yr {_imcm?
(A) 1928
(~) 1935
(H$) 1828
(S>) 1950.
11. H$m`Xo_§S>imH$[aVm gd©M à{V{ZYr {ZdS>co OmVmV, Ë`m {ZdS>UwH$scm ............. .
(A) gmd©{ÌH$ {ZdS>UyH$
(~) nmoQ> {ZdS>UyH$
(H$) \o$a {ZdS>UyH$
(S>) `mn¡H$s H$moUVoM Zmhr.
12. ^maVm_Ü`o H$moUVo d` nyU© Ho$ë`mda _VXmZmMm A{YH$ma àmßV hmoVmo?
(A) 18
(~) 21
(H$) 20
(S>) 16.
13. Imcrcn¡H$s H$moUVo _V ñÌr _VXmZ hŠH$mÀ`m ~mOyZo Amho?
(A) `m hŠH$m_wio g_mZVm àñWm{nV hmoVo.
(~) `m hŠH$m_wio pñÌ`m§À`m ZmOwH$Voda JXm `oVo.
(H$) pñÌ`m emar[aH$ Xþ~©c AmhoV.
(S>) pñÌ`m§Mo dM©ñd àñWm{nV hmoB©c.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
93
14. AmYw{ZH$ pñÌ`m H$moUVo hŠH$ _mZVmV.
(A) g_mZVoMm hŠH$
(H$) OmñV hŠH$
(~) WmoS>o\$ma hŠH$
(S>) H$moUVoM hŠH$ ZH$mo.
15. {d^ŠV _VXma g§K åhUOo .................... .
(A) R>am{dH$ Y_m©da AWdm g_yhmda AmYm[aV _VXma g§K.
(~) amIrd _VXmag§K
(H$) AamIrd _VXmag§K
(S>) ^m¡Jmo{cH$ _VXmag§K.
16. g§`wŠV _VXmag§K åhUOo ............... .
(A) Y_m©da qH$dm g_yhmda AmYm[aV _VXma g§K.
(~) amIrd _VXma g§K.
(H$) AamIrd _VXma g§K
(S>) ^m¡Jmo{cH$ _VXma g§K.
17. pñÌ`m§Zm _VXmZmMm hŠH$ åhUOo ............. .
(A) àm¡T> pñÌ`m§Zm _VXmZmMm hŠH$.
(~) {ddm{hV pñÌ`m§Zm _VXmZmMm hŠH$.
(H$) {eH$coë`m pñÌ`m§Zm _VXmZmMm hŠH$.
(S>) {Zaja pñÌ`m§Zm _VXmZmMm hŠH$.
18. H«$_Xo` à_mU{ea nÕVr_Ü`o dmQ>m
nS>coco _VXmZ
(A)
C_oXdmam§Mr g§»`m
nS>coco _VXmZ + 1
(~)
C_oXdmam§Mr g§»`m + 1
(Quota)
H$gm R>a{dVmV.
nS>coco _VXmZ
_VXma
_VXmZ
(S>)
C_oXdma
(H$)
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
94
19. H«$_Xo` à_mU{ea nÜXVr_Ü`o H$_rVH$_r {H$Vr C_oXdma cmJVmV.
(A) H$_rV H$_r XmoZ
(~) H$_rVH$_r VrZ d OmñVrV OmñV n§Yam
(H$) H$_rVH$_r Mma d OmñVrV OmñV drg
(S>) `mn¡H$s H$moUVoM Zmhr.
20. _`m©{XV _VXmZ åhUOo ............. .
(A) _VXma Amncr gd© _Vo EH$mM C_oXdmamcm XoVmo.
(~) _VXma Amncr _Vo {d^mJyZ XoVmo.
(H$) _VXmamcm OodT>o C_oXdma {ZdSy>Z Úmd`mMo Ë`m EHy$U _Vm_Ü`o EH$ _V H$_r Úm`cm
cmJVo.
(S>) `mn¡H$s H$moUVoM Zmhr.
21. ^m¡Jmo{cH$ _VXmag§K åhUOo ............ .
(A) OodT>o C_oXdma {ZdSy>Z Úmd`mMo AmhoV VodT>çm ^m¡Jmo{cH$ _VXmag§KmMr aMZm
amÁ`m_Ü`o {Z_m©U H$aUo.
(~) H$m`m©da AmYm[aV _VXmag§K {Z_m©U H$aUo.
(H$) {ejUmda AmYm[aV _VXmag§K {Z_m©U H$aUo.
(S>) `mn¡H$s EH$hr Zmhr.
22.
_VXmZmMm hŠH$ åhUOo ...............
(A) _VXma Amncr gd© _Vo EH$mM C_oXdmamcm EH${ÌV Xody eH$Vmo.
(~) _VXma Amncr gd© _Vo EH$m C_oXdmamcm Xody eH$V Zmhr.
(H$) _VXmamcm EH$M _V AgVo.
(S>) `mn¡H$s H$moUVoM Zmhr.
23.
nÜXVr_Ü`o ................ .
(A) amOH$s` njm§Zr Omhra Ho$coë`m `mXr_Yrc gd© C_oXdmam§Zm _VXmZ H$aUo.
(~) _VXmZ {d^mJyZ H$aUo.
(H$) _VXmZ {d^mJUr AZoH$ njmÀ`m `mXrV H$aUo.
(S>) darcn¡H$s H$moUVoM Zmhr.
Cumulative
List
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
95
24. H«$_Xo` nÜXV H$moUr emoYyZ H$mT>cr?
(A) H$mc© _mŠg©
(H$) hm°ãO
(~) Wm°_g² hmao
(S>) cm°H$.
25. ^maVmÀ`m amîQ´>nVrMr {ZdS>UyH$ H$er hmoVo?
(A) àË`j cmoH$m§H$Sy>Z
(~) ImgXmam§À`mH$Sy>Z
(H$) cmoH$g^m d amÁ`g^m `m_Ü`o {ZdSy>Z Amcoco ImgXma d amÁ`m§_Yrc Am_Xma.
(S>) cmoH$g^oMo ImgXma.
4.4 gmam§e
4.5 ñd`§: AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
1.
2.
3.
4.
5.
6.
(S>) Aëng§»`m§H$mMo emgZ.
(A) ~hþ_V Agcoë`m njmMo emgZ.
(A) Á`m à{H«$`oÛmao {ZdS>UyH$m KoVë`m OmVmV.
(~) Ooìhm à{V{ZYr {ZdS>co OmVmV.
(A) Á`m C_oXdmamcm gdm©V OmñV _Vo nS>VmV.
(H$) cmoH$emhr.
7. (S>) cmoH$g^oMo à{V{ZYr.
8. (H$) Ooìhm {ZdSy>Z Amcoco à{V{ZYr _VXmZmV ^mJ KoVmV.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
96
9. (A) Oo. Eg. {_c.
10. (A) 1928.
11. (A) gmd©{ÌH$ {ZdS>UyH$.
12. (A) 18
13. (A) `m hŠH$m_wio g_mZVm àñWm{nV hmoVo.
14. (A) g_mZVoMm hŠH$.
15. (A) R>am{dH$ Y_m©da AWdm g_yhmda AmYm[aV _VXma g§K.
16. (~) amIrd _VXma g§K.
17. (A) àm¡T> pñÌ`m§Zm _VXmZmMm hŠH$.
18. (~) nS>coco _VXmZ+1 • C_oXdmam§Mr g§»`m+1.
19. (~) H$_rVH$_r VrZ d OmñVrV OmñV n§Yam.
20. (H$) _VXmamcm OodT>o C_oXdma {ZdSy>Z Úmd`mMo Ë`m EHy$U _Vm_Ü`o EH$ _V H$_r Úm`cm
cmJVo.
21. (A) OodT>o C_oXdma {ZdSy>Z Úmd`mMo AmhoV VodT>çm ^m¡Jmo{cH$ _VXmag§KmMr aMZm
amÁ`m_Ü`o {Z_m©U H$aUo.
22. (A) _VXma Amncr gd© _Vo EH$mM C_oXdmamcm EH${ÌV Xody eH$Vmo.
23. (A) amOH$s` njm§Zr Omhra Ho$coë`m `mXr_Yrc gd© C_oXdmam§Zm _VXmZ H$aUo.
24. (~) Wm°_g² hmao.
25. (H$)cmoH$g^m d amÁ`g^m `m_Ü`o {ZdSy>Z Amcoco ImgXma d amÁ`m§_Yrc Am_Xma.
4.5 gamdmgmR>r àíZ
❑
àíZ 1 : WmoS>Š`mV àíZm§Mr CÎmao {chm.
1. gmd©{ÌH$ àm¡T> _VXma åhUOo H$m`? Vo ñnîQ> H$ê$Z Ë`mMo \$m`Xo d VmoQ>o ñnîQ> H$am.
2. pñÌ`m§Zm _VXmZmMm A{YH$ma `m g§X^m©V {Z{dY {dMmad§Vm§Mr _Vo ñnîQ> H$am.
3. ^m¡Jmo{cH$ _VXma g§K åhUOo H$m`?
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
97
4. à_mU{ea à{V{ZYrËdmMr g§H$ënZm ñnîQ >H$am.
5. EH$c g§H«$_Ur` _V nÜXV åhUOo H$m`?
6. hmao nÜXV ñnîQ> H$am.
❑
àíZ 2 : {Q>nm {chm.
1. ^maVr` amîQ´>nVrMr {ZdS>UyH$ nÜXV.
2. {d^ŠV _VXmag§K.
3. g§`wŠV _VXmag§K.
4. _`m©{XV _VXmZ nÜXV.
5. EH${ÌV _VXmZ nÜXV
6. `mXr nÜXV
(Cumulative Vote Plan)
(List System).
4.6 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
1.
"Political Science", Unique Publishers, New Delhi-110024, 2010.
2.
Gokhale B. K., "Political Science", Himalaya Publishing House, New Delhi,
1964.
3. JmoIco Ama. E_., "AmYw{ZH$ amÁ`emñÌ ^mJ-3', H$m°pÝQ>ZoÝQ>c àH$meZ, 1972.
4. ^moJco em§. H¥$., "AmYw{ZH$ amÁ`emñÌ', {H$Vm~ _hc, Achm~mX, 1981.
❀❀❀
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
98
© Copyright 2026 Paperzz