Paper VIII Bhashavignyan Ani Marathi Bhasha

{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
Xya {ejU H|$Ð
^mfm{dkmZ Am{U _amR>r ^mfm
Aä`mgn{ÌH$m H«$_m§H$ 8
V¥Vr` df© H$cm
(_amR>r)
(e¡j{UH$ df© 2015-16 nmgyZ)
gÌ nmMdo
KQ>H$ : 1
^mfoMr CËnÎmr
1.1 C{ÔîQ>o
{dÚmWu {_Ìm§Zmo `m KQ>H$mMo AÜ``Z Ho$ë`mZ§Va Vwåhmcm;
^mfoMr CËnÎmr H$er d Ho$ìhm Pmcr `mMr _m{hVr hmoBc
© .
^mfoÀ`m CËnÎmr{df`H$ {d{dY _Vm§Mm D$hmnmoh H$aVm `oBc
© .
^mfoÀ`m CËnÎmr{df`rÀ`m {Za{Zamù`m CnnÎmtMr _m{hVr hmoBc
© .
l
l
l
1.2 àmñVm{dH$
_mZdr OrdZmcm cm^coco EH$ daXmZ åhUOo ^mfm hmo`. BVa àmÊ`m§À`m VwcZoZo _mZdmZo Or
àJVr Ho$cr Ë`m_Ü`o _mUgmÀ`m ~wÕrMm _moR>m dmQ>m Amho. _mÌ `m àJVrV Ho$di ~w{Õ_ÎmoMmM dmQ>m
hmoVm Ago Zmhr Va ~wÕrÀ`m OmoS>rcm H$moUË`m Zm H$moUË`m ñdê$nmV _mZdmcm ^mfoMo gmhmæ` hmoV.o
^mfoMm dmna _mUgmÀ`m OÝ_mnmgyZM gwê$ hmoVmo. OÝ_mcm Amcoco chmZ _yc aS>Vo VrXoIrc
Ë`mMr ^mfmM AgVo. Ooìhm-Ooìhm AmnU Xwgè`mcm H$mhrVar gm§JÊ`mMm à`ËZ H$aVmo qH$dm ñdV…M
ñdV…er H$mhr g§dmX gmYy cmJVmo Ë`m àË`oH$ jUr AmnU ^mfoMm dmna H$aVmo. hiyhiy Amnë`m
OrdZmV "^mfm' BVH$s {_giyZ OmVo H$s {VMr doJir OmUrd Amnë`mcm amhmV Zmhr. _mZdmMr
CËH«$m§Vr H$er Pmcr `m~Ôc S>m{d©ZMm "CËH«$m§{VdmX' à{gÕ Amho. nU "^mfm' H$er {Z_m©U Pmcr
`m~ÔcMo g_mYmZH$maH$ A§{V_ CÎma AÚmn gmnS>cc
o o Zmhr.
1.3 {df`{ddoMZ
^mfm hr _mZdmÀ`m {ZË` dmnamVrc ~m~ Agcr Var Vr H$er {Z_m©U Pmcr Agoc? ^mfoÀ`m
CËnÎmrg§~Y§ r emoY KoD$ cmJco åhUOo _mUgmÀ`m _ZmV AZoH$ {dMma `oD$ cmJVmV. CXmhaUmW©; ^mfoMm
OZH$ H$moU? _wimV _mUgmcm ^mfm {Z_m©U H$amdr Ago H$m dmQ>co Agoc? Ë`mZo ^mfm H$er {Z_m©U Ho$cr
Agoc? OJmVrc Am{X_mZdmZo {Z_m©U Ho$cocr ^mfm H$er Agoc d H$moUVr Agoc? gd© OJmV EH$M
Am{X^mfm Agoc H$s doJdoJù`m ^mfm EH$mMdoir ApñVËdmV AgVrc? `m ^mfoMm AJa ^mfm§Mm dmna
H$gm hmoV Agoc? `m gd© {dMmam§Mr CH$c H$aÊ`mMm à`ËZ {Za{Zamù`m ^mfmemókm§Zr dfm©Zdw f} Ho$cm.
Ë`mg§~Y§ r AZoH$ _Vo _m§S>cr, {gÕm§V _m§S>co nU `m~ÔcMo Zo_Ho$ CÎma AOyZhr gmnS>cc
o o Zmhr qH$dm
1
EH$hr CÎma ^mfmn§{S>Vm§Zr gd©_mÝ` Ho$coco Zmhr. åhUyZM gZ 1896 _Ü`o n°[ag `oWo ^acoë`m La
societe de Linguistique `m n[afXoZo "^mfoMr CËnÎmr' `m {df`mdarc emoY{Z~§Y dmMZmg ~§Xr Ho$cr.
1.3.1 ^mfoÀ`m CËnÎmrMm H$mi
^mfoMr CËnÎmr H$Xm{MV cmImo dfmªndy u Pmcr Agmdr. `m~Ôc g_mYmZH$maH$ ñnîQ>rH$aU XoVm
`oV Zmhr. CËH«$m§{VdmXmÀ`m {gÕm§VmZwgma dmZa Am{U _mUyg `m§Mm g§~Y§ OdiMm _mZcm OmVmo.
"Eßg'gma»`m {dH${gV dmZamÀ`m IwUm, AmdmO, hmd^md `mdê$Z ^mfmnyd© AdñWoV Am{X_mZdmZo
A{^ì`ŠVrMr YS>nS> H$er Ho$cr Agoc Vo H$iVo. _mZdmZo {Z_m©U Ho$cocr ^mfm hm `m KQ>ZM
o m IynM
nwT>rc AdñWoVrc Q>ßnm Amho.
Á`m {c{IV gmYZm§À`m AmYmao ^mfoÀ`m CËnÎmrMm _mJmodm ¿`m`Mm Vr gmYZo Amnë`mcm H$mhr
hOma df}M _mJo ZoD$ eH$VmV nU Ë`mdê$Z AmnU ^mfoÀ`m CËnÎmrÀ`m _wimer OmD$ eH$V Zmhr.
A{dH${gV cmoH$g_yh Am{U Ë`m§Mr ^mfm `mH$S>o nm{hco Va Ago {XgVo H$s g§ñH¥$VrÀ`m àmW{_H$ AdñWoV
am{hcoë`m AmOÀ`m cmoH$g_yhm§Zr Amnë`m ^m¡{VH$ JaOm§er ^mfoMo ñdê$n {ZJS>rV Ho$co Amho. Cn`wŠV
JmoîQ>tgmR>r AgUmè`m eãXm§H$S>o cj XoUo Am{U AZwn`wŠV dñVwXe©H$ eãXm§H$S>o Xwcj
© H$aÊ`mMr àd¥Îmr
àmW{_H$ AdñWoVXoIrc OmUdVo.
chmZ _yc ^mfm H$er {eH$Vo `mMo {ZarjU ^mfoÀ`m CËnÎmrÀ`m emoYH$m`m©V _XV H$ê$ eH$Vo. _mÌ
hr _XV _`m©{XV R>aVo. àma§^rÀ`m H$mimV chmZ _yc AW©hrZ ÜdZtMm CÀMma H$arV AgVo Am{U Vmo
CÀMma EoH$Umao Ë`m ÜdZtZm _mJmhÿZ AW© {MH$Q>{dVmV. chmZ _wcm§Mm ^m{fH$ {dH$mg g^modVmcÀ`m
àm¡T> ì`ŠVtÀ`m g§JVrV hmoV AgVmo, _mÌ Aem ^m{fH$ {dH$mg nyU© Pmcoë`m ì`ŠVrMr g§JV Am{X_mZdmcm
Ë`mÀ`m àmW{_H$ H$mimV {_iUo eŠ` ZìhVo. ho gd© cjmV KoD$Z Am{X^mfoMm {dMma H$amdm cmJVmo.
^mfm H$er CËnÝZ Pmcr `mMo CÎma emoYVmZm H$mhr àmW{_H$ ñdê$nmMr _Vo ì`ŠV H$aÊ`mV Amcr Ë`mMm
{dMma AmnU àW_ H$ê$.
1. ^mfm : B©œa{Z{_©V
H$moUË`mhr àíZmMo CÎma Iyn à`ËZ H$ê$Zhr gmnS>V Zgoc Voìhm _mUyg B©œamcm eaU OmVmo.
^mfoÀ`m CËnÎmrg§~Y§ rÀ`m àíZmMohr AgoM Amho. B©œamZo ^mfm {Z_m©U Ho$cr Ago dU©Z Amnë`mH$S>o Zgco
Var Á`m dmUrdmQ>o AmnU ^mfm ~mocVmo Vr dmUr VgoM _Z, àmU hr VÎdo B©œamZo {Z_m©U Ho$cr Ago åhQ>co
OmVo. "Xodm§Zr dm½Xodrcm {Z{_©co Am{U VrM dmUr gmao ~mocVmV' Ago F$½doXmV (F$½doX 8.100-11)
åhQ>co Amho.
B©œamMm nwÌ A°S>_ `mÀ`mgmR>r gdmªJ n[anyU© Aer ^mfm V`ma H$ê$Z {VMm dmna H$aÊ`mgmR>r
B©ídamZo Vr A°S>_À`m ñdmYrZ Ho$cr, ho {¼ñVr _V A§YlÕoda Adc§~Zy Amho. YwirÀ`m H$UmnmgyZ eara
V`ma H$ê$Z B©œamZo Ë`mV Or{dËdgma AmoVco d _J ^mfoMr Amdí`H$Vm dmQ>ë`mda gd© n¥Ïdrda EH$M
2
^mfm d ~mocr {Z_m©U Pmcr. Z§Va Ë`mV H$mhr KmoQ>mio {Z_m©U hmoD$ cmJë`mZo B©œamZo {Za{Zamù`m XoemV
{Za{Zamù`m ^mfm \o$H$ë`m Ago ~m`~cmV {c{hco Amho.
n[anyU,© gm§J d n[anŠd ^mfm B©œamZo _Zwî`mÀ`m Vmã`mV {Xcr `m _Vmda A{Ve` lÕmiy
_Zmcmhr {dœmg R>do Vm `oV Zmhr. B©œa H$V¥Ë© d ho \$ŠV Üd{Z{Z{_©VrnwaVo Amho. chmZ _yc Ogo Amncr
^mfm AZw^dmZo, BVam§À`m AZwH$aUmZo hiyhiy dmT>drV AgVo Ë`mà_mUo _mZdmÀ`m AmÚ g_mOmZo
^mfoMr n{hcr nwO
§ r g^modVrÀ`m n[apñWVrÀ`m JaOoVZy d g_mOmVrc BVa KQ>H$m§À`m Z¡g{J©H$
ghH$m`m©VZy hiyhiy dmT>{dV Zocr.
2. ^mfm : amOm{Z{_©V
^mfm B©œamZo {Z_m©U Ho$cr ho _V ñdrH$maVm `oV Zmhr ho AmnU nm{hco. H$mhrOUm§Mo åhUUo Ago
Amho H$s B©œamZo ^mfm {Z_m©U Ho$cr Zgoc nU g¥îQ>r CËnÝZ Pmë`mda _mZdm§Mm Omo AmÚ g_mO V`ma
Pmcm Ë`m g_mOmÀ`m ZoË`m§Zr qH$dm amOm§Zr AmnmngmV g^m ^adyZ, EH${ÌV `oD$Z ì`dhmamÀ`m
gmo`rH$aVm H$mhr eãXm§Mo g_yh V`ma Ho$co AgmdoV. ho eãXg_yh H$mhr {Z`_m§Zr ~m§YZy ^mfocm àma§^
Ho$cm Agmdm.
`m _VmV \$maM WmoS>o VÏ` Amho H$maU ^mfo~m~V amOmcmhr ê$T>r nmS>Vm `oV ZmhrV. amOgÎmm d
Y_©gÎmm `m XmoÝhr ^mfoÀ`m CËnÎmr~m~V c§JS>çm R>aVmV. EImÚm ì`ŠVrMr gÎmm ì`dhmamV _mÝ` Ho$cr
OmV Agcr Var ^mfoÀ`m ~m~VrV Vr _mÝ` Ho$cr OmV Zmhr. ^mfm H$moUm amOmMr, Y_©Jêw $Mr, àË`j
B©œamMrhr gÎmm H$~yc H$aV Zmhr. `m g§X^m©V _hmamîQ´> emgZmZo {Z_m©U Ho$coë`m nXZm_H$moemMo CXmhaU
XoVm `oBc
© . amÁ`emgZmZo AZoH$ {dÛmZ cmoH$m§H$Sy>Z, "_amR>rVyZ ì`dhma ìhmdoV' `mgmR>r ì`mdhm[aH$
eãXm§Mm g_mdoe Agcocm "nXZm_H$moe' (1962) V`ma Ho$cm nU _amR>r g_mOmZo ì`dhmamV Ë`mMm nyU©
ñdrH$ma Ho$cm Zmhr. qH$~hþZm Ë`mVrc Xw~m}Y eãXm§_i
w o "~XZm_H$moe' Aer Ë`mMr qQ>Jc H$aÊ`mV Amcr.
3. ^mfm : g_mO{Z{_©V
^m{fH$ g§H$o V {Z_m©U H$aUo d Ë`m§Zm {MÝh XoUo ho H$m_ Ho$di g_mO H$aVmo. `m JmoîQ>r H$moUr
Owc_mZo, gŠVrZo H$ê$ eH$V Zmhr. ^mfoMm g§Mma OmË`mM ñd¡a AgVmo, Ë`m_wio ^mfoda {H$Vrhr ~§YZo
cmXcocr AgmoV; {VZo gÎmm nmicrM Va Vr g_mOmVrc ~hþOZm§Mr qH$dm à{V^md§Vm§Mr. åhUOo ^mfm
{Z_m©U H$aÊ`mgmR>r Amdí`H$ AgUmar ÜdZr CËnÝZ H$aÊ`mMr eŠVr _Zwî`mcm B©œamZo {Xcr d ÜdZr
CËnÝZ Ho$ë`mZ§Va Ë`mda ì`dhmamon`moJr Aem AWmªMm Amamon H$ê$Z g§H$o V {Z_m©U H$aUo ho _Zwî`mZo
hiyhiy Ho$co. Ë`mVyZM H$mimÀ`m AmoKmV ^mfm n[anyU© Pmcr. g§H$o V CËnÝZ H$aUo qH$dm eãXm§Zm AW© XoUo
ho gd©ñdr _mZdr H¥$V©Ëd Amho, B©œar Zmhr.
ho g§H$o V H$moUrhr {Z_m©U H$ê$ eH$Vmo. \$ŠV Ë`mcm g_mOmH$Sy>Z _mÝ`Vm {_imdr cmJVo. g§H$o V
åhUOo ì`dhmamV Cn`moJmV `oUmam, gdmªÀ`m n[aM`mMm, A§JdiUr nS>cc
o m na§namJV Agm {ZU©` hmo`.
3
g_mOmV Omo {d{Z_` MmcVmo Vmo gdmªÀ`m AZw^dmÀ`m Am{U gm_mÝ` JaOoÀ`m JmoîQ>t~ÔcMm AgVmo.
ghOrdZmÀ`m VÎdmda AmYmacocm ì`{ŠVg_yh åhUOoM g_mO hmo`. `m ghOrdZmMm hoVM
y _wir
ì`ŠVrÀ`m gd© JaOm ^mJdUo, {Vcm g§ajU XoUo d {VÀ`m JwUm§Mm g_mOmgmR>r Cn`moJ H$ê$Z KoUo hm
AgVmo; Ë`m_wio g_mOmVrc {d{Z_`XoIrc Xwgè`m§Zm ghO J«hU H$aVm `oBc
© Aem ñdê$nmV ì`ŠV
ìhmdm cmJVmo. g_mOmÀ`m AJXr àmW{_H$ {d{Z_`mgmR>rXoIrc gm_m{OH$ EH$_V Amdí`H$ AgVo.
Ë`m_YyZM {d{eîQ> AWmªer Am{U dñVye
§ r {ZJ{S>V Pmcoco H$mhr g§H$o V {Z_m©U hmoVmV. ho ^m{fH$ g§H$o V
EH$Xm AmË_gmV Pmco H$s Vo {dZmgm`mg dmnaco OmVmV. Aem g§H$o Vm§Zm Ooìhm gm_m{OH$ _mÝ`Vm
{_iVo VoìhmM Vo à^mdr d H$m`©j_ hmoVmV.
ÜdZrMo g§H$o V g_mOmZo _mÝ` Ho$ë`mIoarO Ë`m g_mOmV {d{Z_` hmoUo eŠ` ZgVo. åhUyZM
"Language is a social contract" Ago åhQ>co OmVo. CXm. nwñVH$mcm AmnU noZ åhUV Zmhr qH$dm
noZmcm KmoS>m åhUV Zmhr. H$maU nwñVH$, noZ, KmoS>m `m eãXm§Zm H$mhr g§H$o V {MH$Q>co AmhoV. ho g§H$o V
g_mOmZo _mÝ` Ho$co AmhoV. Ë`m_wio `mn¡H$s H$moUVmhr eãX CÀMmaVmM Ë`m dñVy AJa àmÊ`mMr {d{eîQ>
AmH¥$Vr S>mù
o `mg_moa `oV;o _mÌ "Jm`' `m eãXmMm _amR>r ^mfoVrc AW© doJim d B§JO
« rVrc AW©
doJim. H$maU Ë`m_mJrc ^m{fH$ g§H$o V doJio AmhoV. Ë`m_wio {^ÝZ^m{fH$ ì`ŠVt_Yrc g§H$o V Omon`ªV
EH$ hmoV ZmhrV Vmon`ªV ^m{fH$ {d{Z_` eŠ` hmoD$ eH$V Zmhr.
ÜdZtZm g§H$o V XoD$Z Vo gd©_mÝ` H$adyZ KoÊ`mMo H$m`© g_mOmZo EH$Ì `oD$Z Ho$co Am{U g_mOmÀ`m
ì`dhma{d{Z_`mMo gmYZ ^mfm Ë`mZo (g_mOmZo) {Z{_©cr Ago _V ê$gmo `m {dMmad§VmZo _m§S>c.o _mÌ
^mfm hr g_mO{Z{_©V Amho ho _V nyUn© Uo _mÝ` H$aÊ`mV H$mhr AS>MUr `oVmV. ^mfo{edm` g_mO
ApñVËdmV `oD$ eH$V Zmhr Ago åhQ>co Va ^mfm ZgVmZm gd© cmoH$ EH$Ì H$go Amco AgVrc? VgoM
{d{Z_`mgmR>r Amdí`H$ AgUmar ^mfm Ë`m§À`mOdi AgyZhr Zdr ^mfm {Z_m©U H$aÊ`mMr JaO Ë`m§Zm
H$m dmQ>cr Agmdr? eãXm§Zm AW© XoU,o g§H$o V XoUo d Vo _mÝ` H$aUo hr à{H«$`m H$er Ho$cr Agoc? Ago
àíZ {Z_m©U hmoVmV. `mIoarO Agohr åhUVm `oVo H$s eãX V`ma H$ê$Z {d{eîQ> {Z`_mZwgma Vo dmnaUo
hr ~m~ ^mfoÀ`m _wŠV àH¥$VrÀ`m {déÕ Amho.
^mfm H$moUr {Z_m©U Ho$cr `m~m~VMr {d{dY _Vo nm{hë`mZ§Va {d{dY ^mfmemókm§Zr ^mfoÀ`m
CËnÎmrg§~Y§ r _m§S>cëo `m {d{dY CnnÎmtMm ({gÕm§Vm§Mm, _Vm§Mm) {dMma H$ê$.
4. AZwH$aU {gÕm§V (Bow - Bow Theory)
AZwH$aU {gÕm§VmcmM ~mo-~mo (^mo-^mo) {gÕm§V Agohr åhQ>co OmVo. ^mfoMr CËnÎmr d dmT>
"AZwH$aU' `m CnOV _mZdr àd¥Îmrdê$Z Pmcr. ^modVmcr Agcoë`m dñVyÀ§ `m, àmÊ`m§À`m ÜdZtMo
AZwH$aU _mZdmZo Ho$co. Ë`m_wio ^mfoVrc eãX V`ma Pmco, Agm {gÕm§V S>m.° Jm`Ja `m§Zr _m§S>cm.
_m§Oa, Hw$Ìm, Jm`, H$mdim BË`mXr n[a{MV new-njm§À`m AmdmOmMo AZwH$aU H$ê$Z chmZ _wco Ë`m§Zm
Zmdo XoVmV. CXm-H$mdim H$md-H$md H$aVmo Ë`mdê$Z chmZ _wco Ë`mcm H$mD$ åhUVmV, {Md-{Md
4
H$aUmè`m {M_Urcm {MD$, JmB©cm hå_m, _m§Oarcm _mD$ Va Hw$Í`mcm ^y-^y åhUVmV. hrM AZwH$aU
àd¥Îmr AmÚ ^mfo~m~V Agmdr. gMoVZ àmÊ`m§À`m Zmdmg§X^m©V Ogo H$mhr eãX V`ma Pmcoco {XgVmV;
Ë`mà_mUo AMoVZ dñVyÀ§ `m ÜdZtÀ`m AZwH$aUmVyZ H$mhr eãX ~Zcoco AmhoV, CXm. IQ>IQ>U,o
VS>VS>U,o R>H$R>H$, {P_{P_, IiH$Z², IgIgUo, IwQ>IQw >Uo BË`mXr.
chmZ _wcm§Mr ^mfm ~arMer ÜdZtMo AZwH$aU H$aUmar AgVo. Ë`mVrc eãX ÜdÝ`ZwH$aUOÝ_
AgVmV. BVHo$M Zmhr Va ^mfoVrc AZoH$ Zm_o d {H«$`mnXo `m XmoÝhr~m~V ÜdÝ`ZwH$aU VÎdmMm à^md
{XgVmo. {H«$`oMr Or à{V{H«$`m qH$dm ÜdZrMm Omo à{VÜdZr C_Q>Vmo Ë`mdê$Zhr {H«$`ocm `mo½` Zmd {_iVo.
CXmhaUmW©; VmS>H$Z² _maUo, _wi_y i
w y aS>U,o gwiH$Z² OmUo, Q>aQ>a \$mS>U,o nmD$g {P_{P_ nS>Uo BË`mXr
{H«$`mnXo Ë`m§À`m ÜdZrdê$Z ê$T> Pmcocr AmhoV. _wg_wgUo, VUVUUo BË`mXr _mZdr {dH$mam§_i
w o {Z_m©U
Pmcoë`m {H«$`m, "à{VÜdZrnmgyZ ~Zcoco eãX' `mM dJm©V `oVmV.
WmoS>Š`mV, ^mfoMr CËnÎmr d ^mfoMm {dñVma `m§Zm hm AZwH$aU {gÕm§V qH$dm à{VÜdZr {gÕm§V
~è`mM à_mUmV cmJy nS>Vmo. S>m.° Jm`Ja `m§À`m `m {gÕm§VmMr _°Šg_wëca `m ^mfmn§{S>VmZo MoîQ>m Ho$cr d
Ë`mcm Bow-Bow Theory Ago Zmd {Xco. `mIoarO `m {gÕm§Vmcm AZwH$aU_ycH$VmdmX, àm{UeãXmZwH$aU
Echoic Theory, Onomotopoetic theory BË`mXr Zmdo AmhoV.
`m {gÕm§Vmda {d{dY Amjon KoVco OmVmV. _mUyg hm OJmVrc gd©lîo R> d {dH${gV àmUr AgyZhr
Ë`mcm ñdV…cm gdm©V AmYr ÜdZr CËnÝZ H$aVm `oD$ Z`o d Ë`mgmR>r Ë`mZo BVa àmÊ`m§Mo AZwH$aU Ho$co ho
Z nQ>Ê`mgmaIo Amho Agm Amjon aoJZ `mZo KoVcm. Xwgao Ago H$s AZwH$aUmVyZ V`ma Pmcoë`m eãXm§Mr
g§»`m \$maM WmoS>r Amho. H$mhr ^mfoV BVa Ago eãXM ZmhrV. ÜdZtÀ`m AZwH$aUmVyZ H$mhr eãX ~Zco
Ago J¥hrV Yaco Va OJmVrc gd©M ^mfmV Ago eãX gmaIoM Agm`cm hdoV nU Vgo Vo {XgV Zmhr.
_w»` åhUOo ^mfoVrc BVa eãXm§À`m {Z{_©VrMo g_W©Z `m {gÕm§VmÀ`m AmYmao H$aVm `oV Zmhr.
5. ^mdZm{^ì`ŠVr/nmo-nmo {gÕm§V
(Pooh-Pooh Theory)
AZwH$aUmMo VÎd ^mfm CËnÎmrÀ`m Ama§^H$mimV H$mhr à_mUmV EH$m _`m©Xno `ªV gmW© R>aUmao Agco
Var ApñVËdmV ZgUmè`m JmoîQ>tMo AZwH$aU AeŠ` AgVo. ñdamZwH$aU ho ^mfocm OÝ_mcm AmUÊ`mg
qH$dm nwT>o {VMo g§JmonZ H$aÊ`mg {H$Vrhr H$maUr^yV Pmco Var ^mfoÀ`m CËnÎmrMo Vo EH$_od H$maU Zmhr.
gOrd àmÊ`m§À`m ~m~VrV àW_ ñdamoËnmXZ → _J ñdamZwH$aU → Am{U Z§Va Zm_H$aU `m JmoîQ>r eŠ`
AmhoV nU {ZOud Am{U AMoVZ nXmWmªÀ`m ~m~VrV Vo H$mhrM eŠ` Zmhr. {edm` {dH$madmMH$ Am{U
^mdZmdmMH$ eãXm§Mr CnnÎmr H$er cmdm`Mr d Ë`m§Zm Zmdo H$er Úmd`mMr? hm àíZ `oVmo. nXmWmªZm
`mo½` Zmdo XoÊ`mMo H$m_ _Zwî`mMr ^mdZm_` àd¥ÎmrM H$aVo. H$mhr {d{eîQ> {dMmam§Mm nJS>m ~gyZ _Zwî` Oo
CX²Jma H$mT>Vmo Vo ^mfoÀ`m CËnÎmrÀ`m _wimer AmhoV. CXmhaUmW©; A~~! Aaoa!o BË`mXr. `m {gÕm§Vmcm
Pooh Pooh Theory qH$dm ^mdmoXJ
² ma {gÕm§V/^mdZm{^ì`ŠVr {gÕm§V Ago åhUVmV. hr CnnÎmr
H$m±{S>cH° $ `m§Zr _m§S>cr. ho ^mdmoXJ² ma åhUOo ^mfoMo nyU© ê$n Zmhr. Ë`m CX²JmamVyZ ^mfm {dH${gV Pmcr
5
Ago `m {gÕm§Và{VnmXH$m§Mo åhUUo Amho. `m {gÕm§Vmcm AmdoJ {gÕm§V, _Zmo^mdm{^ì`ŠVrdmX,
_ZmoamJì`ŠVdmX, Interjectional Theory Aer {d{dY Zmdo AmhoV.
{dH$maàm~ë`m_wio H$mhrdoim Vm|S>mVyZ eãXhr ~mhoa nS>V ZmhrV. Aem AdñWoV ^mfmM IwQ§ >Vo _J
{VMr dmT> H$er hmoUma? Aem doir hm ^mdZm_` CX²Jma {gÕm§V cmJy nS>V Zmhr. `m _wÚmda àñVwV
{gÕm§Vmcm {damoY Pmcm. Ago Agco Var ^mfoVrc H$mhr eãX, ^mdZm qH$dm {dH$ma `m§À`m àm~ë`m_wio
{Z_m©U hmoVmV ho IaoM Amho. VodT>çmnwaVmM hm {gÕm§V ^mfoÀ`m _wimer Amho. `m CX²JmadmMH$m§Zmhr
_`m©Xm nS>V.o ^mdZm§À`m à^mdmImcr AgVmZm Oo CX²Jma qH$dm CÀMma ~mhoa nS>VmV Vo OgoÀ`m Vgo
{c{IV ñdê$nmV XmI{dUo eŠ` ZgVo. VgoM gd© ^mdZm Ë`mVyZ nwano ay ì`ŠV hmoV ZmhrV, CXmhaUmW©;
qZXm, {VañH$ma, hihiUo BË`mXr. H$maU `m CX²JmadmMH$m§À`m _wimer CËñ\y$V©Vm AgVo.
6. aUZ {gÕm§V
(Ding-Dong Theory)
AZwH$aU{gÕm§VmMr MoîQ>m H$ê$Z _°Šg_wëcaZo ^mfoMr CËnÎmr d ^mfoMr dmT> `m~m~V _mÝ` Ho$cocm
hm {gÕm§V aUZ {gÕm§V (Ding-Dong Theory) `m ZmdmZo à{gÕ Amho. `m {gÕm§VmZwgma àË`oH$
eãXmcm Ë`mMm åhUyZ EH$ ZmX AgVmo d Vmo ZmX, Ë`m eãXm§Zr XmI{dcoë`m nXmWm©H$Sy>Z Or {H«$`m hmoVo
Ë`m {H«$`oMm Xe©H$ AgVmo. eãXmMm ZmX d Ë`mMm AW© `m XmohmoV EH$ VèhoMm g_ËdmMm g§~Y§ AgVmo,
XmoÝhr EH$_oH$m§Zm nyaH$ AgVmV. `m {gÕm§Vmcm aUZ {gÕm§V/dñVwZmXmZwH$aU {gÕm§V Ago åhUVmV.
àË`oH$ dñVycm {VMm ñdV…Mm ZmX AgyZ BVa dñVye
§ r g§nH©$ hmoVmM Vmo àH$Q> hmoVmo hr H$ënZm J¥hrV Yê$Z
O_©Z àmo\$o ga hog `mZo `m {gÕm§VmMo àW_ à{VnmXZ Ho$co. H$mhr H$mi hm {gÕm§V _°Šg_wëcaZo _mÝ`
Ho$cm. dñVwdmMH$ eãX Am{U Ë`mMm ZmX `mV EH$ àmH¥${VH$ g§~Y§ , ahñ`mË_H$ g§~Y§ AgVmo, Ago `oWo
J¥hrV Yaco Amho.
dmñV{dH$ nmhVm AZwH$aU {gÕm§V d Ding-Dong Theory `mV \$magm \$aH$ Zmhr. n{hcm
gOrd, gMoVZ àmÊ`m§Mm à{V{ZYr Va Xwgam {ZOud, AMoVZ dñVyM
§ m à{V{ZYr Amho. XmoÝhr {gÕm§Vm_Ü`o
à{V{H«$`oMm g§~Y§ AgyZ à{V{H«$`oà_mUo VX²Xe©H$ eãXm§Mr CËnÎmr hmoV.o {d{dY dñVyÀ§ `m _mZdr _Zmda
C_Q>cëo `m à{V_m Ü`Ý`mË_H$ hmoË`m, VgoM dñVyH$Sy>Z Ho$ë`m OmUmè`m {H«$`oÀ`m {ZXe©H$ hmoË`m. _mZdmZo
dñVyÀ`m g§nH$m©V àH$Q> Ho$coco eãX åhUOoM YmVy hmo`. Ago YmVy ^mfoÀ`m gwédmVrcm Ag§»` Agco Var
Ë`mVco ~aoMgo ZîQ> hmoD$Z Oo YmVy {eëcH$ am{hco Ë`m _yi YmVynmgyZ ^mfm ~Zcr.
`m {gÕm§Vmcm YmVw{gÕm§V, ZmXmZwH$aU {gÕm§V, Nativistic Theory Aer BVa Zmdo AmhoV. ÜdZr
Am{U AW© `mVrc JyT>g~§ Y§ , ^mfoMr gwédmV YmVynmgyZ hmoUo `mgma»`m JmoîQ>r nQ>Umè`m ZmhrV, VgoM
AmYr YmVy Am{U _J eãX hm H«$_ nQ>Ê`mgmaIm Zmhr Ago {dÛmZm§Zm dmQ>V.o
7. l_n[ahma {gÕm§V
(Yo-he-yo-Theory)
cwS>{dJÝdma `m ^mfmemókmZo hm {gÕm§V _m§S>cm. `mo-hr-`mo `mV VrZ ñdV§Ì eãX qH$dm
6
dJ©g_yh AmhoV. Heave-yo-heave `m VrZ eãXm§Mo Yo-he-yo ho g§jno AmhoV. `m {gÕm§Vmcm
l_ÜdZr {gÕm§V, {Zœmg_ycH$ CnnÎmr, l_n[ahaU _ycH$VmdmX Aerhr Zmdo AmhoV. `m {gÕm§VmZwgma
gwédmVrcm EH$Q>m AgUmam _mUyg Z§Va g_yhmZo amhÿ cmJcm nañnaghH$m`m©Zo l_mMr H$m_o H$ê$ cmJcm.
hr H$m_o H$aVmZm Ë`mÀ`m _wImVyZ Oo ÜdZr ~mhoa nS>co Ë`mVyZ ^mfoVrc eãX {Z_m©U Pmco.
Amnë`mH$S>rc eoVH$ar cmoH$ eoVmV H$m_ H$aVmZm l_ hcHo$ ìhmdoV åhUyZ "^car XmXm ^car'
Ago EH$m gwamV JmUo åhUV AgVmV. ~m§YH$m_ H$aUmao _OyaXoIrc l_{dZmoXZna H$mhr JmUr åhUV
AgVmV. B§{½ce Jc~Vmdarc Icmer {eS>mMo OmS> Xmoa AmoT>VmZm Heave-Yo-Heave ({hæ`mohr) Ago
H$mhr åhUV. WmoS>Š`mV, l_ H$aVmZm {d{eîQ> àH$maMm Vmc~Õ hþH§ $ma ~mhoa nS>Vmo. AmÚ _mZdmÀ`m
g§KmZo gdmªZr {_iyZ H$mhr JmUr, c`~Õ CX²Jma H$mT>co AgVrc. Ë`mV Ë`m§Zr EH$_wImZo Or ñda_m{cH$m
`mo{Ocr Agoc {VÀ`mnmgyZ ^mfm CËnÝZ Pmcr Agmdr. l_n[ahmW© H$mT>co Jocc
o o ÜdZr ho earamer
g§~{§ YV AgVmV. Ë`m_wio ^mfm{Z{_©VrÀ`m ÑîQ>rZo Vo {Zén`moJr AmhoV. Ë`mV ^mfm{Z{_©VrMo gm_Ï`© H$go
`oBc
© Agm Amjon `m {gÕm§Vmda KoVcm OmVmo.
l_mÀ`m doir ñdaì`§OZ`wŠV ÜdZr àH$Q> Pmco AgmdoV. `m _Vm_wio ^mfoVrc ñdaì`§OZ{Z{_©Vr
à{H«$`oMo H$maU ñnîQ> hmoV.o cwS>{dJÝdma `m§À`m _Vo, ^mfoVrc _yi eãX AmkmWu AgmdoV. ghH$m`m©Zo
H$m_ H$aVmZm nañnam§Zm Amkm H$aÊ`mMr àd¥Îmr ñdm^m{dH$ Amho. VgoM {Z_m©U Pmcoë`m ÜdZtMo gmVË`mZo
CÀMmaZ H$ê$Z g_yh_mÝ` g§H$o V {Z_m©U hmoUo eŠ` Amho. Ë`m_wio ^mfm CËnÎmrÀ`m H$maUm§nH¡ $s ~arMer
g§^dZr` H$maUo `m {gÕm§VmZo _m§S>cr AmhoV Ago {XgVo.
8. ào_JmZ_ycH$ {gÕm§V
(Sing Song Theory)
ào_ H$aUo hr _mUgmMr ghO àd¥Îmr Amho. àm{U_mÌ ào_mMm doS>m AgVmo. ào_mÀ`m YwX§ rV Vmo ZmMyJmD$ cmJVmo. Ë`m_wio ào_mMr nyVV© m H$aÊ`mgmR>r qH$dm ào_mMr A{^ì`ŠVr H$aÊ`mgmR>r _mZdmcm ^mfogma»`m
gmYZm§Mr Oê$ar dmQ>cr Agmdr. Ë`m gmYZm§Mm Cn`moJ _mZdmZo Amnë`m {à` ì`ŠVrÀ`m AmamYZogmR>r
Ho$cm Agmdm. ^mdwH$ _ZmÀ`m Am{X_mZdmÀ`m JwUJwUÊ`mVyZ àW_ H$mhr AW©eÝy ` Ajao {Z_m©U Pmcr
Am{U {d{eîQ> n[a[ñWVrV Ë`m§Mm dmna Ho$ë`m_wio Vr gmW© Pmcr. Ë`mVyZM ^mfm {Z_m©U Pmcr Agmdr.
^mdJmZmVrc g§JrVmVyZ Aem àH$mao ^mfm OÝ_cr Agmdr Agm {gÕm§V Am°Q>mo OoñnagZ `mZo _m§S>cm.
S>m{d©Z d ñnoÝga `m§Zmhr Vmo H$mhr à_mUmV _mÝ` hmoVm.
H$moUË`mhr g_mOmÀ`m ^mfoMo AmÚ ñdê$n nm{hco Va Vo nÚ_` AgVo. n{hcod{hco CX²Jma ho ~hþYm
Zoh_rM c`~Õ d gyÌ~Õ ñdê$nmV C_Q>VmV. Ë`mcm dmŠ`aMZoM,o ì`mH$aUmMo {Z`_ cmJy H$aVm `oV
ZmhrV. ^mfoMo _yi ñdê$n JmZ hoM Agmdo d ào_m_wiM
o Vo CËnÝZ Pmco Agoc; H$maU ào_ H$aUo hr
_mZdmMr à_wI CnOV àd¥Îmr Amho åhUyZ ào_`wŠV JmZ hoM ^mfoMo _yi H$maU Amho Agm OoñnagZMm
{gÕm§V Amho.
7
OoñnagZZo Amnë`m {gÕm§Vm_Ü`o ào_^mdZm åhUOo órnwéfm§_Yrc ào_^mdZm ho ñnîQ> Ho$co Zgco
Var Ë`mcm VoM A{^àoV Agmdo. ào_mMo A{YamÁ` _mZdr _ZmV AZoH${dY ñdê$nmV Zm§XV AgVo. Ë`m_wio
ào_mMm A{YH$ ì`mnH$ AW© KoUo eŠ` Amho. na§Vw órnwéfm_Yrc ào_^mdZm hr gdm©V CËH$Q>, eara_ZmMm
Vm~m KoUmar Am{U gO©Zmcm àoaUm XoUmar Agë`m_wio ho {d{eîQ> ào_`wŠV JmZ ^mfm CËnÎmrÀ`m _wimer
Agmdo Ago OoñnagZcm dmQ>co AgUo eŠ` Amho.
Am{X_mZdmMr ^mfm {Zìdi g§JrV hmoV.o Vo AW©eÝy ` ÜdZtZr ~Zco Agco Var ^mdZm{dîH$mamg
g_W© hmoVo Ago OoñnagZ _mZVmo. g§JrVmMm g§~Y§ ào_mer Agë`m_wio `m CnnÎmrg Woo-Woo Theory
Ago Zmd {_imco. `mIoarO Musical Theory, ào__ycH$ {gÕm§V `mhr Zmdm§Zr hm {gÕm§V AmoiIcm
OmVmo.
_mÌ `m {gÕm§VmVyZ Am{X_mZdmÀ`m JwUJwUÊ`mVrc Ajao ^mfocm H$er AmH$ma XoD$ eH$cr ho ñnîQ>
hmoV Zmhr. VgoM Am{X_mZd JwUJwUV hmoVm ho åhUUo AZw_mZmda AmYm[aV Agë`mZo hr CnnÎmr gd©_mÝ`
hmoD$ eH$cr Zmhr.
9. B§{JV {gÕm§V
(Gestural Theory)
_Zmo{dH$mam§À`m Am{dîH$mamgmR>r d¡{eîQ>çnyU© emar[aH$ hmcMmctMm Cn`moJ hmoVmo. aoS> B§{S>`Zgma»`m
O_mVr AmOXoIrc hmd^md^mfoMm dmna H$aVmV. Ë`m_wio ^mfm Am{U hmd^md `m§Mm OdiMm g§~Y§
Amho Ago {XgVo. _mZdmZoXI
o rc BVa àmÊ`m§À`m hmcMmcrÀ`m AZwH$aUmZo eara Ad`dm§À`m hmcMmcr
H$aÊ`mg àma§^ Ho$cm Agmdm. Á`mà_mUo ney Amnë`m hmcMmcr~amo~a ÜdZr CÀMmaVmV Ë`mà_mUo
Am{X_mZdmZo {d{dY _Zmo{dH$ma ì`ŠV H$aVmZm hmd^mdm~amo~a ÜdZtMo CÀMma Ho$co AgmdoV Am{U
Ë`mVyZ ^mfoMr {Z{_©Vr Pmcr Agmdr Ago H$mhr Aä`mgH$m§Zm dmQ>V.o
"hmd^mdmVyZ ^mfm {Z_m©U Pmcr' Agm {gÕm§V S>m.° am`o `m§Zr _m§S>cm Am{U ghm Ag§~Õ ^mfm§À`m
VwcZmË_H$ Aä`mgmZo S>m{d©ZZo Ë`mMm nwañH$ma Ho$cm. hmd^md AW©gM
y H$ Agco Var hmd^mdmÀ`m ^mfocm
_`m©Xm nS>VmV. A§Yma, A§Va `m§À`m AS>Wù`m_wio gd© _Zmo^md ì`ŠV hmoD$ eH$V ZmhrV. Ë`m_wio
hmd^mdmnojm A{YH$ à^mdr _mÜ`_ emoYÊ`mMm à`ËZ H$aVmZm _m¡{IH$ ÜdZtMm dmna H$aÊ`mMr H$ënZm
_mUgmcm gwMcr Agmdr. `m H$ënZo_mJoXI
o rc newà_mUo ÜdZr dmna H$aÊ`mV AZwH$aUercVm Agmdr.
10. g§nH©$ {gÕm§V
(Contact Theory)
_Zwî` hm g_mO{à` àmUr Amho Ë`m_wio EH$m§VdmgmV amhÊ`mEodOr nañnam§À`m ghdmgmV amhUo
Ë`mcm AmdS>V.o Xwgè`m ì`ŠVtÀ`m g§nH$m©V amhÊ`mÀ`m ñdm^m{dH$ àoaUoVZy ^mfm d g_mO `m§Mr {Z{_©Vr
Pmcr Agmdr Aer _hÎdnyU© CnnÎmr Am_ñQ>aS>_° `oWrc _mZgemómMo àmÜ`mnH$ Or. aoìhO² `m§Zr
_m§S>cr. `m g§nH$m©À`m gmYZoV ñnem©À`m Cn`moJm~amo~aM _wImdmQ>o CÀMmaë`m OmUmè`m ÜdZtMm Cn`moJhr
hmoV Agmdm. Á`mà_mUo g§nH$m©Mr Amdí`H$Vm dmT>V Jocr Ë`mZwgma ^mfm A{YH$m{YH$ {dH${gV hmoV
8
Jocr Agmdr. `m JaOm ^md{ZH$ g§nH©$, d¡Mm[aH$ g§nH©$ Aem {d{dY àH$maÀ`m hmoË`m. aoìhO²À`m _Vo,
_mUgm§À`m nañnam§er g§~Y§ OmoS>Umè`m Z¡g{J©H$ JaOoVZy ^mfm OÝ_cr Agmdr.
^mfm {dH$mgmÀ`m Q>ßß`m§Mr EH$ _m{cH$m aoìhO²Zo {Xcr Amho. g§~Y§ Xe©H$ ÜdZr àW_, Z§Va
n[apñWVrZwgma {ZdoXZj_ ÜdZr {Z_m©U hmoD$Z Ë`mMo ê$nm§Va BÀN>mnyVugyMH$ ÜdZrV Pmco Agmdo. ^mfm
d g§JrV `m§Mm Ama§^q~Xy åhUOo hm ÜdZr hmo`. `mVyZM eãX {Z_m©U Pmcm Agmdm. Ho$di Amkm{dZ§VrXe©H$ AgUmè`m ^mfoMm {dH$mg {dYmZo Am{U àíZ AgUmè`m ^mfoV Pmcm Agmdm.
aoìhO² `m§Mr hr CnnÎmr ~mc_mZgemó, ney _mZgemó, A{dH${gV _mZdmMo _mZgemó `m§À`m
Aä`mgmda AmYm[aV AgyZ Vr ~arM VH©$g§JV dmQ>V.o `m {gÕm§VmVrc H$mhr C{Udm gm§{JVë`m OmVmV.
EH$ åhUOo ^mfoÀ`m ñdaì`§OZmË_H$ ì`dñWoMo ñnîQ>rH$aU Ë`mV {_iV Zmhr. Xwgao åhUOo _mUgmÀ`m
g§~Y§ OmoS>Ê`mMm Zm¡g{J©H$ àoaUoda Ë`mV AdmñVd ^a {Xcocm AgyZ {Vgao åhUOo Am{X_mZdmcm
{deofËdmZo OmUdcoë`m nañna ghH$m`m©À`m VËH$mcrZ àoaUoH$S>o `m {gÕm§VmZo cj {Xcoco Zmhr.
11. H«$sS>mgŠVr (Play-Way Theory)
AZwH$aU hr Oer CnOV àd¥Îmr, VerM H«$sS>mgŠVr hrXoIrc EH$ CnOVd¥Îmr Amho. chmZ _yc
hmVnm` hcdUo, Vm|S>mMr hmcMmc H$aUo Aem {H«$`m CËgmhmZo H$aVo. Ë`mÀ`m {R>H$mUr Or
Superfluous Energy qH$dm A{V[aŠV H$m`©eŠVr AgVo Ë`m_wio ZmZm {H«$`m Ë`mÀ`mH$Sy>Z KS>VmV d
Ë`mÀ`m emar[aH$ dmT>rg hmV^ma cmdVmV. eara dmT>V,o ZmZm B§{Ð`o d Ë`m§Mo ì`mnma dmT>VmV; Vo
A{YH$ H$m`©j_ d H¥${Verc hmoVmV. Ë`m~amo~aM ñda CËnÝZ H$aÊ`mMr eŠVrhr dmT>V.o `m ñdam§Mo
{Za{Zamù`m àH$mao g§`moJ Ho$co OmVmV. Ë`mda AWm©Mo g§H$o V cmXyZ chmZ _wco Amncr ^mfm V`ma
H$aVmV.
nyduÀ`m cmoH$m§Zr Ho$coë`m ^mfoMm cm^ chmZ _wcm§Zm {_iVmo Vgm Vmo Am{X_mZdmcm {_imcm
Zgmdm. ñ_aUeŠVrÀ`m Omoamda, àg§JmÀ`m JaOoà_mUo ñdam§Mo CËnmXZ, ñdam§Mo g§`moJ Am{U Ë`mda
AWm©Mo g§H$o V Aem arVrZo ^mfoMr dmT> Pmcr Agmdr d H«$sS>mgŠVr ho Ë`mMo EH$ _hÎdmMo H$maU
Agmdo.
chmZ _yc ^mfm {eH$Vo, ^mfm ~mocUmè`m§À`m gm{ÞÜ`mV doJù`m n[apñWVrV Vo ^mfm {Z_m©U H$ê$
eH$V Zmhr. Ë`m_wio Am{X_mZdmZo ^mfm H$er {Z_m©U Ho$cr `mMo g_mYmZH$maH$ ñnîQ>rH$aU `m
{gÕm§VmVyZ {_iV Zmhr.
12. g_Ýd` {gÕm§V
^mfoÀ`m CËnÎmr{df`r ~aoM {gÕm§V _m§S>co Joc.o àË`oH$ {gÕm§VmV H$mhrVar CUrd OmUdë`mZo
Ë`mda Amjon KoVco Joc.o Ë`m_wio EH$hr {gÕm§V gd©_mÝ` R>acm Zmhr. ñdrQ> `m ^mfmemókmZo àM{cV
gd© CnnÎmtMm g_Ýd` KmcÊ`mMm à`ËZ Ho$cm, Ë`mcmM g_Ýd` {gÕm§V Ago åhUVmV.
9
emar[aH$ hmd^md Am{U Üd{Zg§{hVoda AmYm[aV "Am{X^mfm' Üd{Zg§{hVm§_i
w o {dH${gV Pmcr.
àW_ AZwH$aUdmMH$ eãX, Z§Va ^mdZm{dH$madmMH$ eãX Am{U _J à{VH$mË_H$ eãXmVyZ ^mfm {Z_m©U
Pmcr. gmVË`mZo Ho$coë`m dmnamVyZ eãXm§Mm AW© {dH${gV hmoD$Z Zdo eãX {Z_m©U Pmco Ago ñdrQ> `m§Mo
åhUUo Amho.
1.4 eãXmW© d {Q>nm
l
l
l
l
l
l
S>m{d©Z : CËH«$m§{VdmXmMm OZH$, nyU© Zmd Mmc©g am°~Q>© S>m{d©Z (12 \o$~«dw mar 1809 Vo 19
E{àc 1884) B§½c§S>_Yrc íéP~«r `oWo OÝ_. gZ 1833 Vo 1858 Aer 25 df} g§emoYZ
H$ê$Z "CËH«$m§{VdmXmMm {gÕm§V' V`ma Ho$cm.
Eßg : {Mnm§Pr, Jmo[acm, Amoam§JCQ>mJ§ d ~moZm~mo `m§Zm J«Qo > Eßg åhUVmV.
F$½doX : àmMrZ ^maVr` Y_©JW§« . F$½doX, `OwdX} , gm_doX d AWd©dXo Ago Mma doX AmhoV.
doXH$mcmMm àma§^ {¼. ny. 2500 Vo 2000 _mZcm OmVmo. AZoH$ F$ftÀ`m ghH$m`m©VZy doXm§Mr
aMZm Pmë`m_wio Ë`m§Mo H$V¥Ë© d EH$mH$S>o XoVm `oV Zmhr. åhUyZM doXm§Zm "Anm¡éfo`', "XoddmUr'
Ago åhQ>co OmVo.
A°S>_ : B©œamMm nwÌ. {¼üZ Y_©JW§« "~m`~c'_Ü`o hr g§H$ënZm Amcr Amho.
ê$gmo : gwà{gÕ \«$| M {dMmad§V (28 OyZ 1712 Vo 2 Owc¡ 1778) g_mZ B©hm (OZac {dc)
`m g§H$ënZoda gm_m{OH$ H$ama hm {gÕm§V C^m Ho$cm. g_mO EH$Ì Zm§XV Agcm H$s gdmªÀ`m
{hVmgmR>r, gdmªMr {_iyZ, gdmªZm g_mZ Aer gmd©{ÌH$ ^mdZm {Z_m©U hmoVo VrM g_mZ B©hm
hmo`.
_°Šg_wëca : gwà{gÕ O_©Z ^mfm n§{S>V (6 {S>g~| a 1823 Vo 28 Am°ŠQ>m~o a 1900) nyd©
O_©ZrVrc Xgmo `oWo OÝ_. ^maVr` doXdmL²>_` Am{U ^mfm-^mfmemómMm Aä`mgH$. _hmZ
{dMmad§V.
1.5 ñd`§AÜ``ZmgmR>r àíZ Am{U CÎmao
`mo½` n`m©` {ZdS>m.
1. ào__ycH$ {gÕmÝVmcm n`m©`r eãX gm§Jm.
(g§JrV {gÕm§V/B§{JV {gÕm§V/B©œa {Z{_©V {gÕm§V)
2. dñVwZmXmZwH$aU {gÕm§Vmcm Xwgao Zmd H$moUVo Amho?
(Ding-Dong Theory/Sing Song Theory/^mo-^mo {gÕm§V)
10
3. AZwH$aU {gÕm§VmMo Xwgao Zmd H$m`?
(^mo-^mo {gÕm§V/nmo-nmo {gÕm§V/Wooh-Wooh Theory)
4. g_Ýd` {gÕm§V H$moUr _m§S>cm?
(ñdrQ>/_°Šg_wëca/OoñnagZ)
CÎmao : 1) g§JrV {gÕm§V 2) Ding Dong Theory 3) ^mo-^mo {gÕm§V 4) ñdrQ>
XrKm}Îmar àíZ
1. ^mfoÀ`m CËnÎmr{df`rMo {d{dY {gÕm§V {deX H$am.
qH$dm
^mfoÀ`m CËnÎmrg§~§Yr àM{cV _V_Vm§VamMr MMm© H$am.
CÎma : ^mfm H$er {Z_m©U Pmcr? hm EH$ _hÎdmMm àíZ Amho. _wimV ^mfoMr CËnÎmr hm {df`
^mfmemómV `oVmo qH$dm Zmhr `m~Ôc Aä`mgH$m§_Ü`o _V^oX AmhoV. Ago Agco Var ^mfoMr CËnÎmr H$er
Pmcr `m{df`rMo _mZdr Hw$Vyhc AÚmn e_coco Zmhr. Joë`m eVH$^amÀ`m H$mcmdYrV {d{dY {dÛmZm§Zr
`m {df`mg§~Y§ r Amncr _V_Vm§Vao _m§S>cr, {gÕm§V _m§S>c.o `m g§X^m©V {d{dY dmX-à{VdmX Ho$co Joco
nU Ë`mVyZ H$moUVmhr R>mgo Agm {ZîH$f© {ZKy eH$cm Zmhr. åhUyZM n°[ag `oWo ^acoë`m ^mfmemó
n[afXoZo ^mfoÀ`m CËnÎmrdarc emoY{Z~§Y dmMZmg ~§Xr KmVcr.
^mfm hr B©œa{Z{_©V Amho, ^mfm amOmZo {Z_m©U Ho$cr qH$dm ^mfm g_mO{Z{_©V Amho Aem àH$maMr
T>m~o i ñdê$nmMr _Vo ì`ŠV Ho$cr Jocr. nU Ë`m _Vm§_Yrc Anwano Umhr doimodi
o r ñnîQ> Ho$cm Jocm.
^mfoÀ`m CËnÎmrg§~Y§ r H$mhr ^mfmemókm§Zr Oo {d{dY {gÕm§V _m§S>co Ë`mMm {dMma H$aUo Amdí`H$ R>aVo.
AZwH$aU{gÕm§V: S>m.° Jm`Ja `m§Zr ^mfoMr CËnÎmr AZwH$aUmÀ`m àd¥ÎmrVyZ Pmcr Agm {gÕm§V
_m§S>cm. "AZwH$aU' hr _mZdmMr CnOV àd¥Îmr Amho. ^modVmcr Agcoë`m dñVyÀ§ `m, àmÊ`m§À`m ÜdZtMo
AZwH$aU _mZdmZo Ho$co Ë`m_wio ^mfoVrc eãX V`ma Pmco Ago S>m.° Jm`Ja `m§Mo _V Amho. H$md-H$md
H$aUmam H$mdim, {Md{Md H$aUmar {M_Ur, å`md-å`md AmoaS>Umar (_m§Oa) _mD$ Aer Zmdo `m
ÜdÝ`mZwH$aUmVyZM nS>cc
o r {XgVmV. Hw$Í`mMo Bow-Bow Ago AmoaS>Uo nmhÿZ _°Šg_wëcaZo `m
{gÕm§VmMr Bow Bow Theory Ago åhUyZ WÅ>m Ho$cr. `m {gÕm§Vmcm AZwH$aU, _ycH$VmdmX,
àm{UeãXmZwH$aU, Echoic Theory BË`mXr Zmdo {Xcr OmVmV.
^mfoMr CËnÎmr d ^mfm{dñVma `m§Zm hm {gÕm§V ~è`mM à_mUmV cmJy nS>V Agcm Var `mda
H$mhr Amjon KoVco OmVmV. _mUyg hm OJmVrc gd©lîo R> d {dH${gV àmUr AgyZ ÜdZr CËnÝZ
H$aÊ`mgmR>r Ë`mZo BVa àmÊ`m§Mo AZwH$aU Ho$co ho Z nQ>Ê`mgmaIo Amho Agm Amjon aoJZ `mZo KoVcm.
H$mhr ^mfoV AZwH$aUmVyZ Pmcoco eãXM ZmhrV VgoM AZwH$aUmVyZ V`ma Pmcoë`m eãXm§Mr g§»`m
IynM H$_r Amho. _w»` åhUOo ^mfoVrc AZwH$aUoVa eãXm§À`m {Z{_©VrMo g_W©Z `m {gÕm§VmÀ`m AmYmao
H$aVm `oV Zmhr.
11
^mdZm{^ì`ŠVr {gÕm§V : hm {gÕm§V H$m±{S>cH° $ `m§Zr _m§S>cm. H$mhr emókm§À`m _Vo gwédmVrÀ`m
H$mimVrc _mZd hm A{YH$ ^mdZmàYmZ àmUr hmoVm. gwI, Xw…I, Amem, {Zamem, ng§Vr, {VañH$ma,
K¥Um, {dñ_` BË`mXr {dH$ma d ^mdZm Xe©{dÊ`mgmR>r _mZdmZo Oo ^mdZmXe©H$ CX²Jma H$mT>co Ë`mVyZ ^mfm
{Z_m©U Pmcr Ago H$m±{S>cH° $ `m§Mo _V Amho. H$mhr {d{eîQ> {dMmam§Mm nJS>m ~gyZ _Zwî` Oo CX²Jma H$mT>Vmo
Vo ^mfoÀ`m _wimer AmhoV, CXm. A~~, Aaoa,o AJB©, Amoh BË`mXr. `m CX²Jmam§Zm Pooh-Pooh Theory
Ago åhQ>co Joc.o
_mÌ {dH$ma àm~ë`m_wio H$mhr doim Vm|S>mVyZ eãXM ~mhoa nS>V ZmhrV, Aem AdñWoV ^mfmM
IwQ§ >V.o _J {VMr dmT> H$er hmoUma? Aem doir ^mdZm{^ì`ŠVr {gÕm§V cmJy nS>V Zmhr `m _wÚm§da àñVwV
{gÕm§Vmcm {damoY Pmcm.
aUZ{gÕm§V: O_©Z àmo\$o ga hog `m§Zr `m {gÕm§VmMo àW_ à{VnmXZ Ho$co. `m {gÕm§VmZwgma àË`oH$
eãXmcm Ë`mMm åhUyZ EH$ ZmX AgVmo d Vmo ZmX, Ë`m eãXm§Zr XmIdcoë`m nXmWm©H$Sy>Z Or {H«$`m hmoVo Ë`m
{H«$`oMm Xe©H$ AgVmo. eãXmMm ZmX d Ë`mMm AW© `m XmohmoV EH$ VèhoMm g_ËdmMm g§~Y§ AgVmo, XmoÝhr
EH$_oH$m§Zm nyaH$ AgVmV `m {gÕm§Vmcm aUZ {gÕm§V qH$dm dñVwZmXmZwH$aU {gÕm§V åhUVmV. _°Šg_wëcaZo
H$mhr H$mi hm {gÕm§V _mÝ` Ho$cm. `mcmM Ding Dong Theory åhUVmV.
dmñV{dH$ AZwH$aU{gÕm§V d aUZ {gÕm§V `mV \$magm \$aH$ Zmhr. n{hcm gOrd, gMoVZ àmÊ`m§Mm
à{V{ZYr Va Xwgam {ZOud, AMoVZ dñVyM
§ m à{V{ZYr Amho. `m {gÕm§VmZwgma {d{dY dñVyÀ§ `m _mZdr
_Zmda C_Q>cëo `m à{V_m ÜdÝ`mË_H$ hmoË`m, VgoM dñVyH$Sy>Z Ho$ë`m OmUmè`m {H«$`oÀ`m {ZXe©H$ hmoË`m.
l_n[ahma {gÕm§V : hm {gÕm§V cwS>{dJÝdma `m ^mfmemókmZo _m§S>cm. gwédmVrÀ`m H$mimVrc
_mUgmZo gm_y{hH$arVrZo H$m_ H$aVmZm n[al_ hmoD$ Z`oV åhUyZ l_{dZmoXna JmUr åhQ>cr AgmdrV d
l_n[ahmamW© åhQ>cëo `m JmÊ`mVyZ ^mfm OÝ_mcm Amcr Agmdr Agm hm {gÕm§V Amho. Amnë`mH$S>rc
eoVH$ar ^car XmXm ^car Ago JmUo åhUVmV VgoM B§{½ce Jc~Vmdarc Icmer {eS>mMo OmS> Xmoa
AmoS>VmZm Heave Yo Heave Ago H$mhr åhUV. `mMmM An^«e
§ hmoD$Z `m {gÕm§Vmcm Yo-he-yo
Theory Ago Zmd nS>c;o ^mdZm{^ì`ŠVr {gÕm§Vmda Omo AmjoV KoÊ`mV Amcm VmoM Amjon `mhr
{gÕm§Vmda KoVm `oÊ`mgmaIm Amho. l_n[ahmW© Oo ÜdZr _wImVyZ ~mhoa nS>co Ë`mVyZ g§nUy © ^mfm OÝ_mcm
Amcr Ago åhUVm `oV Zmhr.
ào_JmZ_ycH$ {gÕm§V : hm {gÕm§V Am°Q>mo OoñnagZ `mZo _m§S>cm. S>m{d©Z d ñnoÝga `m§Zmhr H$mhr
à_mUmV Vmo _mÝ` hmoVm. ào_ H$aUo hr _mUgmMr _hÎdmMr ghOàd¥Îmr Amho. `m ào_d¥ÎmrÀ`m ZmXmV
EH$_oH$m§Zm Iyf H$aÊ`mgmR>r ñÌrnwéf JwUJwUy cmJVmV. Aem `m ào__ycH$ JmZmVyZ ^mfoMm OÝ_ Pmcm
Agmdm. Agm hm {gÕm§V Amho. OoñnagZÀ`m _Vo ào__` nÚ hoM ^mfoMo _yi hmo`. ào_mer g§JrVmMm
g§~Y§ Agë`mZo `m {gÕm§Vmcm Sing-Song Theory, Woo-Woo Theory åhUVmV.
AWm©V `m {gÕm§VmVyZ Am{X_mZdmÀ`m JwUJwUÊ`mVrc Ajao ^mfocm H$er AmH$ma XoD$ eH$cr ho
12
ñnîQ> hmoV Zmhr. VgoM Am{X_mZd JwUJwUV hmoVm ho åhUUo AZw_mZmda AmYm[aV Agë`mZo hr CnnÎmr
gd©_mÝ` hmoD$ eH$cr Zmhr.
B§{JV{gÕm§V: "hmd^mdmVyZ ^mfm {Z_m©U Pmcr' Agm {gÕm§V S>m.° am`o `m§Zr _m§S>cm Am{U ghm
Ag§~Õ ^mfm§À`m VwcZmË_H$ Aä`mgmZo Ë`mMm nwañH$ma S>m{d©ZZo Ho$cm. Á`mà_mUo Amnë`m hmcMmct~amo~a
ney ÜdZr CÀMmaVmV Ë`mà_mUo Am{X_mZdmZo {d{dY _Zmo{dH$ma ì`ŠV H$aVmZm hmd^mdm~amo~a ÜdZtMo
Cƒma Ho$co AgmdoV Am{U Ë`mVyZ ^mfoMr {Z{_©Vr Pmcr Agmdr Ago Aä`mgH$m§Zm dmQ>V.o `m
{gÕm§Vmcm Gestural Theory Agohr åhUVmV.
g§nH©${gÕm§V: Or. aodO
o qH$dm aoìhO
`m _mZgemókmZo hm {gÕm§V _m§S>cm. _Zwî`
hm g_mO{à` àmUr Amho. nañnam§er g§nH©$ gmYUo hr Ë`mMr ghOàd¥Îmr Amho. OgOer g§nH$m©Mr
Amdí`H$Vm dmT>V Jocr VgVgm g§nH$m©Mo _mÜ`_ AgUmam ÜdZr {dH${gV Pmcm.
(Revesz)
aoìhO² `m§Mm {gÕm§V ~mc_mZgemó, ney _mZgemó, A{dH${gV _mZdmMo _mZgemó `m§À`m
Aä`mgmda AmYm[aV AgyZ Vmo ~amM VH©$g§JV Amho. `mVrc n{hcr CUrd åhUOo ^mfoÀ`m
ñdaì`§OZmË_H$ ì`dñWoMo ñnîQ>rH$aU `mV {_iV Zmhr, Xwgao åhUOo _mUgmÀ`m g§~Y§ OmoS>Ê`mÀ`m
Z¡g{J©H$ àoaUoda Ë`mV AdmñVd ^a {Xcm Amho. {Vgar CUrd åhUOo Am{X_mZdmcm {deofËdmZo
OmUdcoë`m nañna ghH$m`m©Mm VËH$mcrZ àoaUoH$S>o `m {gÕm§VmZo cj {Xcoco Zmhr.
H«$sS>mgŠVr: chmZ _wcmÀ`m {R>H$mUr Or A{V[aŠV H$m`©eŠVr qH$dm
Superfluous Energy
AgVo Ë`m_wio ZmZm {H«$`m Ë`mÀ`mH$Sy>Z KS>VmV. VgoM Ë`mMo eara, B§{Ð`o dmTy>Z Vo A{YH$ H¥${Verc,
H$m`©j_ ~ZVo. AZwH$aU hr Oer CnOVd¥Îmr Amho VerM H«$sS>mgŠVr hrXoIrc EH$ CnOV d¥Îmr Amho.
earam~amo~aM ñda CËnÝZ H$aÊ`mMr eŠVr dmT>V.o `m ñdam§Mo {Za{Zamio g§`moJ Ho$co OmVmV. Ë`mda
AWm©Mo g§H$o V cmXyZ chmZ _wco Amncr ^mfm V`ma H$aVmV. nyduÀ`m cmoH$m§Zr Ho$coë`m ^mfoMm cm^
chmZ _wcm§Zm {_iVmo, Vgm Vmo Am{X_mZdmcm {_imcm Zgmdm.
g_Ýd` {gÕm§V : ñdrQ> `m ^mfmemókmZo àM{cV gd© CnnÎmtMm g_Ýd` KmcÊ`mMm à`ËZ
H$ê$Z hm {gÕm§V _m§S>cm. ñdrQ>À`m _Vo emar[aH$ hmd^md Am{U Üd{Zg§{hVoda AmYm[aV "Am{X^mfm'
Üd{Zg§{hVm§_i
w o {dH${gV Pmcr. àW_ AZwH$aUdmMH$ eãX, Z§Va ^mdZm{dH$madmMH$ eãX Am{U _J
à{VH$mË_H$ eãXmVyZ ^mfm {Z_m©U Pmcr. gmVË`mZo Ho$coë`m dmnamVyZ eãXm§Mm AW© {dH${gV hmoD$Z Zdo
eãX {Z_m©U Pmco Ago ñdrQ> `m§Mo åhUUo Amho.
^mfoÀ`m CËnÎmrg§~Y§ r Ago {d{dY {gÕm§V _m§S>co Joco Agco Var Ë`mVrc EH$hr {gÕm§V gd©_mÝ`
Zmhr. H$maU ho {gÕm§V {d{dY A§Jm§Mm gwQ>m-gwQ>m {dMma H$aVmV. VgoM _mUyg hm _wH$m hmoVm Ago
~è`mM {R>H$mUr J¥hrV Yaco Amho. ^mfoMr CncãY {c{IV gmYZo ^mfoÀ`m Adm©MrZ ñdê$nmnmgyZ \$ma
Va H$mhr hOma df}M _mJo ZoD$ eH$VmV. Ë`m_wio Ë`mdê$Z Am{X^mfoMm A§XmO H$aVm `oV Zmhr, g~~
^mfoMr CËnÎmr Zo_H$s H$er Pmcr ho {Z{üVnUo gm§JVm `oV Zmhr AgoM åhUmdo cmJVo.
13
cKwÎmar àíZ
^mfm hr B©œa{Z{_©V, amO{Z{_©V H$s g_mO{Z{_©V `mg§~Y§ rÀ`m _Vm§Mm AmT>mdm ¿`m.
CÎma : Á`m {c{IV gmYZm§À`m AmYmao ^mfoÀ`m CËnÎmrMm _mJmodm ¿`md`mMm Vr gmYZo
Amnë`mcm H$mhr hOma df}M _mJo ZoD$ eH$VmV. nU Ë`mVyZ AmnU ^mfoÀ`m _wimer OmD$ eH$V Zmhr.
chmZ _wcm§Mm ^m{fH$ {dH$mg g^modVmcÀ`m àm¡T> ì`ŠVtÀ`m g§JVrV hmoV AgVmo. _mÌ Aem ^m{fH$
{dH$mg nyU© Pmcoë`m ì`ŠVtMr g§JV Am{X_mZdmcm Ë`mÀ`m àmW{_H$ H$mimV {_iUo eŠ` ZìhVo ho
cjmV KoD$ZM Am{X^mfoMm {dMma H$amdm cmJVmo. ^mfm H$er CËnÝZ Pmcr `mMo CÎma emoYVmZm H$mhr
àmW{_H$ ñdê$nmMr _Vo ì`ŠV H$aÊ`mV Amcr Vr nwT>rcà_mUo AmhoV.
^mfmB©œa{Z{_©V: `m g¥îQ>rMm {Z_m©Vm H$moU? `m àíZmMo CÎma gwédmVrÀ`m H$mimV "B©œa' Ago
{Xco Joco hmoV.o Ë`m_wiM
o ~hþVHo $ gd© Y_©JW§« m§Zr XoIrc ^mfoÀ`m {Z{_©VrMo lo` B©œamcmM {Xco Amho.
`mM ^y{_Ho$VyZ g§ñH¥$Vcm XoddmUr åhQ>co OmVo. F$½doXmVrc dMZmZwgma dmUrg Xodm§Zr {Z_m©U Ho$co d
gd© àmUr VrM dmUr ~mocVmV. _wgc_mZm§Mo "Hw$amU' hr gmjmV n¡J~§ am§Mr dmUr Amho, Va ~m`~cÀ`m
_Vo B©œamMm nwÌ A°S>_ `mÀ`mgmR>r gdmªJ n[anyU© Aer ^mfm B©œamZo A°S>_À`m ñdmYrZ Ho$cr. YwirÀ`m
H$UmnmgyZ eara V`ma H$ê$Z Ë`mV B©œamZo Or{dËdgma AmoVco d _J ^mfoMr Amdí`H$Vm dmQ>ë`mda
gd© n¥Ïdrda EH$M ^mfm d ~mocr {Z_m©U Pmcr. Ë`mV H$mhr KmoQ>mio {Z_m©U hmoD$ cmJë`mZo B©œamZo
{Za{Zamù`m XoemV {Za{Zamù`m ^mfm \o$H$ë`m Ago ~m`~c gm§JVo. ^mfm B©œamZo {Z_m©U Ho$cr `mda
{dœmg R>do Vm `oV Zmhr.
^mfmamO{Z{_©V: H$mhr OUm§À`m _Vo B©œamZo ^mfm {Z_m©U Ho$cr Zgoc nU g¥îQ>r CËnÝZ Pmë`mda
_mZdm§Mm Omo AmÚ g_mO V`ma Pmcm Ë`m g_mOmÀ`m ZoË`m§Zr qH$dm amOm§Zr AmngmV g^m ^adyZ,
EH${ÌV `oD$Z ì`dhmamÀ`m gmo`rH$[aVm eãXm§Mo H$mhr g_yh V`ma Ho$co AgmdoV. ho _V nyUn© Uo _mÝ`
H$aVm `oV Zmhr H$maU ^mfo~m~V amOmcmhr ê$T>r nmS>Vm `oV ZmhrV. amOgÎmm d Y_©gÎmm XmoÝhr ^mfoÀ`m
~m~VrV c§JS>çm nS>VmV. EImÚm ì`ŠVrMr gÎmm ì`dhmamV _mÝ` Ho$cr OmV Agcr Var ^mfoÀ`m
~m~VrV Vr _mÝ` Ho$cr OmV Zmhr. ^mfm H$moUm amOmMr, Y_©Jêw $Mr, àË`j B©œamMrhr gÎmm H$~yc H$aV
Zmhr. {VZo gÎmm nmicrM Va Vr \$ŠV g_mOmVrc ~hþOZm§Mr qH$dm à{V^md§Vm§Mr. ho cjmV KoD$Z
Amnë`mcm nwT>rc _VmMm {dMma H$amdm cmJVmo.
^mfm g_mO{Z{_©V : ^mfm g_mO{Z{_©V Agë`mMm {dMma ê$gmo `m {dMmad§VmZo _m§S>cm Amho.
^mfm {Z_m©U H$aÊ`mgmR>r Amdí`H$ AgUmam ÜdZr {Z_m©U H$aÊ`mMr eŠVr _Zwî`mcm B©œamZo {Xcr.
ÜdZr CËnÝZ Ho$ë`mZ§Va Ë`mda ì`dhmamon`moJr Aem AWmªMm Amamon H$ê$Z g§H$o V {Z_m©U H$aUo ho H$m_
_mUgmZo hiyhiy Ho$co. g§H$o V CËnÝZ H$aUo qH$dm eãXm§Zm AW© XoUo ho gd©ñdr _mZdr H$V¥Ë© d Amho, B©œar
Zmhr.
ho g§H$o V g_mOmH$Sy>Z gd©_mÝ` ìhmdo cmJVmV d g_mOmZo nmimdo cmJVmV VaM ^m{fH$ {d{Z_`
14
hmoD$ eH$Vmo. g_mOmÀ`m AJXr àmW{_H$ {d{Z_`mgmR>rXoIrc gm_m{OH$ EH$_V Amdí`H$ AgVo.
Ë`m_YyZM {d{eîQ> AWmªer d dñVye
§ r {ZJ{S>V Pmcoco H$mhr g§H$o V {Z_m©U hmoVmV. Aem g§H$o Vm§Zm Ooìhm
gm_m{OH$ _mÝ`Vm {_iVo VoìhmM Vo à^mdr d H$m`©j_ hmoVmV. åhUyZM 'Language is a social
Contract' Ago åhQ>co OmVo. ÜdZtZm g§H$o V XoD$Z Vo gd©_mÝ` H$adyZ KoÊ`mMo H$m`© g_mOmZo EH$Ì `oD$Z
Ho$co Am{U g_mOmÀ`m ì`dhma {d{Z_`mMo gmYZ "^mfm' hr g_mOmZo {Z{_©cr Ago _V ê$gmoZo _m§S>c.o
_mÌ hm {gÕm§V nyUn© Uo _mÝ` H$aVm `oV Zmhr H$maU ^mfo{edm` g_mO ApñVËdmV `oD$ eH$V Zmhr Ago
åhQ>co Va ^mfm ZgVmZm gd© cmoH$ EH$Ì H$go Amco AgVrc? {d{Z_`mgmR>r Amdí`H$ ^mfm Voìhm
Ë`m§À`mOdi AgVmZm Zì`m ^mfoÀ`m {Z{_©VrMr JaO H$m {Z_m©U Pmcr? Ago {d{dY àíZ {Z_m©U hmoVmV.
VgoM AmYr eãX V`ma H$ê$Z Vo {d{eîQ> {Z`_m§Zr dmnaUo hr ~m~ ^mfoÀ`m _w»` àH¥$VrÀ`m {déÕ Amho.
darc _Vo {dMmamV KoVm Ago {XgVo H$s hr _Vo IynM àmW{_H$ ñVamdarc AgyZ ^mfoMr CËnÎmr
H$er Pmcr `m~m~V g_mYmZH$maH$ CÎma `m _Vm§_YyZ {_iV Zmhr.
{Q>nm {chm
1. ào__ycH$/g§JrV {gÕm§V
ào_ H$aUo hr _mZdmMr ghOmV, _hÎdmMr àd¥Îmr Amho. àm{U_mÌ ào_mMm doS>m AgVmo. ào_mÀ`m
YwX§ rV Vmo ZmMy-JmD$ cmJVmo. Ë`m_wio ào_mMr nyVV© m H$aÊ`mgmR>r qH$dm A{^ì`ŠVr H$aÊ`mgmR>r ^mfogma»`m
gmYZm§Mr Ë`mcm Oê$ar dmQ>cr Agmdr. Ë`m gmYZm§Mm Cn`moJ _mZdmZo Amnë`m {à` ì`ŠVrÀ`m
AmamYZogmR>r Ho$cm Agmdm. ^mdwH$ _ZmÀ`m Am{X_mZdmÀ`m JwUJwUÊ`mVyZ àW_ H$mhr AW©eÝy ` Aja§
{Z_m©U Pmcr. Ë`mVyZM ^mfm {Z_m©U Pmcr Agmdr. ^mdJmZmVrc g§JrVmVyZ Aem àH$mao ^mfm OÝ_cr
Agmdr Agm {gÕm§V Am°Q>mo OoñnagZ `mZo _m§S>cm.
OoñnagZZo Amnë`m {gÕm§VmV ào_^mdZm åhUOo ór-nwê$fm§_Yrc ào_^mdZm ho åhQ>co Zgco Var
Ë`mcm VoM A{^àoV Agmdo. nU ào_mMo A{YamÁ` _mZdr _ZmV AZoH${dY ñdê$nmV Zm§XV AgVo. Ë`m_wio
ào_mMm A{YH$ ì`mnH$ AW© KoUo eŠ` Amho. na§Vw ór-nwê$fm§_Yrc ào_^mdZm hr gdm©V CËH$Q>,
eara_ZmMm Vm~m KoUmar d gO©Zmcm àoaUm XoUmar Agë`m_wio ho {d{eîQ> ào_`wŠV JmZ ^mfmCËnÎmrÀ`m
_wimer OoñnagZcm {Xgco Agmdo.
g§JrVmMm g§~Y§ ào_mer Agë`m_wio `m {gÕm§Vmcm Sing-Song Theory, Musical Theory
Aerhr BVa Zmdo AmhoV. _mÌ Am{X_mZdmÀ`m JwUJwUÊ`mVrc Ajao ^mfocm H$er AmH$ma XoD$ eH$cr ho
`m CnnÎmrVyZ ñnîQ> hmoV Zmhr. VgoM Am{X_mZd JwUJwUV hmoVm ho åhUUo AZw_mZmda AmYmaV Amho.
Ë`m_wio hr CnnÎmr gd©_mÝ` hmoD$ eH$cr Zmhr.
2. dñVwZmXmZwH$aU {gÕm§V
`m {gÕm§VmMm {ZX}e àW_ àmo. hogZo Ho$cm Agcm Var Ë`mMr {dñVmamZo _m§S>Ur _°Šg_wëcaZo
15
Ho$cr. `m {gÕm§Vmcm YmVw{gÕm§V, ZmXmZwH$aU {gÕm§V, Nativistic Theory Aer BVahr Zmdo AmhoV.
AZwH$aU {gÕm§VmMr MoîQ>m H$ê$Z _°Šg_wëcaZo hm {gÕm§V _m§S>cm. `m {gÕm§VmZwgma àË`oH$
eãXmcm Ë`mMm åhUyZ EH$ ZmX AgVmo d Vmo ZmX, Ë`m eãXm§Zr XmI{dcoë`m nXmWm©H$Sy>Z Or {H«$`m
hmoVo Ë`m {H«$`oMm Xe©H$M AgVmo. eãXmMm ZmX d Ë`mMm AW© `mV g_ËdmMm g§~Y§ AgyZ XmoÝhr
EH$_oH$m§Zm nyaH$ AgVmV. `m {gÕm§Vmcm dñVwZmXmZwH$aU {gÕm§V åhUVmV. àË`oH$ dñVycm {VMm
ñdV…Mm ZmX AgyZ BVa dñVye
§ r g§nH©$ hmoVmM Vmo àH$Q> hmoVmo hr H$ënZm J¥hrV Yê$Z O_©Z àmo\$o ga hog
`mZo `m {gÕm§VmMo àW_ à{VnmXZ Ho$co. _°Šg_wëcaZo hm {gÕm§V H$mhr H$mi _mÝ` Ho$cm.
dñVwV… AZwH$aU {gÕm§V d dñVwZmXmZwH$aU {gÕm§V `mV \$magm \$aH$ Zmhr. `mVrc n{hcm
gOrd, gMoVZ àmÊ`m§Mm à{V{ZYr Va Xwgam {ZOud, AMoVZ dñVyM
§ m à{V{ZYr Amho. XmoÝhr {gÕm§VmV
à{V{H«$`oMm g§~Y§ Amho. à{V{H«$`oà_mUo VX²Xe©H$ eãXm§Mr CËnÎmr hmoV.o {d{dY dñVyÀ§ `m _mZdr _Zmda
C_Q>cëo `m à{V_m ÜdÝ`mË_H$ hmoË`m, VgoM dñVyH$Sy>Z Ho$ë`m OmUmè`m {H«$`oÀ`m {ZXe©H$ hmoË`m.
_mZdmZo dñVyÀ`m g§nH$m©V àH$Q> Ho$coco eãX åhUOoM YmVy hmoV. Ago YmVy ^mfoÀ`m gwédmVrcm Ag§»`
Agco Var Ë`mVco ~aoMgo ZîQ> hmoD$Z Oo YmVy {eëcH$ am{hco Ë`m _yi YmVynmgyZ ^mfm V`ma Pmcr.
_mÌ ÜdZr Am{U AW© `mVrc JyT> g§~Y§ , ^mfoMr gwédmV YmVynmgyZ hmoUo `mgma»`m JmoîQ>r
nQ>Umè`m ZmhrV. VgoM AmYr YmVy Am{U _J eãX hm H«$_ nQ>Ê`mgmaIm Zmhr Ago {dÛmZm§Zm dmQ>V.o
1.6 gamdmgmR>r àíZ
`mo½` n`m©` {ZdS>m
1. ^mfm g_mOmZo {Z{_©cr `m _VmMm OZH$ H$moU Amho?
(ê$gmo/S>m{d©Z/_°Šg_wëca)
2. H«$sS>mgŠVr {gÕm§VmMo Xwgao Zmd H$moUVo Amho?
(qS>J S>mJ± {gÕm§V/ào__ycH$ {gÕm§V/Play-Way Theory)
3. hmd^mdmVyZ ^mfm {Z_m©U Pmcr ho _V H$moUr _m§S>c?o
(S>m.° am`o/S>m.° Jm`Ja/ñdrQ>)
XrKm}Îmar àíZ
1. ^mfoÀ`m CËnÎmrg§~Y§ r _hÎdmMo {gÕm§V ñnîQ> H$am.
cKwÎmar àíZ
1. AZwH$aU{gÕm§VmMr MMm© H$ê$Z Ë`mMr J«mømJ«møVm R>adm.
16
Q>rnm {chm.
1. H«$sS>mgŠVr {gÕm§V
2. l_n[ahma {gÕm§V
1.7 g_mamon
^mfoÀ`m CËnÎmrg§~Y§ rMo darc {gÕm§V nm{hë`mda Ago OmUdVo H$s `mn¡H$s EH$hr {gÕm§V
gd©_mÝ` Zmhr H$maU ho {gÕm§V {d{dY A§Jm§Mm gwQ>mgwQ>m {dMma H$aVmV. VgoM _mUyg hm _wimV _wH$m
hmoVm Ago ~è`mM {R>H$mUr J¥hrV Yaco Joco Amho. H$mhr {dÛmZm§À`m _Vo chmZ _yc Á`m arVrZo ^mfm
{eH$Vo Ë`m _mJm©Zo àma§^rÀ`m H$mimV _mZdmZo ^mfm {Z{_©cr Agmdr. nU chmZ _wcmcm CncãY
AgUmar AZwH$aUmMr gmo` Am{X_mZdmcm CncãY ZìhVr. VgoM chmZ _yc ZdrZ ^mfm {Z_m©U H$arV
Zmhr Va CncãY ^mfoMo AZwH$aU H$aVo.
amZQ>r O_mVtÀ`m ^mfm§Mo {dûcofU H$ê$Z ^mfoMm àma§{^H$ ñdê$nmMm emoY KoÊ`mMm _mJ©XI
o rc
OnyZM dmnacm nm{hOo H$maU `m ^mfm AJXr gwédmVrÀ`m ^mfm ZmhrV. ~mocr^mfm§À`m n[adV©Zerc
ñd^mdmZwgma `m ~moct_Ü`o n[adV©Zo Pmcr AgUo eŠ` Amho.
{c{IV gmYZm§H$Sy>Z Am{X^mfoH$S>o OmÊ`mMm à`ËZhr \$magm `eñdr R>aV Zmhr. H$maU hr gmYZo
^mfoÀ`m Adm©MrZ ñdê$nmnmgyZ \$ma Va H$mhr hOma df}M _mJo ZoD$ eH$VmV. Ë`mdê$Z Am{X^mfoMm
A§XmO H$aVm `oV Zmhr. _mUgmMm H$c gwc^Vm, gm¡H$`© `mH$S>o Agë`mZo ^mfoÀ`m CnMmaà{H«$`oV d
n`m©`mZo {VÀ`m {c{IV ñdê$nmVhr ~Xc hmoV OmVmV. WmoS>Š`mV, ^mfoMr CËnÎmr Zo_H$s H$er Pmcr
ho {ZpíMVnUo gm§JVm `oV Zmhr.
1.8 A{YH$ dmMZ
1. _amR>r ^mfm CX²J_ d {dH$mg : H¥$. nm§. Hw$cH$Uu
2. _amR>rMo Eo{Vhm{gH$ ^mfmemó : S>m.° a. am. Jmogmdr
3. ^mfm{dkmZ n[aM` : S>m.° dg§V Hw$~oa, S>m.° gwcjUm Hw$cH$Uu
4. ^mfm{dkmZ Am{U _amR>r ^mfm : S>m.° A{Zc Jdir
1.9 CnH«$_
AZwH$aUmVyZ V`ma Pmcoë`m eãXm§Mr `mXr H$am.
ooo
17
KQ>H$ : 2
^mfoMo ñdê$n, d¡{eîQ>ço Am{U H$m`©
2.1 C{ÔîQ>o
{dÚmWu {_ÌmZm|, ^mfm hr gdm©V _hÎdmMr gm_m{OH$ g§ñWm Amho. ^mfm hr OÝ_OmV àmßV hmoUmar
JmoîQ> Zgcr Var; ^mfm {eH$Ê`mMr j_Vm àË`oH$ _mZdmcm Z¡g{J©H$nUo àmßV hmoV.o `m j_VoÀ`m ~imda
àË`oH$ ì`ŠVr ñdV…À`m n[agamVrc ^mfm AdJV H$ê$Z KoV AgVo. ^mfm AdJV H$ê$Z KoÊ`mMr à{H«$`m
àË`oH$mÀ`m OrdZmV gwédmVrÀ`m Mma dfmª_Ü`o nyU© hmoV.o ^mfm {eH$Ê`mMr à{H«$`m _mZdmÀ`m
gm_m{OH$sH$aUmMm ^mJ Amho. ^mfm _mZdmcm {dZmgm`mg àmßV hmoV.o Ë`m_wio ^mfoMm AmnU H$Yr ñdV§Ì
{dMma H$arV Zmhr. ^mfoMo ñdê$n g_OmdyZ KoÊ`mgmR>r àñVwV KQ>H$ AmnU Aä`mgUma AmhmoV. hm KQ>H$
Aä`mgë`mZ§Va Vwåhm§cm,
l
l
l
l
l
l
l
l
^mfoMo ñdê$n g_OyZ `oBc
© .
^mfoMr d¡{eîQ>ço cjmV `oVrc.
^mfo{df`rÀ`m J¡ag_OwVr Xya hmoVrc.
^mfo{df`rMm Amncm X¥{îQ>H$moU d¡km{ZH$ Am{U ì`mnH$ hmoBc
© .
^mfoMr H$m`} g_OmdyZ KoVm `oVrc.
g§àfo UmMo gd©lîo R> _mÜ`_ ^mfm Amho ho g_Ooc.
^mfoVa g§àfo U ì`dhmamMo ñdê$n H$ioc.
_mZdoVa g§àfo U ì`dhma g_OmdyZ KoVm `oBc
© .
2.2 àmñVm{dH$
_mZdr OrdZm_Ü`o ^mfocm AZÝ`gmYmaU Ago _hÎd Amho. ñdV…Mo ^m{fH$ A§J {dH${gV Ho$ë`m_wio
_mZd BVa àmÊ`m§nj
o m doJim R>acm. _mZdmì`{V[aŠV BVa àmUr hOmamo df} _yi ñdê$nmVM AmhoV; Ë`m§Zr
_mZdmgmaIm ^m¡{VH$ {dH$mg gmYcm Zmhr; `mMo H$maU ^mfm hoM Amho. _mZdmZo ^mfoMm emoY cmdcm.
^mfm A{YH$m{YH$ {dH${gV Ho$cr Am{U `m ^mfoÀ`m gmhmæ`mZo ñdV…Mr A\$mQ> àJVr gmYcr. AmO
{XgV Agcocr {dkmZmMr àJVr, _mZdr OrdZmVrc {d{dYm§Jr g_¥ÕVm, gd© joÌm_Yrc kmZ^m§S>mamMo
g§{MV ^mfo_i
w M
o _mZd àmßV H$ê$ eH$cm. ho kmZ ^m§S>mamMo g§{MV ^mfo_i
w o OVZ Ho$co OmVo, nwT>rc
{nT>rH$S>o g§H$« {_V Ho$co OmVo; åhUyZ _mZdr OrdZm_Ü`o MmH$mÀ`m emoYmnojmhr ^mfoMm emoY _hÎdmMm
_mZmdm cmJVmo.
18
^mfm hr _mZdmÀ`m OrdZmVrc AË`§V _hÎdnyU© Aem g§àfo U ì`dhmamgmR>r ApñVËdmV Amcocr
ì`dñWm Amho. g§Xe
o Z hoM ^mfoMo _w»` H$m`© Amho. ^mfoì`{V[aŠV H$mhr _mÜ`_m§Mm, Šc¥ßË`m§Mm dmna
_mZd g§Xe
o mgmR>r H$aVmo. na§Vw ^mfo{edm` à^mdr g§Xe
o Z AeŠ` Amho. `mMo H$maU ^mfo_Ü`o A§V^yV©
Agcocr AZoH$ d¡{eîQ>ço hmo`.
g§àfo U ì`dhmamgmR>r _mZd ^mfoMm dmna H$m¡eë`mZo H$aVmZm {XgVmo. ^mfm hr _mZdr ÜdZtZr
~Zcocr Amho. ÜdZt_Ü`o H$mhr JwU A§V^yV© Agë`m_wio ^mfm gm_Ï`©emcr ~Zcr Amho. _mZdr ÜdZtMo
{Z{_©VrñWmZ _mZdmMo eara Amho. Ë`m_wio _mZdr ÜdZr gVV _mZdmgmo~V AgVmV. `m ÜdZtMr {Z{_©Vr
Am{U dhZmgmR>r _mZdmcm {deof H$îQ> H$amdo cmJV ZmhrV. `m~amo~aM ÜdZt_Ü`o H$mhr JwU AmhoV.
AcrH$S>o V§ÌkmZmVrc àJVr_wio ÜdZr {Q>H$dyZ R>do Vm `oVmV. eoH$S>mo _¡c Xya nmR>{dVm `oVmV. nwÝhm-nwÝhm
EoH$Vm `oVmV. ÜdZr A§Yma ^oXVmV. Aem àH$maÀ`m JwUd¡{eîQ>çm_wio ^mfm gm_Ï`©emcr ~Zcr. ^mfm
_mZdmcm gm_mOrH$aUmÀ`m à{H«$`oVZy Z¡g{J©H$nUo àmßV hmoV.o Vr _mZdmÀ`m OrdZmer-OJÊ`mer EdT>r
EH$ê$n Pmcocr Amho H$s; ^mfoMm ñdV§Ì {dMma Ho$ë`mIoarO {VMo ApñVËd Ü`mZmV `oV Zmhr.
_mZd hm g_mOerc àmUr Amho. g_mOmMo ApñVËd Am{U {dH$mgmgmR>r A{daV H$m`©erc
Agcocr ^mfm åhUyZM _mZdr OrdZm_Ü`o _hÎdmMr Amho. ^mfoMo ñdê$n OmUrdnydH© $ g_OmdyZ
KoVë`m{edm` {VMo gm_Ï`© Amnë`m cjmV `oV Zmhr. gd© _mZdr g_yhm§Mm ñdV…À`m ^mfoer K{ZîR>
Am{U AVyQ> Agm g§~Y§ {XgVmo. ñdV…À`m ^mfo{df`r àË`oH$ g_mOmcm {ZVm§V AmXa AgVmo. Ë`m_wiM
o
^mfoÀ`m àíZm§da g_mO g§dXo Zerc {XgVmo. ^mfm hr àË`oH$ g_mOmÀ`m g§ñH¥$VrMm EH$ ^mJ AgVo.
g_mOmÀ`m na§nam, g§ñH¥$Vr, lÕm, kmZ BË`mXrMo OVZ Am{U nwT>À`m {nT>rH$S>o dhZ H$aÊ`mMo H$m`©
^mfo_m\©$V gwê$ AgVo. na§naoVZy MmcV Amcoë`m, g_mOmÀ`m g§ñH¥$Vr_Ü`o A§V^yV© Agcoë`m gd© gyú_
JmoîQ>r ^mfo_i
w M
o _Zwî` {eH$Vmo. åhUyZM "^mfm' hm _mZdr OrdZmMm A{d^mÁ` ^mJ Amho.
^mfm ~moccr OmVo. ~mocÊ`mgmR>r ^mfoMm à^mdr dmna hmoU,o `mdaM {VMo ApñVËd Adc§~Zy
AgVo. H$moUË`mhr ^mfoMo {c{IV ê$n hr EH$ gmo` AgVo. Ë`m_wiM
o ^mfoÀ`m `m ê$nmcm Xwæ`_ g_Oco
OmVo. H$maU ~mocUo nH$Sy>Z R>do Ê`mgmR>r, OVZ H$aÊ`mgmR>r coIZH$cm ApñVËdmV Amcocr Amho. Ë`m_wio
AmYw{ZH$ ^mfmä`mgmV ^mfoÀ`m {c{IV ê$nmcm Xwæ`_ _mZco OmVo. _mV¥^mfoÀ`m ~m~VrV {VMo {c{IVê$n
g_OyZ KoÊ`mMr à{H«$`m; hr ^mfm ~mocrê$nmV CÎm_ àH$mao AdJV Pmë`mZ§Va gwê$ hmoV.o na§Vw hr à{H«$`m
gdmªÀ`mM ~m~VrV KS>Vo Ago Zmhr. g_mOmVrc Oo cmoH$ emio_Ü`o àdoe KoVmV; Ë`m§À`mM dmQ>çmcm
^mfoÀ`m {c{IVê$nmMo kmZ `oV.o ZmhrVar ^mfm `oD$Zhr Iyn _moR>m dJ© A{e{jVM amhVmo.
Aem ^mfoMo ñdê$n g_OmdyZ KoUo åhUyZM CX²~moYH$ Amho. ^mfm gm_Ï`©emcr ~ZÊ`m_Ü`o {VMr
A§VJ©V d¡{eîQ>ço H$maUr^yV R>acocr AmhoV. hr d¡{eîQ>ço Am{U ^mfo_m\©$V Mmccocr H$m`} g_OmdyZ KoD$.
19
2.3 {df`{ddoMZ
^mfoMo H$m`© g§Xe
o Z qH$dm g§àfo U ì`dhma gwairV nma nmS>Uo ho Amho. {dœmVrc ApñVËdmV
AgUmè`m gd© ^mfm§H$Sy>Z ho H$m`© H$m¡eë`nyU© arVrZo nyU© hmoVmZm {XgVo. Ë`mM~amo~a AmOAIoa Z
~moccoco dmŠ`, EImXm Zdm {dMma, {gÕm§V, Zdo _V ì`ŠV H$aÊ`mMo Z¡g{J©H$ gm_Ï`© ^mfm§_Ü`o {XgVo.
_mZdr ÜdZr ho ^mfoMo _mÜ`_ Amho. OJ^amVrc ^mfm§_Ü`o ho ÜdZr H$_r-A{YH$ \$aH$mZo Cn`mo{Oco
OmVmV. ^mfoV dmnaë`m OmUmè`m _ycÜdZtMr g§»`m gd©gmYmaUnUo Vrg Vo gÎmaÀ`m Xaå`mZ Agë`mMo
{XgyZ `oV.o {ZdS>H$ ÜdZtÀ`m AmYmamZo ApñVËdmV `oUmar ^mfm Zo_H$s H$m` Amho, {VMm dmna H$gm hmoVmo,
{VÀ`m_Ü`o H$moUH$moUVr d¡{eîQ>ço A§V^yV© AmhoV, ^mfm H$moUH$moUVr H$m`} H$aVo; `mMm {dMma AmnU `oWo
{dñVmamZo H$aUma AmhmoV. `m Aä`mgmZ§VaM {VMo ñdê$n Amnë`m Ü`mZmV `oUma Amho.
2.3.1 ^mfoÀ`m ì`m»`m
^mfm åhUOo H$m` hm àíZ gd©gm_mÝ`m§Zm ghgm H$Yr nS>V Zmhr. Aem àH$maMo àíZ CnpñWV
hmoÊ`mnyduM ^mfm Amnë`m OrdZmMm A{d^mÁ` ^mJ ~Zcocr AgVo. AmnU OÝ_ë`mZ§Va ^mfm {eH$Ê`mÀ`m
Z¡g{J©H$ j_VoÀ`m AmYmamZo; AmnU Amnë`m n[agamVrc ^mfm {eH$cocr AgVmo. Vr ZH$iV AmË_gmV
Pmcocr AgVo. _mZdr g§ñH¥$VrMm B{Vhmg nmhVm ^mfm åhUOo H$m`, {VMm OÝ_ H$gm Pmcm; Ago
^mfog~§ Y§ r àíZ _mZdmcm doimodi
o r nS>cc
o o {XgVmV. H$ënZmeŠVr, VH©$, AZw_mZ `m§À`m AmYmamZo
Am{U eodQ>r Aä`mg, g§emoYZmZo `m àíZmMo CÎma _mZdmZo emoYZy H$mT>c.o na§Vw ^mfm H$er {Z_m©U Pmcr,
{VMm {Z{_©VrH$mi H$moUVm, {VMo n{hco ê$n H$go Agmdo; Ago H$mhr àíZ AZwÎmarVM amhmVmV.
^mfoÀ`m Aä`mgH$m§Zr ^mfm åhUOo H$m` ho Amnë`m Amnë`m nÕVrZo gm§{JVco Amho. àË`oH$
^mfmä`mgH$mZo Ho$coë`m ^mfoÀ`m ì`m»`odê$Z ^mfoÀ`m ñdê$nmda àH$me nS>Vmo. `oWo AmnU H$mhr
^mfmä`mgH$m§Mr ^mfogX§ ^m©Vrc _Vo, Ë`m§Zr Ho$coë`m ^mfoÀ`m ì`m»`m g_OmdyZ KoD$.
1. H¥$. nm§. Hw$cH$Uu ho EH$ _hÎdmMo ^mfmä`mgH$ AmhoV. Ë`m§Mo _amR>r ^mfoÀ`m CX²J_ Am{U
{dH$mgmg§X^m©Vrc g§emoYZ _hÎdnyU© Amho. Ë`m§Zr Amnë`m "_amR>r ^mfm … CX²J_ Am{U {dH$mg' `m
nwñVH$m_Ü`o ^mfoMr ì`m»`m nwT>rcà_mUo gm§{JVcocr Amho. ""^mfm hm eãX ^mf² (AmdmO CËnÝZ H$aUo)
`m YmVynmgyZ Amcm Amho. ^mfm åhUOo ì`dhmamg àd¥Îm H$aUmè`m gmW© d ApÝdV Ü`ZtMm g_yh.''
ì`dhma gm¡H$`m©Mo d ì`dhmanyVuMo _w»` gmYZ åhUOo ^mfm hmo`. AmË_àH$Q>rH$aU (self-expression)
d AmË_{ZdoXZ (self-communication) `m XmoZ JmoîQ>r ^mfoÀ`m _wimer AgVmV. (n¥îR> 1-2)
2. _amR>r g§ñH¥$Vr Am{U ^mfoMo EH$ Á`oîR> Aä`mgH$ Zm. Jmo. H$mcocH$a `m§Zr Amnë`m "^mfm
Am{U g§ñH¥$Vr' `m J«W§ m_Ü`o ^mfm Am{U {VÀ`m ñdê$nmg§X^m©V ì`mnH$ {dMma _m§S>cc
o m Amho. Ë`m§Zr
^mfoMr ì`m»`m H$aVmZm ^mfm åhUOo; "_yi Ame`mer H$m`©H$maUg§~Y§ Zgcoë`m Üd{Zg§H$o Vm§Zr ~Zcocr,
g_mOì`dhmamcm gmø^yV Aer ^mfm hr EH$ nÕVr Amho.' (^mfm Am{U g§ñH¥$Vr 1969 n¥. 8) Ago
gm§{JVco Amho.
20
3. lr. Z. JO|ÐJS>H$a `m§Zr Amnë`m "^mfm Am{U ^mfmemó' `m J«W§ m_Ü`o "`mÑpÀN>H$
Üd{Zg§H$o Vmda AmYmacocr, g_mOì`dhmamcm gmø^yV Aer nÕVr åhUOo ^mfm' (1991, n¥îR> 108)
Aer ^mfoMr ì`m»`m Ho$cocr Amho.
^mfoÀ`m `m {VÝhr ì`m»`m H$miOrnydH© $ Aä`mgë`mZ§Va ^mfoÀ`m ñdê$nmda àH$me nS>Vmo. ^mfo_Ü`o
dmnaÊ`mV `oUmao Üd{Zg§Xe
o , Ë`m§Mo ñdê$n `mda ho Aä`mgH$ ^mî` H$aVmV. Ë`mM~amo~a g_mOì`dhma
nma nmS>Ê`mgmR>r ho Üd{Zg§H$o V AW©YmaU H$aVmV, ho Ë`m§Zr gm§{JVcoco Amho. hm {dMma A{YH$ ñnîQ>
hmoÊ`mgmR>r XmoZ nmíMmÎ` ^mfmä`mgH$m§À`m ì`m»`m§Mm {dMma H$ê$.
1. "H$ënZm, ^mdZm Am{U BÀN>m Xwgè`mcm gm§JÊ`mMo, ñdV…À`m BÀN>do a Adc§~Zy AgUmao,
_mZdr gmYZ åhUOo ^mfm.' : ES>dS>© gnra
2. "ÜdZr d AW© `mV gm§JS> KmcÊ`mÀ`m {MÝhm§Mr ì`dñWm åhUOo ^mfm hmo`.' : $\o${X©Zm§ X
ñ`moñ`ya
^mfm hr g§H$o Vm§Zr ~Õ AgUmè`m {MÝhm§Mr ì`dñWm Amho. ^mfo_Ü`o dmnaÊ`mV `oUmè`m {MÝhm§Zm
g_mO AW© XoVmo. \$ù`mdaVr {c{hÊ`mgmR>r dmnaÊ`mV `oUmè`m dñVycm _amR>r ^mfo_Ü`o "ISy>' åhUVmV.
`mM dñVycm B§JO
« r ^mfo_Ü`o "Mm°H$' åhQ>co OmVo. EH$mM dñVygmR>r XmoZ ^mfo_Ü`o ho doJdoJio eãX H$m
Aem àíZm§Mr CÎmao XoVm `oV ZmhrV. àË`oH$ g_mOmZo g_mOì`dhmamgmR>r Amnë`m Amnë`m nÕVrZo
dñVyZ§ m Zmdo {Xcocr AgVmV. H$mhrdoim EH$mM ^mfo_Ü`o EImÚm dñVygmR>r doJdoJir Zmdo AmT>iVmV.
_amR>r ~moctMm Aä`mg Ho$ë`mZ§Va hr JmoîQ> àH$fm©Zo OmUdVo. CXmhaUmW©, H$moëhmnya n[agamVrc ~mocr_Ü`o
nmdgmù`m_Ü`o {ó`m S>mHo $sda KoVmV Ë`m dñVycm "Bac§' åhUVmV. Va `mM dñVycm M§XJS> n[agamVrc
~mocr^mfo_Ü`o "Jmoa~' åhQ>co OmVo. ho Ago H$m `m àíZmMo CÎmahr Ë`m Ë`m n[agamVrc g_whm§Zr dñVyZ§ m
{Xcocr Zmd§ AmhoV; AgoM Úmdo cmJoc. Vr Ë`m§Mr nÕVr Amho. Ë`m_wiM
o ^mfm hr g§H$o VmZr ~Õ
Agcoë`m {MÝhm§Mr ì`dñWm qH$dm nÕVr Ago åhUVm `oV.o
2.3.2 ^mfoMo ñdê$n
^mfoÀ`m darc ì`m»`m Aä`mgë`mZ§Va Amnë`mcm ^mfm åhUOo H$m` ho g_Oco Agoc. `m gd©
ì`m»`m nhmVm ^mfoÀ`m ñdê$nm{df`r ^mî` H$aVm `oV.o ^mfm hr _mZdmMr EH$ AX²^Vy {Z{_©Vr Amho.
AmO OJ^am_Ü`o Odinmg gmV hOma ^mfm ~mocë`m OmVmV. `mn¡H$s OdiOdi gmoimeo nÝZmg ^mfm
^maVm_Ü`o ~mocë`m OmVmV. _mZdr OrdZmMr gd© A§Jo ^mfoZo ì`mncocr AmhoV. ^mfm hr {dMma{d{Z_`mMo
à^mdr gmYZ Amho. _mZd g_mOerc àmUr Agë`mZo; ^mfo{edm` _mZdmMo g_m`moOZ AeŠ` Amho.
^mfoÀ`m ñdê$nm~m~VMo H$mhr _wÔo nwT>rcà_mUo gm§JVm `oVrc.
1. g_mOì`dhmamMo gmYZ
_mZd g_mOmV amhmUmam àmUr Amho. OrdZm_Ü`o AZoH$ JmoîQ>tgmR>r Vmo BVam§da Adc§~Zy amhmVmo.
21
ñdV…À`m gd© JaOm Vmo ñdV… nyU© H$ê$ eH$V Zmhr. Ë`mM~amo~a EH$Ì amhmUo hr _mZdmMr _yc àd¥ÎmrM
Amho. Ë`m_wiM
o g_mOmMo ApñVËd {Z_m©U Pmco; Va g_mOmÀ`m {Z{_©VrgmR>r ^mfm gmhmæ` H$aVo.
g_mOì`dhma _w»`V… ^mfo_i
w o eŠ` hmoVmo. g_mOm_Ü`o AZoH$ ~m~tgmR>r ì`ŠV ìhmdo cmJVo. OrdZ
g§H$« _UmgmR>rMr gd©_mÝ` nÕVr g_OmdyZ ¿`mdr cmJVo. Amnë`m na§nam, lÕm, ê$T>r, Mmcr[aVr `m
_mJrc {nT>rH$Sy>Z {eH$mì`m cmJVmV. {dMma, ^mdZm§Mr XodmUKodmU gVV gwê$ AgVo. AmnU {_i{dcoco
kmZmMo g§{MV nwT>rc {nT>rH$S>o g§H$« {_V H$am`Mo AgVo. hm gd©M ì`dhma ^mfoÀ`m _mÜ`_mVyZ Mmccocm
AgVmo. Ë`m_wio ^mfm hr g_mOì`dhmamMo gd©lîo R> gmYZ Amho.
2. Üd{Z_mÜ`_Vm
^mfm hr _mZdr ÜdZtZr ~Zcocr ì`dñWm Amho. ÜdZr ho ^mfoMo _mÜ`_ AmhoV. ho ÜdZr åhUOoM
g§H$o V~Õ {MÝho hmo`. ^m{fH$ ÜdZtZm g_mOmZo {d{eîQ> Agm AW© {Xcocm AgVmo. åhUOoM àË`oH$
g_mOm_Ü`o {MÝhm§Mo g§H$o V R>acoco AgVmV. ^mfoMo _mÜ`_ ÜdZr Agë`m_wio ^mfm hr g§àfo Uì`dhmamgmR>r
gd©lîo R> gmYZ ŸR>acr. H$maU ÜdZr ho AZoH$ JwUm§Zr `wŠV AmhoV. Vo Zoh_r _mZdmgmo~V, _mZdmÀ`m AYrZ
AgVmV. q^V, A§Yma, A§Va `mgma»`m Z¡g{J©H$ AS>MUtZm ÜdZr nma H$aVmV. ÜdZr åhUOo dm`wchar
hmo`. Ë`m_wio g§àfo U OcX JVrZo hmoV.o H$_r l_m_Ü`o ghO CncãY hmoUmao ÜdZr ho ^mfoMo _mÜ`_
Agë`mZoM ^mfm d¡{eîQ>çnyU© R>acocr Amho.
3. g§Ho$V~ÕVm
^mfm Üd{Zê$n g§H$o VmZr ~Zcocr AgVo. Vr Üd{Zg§H$o Vmda AmYmacocr nÕVr Amho. ^mfoVrc
Üd{Zg§H$o VmZm gm_m{OH$ _mÝ`Vm AgVo. ÜdZtÀ`m {d{eîQ> OwiUrVyZ ^mfo_Ü`o g§H$o Vm§Mr {Z{_©Vr hmoV.o ho
g§H$o V àË`oH$ g_mOmZwgma; Ë`m§À`m ^mfo_Ü`o ñdV§Ì {XgVmV. _amR>r ^mfo_Ü`o Á`m àmÊ`mcm "Hw$Ìm' åhQ>co
OmVo, Ë`m àmÊ`mcm qhXr ^mfo_Ü`o "Hw$Îmm' åhUVmV. g§ñH¥$V ^mfo_Ü`o "œmZ' Am{U B§JO
« r ^mfo_Ü`o "S>mJ° '
åhQ>co OmVo. Mmahr ^mfm§_Yrc ÜdZr {Za{Zamio AmhoV. na§Vw àË`oH$ ^mfoVrc ÜdZtVyZ ì`ŠV hmoUmam
"g§H$o V' EH$M àmUr Amho. àË`oH$ ^mfo_Ü`o `m àmÊ`mcm H$moUË`m Üd{Zg_wƒ`mZo AmoiIm`Mo ho R>acoco
Amho. ho H$moUr R>a{dco, H$Yr R>a{dco Ago àíZ ^mfmä`mgm_Ü`o AàñVyV AmhoV. ^mfm§_Yrc Üd{Zg§H$o Vm§À`m
doJionUm~Õc H$moUmcmhr CÎma XoVm `oUma Zmhr. hr Á`m Ë`m ^m{fH$m§Mr nÕVr Amho AgoM åhUmdo
cmJVo. añË`mda cmdÊ`mV `oUmao cmc, {hado, {ndio ho {g½ZcMo {Xdo `mVyZhr g§H$o V {Xco OmVmV. na§Vw
Aem àH$maÀ`m g§H$o VmZm {ZpíMVM _`m©Xm AmhoV. ^mfoVrc g§H$o V~ÕVm _mÌ ^mfoMo EH$ Img d¡{eîQ>ç
Amho. Aem Üd{Zg§H$o V~ÕVog gmoñ`yaZo ~w{Õ~imÀ`m IoimMo CXmhaU {Xco Amho.
4. à{VH$mË_H$Vm
^mfoV dmnaÊ`mV `oUmao Üd{Zg§H$o V Á`m Ë`m g_mOmZo R>a{dcoco AgVmV. `mÑpÀN>H$VoÀ`m VÎdmZo ho
Üd{Zg§H$o V ^mfoV dmnaco OmVmV. ÜdZt_wio {Z_m©U hmoUmar à{VH$mË_H$Vm hr _hÎdmMr Amho. kmZmMo
22
J«hU, g_O `m à{VH$mË_H$Vo_i
w o eŠ` hmoV,o gwc^ hmoV.o _mZd Üd{Zg§H$o Vm§~amo~aM ì`dhmamgmR>r BVa
H$mhr g§H$o V dmnaVmo; Ë`mVyZhr à{VH$mË_H$Vm {XgyZ `oV.o `m ^mfoVa g§H$o Vm§Zmhr AmnU _mZdmMr EH$
^mfmM åhUyZ AmoiIVmo. {dO`r Pmë`mZ§Va XmoZ ~moQ>mM
§ m "ìhr' Xe©{dUo. hm "ìhr' {dO`mMo àVrH$ Amho.
amJmZo ~moQ>o _moS>U,o A§JR>m XmI{dUo, XmV {dMH$mdUo, {eÅ>r dmOdUo, ZmH$ _waS>U,o H$nmimda hmV _maUo,
S>mHo $o ~S>dUo, S>mi
o m _maUo, Jmcmda hmV R>do Zy ~gUo, AqcJZ XoU,o Mw~§ Z XoU,o hmVmV hmV KoUo Ago
{H$VrVar hmd^md hr _mZdmMr ^mfm Amho.
5. ^mfm : EH$ nÕVr
^mfo_Ü`o g§Xe
o H$ gwQ>o gwQ>o ÜdZr dmn[aV Zmhr. ^mfo_Ü`o Üd{Zg_wƒ`m§Zm AW© AgVmo. Üd{Zg_wƒ`
Am{U Ame` `m§Mm g§~Y§ AJmoXa gm§{JVë`mà_mUo `mÑpÀN>H$ AgVmo. ^mfm dmnaVmZm EH$ nÕVr
dmnacr OmVo. Üd{Zg_wƒ`m§Mo AW© ^mfm dmnaUmè`m àË`oH$ ^m{fH$mcm kmV AgVmV. Ë`m_wio ^mfm
dmnaVmZm AmnU ÜdZr ñdrH$maVmo Am{U Ë`m ÜdZrVyZ gyM{dcocm Ame` g_OyZ KoVmo. ÜdZtÀ`m
ñdrH¥$VrnmgyZ Ame`mÀ`m ñdrH¥$Vrn`ªV OmUo åhUOoM ^mfm H$iUo hmo`. Üd{Zg§H$o Vm§Zm gm_m{OH$
_mÝ`Vm AgVo. Ë`m_wio Üd{Zg_wÀM`mVyZ H$moUË`m Ame`mMm ~moY H$ê$Z ¿`m`Mm ho R>acoco AgVo.
Ë`m_wio ^mfmdmna hr EH$ nÕVr Amho. hr nÕVr nwT>rc AmH¥$VrÀ`m gmhmæ`mZo Xe©{dVm `oBc
© .
"A' ~mocUmam (g§Xe
o H$)
↓
_ZmVrc
Ame`
→
Ame`mMo
g§H$o VrH$aU
→
g§H$o VrH$aUmZwgma
àË`j Üd{Z{Z{_©Vr
→
↓
ÜdZtMr ñdrH¥$Vr
←
"~' EoH$Umam (J«hUH$Vm©)
↓
Üd{Zê$n g§H$o V
CcJS>Ê`mMr à{H«$`m
→
Ame` àmßVr
^mfm dmnamÀ`m darc nÕVr_Ü`o g§Xe
o H$ Am{U J«hUH$Vm© `m XmoKm§Zmhr ^mfoVrc AW©gH§ $o V kmV
AgVmV. Ë`m_wiM
o {d{Z_` KSy>Z `oVmo.
6. ^mfm _mZdr Amho
_mZd hm ñdV§Ì ~wÕr Agcocm, {dMma H$aUmam àmUr Amho. _mZdmZo ñdV…À`m ~w{ÕH$m¡eë`mZo
^mfoMr {Z{_©Vr Ho$cocr Amho. gwc^Vm hr _mZdmMr Z¡g{J©H$ àd¥Îmr Amho. gwc^VoÀ`m àoaUoVZy M AZoH$
emoY _mZdmZo cmdco. ^mfm g_mOm_Ü`o ì`dhmamgmR>r ApñVËdmV Amcocr ì`dñWm Amho. ^mfoMm dmna
_mZd ñdV…Mo OJUo gwc^, gwIH$a H$aÊ`mgmR>r H$aVmo. ì`ŠV hmoU,o ^mdZm§Mo àH$Q>rH$aU H$aUo hr _mZdr
23
JaO Amho. `m JaOoVZy M ^mfoMm emoY cmJcocm Amho. _mZdoVa àmÊ`m§_Ü`o g§àfo UmMr ì`dñWm _`m©{XV
nmVirn`ªV {XgyZ `oV.o _mZdr OrdZm_Ü`o _mÌ g§àfo UmgmR>r ñdV§Ì ^mfoMr ì`dñWm ApñVËdmV Amcocr
Amho. Ë`m_wio ^mfm nyUV© … _mZdr Amho.
2.3.3 _mZdr Am{U _mZdoVa g§àfo U
g§àfo U H$aUo, g§Xe
o m§Mo dhZ H$aUo hoM ^mfoMo _w»` H$m`© Amho; Va g§àfo U H$aUo hm _mZd Am{U
_mZdoVa Ordm§Mm EH$ Z¡g{J©H$ Y_© Amho. g§àfo U hr _mZd d _mZdoVa àmÊ`m§Mr JaO Amho. {d{dY
JaOm§Mr nyVV© m, ApñVËd {Q>H${dUo, {dH$mg gmYUo, {dMma-^mdZm ì`ŠV H$aUo Aem AZoH$ H$maUm§gmR>r
g§àfo U gwê$ AgVo. _mZd AZoH$ H$maUm§gmR>r g§àfo U H$aVmo. na§Vw _mZdoVa Ordm§_Ü`o g§àfo Umg§X^m©V
IynM _`m©Xm AmhoV. g§àfo U EH$Q>çmZo nyU© hmoV Zmhr. g§àfo Um_Ü`o à{VgmX _hÎdmMm Amho. g§Xe
o H$,
g§Xe
o Am{U g§Xe
o J«mhH$ `m VrZ g§àfo UmgmR>r Amdí`H$ AmhoV.
_mZdr g§àofU
_mZd g_mOerc àmUr Amho. ~XcË`m g_mOOrdZm~amo~a _mZdmÀ`m JaOm ~XcVmZm {XgVmV. Vmo
A{YH$m{YH$ namdc§~r ~Zcocm Amho. `m namdc§{~Ëdm_wiM
o _mZdmcm gVV ^mfoMr JaO cmJVo.
Ë`m_wiM
o _mZdr OrdZmVrc àË`oH$ joÌ ^mfoÀ`m ApñVËdmZo ì`mncoco Amho. OrdZmVrc àË`oH$ JmoîQ>rÀ`m
nyVV© go mR>r _mZd ^mfoMm AmYma KoVmo. ^mfoÀ`m AmYmamZo AmnU {dMma H$aVmo, Amncr ^mdZm eãXe…
H$i{dVmo, amJmdVmo, ào_ H$aVmo, {eì`m XoVmo, {VañH$ma H$aVmo, An_mZ H$aVmo, Amkm XoVmo, ImoQ>o ~mocVmo,
{c{hVmo, H${dVm H$aVmo EdT>M
o Zìho Va AmnU ñdßZXoIrc ^mfoÀ`m _XVrZo nmhVmo. ñdV…er d BVam§er
Mmccoco ho _mZdmMo g§àfo U hmo`. àW_ AmnU _mZdmÀ`m ì`mnH$ g§àfo Uì`dhmamMm AmT>mdm KoD$.
1. ^mfm : _mZdmMo gdm©{YH$ g§àfo U ^mfoÀ`m AmYmamZo gwê$ AgVo. _mZdr OrdZmer ^mfm
nyUV© … EH$ê$n Pmcocr AgVo. ~mocUo Am{U {c{hUo Aem XmoÝhr nÕVrZo _mZd ^mfm dmnê$Z g§àfo UmMr
{H«$`m nyU© H$aVmo. ñdV…Mr ^mdZm ì`ŠV H$aUo hm g§àfo UmMm CÔoe Agë`m_wio AmnU gwI, Xw…I ~mocZy
ì`ŠV H$aVmo. _Zm_Ü`o {Z_m©U Pmcoë`m ^mdZm {d{dY àH$maÀ`m AgVmV. Ë`m ì`ŠV H$aUo, Z H$aUo
`mda ì`ŠVrMr _mZ{gH$Vm Adc§~Zy AgVo. e§H$m§Mo {ZagZ H$aUo, _ZmVrc JmoîQ> ~mocZy _Z _moH$io
H$aUo, ñdV…Mr ^mdZm ì`ŠV H$ê$Z {Xcmgm {_i{dUo Aem àH$maMo g§àfo U _mZdr OrdZm_Ü`o gVV gwê$
AgVo. coIH$, H$dr ^mfoÀ`m AmYmamZo dmMH$m§er g§àfo U H$aVmV. Vo dmMH$m§er g§dmX gmYVmV. nÌ
{c{hUo XoIrc ^mfoÀ`m gmhmæ`mZo gwê$ AgVo. AcrH$S>o g§àfo UmgmR>r à^mdr R>acocr B©_c
o , Eg.E_.Eg.,
E_.E_.Eg. gmaIr AmYw{ZH$ _mÜ`_o _mZdmÀ`m g§àfo Uà{H$`oMr CXmhaUo AmhoV.
2. ^mfoì`{V[aŠV g§àfo U _mÜ`_o : ^mfo~amo~aM _mZd AZoH$ ^mfm~mø _mÜ`_o g§àfo UmgmR>r
dmnaVmo. emar[aH$ hmd^md, a§J, aofm, H$nS>o `m§Mm dmna, {MÌmH¥$Vr, `§Ì{Z{_©V ÜdZr BË`mXtMm g_mdoe
^mfm~mø g§àfo U _mÜ`_m§_Ü`o hmoVmo.
24
hmd^md : ^mfo{edm` XoIrc _mZd g§àfo U ì`dhma nma nmS>Vmo. Vmo ñdV…À`m earamMm g§àfo UmgmR>r
H$m¡eë`mZo dmna H$ê$Z KoVmo. emar[aH$ hmcMmctZm g§H$o V~ÕVm àmßV Pmcocr Amho. `m hmcMmcrVyZ
{Z_m©U hmoUmè`m g§H$o Vm§Zm gm_m{OH$ _mÝ`Vm Agë`mMo {XgyZ `oV.o ZH$mamgmR>r AmS>dr _mZ hmcdUo,
hmoH$mamgmR>r C^r _mZ hmcdUo, `o-Om `mgmR>r {d{eîQ> hmV H$aUo, {ZamonmgmR>r {d{eîQ> nÕVrZo hmV
hmcdUo, {dO`r Pmë`mZ§Va ~moQ>mM
§ m "ìhr' H$aUo, S>mù
o `mZo XQ>mdUo, amJmdUo, H$nmimcm AmQ>çm KmcUo,
Mw~§ Z XoU,o S>mi
o m cd{dUo, S>mù
o `mZo IwUmdUo, ~moQ>o _moS>U,o Q>mù`m dmOdUo BË`mXr hmd^mdm§Zm, Ë`mVyZ
àmßV hmoUmè`m g§H$o VmZm gm_m{OH$ _mÝ`Vm Amho. Ë`m_wiM
o `m hmd^mdmVyZ _mZdmMo g§àfo U hmoVmZm
{XgVo.
a§J, aofm : _mZdr OrdZm_Ü`o a§J, aofm, H$nS>o BË`mXrMm dmna g§àfo UmgmR>r hmoVmZm {XgVmo. cmc,
{hadm, {ndim, Jwcm~r, nm§T>am BË`mXr a§Jm§Zm {deof g§H$o V AmhoV. cmc a§J YmoŠ`mMr gyMZm XoVmo. {hadm
a§J gH$mamË_H$ g§Xe
o XoVmo. AcrH$S>o Jwcm~r a§J ào_mMo àVrH$ _mZco OmVo. Jwcm~r a§JmMm Jwcm~ XoD$Z ào_
ì`ŠV H$aUo hm g§àfo UmMmM àH$ma Amho. {ndim Jwcm~, nm§T>am Jwcm~ `m§ZmXoIrc {d{eîQ> AW© Amho.
H$mim a§J Aew^ qH$dm ZOa cmJy Z`o `mgmR>r dmnacm OmVmo. ho a§J _mZdr OrdZm_Ü`o EH$ àH$mao
g§àfo UmMo H$m`© H$arV AgVmV. aoëdo ñQ>e
o Zda cmc-{hadm P|S>m, amîQ´>ÜdOmdarc a§J; Ë`mVyZ {Xcm
OmUmam g§Xe
o , añË`mda aofm§Mm Cn`moJ H$ê$Z añË`mMr pñWVr Xe©{dUo, g_m§Va aofmVyZ Am{U EH$_oH$scm
{Vaß`m aofm§VZy gy{MV hmoUmam Ame` hr aofm§VZy ì`ŠV hmoUmar ^mfm _mZdmÀ`m g§àfo UmMrM CXmhaUo
AmhoV.
BcoŠQ´>m{° ZŠg _mÜ`_o : _mZdmZo ^m¡{VH$ àJVr gmYVmZm; AZoH$ dñVy, CnH$aUm§Mm emoY cmdcocm
Amho. JmS>çm§Mo hm°Z,© XadmOmdarc ~oc, H$maImÝ`m§Mo ^m|J,o añË`mdarc {g½ZcMo {Xdo, aoëdo, Hw$H$aMr
{eÅ>r BË`mXtMm H$m¡eë`nydH© $ dmna H$ê$Z g§àfo U gmYco OmVo. AcrH$S>o XyaXe©ZÀ`m dm{hÝ`m§da
A§Vmjar gma»`m ñnYm©Ë_H$ H$m`©H$« _m§_Ü`o ñnY©H$m§_Ü`o gdm©V AJmoXa H$moUr CÎma Úmd`mMo `mgmR>r {Xdo
cmdUo qH$dm ~oc dmO{dUo Ago n`m©` AgVmV. Ë`mVyZ g§àfo U gmYco OmVo.
BVa H$mhr _mÜ`_m§Mm dmna : `m gd© _mÜ`_m§ì`{V[aŠV AmH$mem_Ü`o H$~wVao gmoS>y Z em§VVm
àX{e©V H$aUo, \$Q>mH$S>çm dmOdyZ AmZ§X ì`ŠV H$aUo, aUdmÚo dmOdyZ `wÕmMr gyMZm XoU,o amIr nmR>dZy
ZmVog~§ Y§ OmoS>U,o \w$co XoU,o ÜdO \$S>H$dUo BË`mXr CXmhaUo hr _mZdmÀ`m g§àfo U ì`dhmamMm {dMma
H$aVmZm cjmV ¿`mdr cmJVmV. _mZdmÀ`m g§àfo Uì`dhmamMm ì`mnH$ {dMma H$aVmZm g§àfo UmMr hr
CXmhaUo AmnU Xwc{© jV H$ê$Z MmcUma Zmhr.
_mZdoVa g§àofU
g¥îQ>r_Ü`o _mZdm~amo~a Ag§»` _mZdoVa àmUr OrdZ OJVmZm AmnU nmhVmo. `m _mZdoVa àmÊ`m§Mo
OrdZ AZw^dUo hm _mZdmMm AmñWm{df` Amho. H$mhr àmUr Va _mZdr OrdZmer EH$ê$n hmoD$Z OrdZ
OJVmV. Hw$Ìm, _m§Oa, Jm`, åh¡g, ~¡c, KmoS>m Ago H$mhr àmUr ho _mZdr OrdZm_Ü`o ñdV…Mo `moJXmZ
25
XoVmV. _mZdmMo OrdZ gwIH$a hmoÊ`mgmR>r _XV H$aVmV. `m àmÊ`m§Mo OrdZ OJUo AmnU AZw^dVmo.
_mcH$mMr Amkm Hw$Ìm, ~¡c, KmoS>m, åh¡g ho àmUr nmiVmZm {XgVmV. _mcH$mZo "Om' åhQ>co Va Hw$Ìm ~mhoa
OmVmo. na§Vw VmoM eãX Xwgè`m ì`ŠVrZo CÀMmacm Va Ë`mÀ`mda H$mhr n[aUm_ hmoVmZm {XgV Zmhr. nmonQ>
{dR>>y -{dR>>y åhUVmo. eri KmcVmo. hr Ë`m§Mr ^mfm AgVo H$m? _mZdoVa àmUr H$moUVr ^mfm dmnaV
AgmdoV? Ago àíZ Amnë`mcm nS>VmV. H$maU ney, njr, OcMa àmUr, H$sQ>H$ `m àH$maÀ`m Ordm§Zr
g¥îQ>r ì`mncr Amho. ho gd© Ord ñdV…Mo OrdZ gwairV ì`VrV H$aVmZm AmnU nmhVmo. Ë`m§À`m JaOm Vo
nyU© H$ê$Z KoVmV. g§H$Q>md§ a _mV H$aVmV. hdm_mZ ~XcmgmR>r njr ñWcm§Va H$aVmV. OrdZmer Vo H$arV
Agcoco ho g_m`moOZM Amho. `m gd© ì`dhmamdê$Z ney-nú`m§À`m OrdZm_Ü`o g§Xe
o Zì`dhma KS>V
Agmdm ho ñnîQ> hmoV.o H$maU ~è`mMXm `m àmÊ`m§À`m OrdZmMo ApñVËd g§àfo U Zmhr Pmco Va g§nZy OmD$
eH$Vo. _mZdoVa Ordm§À`m g§àfo U ì`dhmamg§X^m©Vrc _hÎdnyU© g§emoYZ à{gÕ ^mfmemók gr. E\$.
hm°H$o Q> `m§Zr Ho$coco Amho. Ë`m§À`m 'A Course in modern Linguistics' `m 1958 gmcr à{gÕ
Pmcoë`m nwñVH$m_Ü`o ho g§emoYZ Amho.
_mZdoVa àmÊ`m§À`m OrdZnÕVrMo ~maH$mB©Zo {ZarjU Ho$ë`mZ§Va Ë`m§À`m g§Xe
o ZnÕVrMr qH$dm
g§àfo U ì`dhmamMr Amnë`mcm AmoiI hmoV.o Jëcr_Ü`o Amcoë`m AZmoiIr Hw$Í`mda JwaJwaUo, ho
Hw$Í`m§À`m OrdZm_Ü`o AmT>iUmao EH$ g§Xeo Z Amho. _mZdoVa Ordm§_Ü`o ñdV…À`m ApñVËdmgmR>r, ^wH$o gmR>r,
H$m_^mdZoÀ`m V¥ßVrgmR>r, Za-_mXr nañnam§Zm AmH${f©V H$aÊ`mgmR>r g§àfo U KS>dZy AmUVmV. `m§À`m
g§Xe
o Zm_mJo g§ajU, g§dY©Z `mgma»`m ghOàoaUm AgVmV. _moamMo cm§S>mao rg_moa {ngmam \w$cdyZ ZmMUo,
~oS>H$m§Mo S>am±d-S>am±d, _Y_mem§Mo Z¥Ë`, Jm`rMo h§~aUo hr gd© _mZdoVa g§àfo UmMr CXmhaUo AmhoV.
1. _Y_mem§Mo g§XoeZ
_mZdoVa Ordm§À`m g§àfo U ì`dhmamg§X^m©V H$mhr CXmhaUo Amnë`mcm nmhVm `oVrc. `m CXmhaUm§Mm
Aä`mg H$ê$Z _mZdoVa Ordg¥îQ>r_Ü`o MmcUmè`m g§àfo U ì`dhmamMm A§XmO `oBc
© . Ë`mM~amo~a Ë`m§À`m
g§àfo Umg§X^m©V H$mhr {ZîH$f© H$mT>Vm `oVrc. _Y_mem nmoù`m_Ü`o _YmMo g§H$cZ H$aVmV. EH$ {MH$mQ>rMo
Am{U {OÔrMo H$m`© åhUyZ AmnU _Y_mem§À`m `m H$m`m©Mo ì`dhmam_Ü`o Zoh_r CXmhaU XoVmo. ho H$m`©
_Y_mí`m H$em nÕVrZo H$aVmV ho nmhUo VodT>M
o _ZmoaO§ H$ Amho. _Y_mem§À`m_Ü`o _Y {_i{dUo, `mgmR>r
g§Xe
o nmR>{dUo ho H$m_ Z¥Ë`mÀ`m AmYmamZo MmcVo. eoH$S>mo _Y_mem EH$Ì `oD$Z ho H$m_ nyU© H$aVmV.
Ë`m§À`m_Ü`o gwgd§ m{XËd H$go `oV;o ho AmnU `m CXmhaUm_Ü`o nmhUma AmhmoV. nmoù`m_Ü`o _Y g§H${cV
H$aÊ`mgmR>r; _Y H$moR>o Amho, `m g§X^m©Vrc g§Xe
o H$m_H$ar _Y_mer VrZ àH$mam_Ü`o XoV.o _Y gmnS>cc
o o
{R>H$mU nmù`mnmgyZ {H$Vr \y$Q>> cm§~ Amho; ho H$m_H$ar _Y_mer Z¥Ë`mÀ`m gmhmæ`mZo BVa _Y_mem§Zm
gm§JVo. (`oWo \y$Q> hm cm§~r{ZXe©H$ eãX Ho$di A§VamÀ`m A§XmOmgmR>r Cn`mo{Ococm Amho.) hr H$m_H$ar
_Y_mer _YmMo {R>H$mU emoYVo Am{U nmoù`mV naV `oD$Z {d{eîQ> Ago Z¥Ë` H$aVo. `m Z¥Ë`mdê$Z _Y
H$moR>o Amho, H$moUË`m {Xeog Amho, {H$Vr cm§~ Amho, ho g_OVo. gmYmaUnUo _YmMo {R>H$mU drg \w$Q>mn`ªV
26
Agoc Va _Y_mer nmoù`mÀ`m AmVë`m q^Vrda dVwi
© mH¥$Vr nXÝ`mg H$aVo. CcQ> gwcQ> Aem XmoÝhr
~mOyZo Vr dVwi
© nyU© H$aVo. _YmMo {R>H$mU drg Vo gmR> \w$Q>mn`ªV Agoc Va _Y_mer Aao{~H$ AmR>
A§H$mÀ`m AmH$mamMo Z¥Ë` H$aVo. _YmMo {R>H$mU gmR> \w$Q>mnojm A{YH$ A§Vamda Agoc Va àW_ ZmJ_moS>r,
Z§Va AY©Jmoc, nwÝhm ZmJ_moS>r d Ë`mZ§Va {déÕ ~mOycm AY©Jmoc Aem AmH¥${V~§YmV A{YH JwV§ mJwV§ rMr
hmcMmc H$m_H$ar _Y_mer H$aVo. Z¥Ë` {H$Vr Omo_XmanUo hmoV,o `mdê$Z _YmMm XOm© H$iVmo. `m
g§Xe
o ZmMr _`m©Xm åhUOo ho g§Xe
o Z Ho$di _Y {_i{dÊ`mg§X^m©VM hmoVmZm {XgVo. OJ^amV gd©Ì
AmT>iUmè`m _Y_mem AgoM Z¥Ë` H$aVmV. _YmIoarO H$moUË`mhr BVa ~m~VrV Ago g§Xe
o Z Ë`m H$arV
ZmhrV. `m g§Xe
o ZmVyZ A§Va, {Xem d _YmMm XOm© EdT>çmM JmoîQ>r g_OVmV. Ë`mM~amo~a ho g§Xe
o Z
{j{VOg_m§Va A§VamgmR>r AgVo. C^r {Xem d A§Va `m Z¥Ë`mVyZ ì`ŠV hmoV Zmhr.
2. pñQ>H$c~°H$ _mgm
OZZH$mcr _mgm g_wÐmÀ`m qH$dm ZXrÀ`m Vimer EH$ KaQ>o ~m§YVmo. Á`m _mXrMo nmoQ> AmVrc
A§S>çm_wio nwT>o Amcoco Agoc Aem _mXr^modVr `oD$Z Vmo ZmM H$aVmo. `m ZmMmMm à{VgmX åhUyZ Vr _mXr
_mí`mÀ`m _mJyZ KaQ>çmV OmVo. KaQ>çm_Ü`o _mgm Amnë`m MmoMrZo {VMo nmoQ> KmgVmo. Ë`mZ§Va Vr _mXr
A§S>r Q>mH$Vo Am{U {ZKyZ OmVo. `m A§S>çm§da Vmo Za Amnco aoVHw $ gmoS>Vmo. Á`m doigo `m hmcMmcr hmoVmV
Ë`m doir Za_memMo nmoQ> Vm§~S>c
o mc Pmcoco AgVo d S>mi
o o ñdÀN> {Zio AgVmV. `m XmoÝhr JmoîQ>r
Agë`m{edm` (åhUOo ZamMo nmoQ> cmc d _mXrMo nwT>o Amcoco nmoQ>) hr KQ>ZmM KS>V Zmhr.
3. ho[a¨J Jëg njr d BVa H$mhr àmUr
ho[a¨J Jëg njm§Mr {nco A§S>çmVyZ ~mhoa Amë`mda AmB©-~mnmÀ`m MmoMrda MmoM _mê$Z AÝZ
_mJVmV. `m {H«$`ocm à{VgmX åhUyZ AmB© {ncm§Zm AÝZ ^adVo. CÎma Wm`c§S>_Yrc {J~Ýg àmUr ZD$
nÕVtZr hmH$m _mê$Z gmo~Ë`m§Zm gmX XoVmV. _mZdoVa g§Xe
o Z VrZ àH$maMo AgVo. Üd{ZH$ qH$dm MrËH$ma
hm EH$ àH$ma Amho. OnmZ_Yrc Sw>H$ao 23 àH$maMo ÜdZr H$mT>VmV. dodQ} > OmVrMr _mH$S>o 36 àH$maMo
ÜdZr H$mT>VmV. AWm©V àmÊ`m§Mo OodT>o _ycÜdZr AgVmV VodT>rM Ë`m§À`m g§Xe
o m§Mr g§»`m AgVo. _mUyg
Amnë`mOdi AgUmè`m _`m©{XV _ycÜdZtÀ`m AmYmao Ag§»` g§H$o V {Z_m©U H$aVmo, _mÌ àmUr Aer
{Z{_©Vr H$ê$ eH$V ZmhrV. Sw>H$ao 23 Va dodQ} > _mH$S>o 36 g§Xe
o {Z_m©U H$ê$ eH$Vrc. Ë`mnojm OmñV
Zmhr. YmÝ`mMm gmR>m H$moUË`m OmJr Amho, `mMm A§XmO Amë`mda cmc _wJ§ ù`m {d{eîQ> J§Y Agcocm
Ðdê$n nXmW© Amnë`m earam~mhoa gmoS>VmV, hm J§Ymda AmYm[aV Xwgam àH$ma Amho. _Y_mem§Mo g§Xe
o Z ho
ñnem©Ym[aV Ago {Vgè`m àH$mamV _moS>V.o `m ~amo~aM _mZdoVa OrdZmVrc g§Xe
o Zmg§X^m©V Pmcoë`m
g§emoYZm_Ü`o Hw$Ìm, _moa-cm§S>mao , H$m|~S>m, ~oS>y H$, nmonQ> `m§À`m OrdZm_Ü`o hmoUmè`m g§àfo U ì`dhmamMm
Aä`mg Pmcocm Amho.
_mZdoVa OrdZm_Ü`o AmT>iUmè`m g§Xe
o ZmÀ`m {d{dY nÕVr `m _moR>çm à_mUmda AmZwd{§ eH$
AgVmV. Ë`m EH$m {nT>rH$Sy>Z nwT>À`m {nT>rn`ªV AmZwd{§ eH$Vo_i
w M
o nmohmoMVmV. na§Vw ho gd©M _mZdoVa
27
àmÊ`m§À`m ~m~VrV KS>Vo Ago Zmhr. AcrH$S>o H$mhr ^mfmä`mgH$m§Zr njr Am{U gñVZ àmUr `m§À`m
g§Xe
o ZnÕVt_Ü`o AmZwd{§ eH$Vo~amo~aM {ejUmMm WmoS>m ^mJ Agë`mMo {gÕ Ho$coco Amho.
2.3.4 ^m{fH$ Am{U ^mfoVa g§àfo U
1. ^m{fH$ g§àfo U : _mZd hm g_mOmV amhmUmam àmUr Amho. _mZdmMo gm_m{OH$-gm§ñH¥${VH$
OrdZ g_¥Õ Am{U d¡{dÜ`nyU© AgVo. _mZd {dMma H$aUmam, ~mocUmam àmUr Agë`mZo Vmo gVV ñdV…Mm
{dH$mg gmYV amhmVmo. _mZdr OrdZmÀ`m hOmamo dfmªÀ`m B{Vhmgmdê$Z ho Amnë`mcm cjmV `oV.o
{M{H$ËgH$ ~wÕr, OmUyZ KoÊ`mMr Vrd« BÀN>m, Zì`mMm Ü`mg `m_wio _mZdmZo AZoH$ emoY cmdco. `mn¡H$s
^mfoMm EH$ _hÎdmMm Am{U _yc^yV emoY _mZdmZo cmdcm. `m ^mfo_m\©$V MmcUmao g§àfo U åhUOoM
^m{fH$ g§àfo U hmo`.
_mZdmÀ`m OrdZm_Ü`o MmcUmè`m g§àfo Um_Ü`o ^mfoÀ`m _mÜ`_mVyZ MmcUmè`m g§àfo U ì`dhmamcm
_hÎdmMo ñWmZ Amho. `m ^m{fH$ g§àfo U ì`dhmamMm {dMma `oWo AmnU H$aUma AmhmoV. ^mfm hr {MÝhm§Mr
ì`dñWm Amho Agm {dMma \o${X©Zm§ X ñ`moñ`ya `m ^mfmä`mgH$mZo gd©àW_ _m§S>cm. `mM ^mfmä`mgH$mZo
^mfo_Ü`o "^m{fH$ ì`dñWm' Am{U "^m{fH$ ì`dhma' Agm ^oX H$pëncm. hm ^oX ^mfmä`mgm_Ü`o _yc^yV
ñdê$nmMm R>acm. \o${X©Zm§ X ñ`moñ`ya `m§À`m {dMmam§À`m à^mdmVyZM ^mfoÀ`m Aä`mgmMr Zdr ÑîQ>r AZoH$
^mfmä`mgH$m§Zm àmßV Pmcr. Ë`mVyZ ^mfmä`mgH$m§Mr na§nam {Z_m©U Pmcr. `mn¡H$sM amo_mZ `mH$mo~gZda
\o${X©Zm§ X ñ`moñ`ya `m§À`m {dMmamMm Imocda à^md {XgVmo. \o${X©Zm§ X ñ`moñ`ya `m§Zr "^m{fH$ ì`dhma' ho
^mfoÀ`m Aä`mgmVrc _hÎdmMo A§J Xwc{© jV R>do co. na§Vw amo_mZ `mH$mo~gZ `m§Zr ñ`moñ`ya `m§À`m nwT>o
OmD$Z ^m{fH$ g§àfo UmMm gyú_ {dMma Ho$cocm Amho. amo_mZ `mH$mo~gZ ^m{fH$ g§àfo UmMm gyú_ {dMma
Zm|X{dVmZm åhUVmo; H$moUË`mhr àH$maMo g§Xe
o nmR>{dÊ`mMr `§ÌUm hr EH$ g§àfo U ì`dñWm AgVo Am{U
g§àfo UmÀ`m VrZ àH$maÀ`m `§ÌUm AgVmV. `m VrZ àH$maÀ`m `§ÌUm§Mm g§{jßV n[aM` H$ê$Z KoD$.
1. _m¡{IH$ g§Xe
o Zmcm n`m©` åhUyZ dmnacr OmUmar g§àfo U ì`dñWm. CXmhaUmW©, {c{hUo. `oWo
AmnU dU©_mcm dmnê$Z coIZ `§ÌUoÛmao ~mocUo nH$Sy>Z R>do Vmo, nmR>{dVmo.
2. ^mfoVZy BVa n[a^mfm V`ma H$aUo. åhUOoM ^m{fH$ {MÝhm§daM g§ñH$aU H$ê$Z EH$ ZdrZ
`§ÌUm V`ma H$aUo. CXmhaUmW©, VÎdkmZmMr n[a^mfm. {c{IV ^mfoVrc {MÝhm§Mm dmna H$ê$Z Zdr ^mfm
V`ma H$aVmZm; ~rOJ{UVm_Ü`o qH$dm A§H$J{UVm_Ü`o, ~w{Õ_mnZ H$gmoQ>çm§gmR>rÀ`m J{UVm§_Ü`o Aer
^mfm dmnacr OmVo. CXmhaUmW© A2 + ~2 Ago åhUVmo Voìhm A, ~ hr Ajao _wimV {c{IV ^mfm-g§àfo U
`§ÌUoMr AmhoV. {dkmZ coIZmV Aer ^mfm{Y{îR>V H$mQ>Ho $moa {dkmZ^mfm dmnacr OmVo.
3. ^mfoer {ZJ{S>V na§Vw AàË`j OmoS>ë`m Jocëo `m g§àfo U ì`dñWm. `oWo AÝ` {MÝh ì`dñWm
^mfogh dmnaë`m OmVmV. CXmhaUmW©, dŠVm ~mocV AgVmZm H$arV Agcoco hmd^md, Ë`mÀ`m Mohè`mdarc
~XcUmè`m N>Q>m.
28
_mZdr g§àfo U ì`dñWoMm {dMma H$aVmZm ^m{fH$ g§àfo Umg§X^m©Vrc amo_mZ `mH$mo~gZ `m§À`m
_VmMm {dMma H$amdmM cmJoc. H$maU `mH$mo~gZ `m§Mm hm {dMma ^m{fH$ g§àfo U ì`dñWoer g§~{§ YV
Amho. ^m{fH$ g§àfo U BVa g§àfo UmÀ`m _mÜ`_m§À`m VwcZoV à^mdr Am{U Vrd« hmoV.o ^mfoMo _mÜ`_ ÜdZr
Agë`m_wio ho H$m`© à^mdrnUo KSy>Z `oV.o _mZdr ÜdZr {d{dY d¡{eîQ>çm§Zr g_¥Õ Agë`m_wio ho eŠ`
hmoVo.
_ZmMr ^mdpñWVr ^mfoÀ`m AmYmamZoM `WmW©nUo ì`ŠV H$aVm `oV.o {edm` ^mfoÀ`m _mÜ`_mVyZ
AZoH$ àH$maMr H$m`} H$aVm `oVmV. Ë`mn¡H$s g§àfo U ho _w»` H$m`© AmnU ^mfoÀ`m AmYmamZo nma nmS>Vmo.
g§àfo U ì`dhmam_Ü`o d¡{dÜ`Vm AmUVm `oV.o H$moUË`mhr àH$maMm g§Xe
o XoÊ`mMr j_Vm ^mfoOdi {XgVo.
CXmhaUmW©, añË`mdarc {g½ZcMm cmc {Xdm, Wm§~m Agm g§Xe
o XoVmo. `m g§Xe
o m_Ü`o \$gdm\$gdr ZgVo.
Vmo EH$M EH$ AW© àm_m{UH$nUo XoVmo. ^mfm _mÌ Zoh_r gË`n[apñWVrMr OmUrd XoVo Ago Zmhr. ^mfm
dmnê$Z ImoQ>ho r ~mocVm `oV.o AmnU H$moR>o Mmccmo` ho gm§Jm`Mo Zgoc Va H$moR>o {ZKmcm` `m àíZmMo CÎma
AmnU H$mhrhr XoD$ eH$Vmo. na§Vw añË`mdarc {XemXe©H$ \$cH$ ImoQ>o ~mocy eH$V ZmhrV. ^mfoMm AmYma
KoD$Z _hm^maVm_Ü`o Y_©amO `w{Y{îR>a EH$mM doir Iaohr Am{U ImoQ>ho r ~mocVmo. Vmo ÐmoUmMm`mªÀ`m àíZmMo
CÎma XoVmZm "hmo`; AûdËWm_m _aU nmdcm' Ago åhUVmo. hiy AmdmOmV hÎmr H$m _mUyg Hw$Umg R>mD$H$,
Ago åhUVmo. ho CÎma XoD$Z Y_©amO ImoQ>o ~mocZy hr ImoQ>o Z ~mocë`mMo g_mYmZ {_i{dVmo. ho H$m¡eë` Ho$di
^mfo_Ü`oM Amho.
ImoQ>o ~mocÊ`m~amo~aM {ZaW©H$ ~mocUo, Wmnm _maUo Aem ~m~r ^mfoVM eŠ` AmhoV. ^mfm ÜdZtZr
~Zcocr Agë`m_wio Vr EoH$y `oV.o {Vcm {c{IV ê$n àmßV Pmë`m_wio ^mfm dmMVm `oV.o Vr S>mù
o `m§Zm
{XgVo. åhUyZ Vr {H$Ë`oH$ _¡c Xya Agcoë`m ñZohrOZm§Zm EoH$y OmVo. AcrH$S>o BcoŠQ´>m{° ZŠg _mÜ`_m§Zr `m
~m~VrV H«$m§VrM Ho$cocr Amho. ~amH$ Amo~m_m `m§Mo A_o[aHo$Mo AÜ`jnX J«hUmdoiMo ^mfU EH$mMdoir
g§nUy © OJmZo EoH$co. ho ^mfo_i
w M
o eŠ` Pmco. Xyag§Mma, XyaXe©Z, AmH$medmUr BË`mXr _mÜ`_m§_i
w o ^mfoZo
àXoem§À`m gr_m Amocm§S>ë`m. nwñVH$m§~amo~aM B§Q>aZoQ>gma»`m àJV _mÜ`_m§_i
w o Vr {c{IV ê$nmVhr gd©Xay
g§Mma H$aVo Amho. H$moëhmnya gH$mi ho dV©_mZnÌ Amnë`m AJmoXa A_o[aHo$Vrc _amR>r ^m{fH$ dmMy
eH$VmV. hr _mÜ`_m§Mr àJVr Agcr Var; ^mfoMo lo`hr _hÎdmMoM Amho. ZmhrVa ^mfo{edm` hr _mÜ`_o
H$moUVm g§Xe
o XoD$ eH$Uma AmhoV?
AemàH$mao ^m{fH$ g§àfo U d¡{eîQ>çnyU© Am{U d¡{dÜ`nyU© Amho.
2. ^mfoVa g§àfo U : ^mfm hr g§àfo UmMo gdm©V à^mdr _mÜ`_ Agcr Var; ^mfo{edm` XoIrc
_mZd g§àfo U ì`dhma nma nmS>Ê`mMm à`ËZ H$aVmo. g§àfo Um_Ü`o ^mfo~amo~a BVa H$mhr _mÜ`_m§Mm _mZd
H$m¡eë`nyU© nÕVrZo dmna H$arV AgVmo. `m ^mfoVa g§àfo U ì`dhmamMm {dMma AmnU `oWo H$aUma
AmhmoV. _mZdmMo hmd^md, hmVdmao, añË`m§darc {XemXe©H$ {MÝho, {g½ZcMo {Xdo, Q´>{° \$H$ nmo{cgm§Mo
hmVdmao hr EH$ àH$maMr _mZdmMr ^mfmM Amho. H$maU _mZdmÀ`m ^mfoVa g§àfo U ì`dhmamMr hr
29
_hÎdmMr CXmhaUo AmhoV. `m _mÜ`_mVyZ hmoUmè`m g§àfo U ì`dhmamcm _`m©Xm AmhoV. H$maU `m
àH$maÀ`m g§àfo UmVyZ EH$M EH$ g§Xe
o XoVm `oVmo. CXmhaUmW©, EImÚmcm amJm_Ü`o XmV {dMHy$Z XmIdyZ
{MS>{dVm `oBc
© . nU _ZmVrc gd© amJ ì`ŠV H$am`Mm Agoc Va Ë`m ì`ŠVrcm ^mfoÀ`m AmYmamZo
{eì`mM Úmì`m cmJVrc. {eì`m XoD$Z Omo amJmMm {ZMam hmoBc
© ; Vmo {ZMam XmV {dMH$mdyZ nyU© hmoUma
Zmhr. hmVmV hmV XoD$Z ñdmJV H$aVm `oBc
© . na§Vw Vw_À`m `oÊ`m_wio _cm {H$Vr AmZ§X Pmcocm Amho;
hr ^mdZm g_n©H$nUo ^mfoVZy M ì`ŠV H$amdr cmJoc. ^mfoVa g§àfo Uì`dhma Am{U ^m{fH$ g§àfo Um_Ü`o
hm _ycJm_r ^oX Amho.
^mfoVa g§àfo U ì`dhmam_Ü`o _mZdr Üd{Zì`{V[aŠV S>mi
o ,o H$mZ, ZmH$, ËdMm hr B§{Ð`o H$m`©
H$aVmV. ñnem©Mr ^mfm, S>mù
o `m§Mr ^mfm, hmd^mdmMr ^mfm, Xoh~mocr ho eãXà`moJ `m ^mfogmR>r
dmnaco OmVmV. `oWo ^mfm åhUOo g§Xe
o dhZmMo H$m`© H$aUmao g§H$o V Agm AW© KoVcm OmVmo. H$mZm_Ü`o
{~KmS> Pmcocm Agoc Va hm°Z,© ^m|Jm, {eÅ>r EoH$y `oUma Zmhr. ÑîQ>r Zgcoë`m ì`ŠVrcm hmd^md,
hmVdmao, dmhVyH$ {Z`§ÌUmgmR>r dmnaco OmUmao {Xdo, {ZemU, P|S>o {XgUma ZmhrV. Ë`m_wio g§àfo UmMm
hoVy nyU© hmoUma Zmhr. Ë`mM~amo~a ^mfoVa g§àfo U ì`dhmam_Ü`o g§àfo U gmYy BpÀN>Umar ì`ŠVr ZOaoÀ`m
Q>ßß`mV Agm`cm hdr. Vr Xwgè`m Imocr_Ü`o qH$dm A§YmamV Agoc Va Aem àH$maÀ`m g§Xe
o Zmcm
_`m©Xm AmhoV. ^mfoVa g§àfo U ì`dhmamgmR>r `mVm`mV H$amdr cmJVo. CXmhaUmW© a§J, H$nS>m, P|S>m,
hm°Z,© ^m|Jm `mÛmao g§àfo U gmYVmZm l_ nS>VmV, Ìmg hmoVmo. `m g§àfo Umcm AZoH$ Z¡g{J©H$, Vm§{ÌH$
AS>MUr AmhoV. g§àfo U _mÜ`_m§Mr CncãYVm `oWo _hÎdmMr Amho.
`m g§X^m©V gdmªZm n{a{MV Aer H$mhr CXmhaUo XoVm `oVrc. añË`mda dmhVwH$sÀ`m {Z`§ÌUmgmR>r
dmnaÊ`mV `oUmao {g½ZcMo {Xdo drO Joë`mZ§Va ~§X nS>VmV. ahXmarÀ`m {R>H$mUr drO Joë`mZ§Va {Z_m©U
hmoUmam dmhZm§À`m JXuMm àíZ hm ^mfoVa g§àfo UmÀ`m _mÜ`_m§Mr _`m©Xm gy{MV H$aVmo. hm°Z© Z dmOë`m_wio
hmoUmao AnKmV, P|S>çm§Mm g§H$o V MwH$cm Va hmoUmao aoëdoMo AnKmV hmoD$ eH$VmV. `m gd© ^mfoVa
_mÜ`_m§VZy hmoUmè`m g§àfo UmÀ`m _`m©Xm AmhoV.
g§àfo U åhUOo {d{dY _mÜ`_m§Mm dmna H$ê$Z _ZmVrc ^md-^mdZm Xwgè`m ì`ŠVrH$S>o nmohmoMdUo
`mcmM g§àfo U qH$dm g§Xe
o Z åhUVmV. g§àfo U hr _mZdr JaO Amho. g§àfo U ho ^mfoÀ`m {Z{_©Vr_mJrc
EH$_od H$maU Amho. ^mfm H$moUVrhr Agmo {VMo H$m_ g§àfo U H$aUo hoM AgVo. ^mfo{edm` g§àfo U H$aVm
`oV;o na§Vw ^mfoVa g§àfo U _mÜ`_m§Zm IynM _`m©Xm AmhoV. Ë`m_wio g§àfo UmMo gd©lîo R> _mÜ`_ åhUyZ
^mfoMmM {dMma àmYmÝ`mZo hmoVmZm {XgVmo.
2.3.5 ^mfo~ÔcMo Ñ{îQ>H$moU AWdm g_OwVr
_mZdr OrdZm_Ü`o ^mfm {d{dYm§Jr H$m`© H$arV AgVo. ^mfm _mZdmÀ`m OrdZmer gdm©Wm©Zo EH$ê$n
hmoD$Z H$m`© H$aVo. àË`oH$ ì`ŠVr OÝ_ë`mZ§Va gwê$ hmoUmè`m gm_m{OH$sH$aUmÀ`m n«{H«$`oVZy ^mfm
_mZdmcm {dZmgm`mg àmßV hmoV.o ^mfm àË`oH$ g_mOmMr g§ñH¥$Vr, na§nam OVZ H$aVo. `m na§nam nwT>rc
30
{nT>rH$S>o gmon{dÊ`mMo _hÎdmMo H$m`© ^mfm H$arV AgVo. _mZdmMo X¡Z{§ XZ OrdZmVrc gd© ì`dhma
^mfoÀ`m AmYmamZo gwê$ AgVmV. Ë`m_wiM
o ^mfm _mZdmMr gdm©V _hÎdmMr JaO ~Zcr Amho. ^mfm
_mZdmÀ`m OrdZmer Aer EH$ê$n Pmcocr Agë`m_wio ^mfo~m~V g_mOmÀ`m H$mhr YmaUm, g_OwVr
AgUo ñdm^m{dH$ Amho. `m g_OwVtÀ`m _mJo A{^_mZ, Apñ_Vm, AmË_g§ajU `mgmaIo ^mdZmË_H$
Ñ{îQ>H$moU AgVmV. `mn¡H$s ^mfo{df`rMo H$mhr Ñ{îQ>H$moU MwH$sMohr AgVmV. Va g_mOmÀ`m ^mfogX§ ^m©Vrc
H$mhr g_OwVr A{VaoH$s ñdê$nmÀ`m AgVmV.
1. ^mfm^oXmË_H$ _yë`_mnZ
_yë`_mnZ H$aUo hr _mZgmMr EH$ Z¡g{J©H$ àd¥Îmr Amho. _Zwî` gd© ~m~VrV hm Ñ{îQ>H$moU dmnaVmo.
^mfoÀ`m g§X^m©Vhr _yë`_mnZ hmoVmZm {XgVo. _mPr ^mfm gag Amho. BVam§Mr ^mfm H${ZîR> Amho hm
Ñ{îQ>H$moU _yë`_mnZmË_H$M Amho. hm Ñ{îQ>H$moU nyUV© … Ad¡km{ZH$ Amho. ^mfoMo H$m`© g§Xe
o Z H$aUo ho
Amho. ho H$m`© ^mfoVZy nyU© hmoV Agoc Va loîR>ËdmMr hr _yë`_mnZmË_H$ ^mdZm ^mfogmR>r {hVmdh
ZgVo. hr _yë`_mnZmË_H$ ÑîQ>r ^mfogX§ ^m©Vrc MwH$sMr g_OyV Amho. ^maVmgma»`m ~hþ^m{fH$
Xoem_Ü`o ^mfoH$S>o nmhÊ`mMm hm Ñ{îQ>H$moU KmVH$ Amho. Vmo amîQ´>{hVmcm ~mYH$ R>ê$ eH$Vmo. `m
Ñ{îQ>H$moUm_wio A§VJ©V H$ch dmTy>Z amîQ´> C^maUrÀ`m H$m`m©_Ü`o AS>Wim `oD$ eH$Vmo. Amnë`m
Xoem_Ü`o ^mfodê$Z AZoH$ àíZ C^o am{hcoco AmhoV. doJdoJù`m àm§Vm§_Ü`o ^mfodê$Z dmX AmhoV.
Jmoì`mVrc H$moH$Ur-_amR>r dmX, ^mfmdma àm§VaMZoZV§ a gwê$ Pmcoë`m _hmamîQ´>-H$Zm©Q>H$À`m gr_màíZmMo
^mfm ho _yi Amho. ^mfodê$Z g§dXo Zerc ~Zcoë`m g_mOmMm H$mhr amOH$s` nj ñdV…À`m ñdmWm©gmR>r
Cn`moJ H$ê$Z KoVmV. ^mfoÀ`m ~m~VrV d¡km{ZH$ ÑîQ>rMm A^md Agë`m_wio ho gd© KS>V.o
2. loîR>-H${ZîR>ËdmMr ^mdZm
^mfo{df`rMr loîR>-H${ZîR>ËdmMr ^mdZm g_mOm_Ü`o Imocda éOcocr Amho. àË`oH$ g_mOmcm
Amncr ^mfm loîR> dmQ>V.o Ë`m_wiM
o Vr g_mOmMr Apñ_Vm R>aVo. `m loîR>ËdmÀ`m ^mdZoVZy M
^mfogX§ ^m©Vrc _yë`_mnZmË_H$ ÑîQr> dmT>V.o `m _mJo g_mOmMo gm_m{OH$-gm§ñH¥${VH$, e¡j{UH$,
Ym{_©H$, Am{W©H$ dM©ñd H$maUr^yV R>aVo. g_mOm_Ü`o nwT>acocm dJ© Amncr ^mfm loîR> _mZVmo. BVam§Mr
H${ZîR> R>a{dVmo. ^mfmä`mgH$m§Zr ^mfogX§ ^m©Vrc {dH${gV Ho$cocm d¡km{ZH$ Ñ{îQ>H$moU `mgmR>r _hÎdmMm
Amho. ^mfogX§ ^m©Vrc loîR>-H${ZîR>ËdmMr ^mdZm, {VÀ`m {dewÕVogX§ ^m©Vrc g_OwVr g_mOmV Imocda
éOcoë`m AmhoV. EImXr ^mfm {H$Vr cmoH$m§H$Sy>Z Am{U {H$Vr {dñV¥V ^y^mJmda ~moccr OmVo; `mdaVr
{VMr loîR>-H${ZîR>Vm Adc§~Zy ZgVo. gd©gm_mÝ` _amR>r ^m{fH$ cmoH$ AmO B§JO
« r ^mfocm AdmñVd
_hÎd XoVmZm {XgVmV. B§JO
« r hr OJ^am_Ü`o ~moccr OmUmar ^mfm Amho. Vr OJmVrc AmOMr gd©lîo R>
kmZ^mfm Amho. Aer `m ^mfoMr gd© cmoH$ ^cmdU H$aVmZm {XgVmV. B§JO
« r ^mfogX§ ^m©V darc
_Vm§_Ü`o VÏ` Agco Var; `m_wio Vr ^mfm gd©lîo R> åhUVm `oUma Zmhr. ^mfm H$moUVrhr Agmo {VMo
H$m`© g§Xe
o XoUo ho Amho. ho H$m`© ^mfoH$Sy>Z nyU© hmoV Agoc Va loîR>-H${ZîR>ËdmMm àíZM CnpñWV
hmoV Zmhr.
31
3. ewÕmewÕVoMr H$ënZm
^mfm{dkmZmÀ`m ÑîQ>rZo gd© ^mfm g_mZ nmVirda AmhoV. àË`oH$ ^mfm ì`dhmaj_ AgVo. Vr
H$_r-A{YH$ cmoH$m§H$Sy>Z dmnacr OmV AgVo. loîR>-H${ZîR>Ëdmà_mUoM ewÕmewÕVoMr H$ënZmhr Ad¡km{ZH$
Amho. H$moUVrhr ^mfm ewÕ qH$dm AewÕ ZgVo. gd©gm_mÝ`nUo à_mU^mfm ewÕ Va ~mocr^mfm AewÕ
Agm g_O Amho. Ë`m_wiM
o "AmZr', nmZr' åhUUmè`m cmoH$m§Zm Jmd§T>i R>a{dco OmVo. Ë`m§Mr hr ^mfm
Jmd§T>i ^mfm åhUyZ hoQ>miUrMm {df` hmoV.o XyaXe©Z, {MÌnQ>m_§ Ü`o IoS>çmVë`m _mUgm§À`m Vm|S>r Aer
^mfm KmVë`mIoarO Vmo IoS>y V R>aV Zmhr. hm ^m{fH$ Ñ{îQ>H$moU Ad¡km{ZH$ Amho. EImÚm ~mocrê$nmMr
Aer g§^mdZm H$aUo ^mfmä`mgH$m§Zm _mÝ` Zmhr. "à_mU^mfm' åhUyZ _mÝ`Vm {_imcocr ^mfmXoIrc
nydm©l_rMr ~mocrM AgVo. gm_m{OH$-gm§ñH¥${VH$ dM©ñdmÀ`m ^mdZoVZy hm Ñ{îQ>H$moU V`ma hmoVmo. H$moUVmhr
g_mO gm_{OH$, gm§ñH¥${VH$, Am{W©H$, amOH$s` dM©ñdmVyZ ñdV…À`m ~mocrcm à_mU^mfoMm XOm© {_idy
eH$Vmo. `m dM©ñdmVyZM Aem g_mOmMr ^mfm "à_mU' Am{U BVam§À`m ^mfm "~mocr' R>a{dë`m OmVmV.
Z§Va à_mU^mfm hr ewÕ Am{U ~mocr AewÕ Agm _yë`_mnZmË_H$ Ñ{îQ>H$moU dmT>V amhVmo. Agm
Ñ{îQ>H$moU {dH${gV hmoUo Amnë`m g§H$w {MV gm_m{OH$ _ZmoaMZoMo ÚmoVH$ Amho.
4. g§ñH¥$V d BVa ^mfm
g§ñH¥$V hr A{^OZm§Mr Va BVa ^mfm ~hþOZm§À`m Agm EH$ Ñ{îQ>H$moU g_mOm_Ü`o {XgVmo. ~«m÷U
dJm©Mo g_mOmVrc àm~ë`, gm§ñH¥${VH$ dM©ñd `m_wio g§ñH¥$V ^mfocm {dX½Y, {dewÕ ^mfm åhUyZ XOm©
àmßV Pmcm. hr à_mU ^mfm åhUyZ g_mOm_Ü`o _hÎdmMr _mZcr Jocr. coIZ, AÜ``ZmMo _mÜ`_
`mgmaIo _hÎdmMo H$m`© Vr ~OmdVo åhUyZ BVa àmH¥$V ^mfm AewÕ _mZë`m Joë`m. g§ñH¥$V `m eãXmMm
AW© hoM gwM{dVmo. àmH¥$V hm eãXhr Ë`m ^mfoMm H${ZîR> XOm©Mm AW©~moY XoVmo. Ë`m_wio g§ñH¥$VMo ì`mH$aU
VH©$ewÕ Amho d BVa ^maVr` ^mfm§Mm CX` g§ñH¥$V `m ^mfonmgyZ Pmë`mZo g§ñH¥$VMo ì`mH$aU BVa ^mfm§Zm
cmJy nS>V,o Aer R>m_ g_OyV AOyZhr Amnë`m g_mOm_Ü`o Amho.
5. ì`mH$aU na§nam
nma§n[aH$ ì`mH$aUmMo Ñ{îQ>H$moU ho AmXoemË_H$ Am{U AmXem©Ë_H$ AmhoV. ^mfm H$er dmnacr
Omdr ho nma§n[aH$ ì`mH$aU gwM{dVo. na§Vw AmYw{ZH$ ^mfmä`mgmÀ`m Ñ{îQ>H$moUmVyZ Aem ì`mH$aU na§naocm
{damoY Ho$cm OmVmo. H$moUË`mhr ^mfoMr ì`mH$a{UH$ na§nam VmoH$S>r Agy eH$Vo. Ë`m_wio ^mfm H$er dmnacr
OmVo ho gm§JUo åhUOo Ë`m ^mfoMo ì`mH$aU gm§JUo hmo`. AmYw{ZH$ ^mfm{dkmZm_Ü`o ^mfm d ~mocr ñdV§Ì
{dMmamV KoVë`m OmVmV Ë`m_wio ^mfoMo ì`mH$aU ~moctZm cmdyZ MmcUma Zmhr. åhUyZM ^mfm H$er
Agmdr ho gm§JUmè`m ì`mH$aU na§naocm ^mfmä`mgH$ ZmH$maVmV.
6. eãXmW©
H$moemVrc eãXmWmªZm gm_m{OH$ _mÝ`Vm AgVo. na§Vw ^mfm hr n[adV©Zerc gm_m{OH$ g§ñWm
32
Amho. ~XcË`m g_mOOrdZm~amo~a ^mfm ~XcVo. ^mfo_Ü`o gmVË`mZo n[adV©Z KSy>Z `oV AgVo. Ë`m_wio
eãXm§Mo AW© ~XcË`m g_mOOrdZmZwgma ~Xcy eH$VmV. ^mfm hr ÜdZr Am{U AW© `m§À`Vrc
H$m`©H$maUg§~Y§ mda AmYmacocr ì`dñWm Zmhr. ÜdZr Am{U AW© `m§À`m_Ü`o AgUmam g§~Y§ hm nyUV© …
`mÑpÀN>H$ AgVmo. loîR>-H${ZîR>, ewÕmewÕVoÀ`m H$ënZoà_mUoM eãXmWm©gmR>r ^mfm{dkmZ AmJ«hr Zmhr.
^mfm dmnaUmam g_mO EImÚm eãXmMm Omo AW© _mÝ` H$arc; VmoM Ë`m eãXmMm AW© hmo`. Ë`m_wio
eãXmW© nwa{dUmè`m H$moem§_Yrc eãXm§À`m AWmª~m~V ^mfm{dkmZ AmJ«hr Zmhr. Ë`m_wiM
o EH$ {dMma
Agm Amho H$s; H$moUË`mhr eãXm§Zm g_mZmWu eãX ZgVmo. H$moemVrc g_mZmWu eãX hm Ë`m eãXmÀ`m
OdiMm eãX AgVmo. ì`dhmamVrc ^mfoMo {ZarjU Ho$ë`mZ§Va eãXH$moemVrc AZoH$ eãXm§Mo AW©
~Xccoco {XgVmV.
7. ì`{ŠV{ZîR>Vm
^mfm hr g_mOmÀ`m _mcH$sMr ì`dñWm Agcr Var; Vr ì`ŠVrH$Sy>Z dmnacr OmVo. J«m_rU,
ZmJa ewÕ-AewÕ Ago ^oX ~mocr^mfodê$Z H$aUo MwH$sMr g_OyV Amho. gwc^Vm hm Z¡g{J©H$ Y_©
_mZdm_Ü`o AmT>iVmo. dŠVo ^mfm Amnë`m nÕVrZo dmnaVmV. ñdmV§Í` KoVmV Ë`mVyZ g_mOm_Ü`o H$mhr
g_O éOVmV. ^mfm gmonr, H$R>rU, _Ywa, JmoS>, H$H©$e Ago H$mhr AgV Zmhr. ^mfoMm gmonno Um AWdm
H$R>rUnUm hm ì`{ŠV{ZîR> JwU Amho. EImXm ÜdZr _Ywa dm JmoS> d Xwgam ÜdZr H$H©$e Ago ^mfm{dkmZ
_mZV Zmhr.
8. eoOma d naH$s` ^mfm
àË`oH$ ^m{fH$mcm ñdV…Mr ^mfm JmoS> dmQ>V.o {VÀ`m{df`r _Zm_Ü`o AmnconUm AgVmo. BVa ^mfm
Z H$ië`m_wio Ë`m H$H©$e dmQ>VmV. eoOmaÀ`m H$Zm©Q>H$mVrc H$ÝZS> ^mfm H$R>mao , H$H©$e dmQ>V.o `m eoOma
^mfm Agë`m Var Ë`m n[a{MV Zgë`m_wio Am{U ñd^mfoÀ`m A{^_mZm_wio Amnë`mcm Ago dmQ>V.o
g_mO àmYmÝ`mZo hm \$m`ÚmMm ì`dhma nmhVmo. H$ÝZS>, VocJy, Vm{_i `m gma»`m ^mfm {H$Vrhr g_¥Õ
Agë`m Var B§JO
« rgma»`m naH$s` ^mfo{df`r A{^_mZ dmT>Vmo Amho. B§JO
« r hr OJ^a g§nH©$
gmYÊ`mgmR>r Cn`moJr nS>V.o åhUyZ B§JO
« r ^mfm gd©lîo R> BVa ^mfm H${ZîR> Agm Ñ{îQ>H$moU Ad¡km{ZH$
Amho.
9. ^mfoVrc OwZr-Zdr ê$no
^mfoVrc OwZr ê$no à_mU _mZcr OmVmV. OwZr ê$no ewÕ d `mo½` AgVmV hr ^y{_H$m Ad¡km{ZH$
Amho. ^mfoVrc Á`m ê$nm§Zm AmnU OwZr ê$no åhUyZ AmoiIVmo; Ë`m§Mr na§naoZgw ma AJmoXaMr OwZr d _yi
ê$no AgVmV. àmH¥$V ^mfondy u g§ñH¥$V ^mfm ~moccr OmV hmoVr. na§Vw g§ñH¥$V ^mfondy uhr d¡{XH$ H$mimV
g§ñH¥$Vnyd© ~mocr^mfm ~mocë`m OmV hmoË`m. Ë`m_wio H$moUË`m ^mfoVrc ê$nm§Zm OwZ-o Zdo R>admdo ho àíZ
dmXmVrV Amho. ^mfm g_mOm~amo~a n[adV©Zerc amhVo Ë`m_wio Agm Ñ{îQ>H$moU R>do Uo Ad¡km{ZH$ Amho.
33
10. N>mnrc ^mfm
gd©gm_mÝ` cmoH$ N>mncocr, nwñVH$m§VZy {XgUmar ^mfm åhUOo "^mfm' Ago g_OVmV. Vo
~mocrê$nm§Zm Xwæ`_Ëd XoVmV. Ë`m_wio eãXm§Mo `WmW© CÀMma emoYÊ`mgmR>r nwñVH$m§Mm AmYma KoVmV. na§Vw
hm Ñ{îQ>H$moUXoIrc ^mfm{dkmZmcm _mÝ` Zmhr. ^mfmä`mgmgmR>r ~mocrê$n hoM àYmZ AgyZ coI^mfm
ho {VMo à{Vq~~ _mZco OmVo. Ë`m_wio ^mfmä`mgmgmR>r Aä`mgH$ Amnco cj _m¡{IH$ ^mfmì`dhmamda
H|${ÐV H$aVmV. ^mfm H$er dmnamdr, H$er dmnê$ Z`o ho ^mfm{dkmZ gm§JV Zmhr. ^mfm Oer dmnacr
OmVo; Ver Vr J¥hrV Yê$Z {VMm Aä`mg Pmcm nm{hOo; Ago ^mfm{dkmZ gm§JVo. dñVwpñWVrMo àm_m{UH$
{MÌ {Okmgyg§ _moa _m§S>Umam {ZarjH$ d Aä`mgH$ `m Ñ{îQ>H$moUm_Ü`o _hÎdmMm Amho. Ë`m_wiM
o
^mfm{dkmZ àMmaH$ d _yë`_mnZmMo H$m_ H$arV Zmhr. Vo dñVwpñWVrMo `WmW© {MÌ aoImQ>V.o åhUyZM
^mfm H$er dmnacr OmVo ho {ZO^m{fH$mÀ`m ^m{fH$ ì`dhmamdê$Z R>a{dco OmVo. {ZO^m{fH$ ^mfm H$er
dmnaVmo ho gm§JUo åhUOoM ^mfoMo dñVw{ZîR> nÕVrZo dU©Z H$aUo hmo`.
^mfogX§ ^m©V darc M{M©cc
o o gd© Ñ{îQ>H$moU gm_m{OH$ Ñ{îQ>H$moU AmhoV. `m Ñ{îQ>H$moUmMm ^mfoÀ`m
AmH$cZmda {dn[aV n[aUm_ hmoVmo. Agm Ñ{îQ>H$moU ñdrH$mê$Z ^mfoMm Aä`mg H$aVm `oUma Zmhr.
^mfoÀ`m Aä`mgmgmR>r `m gd© g_OwVr qH$dm _yë`H$ënZm ~mOycm gmê$Z EH$ _yë`{Zc}n, dñVw{ZîR> Aer
d¡km{ZH$ ^y{_H$m ñdrH$mamdr cmJoc.
2.3.6 ^mfoMr d¡{eîQ>ço
_mZdr OrdZm_Ü`o g§àfo U à{H«$`m ^mfo_i
w o J{Verc ~ZVo. _mZdoVa àmÊ`m§_Ü`oXI
o rc g§àfo U
ì`dhma gwê$ Agë`mMo {XgVo. na§Vw Ë`m§À`m g§àfo U ì`dhmamÀ`m _`m©Xm AmnU Aä`mgë`m AmhoVM. `m
g§àfo ì`dhmamVrc _`m©Xm§_i
w M
o _mZd BVa àmÊ`m§nj
o m doJim R>acm. _mUyg "^mfm' dmnaVmo åhUyZ Vmo BVa
àmÊ`m§nj
o m doJim R>aVmo. _mZdmH$S>o Agcoco ^mfm ho gdm©V _hÎdmMo gmYZ Amho. "^mfm dmnaUmam àmUr'
Aer _mZdmMr EH$ ì`m»`m Ho$cr OmVo. `m ì`m»`odê$Z ^mfoMo _mZdr OrdZmVrc ñWmZ Üd{ZV hmoV.o
^mfoMo gm_Ï`© A{YH$ R>iH$nUo AYmoa{o IV hmoÊ`mgmR>r qH$dm ^mfoMo ñdê$n _Zmda `WmW©nUo q~~{dÊ`mgmR>r
^mfoMr gd© d¡{eîQ>ço Aä`mgUo _hÎdmMo Amho.
n[adV©Zerc àd¥Îmr ho ^mfoMo EH$ {deof Amho. `m à{H«$`oVZy M Xadfu H$mhr ~mocr _¥V hmoVmV. `m
g§X^m©Vrc ~mVå`m AmnU {Z`{_V dmMVmo. OJ^amV ~mocë`m OmUmè`m ^mfm§Mm AmT>mdm KoVm; `m
^mfo_Ü`o gmYmaUV… Vrg Vo gÎmaÀ`m Xaå`mZ _ycÜdZtMr g§»`m AgVo. `m gd© ^mfm§Mo _ycÜdZr,
eãXg§nÎmr Am{U ^mfmdmnamMr nÕVr ñdV§Ì AgVo. g_mO, g_mOmVrc {d{dY ñVa^oX, ^m¡Jmo{cH$
ñWmZ, eoOma, Am{W©H$ ñVa^oX, OmVr, Y_©, ì`dgm` BË`mXr AZoH$ ~m~t_wio ^mfo_Ü`o ^oX nS>V OmVmV.
ÜdZtMr ^mfoVrc _ycg§»`m, eãXg§nÎmr BË`mXr ~m~VrV ^mfm§_Ü`o doJionUm Agcm Var; OJmVrc
gd©M ^mfm g§Xe
o dhZmMo H$m_ H$arV AgVmV. g§Xe
o dhZmMr àË`oH$ ^mfoMr j_Vm A\$mQ> AgVo.
H$moUVmhr Zdm g§Xe
o , Zdr H$ënZm, Zdm {dMma ì`ŠV H$aÊ`mMo gm_Ï`© ^mfoÀ`m A§Jr AgVo. _mZdr
34
ÜdZr d¡{eîQ>çnyU© Agë`m_wio gd© ^mfm§_Ü`o doJionUm qH$dm àË`oH$ ^mfoMo ê$n ñdV§ÌnUo {dH${gV
Pmcoco Amho. ^mfm doJdoJù`m Agë`m Var; gd©M ^mfm§Mo "ÜdZr' ho EH$M _mÜ`_ Amho. Ë`m_wio ^mfoMr
H$mhr cjUo gmd©{ÌH$ R>a{dVm `oVmV. ^mfoÀ`m d¡{eîQ>çm§Mm {dMma AZoH$ ^mfmä`mgH$m§Zr Ho$cocm Amho.
à{gÕ ^mfmd¡km{ZH$ gr. E\$. hm°H$o Q> `m§Zr ^mfoMr gmV à_wI d¡{eîQ>ço gm§{JVcocr AmhoV. `m gmV
d¡{eîQ>çm§Mm gd©àW_ {dMma H$ê$.
gr. E\$. hm°H$o Q> `m§Zr gm§{JVcocr ^mfoMr d¡{eîQ>ço
1. {ÛñVar` g§aMZm/Xwhao rnUm
(Duality)
_mZdr _wImdmQ>o CÀMmaë`m OmUmè`m Ag§»` ÜdZtn¡H$s H$mhr {ZdS>H$ ÜdZr ^mfo_Ü`o _ycÜdZr
åhUyZ dmnaco OmVmV. ho _ycÜdZr åhUOoM Ë`m Ë`m ^mfoMr Ajao hmo`. hr Ajao AWdm dU© àË`oH$
^mfoZgw ma doJdoJir Am{U H$_r-A{YH$ Agë`mMo {XgVmV. `m _ycÜdZtMr gmYmaUV: 30 Vo 70 EdT>r
g§»`m AgVo. `m _ycÜdZtMr OwiUr H$ê$Z AW©KQ>H$ åhUOoM eãXm§Mr {Z{_©Vr Ho$cr OmVo. ho _ycÜdZr
ñdV§Ì AgVmV Voìhm Ë`m§Zm H$mhrhr AW© ZgVmo. CXmhaUmW© Z², A, H²$, Am `m _ycÜdZtZm ñdV§ÌnUo
_amR>r ^mfoV H$mhrhr AW© Zmhr. na§Vw `m _ycÜdZtMr Z²+Am+H²$+A Aer OwiUr Ho$ë`mZ§Va "ZmH$' hm
_mZdr earamVrc EH$ Ad`d Agm AW© àVrV hmoVmo. hm eãX _mÌ AW©nU
y © R>aVmo. Ë`m_wio _mZdr
^mfoVrc _ycÜdZtMm _`m©{XV gmR>m hm ^mfoVrc EH$ ñVa d Ë`mMr AW©nU
y ,© {Z`_~Õ OwiUr H$ê$Z
g§Xe
o dhZmgmR>r `WmW© ê$n {gÕ H$aUo hm ^m{fH$ g§aMZoMm Xwgam ñVa hmo`. hr {ÛñVar` g§aMZm ho ^mfoMo
_yc^yV Am{U _hÎdmMo d¡{eîQ>ç Amho.
2. {Z{_©{Vj_Vm
(Productivity)
^mfm hr {Z{_©Vrj_ Amho. ì`dhmam_Ü`o g§Xe
o Z Ho$di gwQ>çm-gwQ>çm eãXm§Zr qH$dm ^mfogmR>r
{ZpíMV H$aÊ`mV Amcoë`m _ycÜdZtÀ`m CÀMmamZo nyU© hmoV Zmhr. `mgmR>r ^mfo_Ü`o ÜdZtÀ`m, eãXm§À`m
OwiUrcm _hÎd Amho. àË`oH$ ^mfo_Ü`o {ZdS>H$ ÜdZtMm dmna H$ê$Z cmImo eãX, dmŠ`m§Mr {Z{_©Vr
H$aVm `oUo hr ^mfoMr {Z{_©{Vj_Vm hmo`. OrdZmV nydu H$Yrhr Z EoH$coco dmŠ` ì`ŠVr {Z_m©U H$ê$
eH$Vo. VgoM nydu Z EoH$coco dmŠ` H$mhrhr {deof à`ËZ Z H$aVm g_OVo. `mMo H$maU ^mfoMr
{Z`_ì`dñWm, eãXg§Jh« àË`oH$ ^m{fH$mcm AdJV AgVmo. hr {Z`_ì`dñWm {Z{_©{Vj_ Amho. Ë`m_wiM
o
EH$ dmŠ` g_Oco H$s ^mfoÀ`m gmhmæ`mZo AZ§V àH$maMr dmŠ`o AmnU V`ma H$aVmo. EH$mM {df`mda {Xco
OmUmao ì`m»`mZ qH$dm {c{hco OmUmao nwñVH$ AmnU ^mfoÀ`m {Z{_©{Vj_VoMo CXmhaU åhUyZ nmhÿ eH$Vmo.
Ë`mM~amo~a EImÚm dmŠ`mÀ`m YaVrda chmZ _yc doJdoJir dmŠ`o ~Zdm`cm gwédmV H$aVo hr ^mfoMr
{Z{_©{Vj_VmM Amho. CXmhaUmW©, EImÚm ^mfm {eH$V Agcoë`m chmZ _wcmcm "nmUr Xo' Ago dmŠ`
gm§{JVco Va Vo _yc 1. M|S>y Xo, 2. XyY Xo, 3. ImD$ Xo Aer AZoH$ dmŠ`o ~Z{dVmZm {XgVo. `m g§X^m©V
AmUIr EH$ CXmhaU nmhÿ.
35
1. _r OodV Amho.
2. _r ImD$ ImV Amho.
3. _r ~mJoV {\$am`cm OmV Amho.
4. _r H$moëhmnyacm H$m_m{Z{_Îm OmV Amho.
5. _r CÚm ZmJnyacm ì`m»`mZ XoÊ`mgmR>r OmV Amho.
hr darc nmM dmŠ`o EH$mM nÕVrZo V`ma Pmcocr AmhoV. `oWo {H«$`ogX§ ^m©Vrc n{hco dmŠ` `oV.o nwT>rc
gd© dmŠ`o `mM YVuZo V`ma H$aÊ`mV Amcocr AmhoV. Aer AOyZ eoH$S>m,o hOmamo dmŠ`o V`ma hmoD$
eH$VmV. AmnU Vr V`ma H$ê$ eH$Vmo. hr ^mfoMr {Z{_©{Vj_Vm Amho. {Z{_©{Vj_Vo g§X^m©V AmUIr EH$
_m{_©H$ CXmhaU XoVm `oBc
© . àdmgm_Ü`o Pmcoë`m ^rfU AnKmVmVyZ ~Mmdcoco H$mhr ghàdmgr
AnKmVmMo, OrdZmV `oD$Z Jocëo `m `m àg§JmMo {MÌ gm§JVmZm; ñdV…À`m nÕVrZo gm§JVrc. Ame`
EH$M Agoc na§Vw AnKmVmVrc àË`oH$ ì`ŠVr Vmo Amnë`m-Amnë`m ^mfo_Ü`o aMZm H$ê$Z ì`ŠV
H$arc. ^mfo_Ü`o Aem AZoH$ aMZm {Z_m©U H$aÊ`mMr j_Vm AgVo. hr ^mfoMr {Z{_©{Vj_VmM Amho.
`m {Z{_©{Vj_Vo_i
w o ^mfoMr g§Xe
o dhZmMr j_Vm A_`m©X Pmcocr Amho.
3. `mÑpÀN>H$Vm (Arbitrariness)
`mÑpÀN>H$VoMo VÎd gd© ^mfm§_Ü`o AgVo. Ë`m_wio ^mfo_Ü`o hmoUmar AW©n[adV©Zo ^m{fH$m§À`m
AmH$cZj_VoÀ`m AmdmŠ`mV amhVmV. ^mfo_Ü`o hmoUmao AW©n[adV©Z ho `mÑpÀN>H$Vo_i
w o eŠ` hmoV.o
ÜdZr VoM amhVmV na§Vw eãXm§Mo AW© ~XcVmV. H$mhr doim ÜdZt_Ü`o n[adV©Z KSy>Z `oVo na§Vw AW© qH$dm
gy{MV Ame` H$m`_ amhVmV. `mAmYr AmnU _mZdoVa g§àfo UmMm Aä`mg H$aVmZm; _Y_mem§À`m g§Xe
o
dhZmMo CXmhaU nm{hco Amho. Ë`m§À`m g§Xe
o dhZmMm qH$dm H$m_H$ar _Y_merÀ`m {d{eîQ> hmcMmctZm
{d{eîQ> Ago AW© Agë`mMo AmT>ico Amho. na§Vw _mZdr ^mfoÀ`m ~m~VrV Ago KS>VmZm {XgV Zmhr.
Ë`m_wiM
o EH$m dñVygmR>r àË`oH$ ^mfo_Ü`o doJdoJio eãX AmT>iVmV. ZmXmZwH$mar eãX gmaIoM AgVo
Va H«$mo Am{U H$mdH$md `mV H$mhr \$aH$ gmnS>cm ZgVm. `mÑpÀN>H$VoÀ`m VÎdm_wiM
o OJ^amVrc ^mfm
EH$_oH$s¨nmgyZ {^ÝZ am{hcoë`m AmhoV. ^mfm {eH$VmZm J-JdVmVrc AWdm _-_Š`mVrc Ago
{eH${dÊ`mMr nÕV Amho. na§Vw ho ^mfm {eH$Ê`mÀ`m àmW{_H$ nmVirgmR>rM AgVo. AWm©AWu "J'Mm
JdVmer d "_'Mm _Š`mer H$mhr g§~Y§ ZgVmo. àË`oH$ ^mfm hr nyUV© … ñdV§Ì {dH${gV Pmcocr {XgVo.
Ë`m_wio Vr ñdV§Ì AgVo. AmH$cZmgmR>r Vr ñdV§ÌnUo {eH$mdr cmJVo. eãXmZo gy{MV hmoUmam Ame`
Am{U Vmo eãX `m§À`m_Ü`o H$moUVmhr H$m`©H$maU g§~Y§ ZgVmo. åhUOoM eãX Am{U Ë`m eãXm_wio àVrV
hmoUmam Ame` nyUn© Uo `mÑpÀN>H$ AgVmo.
4. AXcm~Xc (Inter Changeability)
g_mOmVrc àË`oH$ ì`ŠVr dŠVm Am{U lmoVm `m XmoÝhr ^y{_H$m§_Ü`o {XgVo. XmoZ {_Ì Jßnm
_maVmZm dŠVm-lmoVm Aer ^y{_H$m AgVo. Jßnm _maVmZm XmoKO
o U H«$_mZo ~mocVmV, H«$_mZo EoH$VmV.
36
H$mhr _mZdoVa àmÊ`m§_Ü`o ZamZo gy{MV H$amd`mMm g§Xe
o d _mXrZo gy{MV H$amd`mMm g§Xe
o doJdoJim
AgVmo na§Vw _mZdr ^mfm§_Ü`o Ago ZgVo. H$moUmMmhr g§Xe
o H$moUmcmhr dmnaVm `oVmo. ZmQ>H$m§_YyZ nwéf
órnmÌ qH$dm ór nwê$fnmÌ Pmco Agoc Va ^mfm dmnaVmZm qcJm§_Ü`o _moR>m \o$a\$ma H$amdm cmJVmo.
ñdV…Mr ^mfm ñdV…cm EoH$y `oV Agë`m_wio ~mocVmZm hmoUmè`m MwH$m AmnU ~mocVm-~mocVm gwYmê$
eH$Vmo. ^mfm {eH$Ê`mMr-g_OyZ KoÊ`mMr à{H«$`m ^mfoVrc AXcm~Xc `m d¡{eîQ>çm_wio gwc^ hmoV.o
^mfoÀ`m `m d¡{eîQ>çm_wio _mZdr ^mfm g_¥Õ hmoVmZm {XgVmV. `m d¡{eîQ>çm_wio ^mfoÀ`m {dH$mgmcm
J{V_mZVm `oV.o g§H$o VrH$aUmMo d {dg§H$o VrH$aUmMo {Z`_ dŠVm d lmoVm `m§À`m ~m~VrV EH$M
Agmd`mg hdoV. {Z`§ÌH$mà_mUo ^mfm ho H$m`© H$arV AgVo. àmÊ`m§_Yrc g§Xe
o Z gmYmaUV… EH$mM
{XeoZo hmoV AgVo. haUmZo S>aH$mir \$moS>cr d dmK niV gwQ>cm Ago hmoV Zmhr.
5. {d{eîQ>Vm (Specialization)
^mfoVrc g§Xe
o dmhH$ àUmcrMr {d{eîQ>Vm g§Xe
o gyMZm§Mr à{H«$`m Am{U gy{MV Ho$cocm g§Xe
o
`m_Yrc g§~Y§ mÀ`m ñdê$nmda Adc§~Zy AgVo. _mZdr g§àfo U ì`dhmam_Ü`o emar[aH$ nmVirdarc
hmcMmctMm Cn`moJ H$ê$Z {Xcm OmUmam g§Xe
o Am{U Üd{Zg§H$o Vm§Mm dmna H$ê$Z {Xcm OmUmam g§Xe
o
`m_Ü`o \$aH$ H$aVm `oVmo. Q´>´ {° \$H$ nmo{cgmZo hmVmZo "Mcm' åhUUo Am{U AmnU JmS>r gwê$ H$ê$Z
{ZKÊ`mMr V`mar H$aUo `m g§Xe
o Zm_Ü`o àË`j H$m`©H$maU g§~Y§ mMo ZmVo Amho. na§Vw AmnU àdmgmcm
{ZKmcocmo AmhmoV, dmQ>Vo {déÕ {XeoZo `oUmè`m àdmemZo nwT>o AnKmV Pmcocm Agë`mZo dmQ> ~§X Amho;
Ago gm§JVmM AmnU Amncm _mJ© ~XcVmo. (hr dmQ> ~XcÊ`mMr H¥$Vr AmnU àË`j AnKmV Z nmhVm
H$aVmo) `oWo àË`j H¥$Vr EodOr Vr gy{MV H$aUmè`m {MÝhg§dXo ZoMm Cn`moJ H$ê$Z BîQ> H$m`© gmYVm `oV.o
chmZ _wcm§Zm dmK Amho OmD$ ZH$mog, Ago gm§JVmM _yc Wm§~Vo. H$maU dmK Z nmhVm dmK åhUOo H$m`
Var dmB©Q> Amho ho Ë`mcm àË`j Z nmhVm gy{MV hmoV.o hm EH$ ^mfoMm {deof JwU Amho. `m
{d{eîQ>V_o i
w M
o g§Xe
o Z ì`dhma gwc^ hmoVmo. "OodU V`ma Amho' ho ÜdZr EoH$ë`mZ§Va hmV YwD$Z nmQ>mda
`oU,o `m {H«$`oVrc g§H$o V {d{eîQ>nUo ~Zcoco AmhoV.
6. ñWcH$mcmVrVVm (Displacement)
ñWi, H$mimMr ~§YZo Amocm§S>y Z Ame`mMo dhZ H$aÊ`mMo gm_Ï`© àË`oH$ ^mfo_Ü`o AgVo.
ñdV…À`m àXoemMm B{Vhmg, KamÊ`mMr na§nam, amOH$s` pñWË`§Vao, dV©_mZ pñWVr, ^{dî`H$mimg§X^m©Vrc
^m{H$Vo, _ZmoX` qH$dm nwT>Mo {Z`moOZ `m~m~VrV AmnU ~mocy eH$Vmo. EImÚm KQ>Ze
o r àË`j g§~Y§
ZgVmZm, VoWo AmnU CnpñWV ZgVmZm Ë`m KQ>Z{o df`r ~mocVmo. Ë`m KQ>Z{o df`r EoH$Vmo. Ë`mnmgyZ `mo½`
Vmo AW©~moY KoVmo. \y$c àË`j Z nmhVm; Ë`m \w$cmdarc H${dVm Amnë`mcm g_OVo. EImÚm H${dVoVZy ,
H$WoVZy Z nm{hcoë`m, Z AZw^dcoë`m KQ>ZM
o m, àg§JmMm AmnU AZw^d KoVmo. A_o[aH$oMm Zm`Jam
Y~Y~m, H$mí_ra, {h_mc` hr ñWio Z nmhVmhr AmnU Ë`m§Mr dU©Zo dmMyZ AmZ§X KoVmo. ^yV-XodXyV
`m H$mën{ZH$ JmoîQ>tdahr AmnU ~mocy eH$Vmo. Z nm{hcocm àXoe, _mUgo `m~m~V AmnU Jßnm _maVmo.
N>ÌnVr {edmOr _hmamO, amOfu N>ÌnVr emhÿ _hmamO AmO h`mV ZmhrV na§Vw Ë`m§À`m em¡`m©À`m H$Wm
37
AmnU AmOhr lÕoZo EoH$Vmo, gm§JVmo, dmMVmo; Ë`m KQ>Zm§Mr H$ënZoZo AZw^Vy r KoVmo. `mMmM AW© AmnU
ñWi, H$mimMr ~§YZo PwJmê$Z ^mfoÀ`m _XVrZoM `m JmoîQ>r H$aVmo. hr ^mfoMr ñWcH$mcmVrVVm ^mfoMo
gm_Ï`©M Amho.
7. gm§ñH¥${VH$ g§H$« _U Ÿ(Cultural Transmission)
ì`ŠVrcm ^mfm _mJrc {nT>rH$Sy>Z gm_m{OH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oVZy {_iVo. ^mfm AmZwd{§ eH$ àmßV
hmoV Zgcr Var; ^mfm {eH$Ê`mMr j_Vm AmZwd{§ eH$ AgVo. `m j_Vo_i
w M
o àË`oH$ ì`ŠVr ^mfm {eHy$
eH$Vo. hr ^mfm _mJrc {nT>rMo g§{MV AgVo. g_mOmMr g§ñH¥$Vr, na§nam, lÕm, ê$T>r, MmcrarVr, kmZ
BË`mXr ~m~r ^mfoÀ`m gmhmæ`mZo g§d{Y©V Ho$ë`m OmVmV. hm g_mOmMm R>do m nwT>rc {nT>rÀ`m ^mfoVZy M
àmßV hmoVmo. Ë`m_Ü`o Vr ì`ŠVr Zì`mZo H$mhr ^a KmcVo. hr gm§ñH¥${VH$ dmT> ^mfo_i
w o eŠ` hmoV.o
g_mOm_Ü`o {ejUmMr na§nam dmT>ë`mZ§Va, {ejU VimJmimVrc cmoH$m§n`ªV nmohmoMë`mZ§Va na§naoZo
MmcV Amcoë`m AZoH$ JmoîQ>r H$mc~mø Pmë`m AmhoV. Zì`m H$ënZm, d¡km{ZH$ Ñ{îQ>H$moU dmT>cm Amho.
cmoH$m§À`m g_OwVr_Ü`o ~Xc Pmcoco AmhoV. ho gd© ^mfoÀ`m gmhmæ`mZo hmoV.o nwT>rc {nT>rH$S>o ho g§{MV
AgoM nmohmoMVo. hr gm§ñH¥${VH$ dmT>, dhZ ^mfo_i
w o eŠ` hmoV.o g§ñH¥$VrMo g§dY©Z Am{U nwT>rc {nT>rH$S>o
g§H$« _U H$aUo hr ^mfoMr _hÎdmMr j_Vm Amho.
gr. E\$. hm°H$o Q> `m§Zr gm§{JVcocr ^mfoMr hr gmV d¡{eîQ>ço gd© ^mfm§_Ü`o gmd©{ÌH$ {XgVmV.
^mfoÀ`m `m _hÎdmÀ`m d¡{eîQ>çm~amo~aM ^mfoMr AmUIr H$mhr d¡{eîQ>ço {XgyZ `oVmV. `m d¡{eîQ>çm§Mm
g§{jßVnUo {dMma H$ê$.
8. ^mfm : gm_m{OH$ g§ñWm
_mZdmÀ`m VgoM _mZdr g_mOmÀ`m AZoH$ _yc^yV JaOm AgVmV. `m JaOm§À`m nyVV© m
H$aÊ`mgmR>r gm_m{OH$ g§ñWm ApñVËdmV Amcoë`m AgVmV. g_mO {Q>H$y Z amhUo, g_mOmcm ñW¡`©
cm^Uo d g_mOm_Ü`o {eñV `oD$Z EH$ ì`dñWm {Z_m©U hmoUo `mgmR>r g_mOmA§VJ©V gm_m{OH$ g§ñWm
H$m`©aV AgVmV. Hw$Qw>~§ , Y_©, {ddmh `m à_mUoM "^mfm' hr EH$ _hÎdmMr gm_m{OH$ g§ñWm Amho.
àË`oH$ g_mOmVrc gm_m{OH$ g§ñWm§Mo ñdê$n {^ÝZ AgVo. `m {Z`_mà_mUo ^mfoMo ê$n XoIrc àË`oH$
g_mOmZwgma ~XcVmZm {XgVo.
^mfm hm EH$ gm_m{OH$ XñVEodO Amho. ^mfm g_mOm_Ü`o amhÿZM {eH$mdr cmJVo. g_mOmÀ`m
{Z{_©VrnmgyZ, g_mOmMo ApñVËd Am{U {dH$mgmgmR>r ^mfm H$maUr^yV AgVo. `m à{H«$`ogmR>r ^mfoMo
`moJXmZ _hÎdmMo Amho. ^mfm g_mOì`dhmamMo gd©lîo R> gmYZ R>acr Amho. ^mfo_Ü`o eãXm§Zm, dmŠ`m§Zm
AW© ho g_mOmH$Sy>Z {Xco OmVmV. Ë`m_wio ^mfm ì`ŠVr dmnarV Agcr Var; Vr g_mOmMr AgVo.
^mfoMr gm_m{OH$Vm VnmgÊ`mgmR>r AmOy~mOyMr nwîH$i CXmhaUo gm§JVm `oVrc. g_mO hr g§H$ënZm
ì`mnH$ Amho. g_mO ApñVËdmV `oÊ`mgmR>r EH$m {d{eîQ> CÔoemZo cmoH$ EH$Ì `mdo cmJVmV.
Ë`m§À`m_Ü`o gVV Am§Va{H«$`m gwê$ amhmdr cmJVo. gwgd§ m{XËdmMr KZVm g_mOmgmR>r _hÎdmMr Amho.
38
ho gwgd§ m{XËd ^mfo_i
w o eŠ` hmoV.o Ë`m_wio ^mfm Am{U g_mOmMm AË`§V K{ZîR> g§~Y§ Amho. H$moUVmhr
g_mO EH$g§K ZgVmo. EH$ ^m{fH$ g_mOm_Ü`ohr {d{dY ^oX nmh`cm {_iVmV. Y_©, OmVr, dJ©,
ì`dgm`, BË`mXr H$maUm§Zr g_mOm_Ü`o ^oX ApñVËdmV `oVmV. `m {d{dY ^oXm§Zgw ma ^mfoMo ê$n
~XcVo.
^mfm ho gmYZ {MÝhmË_H$, à{VH$mË_H$ Amho. g§H$o V dmnaÊ`mV `oVmV Vo Üd{Zê$n AgVmV.
g§H$o VmVyZ Ame` ì`ŠV hmoVmo. VWm{n, g§H$o Vm§Mm Am{U Ame`mMm H$m`©H$maU g§~Y§ AgV Zmhr.
^mfoVrc g§H$o V `mÑpÀN>H$ ñdê$nmMo AgyZ Vo ê$T>rda AmYm[aV AgVmV. `m g§H$o Vm§Zm gm_m{OH$ _mÝ`Vm
AgVo. Ë`m_wiM
o ì`dhma gwairV nma nS>Vmo. ^mfm AmH$cZm_Ü`o AS>Wio {Z_m©U hmoV ZmhrV.
g_mO ñdmñÏ`mgmR>r ^mfm _hÎdmMr ^y{_H$m nma nmS>V.o gm_m{OH$ g§~Y§ amIUo, dmT>{dUo,
VmoS>Uo `m JmoîQ>r ^mfoVZy hmoV AgVmV. Ë`mM~amo~a gm_m{OH$, gm§ñH¥${VH$ _yë`ohr ^mfoVZy ì`ŠV hmoVmV.
c¢{JH$ ì`dhmamer g§~{§ YV qH$dm ór-nwéfm§À`m JwßVm§Jm§Mr Zmdo AmnU CÀMmaV Zmhr. VoWo CKS>nUo
^mfm Z dmnaVm AmnU H$mhr _yë`o OmonmgVmo. ho H$m`© gm_m{OH$ ñdmñÏ`mgmR>rM ^mfm H$aVo. gm_m{OH$
ñdmñÏ` ^mfo_i
w o {Q>H$Vo. `m ~m~tMm gImoc {dMma Ho$ë`mZ§Va ^mfm EH$ _hÎdmMr gm_m{OH$ g§ñWm
Amho ho {gÕ hmoV.o
9. A{O©V ^mfm
^mfm hr X¡dr XoUJr qH$dm {ZgJm©Mr {H$_`m Zmhr. ^mfm hr _mZdmcm A{O©V H$amdr cmJVo. ^mfm
{eH$Uo hr Z¡g{J©H$ ghOàoaUm Amho. ^mfm hr g_mOmMr {Z{_©Vr Amho. ^mfm g_mOm_Ü`o {dH${gV hmoV
amhVo. ^mfm _mUgmcm OÝ_V…M qH$dm CnOVnUo AdJV ZgVo. _mÌ _mUgmÀ`m _|X_y Ü`o ^mfm
{eH$Ê`mMr j_Vm CnOV AgVo. _mZdmÀ`m _|X_y Ü`o EH$ O¡{dH$ H$i (Biological Trigger) AgVo.
{d{eîQ> d`m_Ü`o gm_m{OH$ g§X^m©_Ü`o Vr H$m`m©pÝdV hmoV.o Ë`m_wio gwédmVrÀ`m gmYmaUV… 48
_{hÝ`m§n`ªV _yc O¡{dH$ÑîQ>çm ^mfm {eH$Ê`mÀ`m V`mar_Ü`o AgVo. EdT>çm H$mcmdYr_Ü`o _mZdmcm
^mfm àmßV hmoV.o _mZd ^mfm hr EoH$y Z EoH$y Z {eH$Vmo. g_mOm_Ü`o dmnaÊ`mV `oUmar ^mfm dma§dma EoH$V
am{hë`m_wio Vr {eH$cr OmVo. Ë`m_wio ^mfm A{O©V Amho. Vr g_mOm_Ü`o amhÿZM {eH$mdr cmJVo. chmZ
_yc {deofV… Amnë`m AmB©H$Sy>Z ^mfm {eH$Vo. ~S>~S>JrVo, A§JmB©JrVo `m {eH$Ê`mMmM ^mJ AgVmo.
10. ^mfoMr n[adV©ZercVm
^mfoMr gm_m{OH$Vm darc _wÔçm_Ü`o AmnU nm{hcr. ^mfm hr g_mOmMr AgVo. Vr _hÎdmMr
gm_m{OH$ g§ñWm Amho. Ë`m_wio ~XcË`m g_mOOrdZm~amo~a ^mfm ~XcV amhVo. åhUyZM ^mfm
n[adV©Zerc Amho. noedoH$mcrZ ~IarVrc JÚ, B§JO
« m§À`m H$mcI§S>mVrc JÚ Am{U AmOMr _amR>r
EH$Ì R>do cr Va ^mfoMr n[adV©ZercVm Ü`mZmV `oV.o nVrMo Zmd Z KoUmar, nVrgmR>r "{VH$Sy>Z `oUo Pmco
Zmhr' `mgmaIr ^mfm dmnaUmar ór AmO nVrMo Zmd KoV.o Amao, VwaÀo `m ^mfoV ~mocVo. hr ^mfoMr
n[adV©ZercVm Amho. g_mO ~Xccm åhUyZ g_mOmMr ^mfm ~XVo. Eo{Vhm{gH$ H$mcI§S>mVrc eóo,
39
AdOmao AmVm H$mhr H$m_mMr am{hcr ZmhrV. Vo eãX H$mc~mø Pmco. Ë`m§Mr OmJm ZdrZ eãXm§Zr KoVcr
Amho.
~XcVo g_mOOrdZ, ZmJarH$aU, Am¡Úmo{JH$sH$aU, Zdo V§ÌkmZ, Zdo emoY, ^m¡{VH$ gmYZm§Mr
dmT>Vr aocMoc, `m gmYZm§À`m Amhmar Mmccocr Zdr {nT>r, {ejUmMm gd©Xay Pmcocm àgma,
àgma_mÜ`_m§Mm dmT>cc
o m à^md Aem Ag§»` H$maUm§_i
w o g_mOOrdZ ~XcVo Amho. hm g_mO ~XcVmo
Ver Ë`m§Mr ^mfm ~XcVo. g§JUH$-_mo~mB©c \$moZMm dmT>Vm dmna ^mfo_Ü`o n[adV©Z KS>dZy AmUVmo
Amho. `m joÌm§er g§~{§ YV Ag§»` eãX Am{U AWm©VM ÜdZr AmVm ^mfo_Ü`o à{dîR> Pmcoco AmhoV.
H$m°c H$a, {_ñg H$m°c Xo, _ogO
o Xo, [a¨J Xo, _oc Amcocm Amho. _oc nmR>d, g\$sªJ H$a BË`mXr
eãXà`moJ gam©g dmnaco OmVmV. "VwPr dQ>dQ> Wm§~d' hoM dmŠ` "VwPr [a¨JQ>mZo ~§X H$a' Ago ~mocco
OmVo. qH$dm "S>mHo $o MmcV Zmhr' Ago gm§Jm`Mo Agoc Va "_mPr _o_ar MmcV Zmhr' [H§$dm "S>mHo $§ h±J
Pmc§`'. Aer dmŠ`o AmVm dmnacr OmD$ cmJcr AmhoV. hm ^mfo_Ü`o Pmcocm ~Xc ho ^m{fH$ n[adV©Z
Amho. ~XcË`m g_mOOrdZm~amo~a ^mfo_Ü`o ho n[adV©Z A{daV hmoV amhUma Amho. `mM à{H«$`ocm
^mfoMm {dH$mg åhQ>co OmVo.
11. ^mfoMr a¡{IH$Vm
^mfm {eH$Uo åhUOo ^mfoMm eãXg§Jh« Am{U ^mfm dmnam_mJrc {Z`_ g_OmdyZ KoUo hmo`. ^mfm
dmnaV AgVmZm àË`oH$ ì`ŠVr ^mfoMo {Z`_ nmiV AgVo. ^mfm hr ÜdZtMr g§aMZm Amho. ^m{fH$
ÜdZtÀ`m gmZwH$« _ aMZocm g_mOm_Ü`o {d{eîQ> Ago AW© AgVmV. P², Am, S²>, A `m ñdV§Ì ÜdZtZm
H$mhrhr AW© ZgVmo. `m ÜdZtMr P²+Am+S²>+A Aer gmZwH$« _ aMZm Ho$ë`mZ§Va "PmS>' hm AW©nU
y ©
eãX V`ma hmoVmo. Ë`m_wio "PmS>' hm eãX Cƒmam`Mm Agoc Va; Vmo "PmS>' AgmM Cƒmamdm cmJVmo.
S>mP, PS>m, S>Pm Aem aMZm§Zm _amR>r ^mfo_Ü`o H$moUVmhr AW© Zmhr. Ë`m_wio AW© Zgcoë`m aMZm§Mm
CÀMma ^mfo_Ü`o Ho$cm OmV Zmhr. ^mfm dmnê$Z AW© {ZKUo gdm©V _hÎdmMo Amho. ZmhrVa _mZdr
ÜdZtMm AW©hrZ CÀMma åhUOo chmZ _wcm§Mo {ZaW©H$ ~S>~S>Uo hmoD$Z OmB©c. {d{eîQ> gmZwH$« _ aMZm
Zgcoë`m ÜdZtZm åhUyZM ^mfo_Ü`o ñWmZ Zmhr. n{X_m§À`m (eãXm§À`m) H«$_ ~Xcm~m~V WmoS>o ñdmV§Í`
AmnU KoD$ eH$Vmo. na§Vw dUm©À`m ~m~VrV ho ñdmV§Í` KoVm `oV Zmhr. AmnU nmohm`cm OmD$, OmD$
AmnU nmohm`cm, nmohm`cm OmD$ AmnU Aer eãXmMr OwiUr Ho$cr Var AWm©_Ü`o \$aH$ nS>V Zmhr.
na§Vw darc "PmS>' `m eãXmVrc dUm©À`m OwiUrg§X^m©Vrc CXmhaUm_Ü`o `oUmar AW©hrZVm AmnU
nm{hcr AmhoM. `m ÑîQ>rZo ^mfoMm {dMma Ho$ë`mg ^mfm a¡{IH$ AgVo ho {gÕ hmoV.o
2.3.7 ^mfoMo H$m`©
^mfoÀ`m ñdê$nmMr MMm© H$arV AgVmZm; ^mfoÀ`m H$m`m©gX§ ^m©Vrc {ddoMZ `oD$Z Jocc
o o Amho.
^mfm hr gm_m{OH$ g§ñWm Amho. g_mOm_Ü`o Vr {d{Z_`mMo, g§Xe
o ZmMo H$m`© H$arV AgVo. ^mfoMo
gm_m{OH$Ëd AmnU {gÕ Ho$coco AmhoM. VWm{n, ^mfoMo H$m`© gyú_nUo g_OyZ KoVmZm; hr ~m~ A{YH$
40
ì`mnH$VoZo _Zmda q~~oc. _mZd g_mOmV amhVmo. _mUgm§Mm H$in ZgVmo. g_mO ApñVËdmV `oÊ`mgmR>r
nañnag§~Y§ , nañnam§Mo ghH$m`©, åhUOoM Am§Va{H«$`m KS>Uo Amdí`H$ AgVo. Ë`m_wio OJ^amVrc gd©
_mZdr g_yhm§_Ü`o {dMma{d{Z_`mMo, g§nH$m©Mo gd©lîo R> gmYZ åhUyZ ^mfm H$m`© H$aVo. g_mOmMo
ApñVËdM ^mfoda Adc§~Zy AgVo. Ë`m_wio ^mfoMo g§nH$m©Mo ñWmZ BVa H$moUVohr _mÜ`_ KoD$ eH$co
Zmhr.
g§nH©$ gmYUo, g§Xe
o XoUo ho gdm©V _hÎdmMo H$m`© ^mfm H$aVo. g_mOm_Ü`o ho H$m`© ^mfm
doJdoJù`m nÕVrZo nyU© H$arV AgVo. ^mfoÀ`m `m H$m`m©Mo {d^mOZ amo_mZ `mH$mo~gZ (1896-1982)
`m a{e`Z ^mfmd¡km{ZH$mZo ^mfoÀ`m g§aMZoÀ`m A§JmZo Ho$coco Amho. Ë`mZo ^mfoÀ`m H$m`m©Mo Ho$coco ho
{d^mOZ g§{jßVnUo Zm|Xdy.
amo_mZ `mH$mo~gZ `mZo ^mfoÀ`m H$m`m©Mo Ho$coë`m {d^mOZm_mJo EH$ {dMma Amho. ^m{fH$
g§Xe
o ZmÀ`m à{H«$`o_Ü`o qH$dm {MÝh dmnam_Ü`o ghm _ycKQ>H$ AgVmV. Ë`m§Zm {_iUmè`m _hÎdmZwgma
^m{fH$ {MÝho ghm _yc^yV ñdê$nmMr H$m`} H$aVmV; Agm hm {dMma Amho. ^m{fH$ {MÝhì`mnmamVrc
n[aga qH$dm g§X^©, g§Xe
o , àofH$, J«hUH$Vm©, g§nH©$, _mÜ`_ Ago ghm _ycKQ>H$ amo_mZ `mH$mo~gZ `mZo
gm§{JVco AmhoV. g§Xe
o ZmÀ`m àË`oH$ {H«$`o_Ü`o ho KQ>H$ AgVmV. `m KQ>H$m§nH¡ $s Á`m KQ>H$mcm àË`j
g§Xe
o ZmMo àmYmÝ` {_ioc Ë`mZwgma {d{eîQ> àH$maMo g§Xe
o ZmË_H$ H$m`© KSy>Z `oBc
© . amo_mZ `mH$mo~gZ
`mZo ^mfoÀ`m H$m`m©Mo ^mfoÀ`m g§aMZoÀ`m A§JmZo {d^mOZ Ho$coco Amho. ghm _ycKQ>H$mZwgma ^mfoMr ghm
H$m`} R>a{dVmZm amo_mZ `mH$mo~gZ `mZo Imcrc AmH¥$Vrà_mUo _ycKQ>H$ {ZpíMV Ho$coco AmhoV.
n[aga/g§X^© (Context)
g§Xe
o
(Message)
n«fo H$ (Sender) .................................... J«hUH$Vm© (receiver)
g§nH©$
(Contact)
_mÜ`_
(Code)
darc _ycKQ>H$m§Zgw ma ^mfoÀ`m H$m`m©Mr {d^mJUr Ë`m§Zr Imcrcà_mUo Ho$cocr Amho.
g§X^©{ZîR>/{ZX}emË_
H$mì`mË_/gm¢X`m©Ë_
(referential)
(Poetic/aesthetic)
Am{dîH$amË_H$ ....................................... n[aUm_{ZîR>
(emotive/expressive)
(Conative/affective)
g§nH©${ZîR> (phentic)
^mfm{df`H$/{MÝhì`dñWm{df`H$
41
(metalingual)
1. g§X^©{ZîR> [H§$dm {ZX}emË_H$ H$m`©
g§Xe
o Z H$aUmar ì`ŠVr H$moUË`m g§X^m©Zo ~mocVo ho `oWo _hÎdmMo Amho. XmoZ ì`ŠVr g§^mfU
H$aVmV; Voìhm Ë`m XmoKm§naw Vo Ë`m§Mo ~mocUo _`m©{XV ZgVo. Ë`m§À`m ~mocÊ`m_Ü`o g§X^© H$emMm Amho ho
_hÎdmMo. eoVH$ar g§^mfU H$aVmZm; Ë`m§À`m ~mocÊ`mV eoVrMm, hdm_mZmMm, nmdgmMm g§X^© Agoc.
XmoZ {ejH$ ~mocVmZm _wcm§Mm Aä`mg, Aä`mgH«$_, emioMr pñWVr, e¡j{UH$ YmoaUo Aem {df`mda
~mocVrc. àË`oH$ joÌmVrc cmoH$ Amnmnë`m joÌmer g§~{§ YV {df`rM ~mocVmZm {XgVrc. {ejUjoÌ,
CÚmoJ, ì`mnma, {d{dY ì`mdgm{`H$m§Mo ~mocUo AmnU cjnydH© $ EoH$co Va; hr ~m~ Amnë`m Ü`mZmV
`oBc
© .
2. H$mì`mË_ dm gm¢X`m©Ë_H$ H$m`©
àñVwV H$m`m©_Ü`o g§Xe
o hm KQ>H$ H|$ÐñWmZr AgVmo. hm KQ>H$ `oWo ñd`§_do g§Xe
o ZmMo C{ÔîQ> ~ZVmo.
Ë`mcm BVa H$moUVrhr C{ÔîQ>o ZgVmV. BVa H$moUË`mhr àH$mao VmoM g§Xe
o `m H$m`m©_Ü`o nmR>{dVm `oV
Zmhr. ^mfoÀ`m `m H$m`m©V Ame`mcm d g§Xe
o mcm doJio; gwQ>o Ago _hÎd ZgVo. Omo Ame` VmoM g§Xe
o
AgVmo.
3. Am{dîH$amË_H$ H$m`©
Am{dîH$ma H$aUo åhUOo ì`ŠV hmoUo hmo`. g_mOOrdZm_Ü`o àË`oH$ ì`ŠVrcm ì`ŠV ìhmdo cmJVo.
gm{hË`ì`dhmam_Ü`o Am{dîH$ma hm eãX Á`m AWm©Zo Cn`mo{Ocm OmVmo; Vmo AW© `oWo Ano{jV Zmhr.
amo_mZ `mH$mo~gZ `mcm gm{hË`m_Ü`o Ano{jV AgUmao ^mfoMo gm¢X`m©Ë_H$ Ame`dhZmMo H$m`© åhUOo
A{^ì`ŠVr Agm _`m©{XV AW© A{^àoV Zmhr. _mZd hm ~mocUmam àmUr Amho. Ë`mcm Amnë`m _ZmVrc
^md^mdZm, {dMma, Jw{nVo BVam§Zm gm§Jmdr cmJVmV. H$maU AmË_àH$Q>rH$aU hr _mZdmMr Z¡g{J©H$ JaO
Amho. ì`ŠV hmoUo ho ^mfoMo àmW{_H$ H$m`© Amho. `m H$m`m©cmM `mH$mo~gZ Am{dîH$mamË_ AWdm
A{^ì`{ŠV{ZîR> H$m`© Ago åhUVmo.
4. n[aUm_{ZîR> H$m`©
^mfoMo ho H$m`© J«hUH$Ë`m©da (lmoË`mda) {d{eîQ> n[aUm_ H$aVo. ~m~mgmho~ nwaX§ a|Mo ì`m»`mZ
EoH$VmZm; lmoVo ì`m»`mZmVyZ `oUmè`m Eo{Vhm{gH$ g§X^m©_Ü`o, Eo{Vhm{gH$ H$mcI§S>mÀ`m nmœ©^_y r_Ü`o
_mZ{gH$ nmVirda OmVmV. nwaX§ ao Á`m H$mimer EH$ê$n hmoD$Z ~mocVmV; Ë`m H$mimMo EH$ H$ënZmaå`
{MÌ lmoË`m§À`m S>mù
o `m§g_moa C^o amhVo. hm n[aUm_ ^mfoMm Amho. ^mfm ñWi, H$mimÀ`m gr_m
Amocm§S>Vo `m g§X^m©V {ddoMZ AmnU Ho$coco Amho. nwñVHo$, {MÌnQ>, ZmQ>H$o `m_YyZ hmoUmao ^mfoMo H$m`©
ho n[aUm_{ZîR> H$m`© AgVo. Vo dmMH$, lmoË`m§da n[aUm_ KS>dZy AmUVo. doJdoJù`m àH$maÀ`m
Om{hamVr, ZmoQ>rg, AmdmhZo, {ZdoXZo, {ccmd `m_YyZ dmnacoë`m ^mfoVZy n[aUm_ gmYcm OmVmo.
J«hUH$Ë`m©da ^mfoMm gH$mamË_H$, ZH$mamË_H$ Aem ñdê$nmMm n[aUm_ H$aÊ`mgmR>r ^mfm H$m¡eë`nyU©
42
arVrZo dmnacr OmVo. `oWo ^mfmdmnam_mJo J«hUH$Ë`m©da n[aUm_ KS>dZy AmUUo hm hoVy AgVmo. ^mfoMo
ho H$m`© n[aUm_{ZîR> H$m`© åhUyZ nmhVm `oBc
© .
5. g§nH©${ZîR> H$m`©
^mfoÀ`m g§nH©${ZîR> H$m`m©_Ü`o àofH$ d J«hUH$Vm© `m§À`mVrc g§nH©$ dmT>{dUo qH$dm H$_r H$aUo,
hr à{H«$`m KS>V.o CXmhaUmW©, àdmgm_Ü`o ghàdmemMr AmoiI H$mTy>Z g§nH©$ dmT>{dÊ`mgmR>r {H$Vr
dmOco hmo. Agm àíZ Ho$cm OmVmo. `m dmŠ`mVyZ doi {dMmaÊ`mEodOr AZmoiIr _mUgmer AmoiI
H$ê$Z KoÊ`mMo H$m`© gmÜ` hmoV.o `m àíZmVyZ nwT>o Vmo; Vwåhr Hw$R>o {ZKmcmV, H$m` H$aVm Ago à{VàíZ
{dMmaoc. `mVyZ g§nH©$ dmT>c
o d AmoiI nŠH$s hmoÊ`mÀ`m {XeoZo ì`dhma OmB©c. nÌH$ma, S>mа Q>a ho
~è`mMXm AZmoi»`m§er g§nH©$ gmYVmV. H$m` hmoV`§ , H$YrnmgyZ `mgma»`m àíZm§VZy amo½`m§er g§nH©$
dmT>Vmo. Ë`mMr AmoiI hmoV.o ho ^mfoMo H$m`© g§nH©${ZîR> H$m`© hmo`. AWm©V Z ~mocVm, H$_r ~mocZy g§nH©$
H$_rhr H$aVm `oVmo.
6. ^mfm{df`H$ dm A{V^mfmË_ H$m`©
kmZ {_i{dUo, XoU,o dmT>dUo, OVZ H$ê$Z R>do Uo hr H$m`} ^mfoÀ`m _mÜ`_mZo Mmccocr {XgVmV.
^mfo_i
w M
o {eH$Ê`mMr à{H«$`m KS>V.o H$moUË`mhr {dÚmemIoVrc kmZ ^mfoÀ`m _mÜ`_mZoM OVZ Ho$co
OmVo. dmT>{dco OmVo. EdT>M
o Zìho Va ^mfogX§ ^m©Vrc {dMma, Aä`mgXoIrc ^mfoVZy M H$amdm cmJVmo.
^mfm åhUOo H$m` `mMo CÎma AmnU ^mfoVZy M XoVmo. ^mfoÀ`m `m H$m`m©_Ü`o ^mfogX§ ^m©Vrc {dMma
H$aÊ`mgmR>r ^mfoMo hmoUmao gmhmæ` J¥hrV Yaco Amho. ^mfoMr g§aMZm, ^m{fH$ ì`dhma, ì`mH$aU Aem
KQ>H$m§Mr MMm© ^mfoÀ`m gmhmæ`mZoM H$amdr cmJVo; åhUyZM `m H$m`m©g A{V^mfmË_ Ago åhQ>cc
o o Amho.
2.4 eãXmW© d {Q>nm
l
l
~mocr : {d{eîQ> g_mOmH$Sy>Z X¡Z{§ XZ ì`dhmam_Ü`o Ho$di ~mocÊ`mgmR>r dmnaÊ`mV `oUmao
^mfoMo ê$n qH$dm ^mfoMm EH$ nmoQ>^Xo ; CXmhaUmW©, dèhmS>r, S>mJ§ r, A{hamUr ~mocr.
_ycÜdZr : ^mfoV dmnaco OmUmao ÜdZr, EImÚm ^mfoMo _ycÜdZr Ë`m ^mfoMr dU©_mcm åhUyZ
AmoiIco OmVmV.
l
g§àfo Uj_Vm : ^mfm àË`j dmnaÊ`mMo H$m¡eë`
l
^mfmj_Vm : OÝ_mcm Amcoë`m _wcmcm ^mfmJ«hU H$aÊ`mMr CnOV Agcocr j_Vm
l
^mfmì`dñWm : {Z`_~Õ Aer ^mfoMr aMZm
l
^mfmì`dhma : ^mfoMm àË`j dmna
l
gm_m{OH$ g§ñWm : ì`ŠVrMo g_mOmVrc dmñVì` gwgø hmoÊ`mgmR>r Am{U g_mOmÀ`m `mo½`
43
McZdcZ Am{U dmT>rgmR>r Amdí`H$ AgUmar g_mOmVrc cmoH$m§Zm {Z_m©U Ho$cocr
ì`dñWm
l
{Z{_©Vrj_Vm : ZdrZ {Z_m©U H$aÊ`mMr VmH$X
l
J«mhH$ : g§^mfU à{H«$`oVrc EoH$Umam, g§Xe
o Mo J«hU H$aUmam
l
g§^mfH$ : ~mocUmam
l
àofH$ : ~mocUmam
l
^mfmJ«hU : H$moUrhr Z {eH${dVm AZwH$aUmZo ^mfm AmË_gmV H$aÊ`mMr à{H«$`m
l
\o${X©Zm§-X-ñ`moñ`ya : 1857 Vo 1913 (ñdrS>Z-`wamon)
Linguistics' hm J«W
§ .
l
gr. E\$. hm°H$o Q> : (A_o[aH$m)
l
amo_mZ `mH$mo~gZ : (a{e`m) 1896 Vo 1982
'A Course in General
'A Course in Modern Linguistics'
2.5 ñd`§AÜ``ZmgmR>r àíZ Am{U CÎmao
`mo½` n`m©` {ZdS>m.
1. ^mfoMo _mÜ`_ H$moUVo Amho?
(ÜdZr/AmdmO/Ajao)
2. _ycÜdZr åhUOo H$m`?
(_mH$S>mM
§ o ÜdZr/EoH$y Z `oUmao ÜdZr/^m{fH$ ÜdZr)
3. ^mfo_Ü`o _ycÜdZtMr g§»`m {H$Vr AgVo?
(Ag§»`/A_`m©X/_`m©{XV)
4. _Y_mem {H$Vr àH$maMo g§Xe
o Z H$aVmV?
(Xhm/VrZ/nmM)
5. dodQ} > OmVrÀ`m _mH$S>mÀ§ `m _ycÜdZtMr g§»`m {H$Vr AgVo.
(Vodrg/N>Îmrg/ZD$)
CÎmao : 1) ÜdZr 2) ^m{fH$ ÜdZr 3) _`m©{XV 4) VrZ 5) N>Îmrg
44
hm J«W§ (1958)
XrKm}Îmar àíZ
1. ^mfm åhUOo H$m` Vo gm§JZy ^mfoMr d¡{eîQ>ço g{dñVa {chm.
CÎma : àmñVm{dH$ : ^mfm åhUOo H$m` Agm àíZ CnpñWV hmoÊ`mAJmoXaM ^mfm gdmªZm àmßV
hmoV.o Ë`m_wio ^mfoMo ApñVËd ñdV§Ì {dMma Ho$ë`mIoarO OmUdV Zmhr. ^mfm _mZdr OrdZm_Ü`o gdm©V
_hÎdmMr ^y{_H$m ~OmdV AgVo. _mZdr OrdZmMm {dH$mg ^mfoÀ`m gmhmæ`mZo Pmcocm Amho.
_mZdmÀ`m gd© X¡Z{§ XZ JaOm nyU© H$aÊ`mgmR>r ^mfm gmhmæ` H$aVo. Ë`m_wiM
o _mZdr OrdZmer ^mfm
EH$ê$n Pmcocr {XgVo. ^mfmä`mgH$m§Zr ^mfoÀ`m ñdê$nmMm doY KoVmZm ^mfm åhUOo H$m` ho gm§{JVcoco
Amho. ^mfmä`mgH$m§Zr ^mfoÀ`m Ho$coë`m ì`m»`m nmhVm; ^mfoÀ`m ñdê$nmda àH$me nS>Vmo. `m
ì`m»`m§~amo~aM ^mfoMr d¡{eîQ>ço Aä`mgë`mZ§Va ^mfoMo _mZdr OrdZmVrc ApñVËd AYmoa{o IV hmoV.o
n`m©`mZo _mZdr OrdZm_Ü`o ^mfoMo AgUmao ñWmZ A{YH$ R>iH$ hmoV.o
{ddoMZ : ^mfm gm_m{OH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oVZy _mZdmcm àmßV hmoV.o Vr Z¡g{J©H$ nÕVrZo AmË_gmV
hmoV.o ^mfm {eH$Ê`mMr j_Vm _mZdmOdi OÝ_OmV Agë`m_wio ho eŠ` hmoV.o ^mfm AmË_gmV
hmoÊ`mMr nÕV nmhVm; ^mfoMr {d{dYm§Jr d¡{eîQ>ço g_moa `oVmV. X¡Z{§ XZ OrdZmVrc àË`oH$ H$m_ _mZd
^mfoÀ`m _XVrZo H$arV AgVmo. {dMma H$aUo, ñdßZ nmhUo `mgmaIr ì`{ŠVJV nmVirda MmcUmar H$m_o
^mfoÀ`m _XVrIoarO nyU© hmoD$ eH$V ZmhrV. ^mfm _mZdmÀ`m ^md^mdZm nmohmoM{dÊ`mMo H$m`© H$aVo.
^mfm åhUOo Aem {MÝhm§Mr ì`dñWm Or {MÝho {d{eîQ> g§H$o Vm§Zr ~Õ AgVmV. ^mfoÀ`m AZoH$
^mfmä`mgH$m§Zr ì`m»`m Ho$coë`m AmhoV. `m gd© ì`m»`m H$miOrnydH© $ Aä`mgë`mZ§Va ^mfoMo ñdê$n
Ü`mZmV `oV.o
^mfoÀ`m ì`m»`m
1. "_yi Ame`mer H$m`©H$maUg§~Y§ Zgcoë`m Üd{Zg§H$o Vm§Zr ~Zcocr Am{U g_mOì`dhmamcm
gmø^yV Aer ^mfm hr EH$ nÕVr Amho.' : Zm. Jmo. H$mcocH$a
2. "ÜdZr d AW© `mV gm§JS> KmcUmè`m {MÝhm§Mr ì`dñWm åhUOo ^mfm hmo`' : \o${X©Zm§-X-ñ`moñ`ya
darc ì`m»`m§dê$Z ^mfm hr _yi Ame`mer H$m`©H$maU g§~Y§ Zgcoë`m ÜdZtMr EH$ nÕVr Amho
ho {gÕ hmoV.o ^mfm hr g§H$o Vm§Zr ~Õ AgUmè`m {MÝhm§Mr ì`dñWm Amho. ^mfo_Ü`o dmnaÊ`mV `oUmè`m
g§H$o Vm§Zm g_mO AW© XoVmo. darc ì`m»`m§Mm Aä`mg Ho$ë`mZ§Va ^mfoÀ`m ñdê$nmMr H$ënZm `oV.o ^mfm
hr g§Xe
o Zì`dhmamgmR>r ApñVËdmV Amcocr ì`dñWm Amho ho R>iH$ hmoV.o OJ^am_Ü`o eoH$S>mo ^mfm
~mocë`m OmVmV. `m gd©M ^mfm§À`m _ycÜdZtMr g§»`m gmYmaUnUo Vrg Vo gÎmaÀ`m Xaå`mZ AgVo.
Ago {ZdS>H$ ÜdZr dmnê$Z {Z_m©U Pmcocr ^mfm _mZdmMr AX²^Vy {Z{_©Vr Amho. ^mfoMr d¡{eîQ>ço
Aä`mgH$m§Zr gm§{JVcocr AmhoV. ^mfoMr OdiOdi gd©M d¡{eîQ>ço gmd©{ÌH$ AmT>iVmV. à{gÕ
^mfmd¡km{ZH$ gr. E\$. hm°H$o Q> `m§Zr ^mfoMr à_wI gmV d¡{eîQ>ço gm§{JVcocr AmhoV. hr gmV d¡{eîQ>ço
àW_ nmhÿ Ë`mM~amo~a BVa H$mhr d¡{eîQ>çm§Mm AmT>mdm KoD$.
45
^mfoMr d¡{eîQ>ço
gr. E\$. hm°H$o Q> ho AmYw{ZH$ ^mfmä`mgH$ AmhoV. _mZdoVa àmÊ`m§À`m g§àfo U ì`dhmamg§X^m©V
Ë`m§Zr Ho$coco g§emoYZ AË`§V _hÎdnyU© Amho. ^mfoMo ñdê$n Am{U ^mfoÀ`m d¡{eîQ>çm§gX§ ^m©Vrc Ë`m§Mo
{dMma AmnU nmhy.
(gr. E\$. hm°H$o Q> `m§À`m g§X^m©Vrc `oWrc {ddoMZmgmR>r _wÔm H«$_m§H$ 2.3.6 nmhm/dmMm.)
g_mamon : Aem àH$mao ^mfoÀ`m ì`m»`m Am{U d¡{eîQ>çm§Mm nam_e© KoVcm AgVm; ^mfoÀ`m
ñdê$nmda àH$me nS>Vmo. ^mfoÀ`m ì`m»`m Aä`mgë`mIoarO ^mfoMo ñdê$n g_OyZ `oV Zmhr. ^mfm
_mZdr OrdZm_Ü`o EH$Ord Pmcocr Amho. g§àfo UmMr BVa gd© _mÜ`_o ^mfog_moa H$_Hw$dV Am{U
AS>MUrMr R>aVmV. ho gd© ^mfoMr d¡{eîQ>ço Aä`mgë`mZ§Va H$iVo.
2. g§àfo U åhUOo H$m` gm§JZy ^m{fH$ d ^mfoVa g§àfo U ì`dhmamMo ñdê$n g{dñVa {chm.
CÎma : àmñVm{dH$ : ^mfoMo gdm©V _hÎdmMo H$m`© g§àfo Uì`dhma nyU© H$aUo ho Amho. _mZdmÀ`m
g§àfo UmÀ`m JaOoVZy M ^mfoMm OÝ_ Am{U {dH$mg Pmcocm Amho. _mZdmMr EH$ ì`m»`m "_mZd hm
~mocUmam àmUr Amho' Aer Ho$cr OmVo. _mZd ~mocVmo H$maU Vmo {dMma H$aVmo. _mZd hm {dMma H$aUmam
àmUr Agë`m_wio ñdV…À`m g_m`moOZmgmR>r Ë`mZo H$ënZmÑîQ>rZo {dH$mg gmYcm Amho. ñdV…À`m gd©
JaOm _mZd ñdV… nyU© H$ê$ eH$V Zmhr. AZoH$ JaOm§gmR>r Ë`mcm BVam§da Adc§~Zy amhmdo cmJVo.
`mgmR>r Vmo g§nH©$ gmYVmo. _yimVM l_ H$_r H$aUo, l_ gmono H$aUo hr _mZdmMr Z¡g{J©H$ àoaUm Amho.
`m JaOogmR>r _mZdmcm ^mfm gdm©V _moR>r _XV H$aVo. ^mfm H$arV Agcocr H$m`} nmhVm; hr ~m~
cjmV `oV.o _mZd Oer ^mfm dmnaVmo Ver H$mhr ^mfoVa _mÜ`_o XoIrc g§àfo UmgmR>r dmnaVmo.
_mZdm~amo~a _mZdoVa àmUrhr g§nH©$ gmYVmV. g§àfo UmMr JaO Ë`m§Zmhr OmUdVo. _mZdmMm g§àfo Uì`dhma
Aä`mgë`mZ§Va _mZdmÀ`m OrdZm_Ü`o AgUmao ^mfoMo ñWmZ A{YH$ R>iH$ hmoV.o
{ddoMZ : g§àfo Uì`dhmamVyZ g§dmX gmYcm OmVmo. _mZd VgoM _mZdoVa Ordm§_Ü`o g§nH©$ AZoH$
H$maUm§gmR>r gmYcm OmVmo. g§nH©$ gmYUo, g§dmX àñWm{nV H$aUo, ì`dhmam_Ü`o gwgd§ m{XËd AmUUo
åhUOoM g§àfo U ì`dhma hmo`. hm g§àfo U ì`dhma nma nmS>Ê`mgmR>r ^mfm gdm©V _hÎdmMr ^y{_H$m nma
nmS>V.o AndmXmË_H$ n[apñWVr_Ü`o H$mhr doim ^mfo{edm` g§àfo U ì`dhma nyU© hmoVmo. CXmhaUmW©,
nmhþUo Kam_Ü`o Amco AgVmZm; nmhþÊ`m§g_moa hþëcS>~mOr H$aUmè`m _wcm§Zm AmB© S>mù
o `m§Zr XaS>mdVo.
`mVyZ _wcm§À`m dV©Zmda {Z`§ÌU AmUco OmVo. nmhþÊ`m§Zm {Xcoë`m \$amim_Ü`o _wcm§Zr hmV KmVcm Va
AmB© S>mù
o `mZo Vo VwÂ`mgmR>r Zmhr Ago gwMdVo. Aem àH$mao H$mhr doim eãXhr Z CÀMmaVm `WmW©
g§àfo U ì`dhma nma nS>Vmo. _mZdmMm g§àfo U ì`dhma ì`mnH$ Amho.
1. ^m{fH$ g§àofU
_mZdr OrdZm_Ü`o {d{dY _mÜ`_m§Mm dmna H$ê$Z g§àfo U ì`dhma gwê$ AgVmo. `mn¡H$s ^mfoÀ`m
_mÜ`_mVyZ MmcUmè`m g§àfo U ì`dhmamcm {deof ñWmZ Amho. amo_mZ `mH$mo~gZ `mZo ^m{fH$ g§àfo U
46
ì`dhmamg§X^m©V gyú_ {dMma Zm§Xo {dcocm Amho. Ë`mZo ^mfo_Ü`o g§Xe
o nmR>{dUmè`m VrZ àH$maÀ`m
`§ÌUm AgVmV Ago gy{MV Ho$coco Amho. coIZ, n[a^mfm{Z{_©Vr Am{U hmd^md `m Ë`m VrZ `§ÌUm
hmo`. hm {dMma ^m{fH$ g§àfo Umg§X^m©V gyú_ {dMma Amho. ^m{fH$ g§àfo U BVa g§àfo U _mÜ`_m§À`m
VwcZo_Ü`o à^mdr Am{U Vrd« hmoV.o H$maU ^mfoMo _mÜ`_ ÜdZr AmhoV. ho ÜdZr AZoH$ JwUm§Zr g_¥Õ
Agë`mZo; ^m{fH$ g§Xe
o Zm_Ü`o J{V_mZVm `oV.o _ZmMr ^mdpñWVr `WmW©nUo ì`ŠV H$aUo ^mfo{edm`
eŠ` hmoV Zmhr. ^m{fH$ g§àfo Um_Ü`o AZoH$ n`m©` Iwco AgVmV. {ZdS>rcm ñdmV§Í` amhVo. Ë`m_wiM
o
g§àfo Uì`dhmam_Ü`o d¡{dÜ`Vm nmhm`cm {_iVo.
2. ^mfoVa g§àofU
^mfo{edm` Ho$co OmUmao g§àfo U ho ^mfoVa g§àfo U hmo`. ì`dhmam_Ü`o _mZd ^mfm Z dmnaVm
_ZmVrc ^mdZm ì`ŠV H$ê$ nmhVmo. ~arM H$m_o ^mfo{edm` H$aVmo. `mgmR>r ^mfoì`{V[aŠV H$mhr
_mÜ`_m§Mm H$m¡eë`nydH© $ dmna _mZd H$aVmo. hmVdmao, hmd^md, añË`mdarc {XemXe©H$ {MÝho,
{g½ZcMo {Xdo, Q´>´ m{° \$H$ nmo{cgm§Mo hmVdmao, ÜdZr, a§J, H$nS>m, aofm, dmhVyH$ {Z`§ÌUmgmR>r {dH${gV
Ho$cocr {MÝho hr gd© _mZdmÀ`m ^mfoVa g§àfo U ì`dhmamMr CXmhaUo AmhoV. `m _mÜ`_m§VZy g§àfo U
hmoV.o na§Vw `m g§àfo Uì`dhmamcm _`m©Xm AmhoV. ^mfoVa g§àfo Um_Ü`o ñnem©Mr ^mfm, S>mù
o `m§Mr ^mfm,
hmd^mdmMr ^mfm Ago eãXà`moJ hmoVmV. `oWo ^mfm åhUOo g§Xe
o dhZmMo H$m`© H$aUmao g§H$o V Agm AW©
¿`mdm cmJVmo. g§àfo UmMm {dMma H$aVmZm ^mfm hr gd©lîo R> g§àfo UmMo _mÜ`_ ŸR>acocr Amho. ^mfoVa
g§àfo UmÀ`m _mÜ`_m§Zm nwîH$i _`m©Xm AmhoV.
g_mamon : ^m{fH$ d ^mfoVa g§àfo U ì`dhmamMo darc ñdê$n nmhVm; g§àfo U hr _mZd d _mZdoVa
Ordm§Mr àmW{_H$ JaO Agë`mMo {XgVo. `m JaOoVZy M g§àfo UmMr {d{dY _mÜ`_o OÝ_mcm Amcocr
AmhoV. `mn¡H$s ^mfm gdm©V _hÎdmMo _mÜ`_ Amho. ^m{fH$ g§àfo Um_Ü`o ÜdZr _hÎdmMo H$m_ H$aVmV.
H$maU _mZdr ^mfoMo ÜdZr hoM gmYZ Amho. ÜdZr_Ü`o AmT>iUmar JwUd¡{eîQ>ço AmnmoAmn ^mfocm àmßV
Pmcocr AmhoV. Ë`m_wio ^mfoVa g§àfo Uì`dhmamÀ`m VwcZo_Ü`o ^m{fH$ g§àfo U ì`dhma gag R>aVmo. Vmo
A{YH$ gmo`rMm, ghOgmÜ` Am{U {H$\$m`Vera Amho. ^mfoVa g§àfo U ì`dhmam_Ü`o ÜdZrì`{V[aŠV
BVa AZoH$ JmoîQ>tMm dmna Ho$cm OmVmo. S>mi
o ,o H$mZ, ZmH$, ËdMm hr _mZdr B§{Ð`o, dñVy, {d{dY
CnH$aUo, a§J, H$nS>m, emar[aH$ hmcMmcr BË`mXr ^mfoVa g§àfo UmgmR>r dmnaë`m OmUmè`m _mÜ`_m§Mo
ñdê$n {d{dYm§Jr Amho. ^mfoVa g§àfo UmgmR>r dmnaë`m OmUmè`m _mÜ`_m§Mo ñdê$n {d{dYm§Jr, ì`mnH$
Agco Varhr ^m{fH$ g§àfo UmÀ`m VwcZoV `m _mÜ`_m§Zm AZoH$ _`m©Xm AmhoV.
cKwÎmar àíZ
1. ^mfoMr H$m`} {chm.
CÎma : àmñVm{dH$ : ^mfm EH$ _hÎdmMr gm_m{OH$ g§ñWm Amho. g_mOmMm g§àfo U ì`dhma nyU©
H$aUo ho ^mfoMo gdm©V _hÎdmMo d _w»` H$m`© Amho. g§àfo U ì`dhmamÀ`m ñdê$nmda ^mfoÀ`m H$m`m©Mr
47
{d^mJUr H$mhr Aä`mgH$m§Zr Ho$cocr Amho. g_mOm_Ü`o gwgd§ m{XËd gmYÊ`mMo H$m`© ^mfo_i
w o KS>V.o
g_mO ApñVËdmV `oÊ`mgmR>r, Ë`mMo ApñVËd {Q>H$Ê`mgmR>r, g_mOmÀ`m {dH$mgmgmR>r ^mfm _hÎdmMr
^y{_H$m nma nmS>V.o H$maU `m gd© à{H«$`m§gmR>r Amdí`H$ AgUmar Am§Va{H«$`m ^mfo{edm` eŠ` hmoV
Zmhr. OJ^amVrc gd© _mZdr g_whm§_Ü`o Am§Va{H«$`m KS>dZy AmUÊ`mMo _hÎdmMo H$m`© ^mfm H$aVo.
{ddoMZ : g§nH©$ gmYÊ`mMo, g§Xe
o nmohmoM{dÊ`mMo H$m`© ^mfm doJdoJù`m nÕVrZo nyU© H$arV AgVo.
^m{fH$ g§Xe
o ZmÀ`m à{H«$`o_Ü`o g§Xe
o mÀ`m ñdê$nmdê$Z H$mhr _ycKQ>H$ H$pënco OmVmV. `m g§X^m©Vrc
amo_mZ `mH$mo~gZ `mMo g§emoYZ _hÎdnyU© Amho. Vmo g§Xe
o ZmÀ`m à{H«$`o_Ü`o qH$dm {MÝh dmnam_Ü`o ghm
_ycKQ>H$ H$pënVmo. `m _ycKQ>H$m§Zm g§Xe
o ZmV {_iUmè`m _hÎdmZwgma ^m{fH$ {MÝho ghm _yc^yV H$m`}
H$aVmV, Ago `mH$mo~gZ gm§JVmo. g§Xe
o ZmÀ`m àË`oH$ {H«$`o_Ü`o ho KQ>H$ AgVmV. `m KQ>H$m§nH¡ $s Á`m
KQ>H$mcm àË`j g§Xe
o ZmMo àmYmÝ` {_ioc Ë`mZwgma g§Xe
o ZmMo H$m`© KS>V.o `mdê$Z ^mfoÀ`m H$m`m©Mo
ghm àH$ma `mH$mo~gZ gm§JVmo.
1. g§X^©{ZîR> H$m`© : ^mfoÀ`m `m H$m`m©_Ü`o g§Xe
o Z H$aUmar ì`ŠVr H$moUË`m g§X^m©Zo ~mocVo ho
_hÎdmMo AgVo. `m H$m`m©_Ü`o n[agamVrc KQ>H$m§Mm {ZX}e qH$dm Ë`m§Mo dU©Z hmoV AgVo. g§Xe
o Z ho
Ho$di ~mocUmam d EoH$Umam `m§À`mnwaVo _`m©{XV ZgVo Va; g§Xe
o Zmcm AZoH$ g§X^© `oV AgVmV.
2. H$mì`mË_ dm gm¢X`m©Ë_H$ H$m`© : ^mfoÀ`m `m H$m`m©_Ü`o g§Xe
o hm KQ>H$ _Ü`dVu AgVmo.
hm g§Xe
o hmM g§Xe
o ZmMm CÔoe AgVmo. BVa H$moUVrhr C{ÔîQ>o `m H$m`m©_Ü`o ZgVmV.
3. Am{dîH$mamË_H$ H$m`© : `oWo àofH$mcm AmË_m{dîH$ma H$amd`mMm AgVmo Ago J¥hrV Yê$Z
^mfoMo ho H$m`© {ZpíMV Ho$coco Amho. H$mì`mË_ d gm¢X`m©Ë_H$ ^mfoÀ`m H$m`m©Mm `mH$mo~gZ `oWo g§X^©
OmoS>V Zmhr.
4. n[aUm_{ZîR> H$m`© : àofH$mÀ`m ~mocÊ`mVyZ J«hUH$Ë`m©da n[aUm_ KS>dZy AmUÊ`mda
^mfoÀ`m `m H$m`m©Mm ^a Amho. EImÚm Om{hamVrVyZ, {MÌnQ>mVyZ àojH$m§À`mda Omo n[aUm_ gmYcm
OmVmo; Ë`m ^mfoÀ`m H$m`m©Mm n[aUm_{ZîR>> H$m`© åhUyZ CëcoI H$aVm `oBc
© .
5. g§nH©${ZîR> H$m`© : `m H$m`m©_Ü`o àofH$ d J«hUH$Vm© `m§À`mVrc g§nH©$ dmT>{dUo dm H$_r H$aUo
hr à{H«$`m KS>V.o
6. ^mfm{df`H$ qH$dm A{V^mfmË_ H$m`© : ^mfoÀ`m `m H$m`m©_Ü`o ^mfoÀ`m ñdê$nmg§X^m©Vrc
MMm© ^mfoÀ`mM AmYmamZo gwê$ AgVo. ^mfoMo ì`mH$aU gm§JUo ho H$m`© AmnU ^mfoVZy M H$arV AgVmo.
g_mamon : Aem àH$mao ^mfoMr ghm H$m`} amo_mZ `mH$mo~gZ `mZo gm§{JVcocr AmhoV. ^m{fH$ {MÝh
{dMmam_Ü`o {MÝhm§À`m H$m`m©gX§ ^m©V amo_mZ `mH$mo~gZ `mZo _m§S>cc
o m VmpÎdH$ {dMma _hÎdmMm Amho.
2. _mZdoVa g§àfo U ì`dhmamMo ñdê$n gm§Jm.
CÎma : àmñVm{dH$ : g§àfo Uì`dhma nma nmS>Uo hr _mZdm~amo~aM _mZdoVa Ordm§Mrhr JaO Amho.
48
g§àfo U H$aUo hm _mZd d _mZdoVa àmÊ`m§Mm Z¡g{J©H$ Y_© Amho. _mZdoVa Ordm§_Ü`o ñdV…Mo ApñVËd
{Q>H${dÊ`mgmR>r, g§ajUmgmR>r g§àfo U ì`dhma ApñVËdmV Amcocm Amho. g¥îQ>r_Ü`o _mZdm~amo~aM
Ag§»` _mZdoVa Ord OrdZ OJVmZm {XgVmV. Ë`m§À`m OJÊ`mMo gyú_ {ZarjU Ho$ë`mZ§Va Ë`m§À`m
g§Xe
o Z qH$dm g§àfo U ì`dhmamÀ`m ñdê$nmda àH$me nS>Vmo.
{ddoMZ : _mZdoVa Ordg¥îQ>r \$ma ì`mnH$ Amho. g¥îQ>r_Ü`o _mZdmì`{V[aŠV cmImo Ord
ApñVËdmV AmhoV. `mn¡H$s H$mhr {ZdS>H$ _mZdoVa Ord _mZdrOrdZm_Ü`o àË`j EH$ê$n hmoD$Z OrdZ
OJVmV. Ë`m_Ü`o Hw$Ìm, _m§Oa, ~¡c, KmoS>m, åh¡g, Jm` `mgmaIo H$mhr àmUr `oVmV. `m àmÊ`m§Mo OrdZ
_mZd OdiyZ AZw^dVmo. `m àmÊ`mg§X^m©V AZoH$ H$Wm, {H$ñgo AmnU EoH$Vmo. {MÌnQ>mgma»`m
_mÜ`_m§_Ü`o ho àmUr ^y{_H$m§_YyZ {XgVmV. `m_Ü`o Ë`m§Zm _mUgm§Mm {MÝhì`mnma H$iV Agë`mMo
XmI{dco OmVo. _mZdr Bemao Ë`m§Zm H$iVmV. na§Vw `m àmÊ`m§Mr ñdV§Ì ^mfm AgVo H$m hr ~m~ AmnU
g_OmdyZ KoD$. `m H$mhr _mZdr OrdZmer EH$ê$n Pmcoë`m àmÊ`m§ì`{V[aŠV cmImo Ord, Ë`m§Mo OrdZ
Amnë`mcm kmV ZgVo. Ë`m§À`m OrdZmMr ^mfm H$moUVr, Vo Amnco gd© ì`dhma H$go nyU© H$aVmV hm
_mZdm§g_moarc AmñWoMm àíZ Amho. Aä`mgH$m§À`m _VmZwgma _mZdoVa Ordg¥îQ>r_Ü`ohr g§H$o Vì`dñWm
Amho. àË`oH$ Ord Amnë`m nÕVrZo g§Xe
o ZmMo H$m`© H$arV AgVmV.
_mZdoVa àmÊ`mÀ`m OrdZnÕVrMo ~maH$mB©Zo {ZarjU Ho$ë`mZ§Va Ë`m§À`m g§Xe
o ZnÕVrMr qH$dm
g§àfo U ì`dhmamMr AmoiI Amnë`mcm hmoV.o _Y_mem§À`m OrdZm_Ü`o VrZ àH$maMo g§Xe
o XoÊ`mMr d
ñdrH$maÊ`mMr nÕV {XgyZ `oV.o nmoù`mÀ`m {R>H$mUmngyZ _YmMo {R>H$mU gmYmaUV… {H$Vr \w$Q>mn§ `ªV
Amho. `m ñdê$nmMo Ë`m g§Xe
o Z XoVmV. Ë`m§À`m g§Xe
o Zm_Ü`o Ho$di AmS>do A§Va Üd{ZV hmoV.o Cä`m
A§VamgmR>r Ë`mÀ`m g§Xe
o Zì`dhmamV H$mhr nÕVr AmT>iV Zmhr. Hw$Í`m§Mo JwaJwaUo, JmB©Mo dmgamgmR>r
h§~aUo, ^wH$o gmR>r ì`mHy$i hmoD$Z {Md{MdmQ> H$aUo hr g§àfo UmMrM ì`dñWm Amho. _moa-cm§S>mao
`m§À`m_Ü`o nañnam§Zm AmH${f©V H$aÊ`mgmR>r _moa Z¥Ë` H$aVmo. {J~Ýg àmUr ZD$ nÕVrZo gmo~Ë`m§Zm hmH$
_maVmV. OnmZ_Yrc Sw>H$ao 23 àH$maMo ÜdZr H$mT>VmV. dodQ} > OmVrMr _mH$S>o 36 àH$maMo ÜdZr
H$mT>VmV. Ë`mMo cm§S>mao rg_moa {ngmam \w$cdyZ ZmMUo, ~oS>H$m§Mo S>am±d S>am±d hr gd© _mZdoVa
Ordg¥îQ>rVrc g§àfo U ì`dhmamg§X^m©Vrc CXmhaUo hmo`.
g_mamon : Aem àH$mao _mZdoVa Ordm§À`m g§àfo Uì`dhmamMo {ZarjU H$aVm; ñdV…Mo ApñVËd
{Q>H${dUo, g§ajU H$aUo, amJ, ào_, MrS> ho ^md ì`ŠV H$aUo `mgmR>r _mZdoVa àmUr g§àfo U H$aVmZm
{XgVmV. _mZdoVa OrdZm_Ü`o AmT>iUmè`m `m g§Xe
o ZnÕVr ~hþVm§e AmZwd{§ eH$ Agë`mMo {XgVo. `m
g§Xe
o ZnÕVr EH$m {nT>rH$Sy>Z nwT>À`m {nT>rH$S>o AmZwd{§ eH$ nÕVrZo nmohmoMVmV. na§Vw ho gd©M àmÊ`m§À`m
~m~VrV gagH$Q> {dYmZ H$aVm `oV Zmhr. AcrH$S>o H$mhr Aä`mgH$m§Zm _mZdoVa àmÊ`m§À`m g§Xeo ZnÕVr_Ü`o
AmZwd{§ eH$Vo~amo~aM {ejUmMm WmoS>m ^mJ Agë`mMo AmT>ico Amho.
49
{Q>nm {chm.
1. ^mfo~ÔcMo Ñ{îQ>H$moU
àmñVm{dH$ : ^mfm _mZdmcm gm_m{OH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oVZy {dZmgm`mg àmßV hmoV.o ^mfm
{eH$Ê`mgmR>r {deof à`ËZ H$amdo cmJV ZmhrV. OÝ_mZ§VaÀ`m gwédmVrÀ`m Mma-gmS>M
o ma dfmª_Ü`o
AmnU ^mfm {eH$Vmo. hr ^mfm {eH$Ê`mMr à{H«$`m ZH$iV KSy>Z `oV.o Vr hiyhiy _mZdr OrdZmer
EH$ê$n hmoV.o AmnU Amnco gd©M ì`dhma ^mfoÀ`m gmhmæ`mZo H$arV AgVmo. ^mfoMo doJio ApñVËd
OmUdV Zmhr. {VMm ñdV§Ì {dMma Ho$ë`m{edm` ^mfm ZmdmMr ì`dñWm Amnë`m OJÊ`mMoM gmYZ
Amho; ho Amnë`m Ü`mZmV `oV Zmhr. Aem ^mfo{df`r g_mOmÀ`m H$mhr YmaUm, g_OwVr AgUo
ñdm^m{dH$ Amho.
{ddoMZ : ^mfogX§ ^m©V g_mOmÀ`m H$mhr YmaUm AgVmV. H$maU ^mfm hr Amnë`m g§ñH¥$VrMo,
g_mOmMo àVrH$ AgVo. Amncr gm§ñH¥${VH$-gm_m{OH$ OS>UKS>U ^mfoÀ`m gmhmæ`mZo gwê$ AgVo. ^mfm
Amnë`m OrdZmer gdm©Wm©Zo EH$ê$n Agë`m_wio Vr Amnco ApñVËd ~ZVo. Ë`mVyZM {VÀ`m{df`r H$mhr
Ñ{îQ>H$moU V`ma hmoVmV. ^mfo{df`r Agcoco H$mhr Ñ{îQ>H$moU `oWo nmhÿ.
1. ^mfm^oXmË_H$ _yë`_mnZ : ^mfogX§ ^m©V gm_mÝ` ì`ŠVr ~mocVmZm _yë`_mnZmË_H$ ÑîQ>r
Adc§~Vmo. _yë`_mnZ hr Z¡g{J©H$ àd¥Îmr AgVo; Ë`m_wio Ago KSy>Z `oV.o Amncr ^mfm loîR>, B§JO
« r
gd©lîo R>, ~mocr H${ZîR> Ago åhUUo hr ^mfmH$S>o nmhÊ`mMr _yë`_mnZmË_H$ ÑîQ>r Amho. hm Ñ{îQ>H$moU
Ad¡km{ZH$ Amho.
2. loîR>-H${ZîR>ËdmMr H$ënZm : darc _yë`_mnZmË_H$ ÑîQ>rVyZM loîR>-H${ZîR>ËdmMr ^mdZm
~imdVo. A_wH$ ^mfm loîR>, A_wH$ ^mfm H${ZîR> ho R>a{dUo åhUOo ^mfoMm MwH$sÀ`m ÑîQ>rZo {dMma H$aUo
hmo`. Iao Va OJmVrc gd© ^mfm EH$M H$m`© H$arV AgVmV. Ë`m_wio Agm H${ZîR>ËdmMm _wÔm CnpñWV
hmoD$ Z`o. g§ñH¥$V loîR> d _amR>r H${ZîR> Agm ^oX ^mfoV ZgVmo.
3. ewÕmewÕVoMr H$ënZm : à_mU ^mfm Vr ewÕ, ~mocr^mfm AewÕ hm Ñ{îQ>H$moUXoIrc
^mfmä`mgH$ Ad¡km{ZH$ R>a{dVmV. J«m_rU ^mJmV amhUmao cmoH$ Jmd§T>i ~mocVmV, ehar cmoH$ ewÕ
~mocVmV hm EH$ J¡ag_O Amho. H$moUVrhr ^mfm ewÕ-AewÕ R>a{dVm `oV Zmhr.
4. ì`mH$aU na§nam d g§ñH¥$V ^mfm : ì`mH$aUmMr na§nam ^mfm H$er Agmdr ho gm§JVo. ^mfm
H$er dmnacr OmVo hm AmXoemË_H$ d AmXem©Ë_H$ Ñ{îQ>H$moU ^mfogX§ ^m©V Ad¡km{ZH$ Ñ{îQ>H$moU Amho.
g§ñH¥$V ^mfm loîR> H$maU Vr gd© ^mfm§Mr OZH$ ^mfm Amho. Ë`m_wio eãXm§Mr _yi ê$no g§ñH¥$VZwgma
AgmdrV BË`mXr g_O ho J¡ag_O AmhoV. AmYw{ZH$ ^mfmä`mgm_Ü`o `m§Zm ñWmZ Zmhr.
5. eãXmW© : Ë`mM~amo~a eãXmWm©cm AmJ«hr amhUo hm MwH$sMm Ñ{îQ>H$moU Amho. ^mfoÀ`m
{dH$mgmcm Vmo ~mYH$ R>ê$ eH$Vmo. ì`{ŠV{ZîR>Vm, eoOma d naH$s` ^mfmg§X^m©Vrc AZmJ«hr {dMma
50
^mfoÀ`m {dH$mgmcm hm{ZH$maH$ R>ê$ eH$VmV. AmO gd©Ì B§JO
« r ^mfm gd©lîo R> Amho Agm g_O ngacm
Amho. OmJ{VH$sH$aUmgma»`m à{H«$`oV {VMo _hÎd dmT>co Amho ho Iao Amho; åhUyZ Vr gd©lîo R> R>aV
Zmhr. _amR>r ^mfoVZy hr gd© ^mdZm ì`ŠV H$aVm `oVmV. Ë`m_wio g§Xe
o ZmMr H$m`} H$aUmè`m gd© ^mfm
gma»`mM _hÎdmÀ`m AgVmV.
g_mamon : AemàH$mao g_mOm_Ü`o ^mfoH$S>o nmhÊ`mMo Oo Ñ{îQ>H$moU {XgVmV Ë`mn¡H$s ~hþVm§e
Ñ{îQ>H$moU Ad¡km{ZH$ AmhoV. ^mfoÀ`m {dH$mgmcm, gm_m{OH$ ñdmñÏ`mgmR>r ho Ñ{îQ>H$moU hmZrH$maH$ R>ê$
eH$VmV. H$maU ^mfm hr àË`oH$ g_mOmMr Apñ_Vm AgVo. ^m{fH$ àíZmda g_mO g§dXo Zerc AgVmo.
Ë`m_wio ho Ñ{îQ>H$moU {ZH$mon hdoV. ^mfm Am{U g_mOmgmR>r Vo _hÎdmMo R>ê$ eH$VmV.
2. ^mfm : EH$ gm_m{OH$ g§ñWm
àmñVm{dH$ : ^mfm hr gdm©V _hÎdmMr gm_m{OH$ g§ñWm Amho. g_mOmMr {Z{_©Vr, ApñVËd Am{U
{dH$mg ^mfoÀ`m _XVrZo gwê$ AgVmo. g_mOm_Ü`o nañna-{d{Z_`mMo, g§nH$m©Mo gmYZ åhUyZ ^mfm H$m`©
H$arV AgVo. ^mfoMr gm_m{OH$Vm VnmgÊ`mgmR>r {deof à`ËZ H$amdo cmJV ZmhrV. BVH$s ^mfm
g_mOOrdZmer EH$ê$n Pmcocr Amho. AmOw~mOycm cmoH$ H$go OJVmV, H$go g§nH©$ gmYVmV, Ë`m§À`m
OrdZm_Ü`o ^mfm H$er gmhmæ` H$arV AgVo, g_mOm_Ü`o ^mfoÀ`m gmhmæ`mZo g§KQ>Zm, Midir H$em
Cä`m amhVmV, ^mfo_i
w o g_mO H$gm Xw^J§ Vmo; EHy$UM gd©M ì`dhma g_mO ^mfoÀ`m AmYmamZo H$go nyU©
H$aVmo ho nmhVm ^mfoMr gm_m{OH$Vm AYmoa{o IV hmoV.o
{ddoMZ : ^mfm hr g_mO ì`dhmamMo gd©lîo R> gmYZ Amho. _mZdmÀ`m VgoM EHy$U _mZdr
g_whmÀ`m gd© JaOm§Mr nyVV© m H$aÊ`mgmR>r gm_m{OH$ g§ñWm ApñVËdmV Amcoë`m AmhoV. g_mO {Q>H$y Z
amhUo, g_mOmcm ñW¡`© cm^Uo, g_mOm_Ü`o {eñV {Q>H$Uo Am{U EH$ ì`dñWm {Z_m©U hmoUo `mgmR>r
gm_m{OH$ g§ñWm H$m`©aV AgVmV. ^mfm hr EH$ _hÎdmMr gm_m{OH$ g§ñWm R>aVo. Hw$Qw>~§ , Y_©, {ddmh `m
à_mUoM ^mfm XoIrc gm_m{OH$ ñdmñÏ`, àJVr d {eñVrgmR>r H$m`©aV AgVo.
g_yh ApñVËdmV `oÊ`mgmR>r g_whmVrc KQ>H$m§_Ü`o Am§Va{H«$`m hmoUo Oê$arMo AgVo. `m Am§Va{H«$`ogmR>r
g_mO ^mfoMm AmYma KoVmo. ì`ŠVrMo AmMma, {dMma, H$ënZm, ^mdZm ^mfoVZy ì`ŠV hmoVmV. ^mfm ho
_mZdmMo A{^ì`ŠVrMo gd©lîo R> gmYZ Amho. Amjonmh© {dYmZ EImÚm ì`ŠVrH$Sy>Z Pmë`mg g_mOm_Ü`o
Ominmoi dm qhgm hmoV.o amOH$s` ZoË`mÀ`m Bemè`mda H$m`©H$V} H$mhrhr H$ê$ eH$VmV. Ë`m§À`mM EH$m
eãXmZo amOH$s` H$m`©H$V} em§V hmoVmV. hr gd© ^mfoMr H$am_V Amho. _hm_hr_ amîQ´>´ nVr _hmoX`m§Zr
amîQ´>mcm CÔoeZy Ho$coë`m Xhm {_{ZQ>mÀ§ `m ^mfUm_wio XoemV n[adV©Z hmoV.o cmoH$m§Mo {dMma ~XcVmV.
Aer ^mfo_m\©$V Mmccocr H$m`} nmhVm ^mfoMr gm_m{OH$Vm _Zmda q~~dcr OmVo. gm_m{OH$ ê$T>r,
na§nam, àWm, Mmcr[aVr g§d{Y©V Am{U nwT>rc {nT>rH$S>o g§H$« {_V H$aÊ`mMo H$m`© ^mfm H$arV AgVo.
Ë`m_wiM
o ^mfm hr gd©lîo R> gm_m{OH$ g§ñWm R>aVo. ^mfm hr g_mOmMr {Z{_©Vr Amho. Ë`m_wio ^mfoMm
{dMma H$aVmZm; {VÀ`m gm_m{OH$ g§X^m©H$S>o Xwcj
© H$aVm `oV Zmhr. ^mfm hr g_mOmÀ`m _mcH$sMr
51
AgVo. H$moUm EH$ ì`ŠVrcm {VÀ`m_Ü`o hñVjon H$aVm `oV Zmhr. g_mOmÀ`m ñdê$nmZwgma Ë`m
g_mOmMr ^mfm AmH$mamcm `oV.o g_mOm_Ü`o ApñVËdmV AgUmao gd© ñVa, OmVr, ^oX, Y_©, ì`dgm`,
Am{W©H$ {df_VoVZy {Z_m©U Pmcoco ñVa `mZwgma ^mfm ñdV…Mo ñdê$n ~XcVo. EdT>o ^mfoMo Am{U
g_mOmMo nañna g§~Y§ K{ZîR>> AgVmV. ^mfo_i
w M
o g_mOmMm JmS>m AmoT>cm OmVmo. ^mfo_i
w o gm_m{OH$
ñdmñÏ` R>rH$ amhVo. Ë`m_wio Vr EH$ _hÎdmMr gm_m{OH$ g§ñWm R>aVo.
g_mamon : g_mOm_Ü`o gm_m{OH$ g§~Y§ amIUo, dmT>{dUo, VmoS>Uo `m JmoîQ>r ^mfo_i
w >o eŠ` hmoVmV.
gm_m{OH$ g§~Y§ àñWm{nV H$aUo ho g_mOmÀ`m dmT>rgmR>r {hVmdh AgVo. åhUyZM g_mOmÀ`m
{dH$mgm_Ü`o ^mfm _hÎdmMr ^y{_H$m nma nmS>V AgVo. `m gd© ~m~tMm gImoc {dMma Ho$ë`mZ§Va ^mfm
hr _hÎdmMr gm_m{OH$ g§ñWm Amho ho AYmoa{o IV hmoV.o
2.6 gamdmgmR>r àíZ
`mo½` n`m©` {ZdS>m.
1. ^mfoMo _w»` H$m`© H$moUVo ?
(coIZ/dmMZ/g§àfo U)
2. _mZdmÀ`m ^mfo_Ü`o _ycÜdZtMr g§»`m {H$Vr AgVo ?
(_`m©{XV/A_`m©{XV/Ag§»`)
3. _mZdoVa àmÊ`m§À`m ^mfoMm Aä`mg H$moUr Ho$cm ?
(gr. E\$. hm°H$o Q/coZS>© ãcy_\$sëS>>/amo_mZ `mH$mo~gZ)
4. ^mfm ewÕ-AewÕ AgVo hm Ñ{îQ>H$moU H$moUVm ?
(àJV/d¡km{ZH$/Ad¡km{ZH$)
5. gr. E\$. hm°H$o Q> `m§Zr ^mfoMr {H$Vr d¡{eîQ>ço gm§{JVcocr AmhoV ?
(~mam/ZD$/gmV)
XrKm}Îmar àíZ
1. ^mfo{df`r g_mOmÀ`m AgUmè`m g_OwVr g{dñVa {chm.
2. ^mfoMr {d{dY d¡{eîQ>ço {dñVmamZo {chm.
3. ^mfoÀ`m {d{dY ì`m»`m gm§JZy ^mfoMr H$m`} ñnîQ> H$am.
52
cKwÎmar àíZ
1. ^mfm hr EH$ gm_m{OH$ g§ñWm Amho, H$go Vo {chm ?
2. _mZdoVa àmÊ`m§À`m g§Xe
o ZmMo ñdê$n ñnîQ> H$am.
3. ^mfm{df`H$ Ad¡km{ZH$ Ñ{îQ>H$moU WmoS>Š`mV {chm.
{Q>nm {chm.
1. _Y_mem§Mo g§Xe
o Z
2. ^mfoMr n[adV©ZercVm
3. ^m{fH$ g§àfo U
2.7 g_mamon
_mZdr OrdZmMm ^mfm hm A{d^mÁ` KQ>H$ Amho. ^mfo{edm` _mZdmMm, Ë`mÀ`m OrdZmMm AmnU
{dMmahr H$ê$ eH$V Zmhr. ^mfm _mZdr OrdZmer gdm©Wm©Zo EH$ê$n Pmcocr Amho. ^mfoMo ñdê$n,
d¡{eîQ>ço Am{U H$m`© Aä`mgVm; ^mfoMo _mZdr OrdZmVrc ñWmZ R>iH$ hmoV.o AmnU ^mfoer A{Vn[a{MV
AgVmo; Ë`m_wiM
o ^mfoMm, {VÀ`m ñWmZmMm AmnU H$Yr ñdV§Ì {dMma H$arV Zmhr. ^mfo_Ü`o AgUmè`m
AZoH$ d¡{eîQ>çnyU© JwUm§_i
w o ^mfm g§àfo UmMo gd©lîo R> _mÜ`_ R>acr Amho. g§àfo Umì`{V[aŠV AZoH$
H$m_m§gmR>r ^mfocm AmnU am~dVmo. ñdV…À`m {dH$mgmgmR>r, CÝZ`ZmgmR>r _mZd ^mfoMm AmYma KoVmo.
_mZdr OrdZmMr gd© A§Jo ^mfoZo ì`mncocr AmhoV.
^mfm g_mOmMr {Z{_©Vr H$aVo. g_mOmVrc gdm©Zm EH$Ì R>do Ê`mMo; Odi AmUÊ`mMo H$m`© ^mfm
H$aVo. ^mfo{df`r AZoH$ J¡ag_O g_mOm_Ü`o éOcoco AmhoV. ho J¡ag_O Xya hmoUo ho ^mfoÀ`m Am{U
g_mOmÀ`m ÑîQ>rZo _hÎdmMo Amho. Ë`m~amo~a ^mfoÀ`m dmnamda, {VÀ`m {df`rÀ`m d¡km{ZH$ Ñ{îQ>H$moUmda
g_mOmMo ñdmñÏ` Adc§~Zy Amho.
g_mO, g_mOmA§VJ©V Zm§XUmar g§ñH¥$Vr, na§nam, lÕm, ê$T>r, AmMma-{dMma, Am{U ^mfm `m§Mm
g§~Y§ K{ZîR> AgVmo. Ë`m_wiM
o _mZdr g_mOOrdZmVrc ^mfm hm gdm©V _hÎdmMm KQ>H$ Amho. ^mfoMm
gyú_ Aä`mg hmoU,o {VÀ`m{df`rMm d¡km{ZH$ Ñ{îQ>H$moU g_mOm_Ü`o {dH${gV hmoU;o _hÎdmMo Amho.
àñVwV KQ>H$ Aä`mgÊ`m_mJo hm CÔoe Amho. `m Aä`mgmA§Vr AmnU ^mfog~§ Y§ r ñdV§Ì {dMma H$ê$
cmJVmo. {VÀ`m ñdê$nm{df`rMr g{dñVa OmUrd Pmë`m_wio AmnU ^mfo{df`r {M{H$ËgH$ ~ZVmo.
^mfmdmnamVrc gyú_ Aä`mg d ^mfoÀ`m H$m`m©Mr AmoiI Pmë`m_wio ^mfm dmnaVmZm AmnU gOJ
amhVmo. àñVwV KQ>H$ Aä`mgVmZm _w»` hoVy hmM Amho.
53
2.8 dmMZ
1. H$mcocH$a, Zm. Jmo. (1962) : ^mfm Am{U g§ñH¥$Vr, _m¡O, _w~§ B©
2. H$mcocH$a, Zm. Jmo. (1964) : ^mfm B{Vhmg Am{U ^yJmoc, _m¡O, _w~§ B©
3. Ho$iH$a, S>m.° AemoH$ (1983) : d¡Iar, _°Opo ñQ>H$, _w~§ B©
4. _mceo, S>m.° {_qcX (1998) : AmYw{ZH$ ^mfm{dkmZ : {gÕm§V Am{U Cn`moOZ,
cmoH$dmL²>_`.
5. Jdir, S>m.° A{Zc (2009) : ^mfm{dkmZ Am{U _amR>r ^mfm, {haÊ`Ho$er, H$moëhmnya
2.9 CnH«$_
1.
2.
3.
4.
^m{fH$ àíZm§da {Z_m©U hmoUmao dmX d Ë`mda Amcoë`m ~mVå`m§Mr H$mÌUo O_dm.
chmZ _wcm§À`m ^mfm {eH$Ê`mÀ`m à{H«$`m AZw^dm d Vw_Mm AZw^d dV©_mZnÌm§gmR>r {chm.
Vw_À`m _mV¥^mfoVrc dmH²$àMma Am{U åhUr `m§Mm g§Jh« H$am.
"^mfm Am{U OrdZ' `m {Z`VH$m{cH$mMm nÎmm nwT>o XoV AmhmoV. gXaMo {Z`VH$m{cH$ Amnë`m
JmdmVrc J«W§ mc`m_Ü`o _mJ{dÊ`mgmR>r AmnU AmJ«hr ahm. Ë`mMo {Z`{_V dmMZ H$am.
Ë`mVrc {d{dY {df` g_OmdyZ ¿`m. Ë`mV Vwåhrhr N>mQo >-o N>mQo >o coI {c{hÊ`mgmR>r à`ËZ H$am.
^mfm Am{U OrdZ (̡_m{gH$)
H$m`©dmh, _amR>r Aä`mg n[afX,
3, AÝZnyUm©, 1259, ewH$« dma noR>, gw^mfZJa, Jëcr H«$. 5
dm{S>`m hm°pñnQ>cg_moa, nwUo : 411002
n
ooo
54
KQ>H$ : 3
Üd{Zn[adV©Z
3.1 C{ÔîQ>o
{dÚmWu {_Ìm§Zmo, `m KQ>H$mMo AÜ``Z Ho$ë`mZ§Va Vwåhmcm;
l
ÜdZr åhUOo H$m`? `mMm emoY KoVm `oBc
© .
l
Üd{Zn[adV©ZmMo ñdê$n VnmgVm `oBc
© .
l
Üd{Zn[adV©ZmÀ`m H$maUm§Mm emoY KoVm `oBc
© .
l
Üd{Zn[adV©ZmMo {d{dY àH$ma nmhVm `oVrc.
3.2 àmñVm{dH$
^mfm {ZË` n[adV©Zerc AgVo. n[adV©Z hm g¥îQ>rMm {Z`_ Amho. H$moUVrhr JmoîQ> Á`m ñdê$nmV
{Z_m©U hmoV,o Ë`mM ñdê$nmV {Ma§VZ amhV Zmhr. CËnÎmr, {dH$mg d c` hm g¥îQ>rMm {Z`_ Amho. hr
n[adV©ZmMr _w»` A§Jo AmhoV. \$ŠV àË`oH$ dñVyMr n[adV©ZmMr JVr doJir AgVo. n[adV©ZmÀ`m `m
{Z`_mVyZ ^mfmhr gwQ>cc
o r Zmhr. ^mfm EH$ {Od§V g§ñWm Agë`m_wio àË`oH$ gOrdmà_mUoM dmT>U,o
~XcUo hm {VMm JwUY_© Amho. Agohr åhUmdo cmJoc H$s, EImXo _yc Ogo OÝ_mZ§Va ~XcVo, dmT>V,o Ë`mMo
~XcUo Ogo Ano{jV AgVo, Vo ~Xcco Zmhr, dmT>co Zmhr VaM Vo {dH¥$V ~ZVo, _¥V ~ZVo; VgoM ^mfoMho r
AgVo. ^mfmhr H$mimÀ`m AmoKmV ~XcV AgVo.
3.3 {df`{ddoMZ
_amR>rÀ`m ~m~VrVhr VgoM {XgVo. {VÀ`m OÝ_H$mir {Xgcoco {VMo ñdê$n am_Xmg, VwH$mam_m§À`m
H$mimV {XgV Zmhr Am{U am_Xmg, VwH$mam_m§À`m H$mimVrc ^mfm nwT>o B§JO
« m§À`m H$mimV {XgV Zmhr.
AmO Va _amR>r ^mfoMrhr àmMrZ ê$no naŠ`m ^mfoVrc dmQ>mdrV EdT>r An[a{MV dmQ>VmV. Ho$di
_amR>rVM Zìho Va H$moUË`mhr ^mfoV Ago n[adV©Z gVV XrK©H$mi d _§XJVrZo hmoVM AgVo. ho n[adV©Z
àm_w»`mZo ÜdZr, eãX, ê$n, AW©, dmŠ` BË`mXr ~m~VrV hmoV AgVo. ^mfoÀ`m `m n[adV©Zerc ê$nmMm
{dMma àmMrZ H$mimnmgyZ gwê$ Amho. H$mË`m`Z, nV§Ocr, H¡$æ`Q>, H$m{eH$mH$ma O`m{XË` BË`mXtZr
eãXemómMm {dMma H$aVmZm ^mfoÀ`m n[adV©ZmMr MMm© Ho$cr Amho. S>{° Ze ^mfmemók Oo. EM.
~«So >² gS>m\o $© `m§Zr gZ 1821 _Ü`o ^mfmn[adV©ZmMr AmR> H$maUo gm§{JVcr AmhoV.
55
3.3.1 Üd{Zn[adV©ZmMo ñdê$n d ì`m»`m
^mfoV n[adV©Z AWdm {dH$mg hmoÊ`mÀ`m H$maUm§Mo _w»`V: XmoZ àH$ma gm§{JVco OmVmV.
n[adV©ZmMr Or H$maUo àm_w»`mZo ^mfoVM AgVmV Ë`m§Mm dJ© Aä`§Va åhUyZ AmoiIcm OmVmo. dŠË`mMo
emar[aH$ d¡{eîQ>ç, AZwH$aUmMr j_Vm, CƒmaUmMr à{H«$`m, Ë`mMm _mZ{gH$ d ~m¡{ÕH$ ñVa,
AW©~moYmMr Hw$dV, dmqJ{Ð`mVrc Xmof, Amhma, Amig BË`mXr AZoH$ d¡`{ŠVH$ H$maUm§Mm g_mdoe `m
àH$mamV `oVmo. ^mfoMo n[adV©Z IynXm ~mø n[apñWVrdahr Adc§~Zy AgVo. ^m¡Jmo{cH$, Eo{Vhm{gH$,
gm{hpË`H$, gm§ñH¥${VH$ àoaUm d KS>m_moS>r `m ~mø JmoîQ>tMm n[aUm_ ^mfoda hmoD$Z ^mfm ~XcV amhVo.
^mfoVrc n[adV©Z Xwhao r ñdê$nmMo AgVo. ÜdZr, dU©, eãX ho ^mfoMo ~møm§J _mZco Va `m ~møm§JmV
åhUOoM CƒmaUmV \$aH$ nS>Vmo. {d{dY H$maUm§Zr hmoUmè`m `m ~XcmgM CÀMmaà{H«$`m, Üd{Zà{H«$`m
dm ñdZà{H«$`m Ago åhUVmV. CÀMmaà{H«$`oV H§$R>, Vmcy, XÝV _yYZ© ,² {Oìhm, ídmgZ{cH$m, \w$â\w$go
BË`mXr Ad`dm§Mm g§~Y§ `oV AgVmo. ídmg d hr B§{Ð`o `m§À`m gmhmæ`mZo _mUgmcm ZmZm ÜdZr {Z_m©U
H$aVm `oVmV. `m XmoÝht_Ü`o WmoS>mgm Oar \$aH$ nS>cm Var _mUgmÀ`m CÀMmamV ~Xc hmoVmo.
^mfoVrc ÜdZr EH$gmaIo ~XcV AgVmV. CXmhaUmW©, EHo$ H$mir g§ñH¥$V "nU©'Mm CÀMma
~XcyZ àmH¥$Vm_Ü`o "nÊU' Pmcm d H$mcm§VamZo _amR>rV "nmZ' Pmcm. dU© Ooìhm eãXmMm KQ>H$ ~ZVmo,
Voìhm Vmo {dH$maj_ ~ZVmo. eãXmVrc Ë`mMo ñWmZ, H«$_, AmKmV, Xwgè`m dUm©Mo gm{ÞÜ`, nwT>o _mJo
ñda AgUo `m_wio dU© ~XcVmo. Ë`mMm CÀMma ~Xcy eH$Vmo. `oWo g§ñH¥$V "U©'Mm àmH¥$VmV "U' d
_amR>rV "Z' Pmcm. VgoM XrnH$ → XrdA → {Xdm `oWo ñda_Ü`ñW g§ñH¥$V "n'Mm àmH¥$V "d' hmoD$Z
_amR>rV "d'M am{hcm qH$dm gßV → gÎm → gmV `oWo g§ñH¥$V "ßV' Mm àmH¥$VmV "Îm' hmoD$Z _amR>rV
"V' Pmcm. Aem àH$mao eãXmVrc dU© ~XcVmo d gmh{OH$ CÀMmahr ~XcVmo. nydu Agm EH$ g_O
hmoVm H$s, Üd{Zn[ad©Z ho H$gohr, Z¡g{J©H$[aË`m hmoV OmVo. Ë`mcm H$mhr {Z`_ ZgVmV. nU 19 ì`m
eVH$mÀ`m nydm©Ym©V {H«$ñQ>`mZ amñH$ `m ^mfmemókmZo Üd{Zn[adV©Z ho {d{eîQ> {Z`_m§Zgw ma hmoVo ho ñnîQ>
Ho$co. `mH$mon J«r_ `mZo Üd{Zn[adV©ZmMo {Z`_ _m§S>Ê`mMr nÕV gwê$ Ho$cr.
Zm. Jmo. H$mcocH$am§À`m _Vo, ""EH$m {d{eîQ> H$mir, EH$m {d{eîQ> àXoemV ~mocë`m OmUmè`m EH$m
{d{eîQ> g_mOmÀ`m ^mfoVrc ÜdZr H$mcm§VamZo ~XcVmV. `mcmM Üd{Zn[adV©Z Ago åhUVmV.''
Üd{Zn[adV©Z {ZandmX, A_`m©X, Ako` AgVo. Ë`m_wio H$moUVm dU© H$Yr, H$gm ~Xccm ho R>m_nUo
gm§JVm `oV Zmhr. Varhr Üd{Zn[adV©ZmMo H$mhr {deof gm§JVm `oVrc.
1. Üd{Zn[adV©Z {ZandmX AgVo : Üd{Zn[adV©ZmMm hm n{hcm Q>ßnm Amho. EH$m {d{eîQ>
n[apñWVrV Agcocm dU© EH$m ^mfoV EH$m {d{eîQ> Xoe-H$mc_`m©XVo , {d{eîQ> àH$mao ~XcVmZm {XgVmo.
CXmhaUmW©, ñda_Ü`ñW g§ñH¥$V "n'Mm _amR>rV "d' hmoVmo. CXmhaUmW©, XrnH$ → {Xdm.
2. Üd{Zn[adV©Z A_`m©X AgVo : Üd{Zn[adV©Z A_`m©X AgVo åhUOo Vo gmVË`mZo Mmcy
AgVo. Ë`mV I§S> nS>V Zmhr. eãXm§Vrc H$moUVohr KQ>H$ {MañWm`r ZgVmV. Ë`m_wio _yiê$n d n[ad{V©V
56
ê$n `mV H$moUVoM gmå` EImÚm doigo amhV Zmhr. ^mfoMo ho CËH«$m§{VVÎd AgVo, Zmhr Va ^mfm pñWa
hmoBc
© .
3. Üd{Zn[adV©Z {Z`{_V AgVo : àË`oH$ ^mfoMr dU©_mcm {ZpíMV ÜdZtZr ~Zcocr AgVo.
Vr gwgd§ mXr Va AgVoM nU Üd{Zn[adV©ZmZ§Va ApñVËdmV `oUmar Zdr dU©_mcmhr nyduÀ`m dU©_mcoBVH$sM
gwgd§ mXr AgVo. `mMmM AW© àË`oH$ ÜdZr ñdV§ÌnUo, ñd¡anUo CËH«$m§V nmdV ZmhrV, Va g§nUy © dU©_mcmM
{d{eîQ> àd¥ÎmtZm AZwgê$Z {d{eîQ> {XeoZo CËH«$m§V hmoV.o åhUyZ ho Üd{Zn[adV©Z {Z`{_V nÕVrZo hmoVo Ago
åhQ>co Amho.
4. Üd{Zn[adV©Z Ako` AgVo : AmO {d{eîQ> àH$mao Cƒmacm OmUmam ÜdZr _yi H$moUË`m
ÜdZrnmgyZ Amcm EdT>Mo Üd{Zn[adV©ZmÀ`m {Z`_m§Zr emoYm`Mo AgVo. Ë`mÀ`m ^yV d ^{dî`H$mim{df`rMm
emoY `m {Z`_m§Zr KoVm `oVmoM Ago Zmhr. CXmhaUmW©, XrnH$Mm {Xdm hm ~Xc Amnë`mcm {XgVmo åhUyZ
àË`oH$ doir "n'Mm "d' Agm CÀMma hmoBc
© Ago _mÌ Zmhr. Ë`m_wio nwZ…nwÝhm Ë`mM àH$maMo Üd{Zn[adV©Z
hmoÊ`mMr àd¥Îmr ^mfoV {XgV Zmhr. Ë`m_wio Üd{Zn[adV©Z kmV hmoV Zmhr. Ë`mMo AZw_mZ H$aVm `oV Zmhr.
5. Üd{Zn[adV©Z ZH$iV KSy>Z `oVo : ~mocUmè`mÀ`m ZH$iV Üd{Zn[adV©Z KSy>Z `oV.o Vo _§X d
gyú_ ñdê$nmV KS>V.o ho ~Xc EH$X_ cjmV `oV ZmhrV Va Vo Iyn H$mimZ§Va OmUdVmV. CXmhaUmW©,
g§ñH¥$V "H$_©'Mo àmH¥$VmV "H$å_' d _amR>rV "H$m_' Ago ê$n EH$X_ KS>cc
o o Zmhr. Va Vo hßË`mhßË`mZo
KS>V.o ho n[adV©Z Ho$ìhm d H$go gwê$ Pmco ho Zo_Ho$nUmZo gm§JUo H$R>rU AgVo. nU Ë`mMo ê$n IynM
nmcQ>ë`mZ§Va _mÌ Ë`mVcm ~Xc OmUdVmo.
6. Üd{Zn[adV©Z AmH$cZj_VoÀ`m _`m©XVo hmoVo : Üd{Zn[adV©Z gyú_ d _§XJVrZo hmoV AgVo
Ë`m_wio gm_m{OH$ EH$Ì ì`dhmamcm Ë`mMm AS>Wim hmoV Zmhr. dU© d Ë`mZo ~Zcocm eãX d Ë`mVyZ
ì`ŠV hmoUmam AW© `mV Z¡g{J©H$ dm H$m`©H$maU g§~Y§ ZgVmo. Ë`m_wio Üd{Zê$n ~Xcco Var Ame` ì`ŠV
H$aÊ`mda Ë`mMm \$magm n[aUm_ hmoV Zmhr. EH$m {nT>rV CÀMmamV gyú_ \$aH$ nS>cm Var EH$X_ ì`dhma
AeŠ` ìhmdm BVH$m Vmo Vrd« ZgVmo. AmH$cZ j_VoÀ`m _`m©XVo M Vo n[adV©Z hmoV.o CXmhaUmW©, ZwH$gmZ
→ ZwgH$mZ, \$mQ>H$ → \$mH$Q>.
7. Üd{Zn[adV©Z àdmhr AgVo : Üd{Zn[adV©ZmVrc ~XcmMo Q>ßno ho EH$gma»`m H$mimMo
AgVmVM Ago Zmhr. nU Üd{Zn[adV©ZmMr JVr _mÌ gVV gwê$M AgVo. àË`oH$ H$mimV Üd{Zn[adV©Z
_mÌ {ZpíMV hmoV OmV AgVo. Ogm H$mi ~XcVmo Vgo ÜdZrhr ~XcVmV. g§ñH¥$V "nÌ_' Mo àmH¥$VmV "nÌ'
hmoÊ`mg OodT>m H$mi cmJcm VodT>mM g§ñH¥$V "KQ>Z'§ Mo àmH¥$VmV "KS>U'§ ho ê$n {gÕ ìhm`cm cmJcm Ago
_mZVm `oUma Zmhr. àË`oH$ à{H«$`ogmR>r cmJUmam doi Oar doJim Agcm Var hr à{H«$`m àdmhrnUo KS>V
AgVo ho _mÌ Iao. hr {H«$`m àdmhr {VVH$sM gmd©{ÌH$ AgVo.
57
3.3.2 Üd{Zn[adV©ZmMr à_wI H$maUo
1. Amig : Amig hm _mUgmV ñd^md{gÕ Agcocm XwJU
©w Amho. eŠ` {VVŠ`m H$_r
n[al_mV OmñVrV OmñV H$m`© gmYÊ`mMm _mUgmMm à`ËZ AgVmo. à`ËZmV H$gya Ho$ë`m_wio ^mfoVrc
eãXm§À`m CÀMmamV \$aH$ nS>Vmo. H$_rV H$_r H$îQ> KoD$Z ~mocÊ`mÀ`m d¥ÎmrVyZ hr à{H«$`m KS>V.o
CXmhaUmW©, "H¥$îUm'Mr "{H$eZ' H$mÝhm hr ê$no `mM àd¥ÎmrVyZ Amcocr {XgVmV. `mM àd¥ÎmrVyZ ^ŠVMo
^JV, ñQ>e
o ZMo Q>e
o Z hmoV.o Ho$di {ó`m, AY©{e{jV _mUgo `m§À`mH$Sy>ZM Ago ê$nm§Va hmoVo Ago Zmhr Va
gd©gm_mÝ`nUo _mUyg Amier Agë`m_wio Vmo An^«îQ> Cƒma H$arV AgVmo. Amigm_wiM
o dmqJ{Ð`o d
ídmg `m§À`m dmnamV {T>cmB© {Z_m©U hmoV.o _J J«hUMo {JamU, ~«hñnVrdmaMo {~ñVadma hmoV.o hm°pñnQ>cMo
BpñnVi hmoV.o Aer eoH$S>mo ê$no _mUgmÀ`m Amier ñd^mdmVyZ {Z_m©U hmoVmV. Q>{o c\$moZMo \$moZ,
Ý`yOnonaMo nona, nmoñQ>H$mS>M
© o H$mS>© Aer ê$no `mM àd¥ÎmrVyZ nwT>o Amcocr AmhoV. `mM Amigmdcoë`m
àd¥ÎmrVyZ Zmdm§Mr N>mQo >r ê$nohr CX`mcm Amcocr AmhoV. CXmhaUmW©, H$_cmH$a - H$_m, aOZrH$m§V - aOy
Aer cKwê$no V`ma hmoVmV. S.T., L.I.C., O.K., USA, P.M.T., U.K., N.C.C. Aer cKwê$no à`ËZ
H$_r H$amdo cmJVmV åhUyZ gmo`rMr dmQ>VmV. H$mhr doim Or^ hmcdyZ g§nUy © dmŠ` ~mocÊ`mMrhr _Zwî`
Q>mimQ>mi H$aVmo Am{U nyU© CÀMma H$aÊ`mEodOr Ho$di EH$m eãXmZo H$m_ ^mJdVmo. ho EH$ EH$ eãX
EoH$Umam _mÌ Ë`mMm nyU© AW© g_OyZ KoV AgVmo. `mV gmo` Amho, gwc^Vm Amho, CÀMmaUgm¡H$`© Amho,
l_ d doi `m§Mrhr ~MV Amho.
2. AZwH$aUmMr AnyUV© m : CÀMmaà{H«$`oÀ`m ~m~VrV EH$ JmoîQ> àH$fm©Zo OmUdVo Vr åhUOo
OJmV {OVŠ`m ì`ŠVr AmhoV {VVŠ`m CƒmanÕVr AmhoV. àË`oH$ ì`ŠVrÀ`m CÀMmamÀ`m cH$~r
{Za{Zamù`m AgVmV. Xwgè`mMo AZwH$aU H$aÊ`m_wi,o ZŠH$c H$aÊ`mÀ`m àd¥Îmr_wio _mUgm§À`m CÀMmamV
\$aH$ nS>Vmo. Zì`mZo ^mfm {eH$VmZm AmnU Xwgè`mÀ`m CÀMmamgmaIo CÀMma H$aÊ`mMr IQ>nQ> ZH$iV
H$aVmo. EaìhrgwÕm Amnë`mcm AmXe© dmQ>Umè`m ì`ŠVrÀ`m cH$~rMo AZwH$aU Ho$co OmVo. nU ho
AZwH$aU hþ~ho ~þ Z Pmë`mZo CÀMmamV \$aH$ nS>VmV d Vo ^mfoV H$m`_ hmoD$Z OmVmV. naH$s` ^mfm
{eH$VmZmhr Ago AZwH$aUmVrc Anwano U Zoh_rM hmoVo d CÀMmamV \$aH$ nS>VmV. CXmhaUmW©, B§JO
« rMo
AZwH$aU H$aÊ`mVyZ cmoZmdcm, VcoJm_, Zoac, ~amoS>m Ago CÀMma _amR>rV ê$T> Pmco qH$dm amO|Ð, Y_]Ð
`m§Mo amqOXa, Yaq_Xa Ago CÀMma hmoD$ cmJco. {~pñH$Q>mMm CÀMma {~ñHw$Q>, A_§JcMo d§Jmi, d°JZMo
dmJrZ, OhmOMo OmO Aer eãXê$no AnyU© AZwH$aU Ho$ë`mZoM Pmcocr AmhoV.
3. AmKmV : CÀMmamV dmOdrnojm OmñV AmKmV {Xcm qH$dm dmOdrnojm OmñV ídmg gmoS>cm
Var eãXmoƒmamV \$aH$ nS>Vmo. {H$Ë`oH$Xm AmKmVmÀ`m ñWmZmV ~Xc Ho$co Var CÀMmamV ~Xc hmoVmV. H²$
M² Q²> V² n² J² S²> X² ~² Aem AënàmU ì`§OZm§À`m CƒmamV Oa AmKmV dmT>dcm qH$dm CÀMma H$aVmZm ídmg
A{YH$ {_gicm Var Ë`mMr I² N²> W²> \²$ K² T²> Y² ^² Aer _hmàmU ì`§OZo hmoD$Z CÀMma ~XcVmV. {edm`
Aem AmKmVmZo eãX CÀMmaÊ`mgmR>r Omo Omoa IMu hmoVmo Vmo Ë`mM eãXmVrc Xwgè`m {ZamKmV Ad`dmÀ`m
CÀMmamV H$_r nS>Vmo Am{U Ë`mMm CÀMma AñnîQ> hmoV.o CÀMma AñnîQ> Pmcm H$s H$Yr H$Yr Ë`m
58
ì`§OZmMm CÀMma Zmhrgm hmoÊ`mH$S>ho r àd¥Îmr hmoV.o CXmhaUmW©, Ho$co, Joco ho CÀMma nydu Ho$cZ², JocZ²
Ago CÀMmaco OmV. hiyhiy "Z²'Mm CÀMma Zmhrgm hmoD$Z Ë`mMo Ho$co-Joco Ago CÀMma EoH$md`mg
{_iVmV.
4. hdm_mZ Am{U ^m¡Jmo{cH$Vm : Am°ñQ>m\° $ `m ^mfmemókmZo hdm_mZ d ^m¡Jmo{cH$Vm `m§Mm
n[aUm_ CÀMmam§da hmoVmo Ago gm§{JVco Amho. g_wÐ{H$Zmè`mcJV amhUmè`m cmoH$m§À`m CÀMmamV Zm{gŠ`
CÀMmam§Mo à_mU A{YH$ AgVo. H$moH$UmVrc cmoH$m§Mo CÀMma {Zamio AgVmV. S>mJ| aH$nmarV amhUmè`m
cmoH$m§Mo CÀMma H$H©$e AgVmV. amZQ>r cmoH$m§Mo CÀMma Oê$arnojm OmñV _moR>o AgVmV. g_erVmoîU
àXoem§V amhUmè`m cmoH$m§À`m CÀMmamV Za_nUm, Jm|S>gnUm AgVmo. A{VW§S> àXoemVrc cmoH$m§À`m
CÀMmamV AZoH$ doim AñnîQ>Vm `oV.o Am`© cmoH$ Omon`ªV W§S> àXoemV amhV hmoVo Vmon`ªV Ë`m§Mo CÀMma
doJio hmoV.o nU X{jUoH$S>o Amë`mZ§Va _mÌ Ë`m§Mo CÀMma ~Xcco. W§S> àXoemV earamVrc CîUVm earamV
amIÊ`mMm AmQ>mHo $mQ> à`ËZ Ho$cm OmVmo. Ë`mMm n[aUm_ åhUyZ CÀMma AñnîQ> Ho$co OmVmV. CcQ> CîU
H${Q>~Y§ mVrc cmoH$ CÀMmamÛmao OmñVrV OmñV CîUVm earam~mhoa Q>mH$V Agë`m_wio Ë`m§À`m CÀMmamV
H$H©$enUm A{YH$ AgVmo. H$mhr ^mJmVrc {d{eîQ> n[apñWVrMm n[aUm_hr cmoH$m§À`m CÀMmamV hmoVmo.
CXmhaUmW©, nmümÎ` XoemVrc cmoH$ n, Q> ho CÀMma AñnîQ> H$aVmV. YmadmS>mVrc ~è`mMem cmoH$m§Zm a,
H$, g ho CÀMma ZrQ> H$aVm `oV ZmhrV. ~§Jmcr cmoH$ "g' EodOr "e' dmnaVmV. ho gd© ^m¡Jmo{cH$Vo_i
w o
hmoV.o AWm©V ^m¡Jmo{cH$Vm d CÀMma `mV H$mhr g§~Y§ AmhoV ho gd©M ^mfmemókm§Zm _mÝ` Zmhr.
5. dmqJ{Ð`mVrc Xmof : CÀMmamgmR>r _wImVrc Or B§{Ð`o dmnacr OmVmV Ë`mVrc EImÚm
B§{Ð`mV ~marH$gm Oar Xmof Agcm Var CÀMmamV \$aH$ nS>Vmo. "H$' ~Ôc "V', "a' ~Ôc "`' qH$dm "g'
~Ôc "e' Ago CÀMma AZoH$Xm Pmcoco {XgVmV. _J "à^mH$a'Mo n~mH$a Ago hmoV.o ZmH$ Q>mM
o ë`m_wio
Zm{gŠ`CÀMmamV \$aH$ hmoVmo. Kgm ~gë`mda CÀMma ~XcVmV. AmoR> VwQ>cm AgUo qH$dm KemV,
\w$ß\w$gmV, ñda`§ÌUoV Xmof AgUo, Or^ OS> AgUo Aem B§{Ð` Xmofm§_i
w o CÀMmamV ~Xc hmoVmo.
6. ldU|{Ð`mVrc Xmof : ldUmgmR>r Or H$U]{Ð`o dmnacr OmVmV Ë`m_Ü`o WmoS>m Oar Xmof
Agoc Va ldUm_Ü`o AS>MU {Z_m©U hmoV.o ÜdZrMo ldU H$U]{Ð`mVrc JwV§ mJwV§ rÀ`m Ad`dm§H$Sy>Z hmoV
AgVo. Ë`m_wio ldU `mo½`[aË`m hmoÊ`mgmR>r gd© Ad`d Xmofa{hV AgmdoM cmJVmV. AÝ`Wm ZrQ> Z EoH$y
Amë`mZo MwH$sMm eãX EoH$y Z VgoM eãXmoÀMma Ho$co OmÊ`mMr eŠ`Vm AgVo.
7. gm_m{OH$ Mmcr[aVr qH$dm nÕVr : g_mOmV H$mhr {d{eîQ> MmcrarVr AgVmV. CXmhaUmW©,
c½Z Pmë`mZ§Va H$mhr g_mOmV {ó`m§À`m ZmH$m§V _moR>_moR>çm ZWr AS>H${dë`m OmVmV. Ë`m ZWr AmoR>md§ a
gVV AmoPo ~ZyZ amhVmV. Ë`m_wio Ë`m§À`m AmoîR>ç CÀMmamV \$aH$ nS>Vmo. H$mhr Am{Xdmgr g_mOmV
_wctMr _mZ C§M hmoÊ`mgmR>r YmVyMr gar chmZnUrM KmVcr OmVo. Ë`m_wio Kgm, ñda`§Ì `mda Xm~
nS>cm OmVmo Am{U CÀMma ~XcVmV. "`mAmo' `m Am{Xdmgr O_mVrV c½ZmZ§Va {ó`m§À`m AmoR>mAmS> OmS>
cmH$S>mMm VwH$S>m R>do Ê`mMr nÕV Amho. Ë`m_wio Ë`m§À`m ^mfoVZy "\$' gmaIm CÀMma ZmhrgmM Pmcocm
59
Amho. _yc àW_V… {ó`m§À`mÛmam ^mfm {eH$V Agë`m_wio {ó`m§À`m CÀMmam§Mm n[aUm_ g§nU
y ©
g_mOmÀ`m CÀMmaà{H«$`oda hmoVmo. H$mhr amZQ>r O_mVrV _Ú àmeZmgma»`m àWm ê$T> AmhoV Ë`m_wiho r
Ë`m§À`m CÀMmam§da Ë`mMo n[aUm_ Pmcoco {XgVmV.
8. {^ÝZ ^m{fH$ g§~Y§ : {^ÝZ ^mfm ~mocUmè`m cmoH$m§À`m g§nH$m©V Amë`mZo CÀMma ~XcVmV.
nU ho ê$nm§Va ^mfoÀ`m ~mø ñdê$nmVM hmoV.o gahÔrda qH$dm gr_màXoemV hr {H«$`m OmñV AgVo.
gr_m^mJmVrc cmoH$m§À`m CÀMmam§da Ago n[aUm_ hmoD$Z {_l ^mfm OÝ_mcm `oVo d gr_m^mJmVrc
cmoH$m§Mo CÀMma ~XcVmV. amOH$s` CËnmVm_wio qH$dm XwîH$mimgma»`m AmnÎmt_wio AZoH$ _amR>r Hw$Qw>~§ o
H$Zm©Q>H$ qH$dm Am§Y« àXoemV Jocr. Ë`m§Zr _amR>r ^mfoV {H$VrVar eãX d eãXà`moJ VoWrc ñWm{ZH$
^mfoVZy Ë`mVrc CÀMmamg{hV AmUco. CXmhaUmW©, H$mcdU, Jm|Yi, AmÊUm, Amßnm, AmS>, Eocå_m,
n¡cå_m, {MaJyQ> BË`mXr AZoH$ eãX CÀMmamVrc ^oXm§gh _amR>rV pñWamdco. Jmoì`mV nmoVJ©w rOm§Zr Amncr
dgmhV Ho$cr Am{U _amR>rV H$mS>Vgy , cdmX, ZmVmi, nmd, {~ñHw$Q>, gm~U BË`mXr eãXm§Mr XoUJr
Ë`m§À`m d¡{eîQ>çnyU© CÀMmamg{hV {Xcr.
AcrH$S>o _amR>rMm B§JO
« rer Omo g§~Y§ Amcocm Amho Ë`mVyZ AZoH$ _amR>r CÀMma ~Xcco AmhoV.
CXmhaUmW©, _w~§ B© - ~m°å~o, nwUo - nyZm, doéi - Ecmoam. _wpñc_m§À`m ghdmgm_wio AZoH$ CXy© eãX
CXmhaUmW©, nm`O_m, XwH$mZ, {H$Vm~, VŠ`m BË`mXr Va B§JO
« rVrc hm°H$s, Q>{o Zg, H$moQ>,© H$coŠQ>a BË`mXr
eãX AmnU CÀMmamV \$aH$ H$ê$Z ñdrH$maco AmhoV.
9. dJ©{gÕm§V : àma§^r c°{Q>ZMo {dX½Y dm ZmJa c°{Q>Z Am{U J«m_rU dm IoS>di c°{Q>Z Ago XmoZ
à^oX hmoV.o {dX½Y ^mfm hr g_mOmVrc CÀM dJm©Mr ~mocr hmoVr, Va IoS>di hr Xwæ`_ XOm©Mr ~mocr
hmoVr. CÀM dJm©À`m ~mocr øm H$_r n[adV©Zerc AgVmV, Va {ZåZñVamdarc dJm©À`m ~mocr n[adV©Zerc
AgVmV. `m {gÕm§VmMm àË`` AmnUmg g§ñH¥$V d àmH¥$V ^mfm§À`m g§X^m©V `oVmo. VgoM ehar d J«m_rU
_amR>r ^mfm `m AWm©Zo à_mU ^mfm d àmXo{eH$ ~mocr^mfm `m ñdê$nmV {dIwacr Jocr Amho. AmnU ehar
ì`ŠVr åhUyZ gyÌ, `§Ì_§Ì, ewH$« dma Agm à_mU CëcoI H$ê$, _mÌ IoS>çmVrc ì`ŠVr gwVa, O§Va_§Va,
ewŠHw$adma Agm àmXo{eH$ ~mocrV CëcoI H$aVrc. dJ© {gÕm§VmZo ^m{fH$ n[adV©ZmMr \$clwVr ñnîQ> hmoV
Agcr Var Ë`m_mJrc àoaUm qH$dm à{H«$`m `mda \$magm àH$me nS>V Zmhr, Ago {XgVo.
10. cmoH$^«_ : gm§ñH¥${VH$-gm_m{OH$ ÑîQ>rZo ^m{fH$mÀ`m ~wÕrcm Z nQ>Umè`m H$mhr H$ënZm,
g_O AgVmV. Ë`m§Zm VS>m OmB©c Aem àH$maMo CÀMma Z H$aÊ`mMr ^m{fH$m§À`m g_yh_ZmMr BÀN>m
AgVo. Ë`m_wio ^m{fH$ g_yh Aem eãXmÀ`m _yi CƒmamV \$aH$ H$aVmV. Ë`mVyZ XoIrc ñdZn[adV©Z
KS>V AgVo. CXmhaUmW© Jmo~rMo H$mo~r Ago n[adV©Z Jmo~rVrc "Jmo' eãX XodVmXe©H$, Jm`Xe©H$ Amho
åhUyZ KS>c.o
11. {OV-OoVo g§~Y§ : EH$m amîQ´>mZo Xwgè`m amîQ´>mda _mohr_ H$ê$Z {dO` {_i{dcm åhUOo Ë`m
{dO`m~amo~a amîQ´>mMr ^mfm, Ë`m ^mfoVrc CÀMma, qOH$coë`m amîQ´>mÀ`m ^mfoda Amê$T> hmoD$Z _yi
60
CÀMma ~XcVmV. `wamonr` amo_Z amOdQ> Zmhrer Pmë`mda O_©Z ^mfoV {H$VrVar \$aH$ Pmco AmhoV.
_amR>r ^mfoMm B{Vhmg nmhVm AmOn`ªVÀ`m B{VhmgmV {H$VrVar amOH$s` pñWË`§Vao Pmcr AmhoV.
Ë`m_wiho r _amR>rÀ`m CÀMmam§V \$aH$ nS>cc
o o {XgVmV. ^maVmda B§JO
« m§Zr XrS>eo df} amÁ` Ho$co Ë`m_wio
`oWrc nwU,o _w~§ B© Aem eham§Mr Zmdo nyZm, ~m°å~o Aer Pmcr.
12. Amhma : AmhmaewÕrda CÀMmaewÕr Adc§~Zy AgVo. Amhma hm CÀMmaà{H«$`oV _hÎdmMm
^mJ Amho. AÝZm_wio CÀMma ~XcVmV. {d{eîQ> OmVr, dJmªMo CÀMma {d{eîQ> nÕVrZo hmoVmV `mMo H$maU
Amhma hoM Amho. gmpÎdH$, amOg, Vm_gr Amhmamà_mUo Amnco CÀMma ewÕ dm AewÕ hmoVmV. Á`m§Mm
Amhma gmpÎdH$ AgVmo Ë`m§Mo CÀMma ñnîQ> d H$_r n[adV©Zerc Ago `Wm_yc AgVmV. AmhmamMm
n[aUm_ d¥Îmrda hmoV AgVmo. Ë`m_wio dU© VoM, CÀMmamMr gmYZohr VrM nU {Za{Zamù`m dJm©Vrc
CÀMmanÕVr {Za{Zamir Agcocr {XgVo. Vm_gr AmhmamÀ`m d _Únr cmoH$m§À`m ^mfm Añ\w$Q>mÀo MmarV d
A{YH$ n[adV©Zerc AgVmV. AWm©V CÀMmamVrc ho \$aH$ AË`§V gyú_ Agco Var Vo H$mZm§Zm OmUdVmV.
Vgo nm{hco Va ^mfmemómcm ewÕ dm AewÕ ^mfm hm àH$ma _mÝ` Zgcm Var _yiMo CÀMma Amhma
{^ÝZVo_i
w o ~XcVmV ho Iao Amho.
13. CÀMmagm¡H$`© : ^mfoH$S>o n[adV©ZmMo VÎd AgVo, Va ^m{fH$mH$S>o gwc^rH$aUmMo VÎd AgVo.
n[anyU© CÀMma H$aÊ`mMr _mUgmMr ñdm^m{dH$ àd¥Îmr Zmhr. H$Yr H$Yr Ë`mcm {VVH$mgm doihr ZgVmo.
^mfoH$S>o Vmo Ho$di gmYZ åhUyZ nmhV AgVmo. H$_rV H$_r l_ d doi KoD$Z eãXm§Mm CÀMma H$ê$Z
Amnco H$m_ gmYÊ`mMm Vmo à`ËZ H$aVmo. _aUgmnojVo_i
w o Ë`m§À`m OJÊ`mcm J{V_mZVm Amcocr AgVo.
_Z…pñWVr, ì`dgm`, H$m`©, AZwH$aU `m_wio Vmo KmB©JXuV AgVmo. Ë`m_wio Vmo ^mfoMm dmna AOmUVonUr
H$aVmo. `m Ë`mÀ`m CÀMmagm¡H$`m©À`m JwUm_wio AZoH$ eãXmMo _yi CÀMma Ë`mÀ`mhr ZH$iV ~XcV
OmVmV. ^mfoÀ`m ñdZn[adV©ZmÀ`m ~m~V CÀMmagm¡H$`© qH$dm CÀMmamMo gwc^rH$aU ho H$maU A{Ve`
_hÎdmMo, H|$ÐdVu R>aVo. Zo\$m, Z°H$, ES²>g, ZmQ>m,o Am`.Q>r.Am`., Eg.Q>r. `mgmaIr g§{jßV ê$no
CÀMmagm¡H$`mªVZy M `oVmV. Ë`mM~amo~a ~ado > ~d}, Iwano > Iwn,} dmaH$ar > dmH©$ar, ì`mH$aU > ì`mH«$U,
^aVr > ^Vu, dmnê$Z > dmàyZ, CîQ>m > C{eQ>m, ^«mV¥ > ^mD$, ^mB© BË`mXr eãX AgoM AmhoV.
14. CƒmaerK«Vm : AZoH$doim KmB©À`m àg§Jr, JS>~S>-Jm|Yicoë`m _Z…pñWVrV qH$dm ^mdZoÀ`m
^amV AmnU eãXmMm CÀMma erK«VZo o H$aVmo. Ë`m_wio Ë`m eãXm§Vrc EImXm ÜdZr Ë`mÀ`mhr ZH$iV
CÀMmamd`mMm amhÿZ OmVmo. CXmhaUmW©, _hmamO > åhmamO. {deofV… Am¡fY {dH«$o Vo, d¥ÎmnÌ {dH«$o Vo,
^Q>Or, chmZ _yc, ~gñQ>e
o Zdarc CX²KmofH$ `m§À`m ^m{fH$ CÀMmaUmV Aer erK«Vm AgVo. _mgo
{dH$Umè`m H$mo{iUr, Mma n¡go A{YH$ {_imdo åhUyZ hþ‚mV KmcUmao h_mc, c½ZKQ>H$o Mr doi gm§^miÊ`mMm
à`ËZ H$aUmam nwamo{hV, ~g H§$S>Šo Q>a BË`mXr ì`dgm` H$aUmao ^m{fH$ A{Ve` KmB©V AgVmV. Ë`m_wio
Aem ì`dgm`mZwgmahr Ë`m Ë`m ^m{fH$m§H$Sy>Z ZH$iV H$mhr eãXmoÀMmam§Mr ga{_gi hmoD$Z Ë`m§Mo CÀMma
{^ÝZ hmoVmV.
61
15. AkmZ : ^m{fH$m§nH¡ $s ~hþg»§ ` dJ© A{e{jV AgVmo. AZwH$aUmVyZ àmßV Pmcoë`m Ë`mÀ`m
àW_ ^mfo~Ôc Ë`mcm à{ejU {Xcoco ZgVo. Vmo AkmZr AgVmo. Ho$di AkmZm_wio H$mhr eãXm§Mo CÀMma
_wimV AmhoV Vgo Ë`mcm MmoInUo CÀMmaVm `oV ZmhrV. Ë`m_wio eãXm§Vrc H$mhr CÀMmamMo-ñdZm§Mo
Ë`mÀ`mH$Sy>Z n[adV©Z hmoV.o CXmhaUmW©, Y_© > Yå_, H$_© > H$m_, hñV > hmV, H$U© > H$mZ BË`mXr.
16. gmÑí`Vm : ^m{fH$mcm ^mfm àmßV Pmcr H$s, Ë`m ^mfoMo {ejU KoÊ`mnydu qH$dm {ejU
{_imë`mda MwH$y Z AZdYmZmZo Vmo EImÚm eãXmMm CÀMma, Ë`mcm kmV Agcoë`m Xwgè`m eãXm§à_mUo
H$aVmo. Ë`mVyZM ^m{fH$ n[adV©Z KS>V OmVo. CXmhaUmW©, JmB© > Jm`m ho ê$n ~mB© > ~m`m `mà_mUo
~Zcoco Amho.
3.3.3 Üd{Zn[adV©ZmMo àH$ma
Üd{Zn[adV©Z darcn¡H$s H$moUË`mhr EH$mM H$maUmZo KS>Vo Ago Zmhr Va `m AZoH$ H$maUm§nH¡ $s H$mhr
H$maUo EH$Ì Amë`m_wio CÀMmamV hiyhiy ~Xc hmoV H$mcm§VamZo CÀMma ~Xccoco OmUdVmV. CÀMmamV
ho Oo \$aH$ nS>VmV Vo XmoZ àH$mam§Zr nS>VmV.
{Zanoj : `m àH$mamVrc CÀMmamVrc \$aH$ H$emdahr Adc§~Zy ZgVmV. Z¡g{J©H$[aË`m H$miàdmhmV
^mfo_Ü`o Oo ~Xc hmoV OmVmV Ë`mM~amo~a CÀMmahr ~XcVmV. H$mc_mZmà_mUo EImXr gOrd JmoîQ> Oer
~XcVo VgoM ^mfmhr ~XcVo d CÀMmahr ~XcVmV. ho ~XcUo ñdm^m{dH$ AgVo. Ë`mcm {Zanoj
CÀMmaà{H«$`m Ago åhUVmV.
gmnoj : `m àH$mamV _mÌ Oo \$aH$ hmoVmV Vo H$emda Var Adc§~Zy AgVmV. CÀMmamV hmoUmè`m
~XcmMo dU©Z H$aVmZm H$mhs nm[a^m{fH$ g§km dmnaë`m OmVmV. CXmhaUmW©, B, C, F$, c¥ `m§À`m EodOr
Ooìhm E, Amo, Aa², Ac² Agm ~Xc hmoVmo Voìhm Ë`mg JwU Ago Zmd Amho. Ogo qgXwa-e|Xay , {_WwZ-_ohUÿ ,
nwñVH$-nmoWr, VwS§ >-Vm|S>, ewS§ >-gm|S>, qnS>-n|S> BË`mXr Ooìhm A, B, C, F$, c¥ `m§À`m EodOr "Am, Eo,
Am¡, Ama, Amc² Agm ~Xc hmoVmo Voìhm Ë`mg d¥Õr hmoUo Ago Zmd Amho. CXmhaUmW©, Ogo _{hfr-åh¡g,
~crdX© - ~¡c, _{cZ-_¡c BË`mXr. Ooìhm `², a², c², d² `m§À`mEodOr B, C, F$, c¥ `oVmV Voìhm Ë`mg
g§àgmaU Ago Zmd Amho. CXmhaUmW©, ì`§OZ-qdPU, ì`§J-q~J, {ÛJwUm-XwUm, {Ûàha-Xwnma BË`mXr.
1. ñdZmcmon : _amR>rVrc A§Ë` AZwÀMm[aV AZwñdmam§Mo qH$dm ñdam§Mo CƒmaU H$Yr H$mir Ho$co
OmV Ago nU H$Yr H$Yr eãXmVrc AmKmV H$_r OmñV Ho$ë`mZo qH$dm eãXmÀ`m CÀMmamH$S>o OmUrdnydH© $
cj Z {Xë`m_wio H$Yr eodQ>Mm ñda, AZwZm{gH$ qH$dm A§Ë` ì`§OZ cmon nmdVo. Ë`mg A§Ë`ñdZcmon
åhUVmV. CXmhaUmW©, _mZg-_Z, nm`g-n`, OJV-OJ, M§Ð_m-M§Ð, _ycH$-_yi. H$Yr H$Yr _Ü`
ñda qH$dm ì`§OZ cwßV hmoV.o CXmhaUmW©, Xw½Y-XyY, loîR> - eoR>, Á`oîR> - OoR>. H$Yr H$Yr AmXr ñda
qH$dm ì`§OZ cwßV hmoV.o CXmhaUmW©, ñWmcr → Wmir, ñWmZ → R>mU.
2. AmÚñdZmJ_ : H$Yr H$Yr g§`Šw V dUm©Mm Cƒma gwc^ ìhmdm åhUyZ EImXm ñda CÀMmamV
{_gicm OmVmo. `mg ñdZmJ_ Ago åhUVmV ñdZmcmonmÀ`m ~amo~a CcQ>m Agm hm àH$ma Amho. H$Yr hm
62
ñdZ eãXmÀ`m AmYr KmVcm OmVmo `mcm AmÚñdZmJ_ Ago åhUVmV. CXmhaUmW©, ñH«$y -BñH«$y , ñHy$cBñHy$c, ñZmZ-BñZmZ, ór-AñVwar, ñQ>m-o BñQ>mo BË`mXr
3. _Ü`ñdZmJ_ : H$Yr hm ñdZ eãXmÀ`m _Ü`oM `oVmo. `mcm _Ü`ñdZmJ_ Ago åhUVmV.
CXmhaUmW©, aŠV-aJV, ^ŠV-^JV, ñdU©-gwdU© BË`mXr.
4. A§Ë`ñdZmJ_ : H$Yr H$Yr CÀMma gwc^ H$aÊ`mgmR>r eãXmÀ`m eodQ>r ñdZ KmcyZ CÀMma
cm§~dco OmVmV. `mcm A§Ë`ñdZmJ_ Ago åhUVmV. CXmhaUmW©, H$_c-H$_co, ~mi-~mim BË`mXr.
5. g_mZñdZcmon : {H$Ë`oH$ doim eãXmV EH$M ñdZ XmoZXm Amcm Va gwc^rH$aUmÀ`m Z¡g{J©H$
d¥ÎmrZwgma dUm©Mm XmoZXm CÀMma H$aÊ`mnojm Ë`m XmoZ dUmªMm EH$M dU© dm ñdZ H$aÊ`mH$S>o àd¥Îmr AgVo.
Ë`mcm g_mZñdZcmon Ago Zmd Amho. CXmhaUmW©, ñdJ© + J§Jm = ñdJªJm, ZmH$ + H$Q>m = ZH$Q>m, Zd
+ dam = Zdam, Jwao + amIr = JwamIr, CXmhaUmW©, Ana+amÌ = AnamÌ.
6. gm{ÞÜ` n[aUm_ : eãXmVrc {Za{Zamio dU© EH$_oH$m§À`m gm{ÞÜ`mZoM CÀMmaco OmVmV. Vo
CÀMmaVmZm Ë`m§À`m CÀMmam§Mm n[aUm_ eoOmaÀ`m dUmªÀ`m CÀMmam§da hmoVmo. hm n[aUm_ XmoZ àH$mam§Zr
hmoVmo. n{hë`m àH$mamV XmoZhr dUmªMm EH$ dU© hmoD$Z n{hcm dU© {ÛÎm hmoVmo. CXmhaUmW©, _wŠV - _wŠH$,
ì`mK« - d½Y - dmK, nŠd-nŠH$ - nŠH$m, amÌr - aÎmr - amV. Xwgè`m àH$mamV XmoÝhr dU© EH$ hmoD$Z
Xwgam dU© {ÛÎm hmoVmo. CXmhaUmW©, VßV - VÎm - Vmn, gßV - gÎm - gmV, Xw½Y - XwÜY - XyY.
7. ñdZ{dn`©` / ñdZì`Ë`mg : ñdZ{dn`©` hr CÀMmaà{H«$`oVrc EH$ J§_Vera JmoîQ> Amho.
AmnU Ooìhm EImÚm eãXmMm CÀMma H$aVmo Voìhm Amnë`m CƒmamgmR>r dmnaë`m OmUmè`m B§{Ð`m§da
Amncm Vm~m AgVmo. nU H$mhr {d{eîQ> CÀMma gmVË`mZo EH$mnwT>o EH$ `oV am{hco Va Amnë`mcm Vo dU©
CÀMmaVm `oV ZmhrV. `oWo {ZgJm©nTw >o Amncr B§{Ð`o Xw~ir nS>VmV Am{U Amnë`m eãXmoÀMmam§Mr KgaJwS§ >r
hmoV.o Aem doir H$Yr H$Yr n{hë`m dUm©Mm CÀMma Xwgè`mÀ`m OmJr `oVmo d Xwgè`m dUm©Mm CÀMma
n{hë`mÀ`m OmJr `oVmo. åhUOoM dU© AWdm ñdZ CÀMmam§Mr OmJm ~XcVmV. Ë`m§Mr CÀMmamÀ`m doir
AXcm~Xc hmoV.o `m à{H«$`og ñdZ{dn`©` qH$dm ñdZì`Ë`mg Ago åhUVmV. chmZnUr Ioicm OmUmam
Ajam§À`m AXcm~XcrMm Ioi CXmhaUmW©, "H$mimam_ Jmoamam_', "MQ>Bc
© m Q>mMUr Q>mM
o cr' qH$dm
"H$ÀMm nmnS> nŠH$m nmnS>' hr eãXmdcr KmB©KmB©Zo åhUVmZm eãXm§Mr hmoUmar hmñ`mñnX KgaJwS§ >r hm
ñdZ{dn`©`mMm àH$ma Amho. Aer ñdZmMr AXcm~Xc hmoD$Z H$mhr CÀMma _amR>rV ê$T> Pmco AmhoV.
CXmhaUmW©, {MH$Q>U-o {MQ>H$>U,o S>mHo $go-S>mgo Ho$, H$S>dgm-H$dS>gm, \$mH$Q>-\$mQ>H$, ImH$-H$mI, ~ZmagdmamUgr, {VcH$-{Q>H$cm.
8. _mÌm^oX : `m àH$mamV H$mhr èhñd ñdam§Mm XrK© Va H$mhr XrK© ñdam§Mm èhñd CÀMma Ho$cm
OmVmo. èhñdmMm XrK© CÀMma Ho$ë`m_wio c‚mm-cmO, nwÌ-nyV, AÚ-AmO, {Oìhm-Or^, H§$Q>H$-H$mQ>m
Ago CÀMma ê$T> Pmco Va XrK©Mm èhñd CÀMma Ho$ë`m_wio Zma§Jr-Zda§Jr, Am^ra-Am{ha, dmZa-~§Xa
BË`mXr CÀMma ê$T> Pmco AmhoV.
63
9. KmofrH$aU : `m àH$mamV H$mhr AKmof ÜdZr dm ñdZ Kmof hmoVmV. CXmhaUmW©, gH$cgJio, àH$Q>-àJQ>, _H$a-_Ja, emH$-gmJ, H§$H$U-H§$JZ, eVr-gXr, H$mH$-H$mJ BË`mXr.
10. AKmofrH$aU : KmofrH$aUmÀ`m ~amo~a CcQ>m àH$ma `oWo Amho. `m àH$mam§V H$mhr KmofÜdZr
dm ñdZ AKmof hmoVmV. CXmhaUmW©, AmXX-AmXV, _XX-_XV, _Ja-_H$a, _oK-_oI BË`mXr.
11. A{VewÕr : _Zwî` ñd^mdmMr nmaI H$aUo AdKS> Amho. gd©gm_mÝ`nUo Ago åhQ>co OmVo
H$s AdKS> CÀMma gmono Ho$co OmVmV. nU `m àd¥Îmrghr AndmX AmhoV. à{VîR>m XmI{dÊ`mgmR>r H$mhr
doim gmono CÀMmahr AdKS> Ho$co OmVmV. CXmhaUmW©, XwîQ>-ÐþîQ>, e§H$a-e§Ia, H§$Xrc-I§Xrc,
{nemM-{nemÀM, g§KQ>Z-g§KîQ>Z, Am°{\$g-hm°nrg, ~°[añQ>a-~°{cñQ>a, _moR>no Um-_hÎmVm BË`mXr.
12. Xwîà`moJ : H$mhr doim hoQ>miUr H$aÊ`mÀ`m àH$mamVyZ Xwîà`moJmMr {Z{_©Vr hmoV.o CXmhaUmW©,
~m_U, `oS>nQ> Ago eãX `oVmV. na^mfoVrc eãX CÀMmaVmZmhr MwH$sMo CÀMma Ho$co OmVmV d Xwîà`moJmMr
{Z{_©Vr hmoV.o CXmhaUmW©, B§JO
« rVrc H$mhr eãX Ogo Bco{ŠQ´>H$ - {dcoŠQ>ar, B§OŠo eZ - qdOoŠeZ,
Q>mB_-Q>m{`_, BcoŠeZ-{dcrŠeZ, H§$S>ŠQ>a-H§$S>çmŠQ>a BË`mXr.
13. gÑeVm : ^m{fH$ n[adV©Zm_Ü`o gÑeVm dm gmå` ho H$maU gd©M ^mfm§_Ü`o OmUdVo. gÑeVm
^mfoÀ`m gd©M nmVù`mda H$m`©aV AgVo. _amR>rV órqcJr ì`§OZmÝV eãXm§Mo AZoH$dMZ AmH$mamÝV
qH$dm B©H$mamÝV hmoV AgVo. qMMm, JwO§ m, Vmam Agm EH$ JQ> Va {d{har, ImUr, JmR>r Agm Xwgam JQ> hmo`.
åhUOo _moQ>ma, gm`H$c `mgmaIo eãX gÑeVoZo Xwgè`m JQ>mV OmD$Z Ë`m§Mo AZoH$dMZ _moQ>mar, gm`H$cr
Ago hmoV.o _maUo, H$aUo `m {H«$`m§À`m AmYmao AZoH$ gÑe dmH²$àMma _amR>rV ê$T> Pmco.
CXmhaUmW©; Xm§S>r, S>mi
o m, cmB©Z, PQ>H$m, B§àe
o Z, ~H$am... _maUo.
[aPëQ>, Q´>m`, goc~o Qo« >, {gcoŠQ>, Am°\$a, X§Jm... H$aUo.
JS>JS>mQ>, KUKUmQ>, Oi\$imQ> `mgma»`m eãXm§V Üd{ZgmÑí` Amho. n`©dj
o H$, g§KQ>H$, {ZXoeH$,
AYrjH$, dmhH$ `mgma»`m eãXm§V ê$nJUgmÑí` Amho. gßQ>~| a, Zmoìh|~a, {S>g~| a `mVrc AZwZm{gŠ`
gmå` AmŠQ>m~o a `m eãXmV `oD$Z "Am°ŠQ>m~| a' Ago ê$n ~ZVo.
14. {dgÑerH$aU : hr à{H«$`m ^mfm CÀMmamV \$ma VwaiH$ à_mUmV d H$mhr eãXm§VM H$m`©aV
Amho. CXmhaUmW©, _wH$§w X > _Hw$§ X, Zynaw > Zonaw , _¥Ë`y > _«Ëw `w > _¥Ë`, _wH$w Q> > _Hw$Q> BË`mXr. `m
n[adV©Zmg Ë`mÀ`m VwaiH$ à_mUm_wio {Z`_mVrV ÜdZr dm ñdZn[adV©Z Agohr åhUVmV.
15. EH$ñdZrH$aU : `m àH$mam_Ü`o ì`§OZ`w½_mMo Ho$dc ì`§OZmV dm g§`Šw V ñdamMo Ho$dc ñdamV
n[adV©Z hmoV.o `mg EH$ñdZrH$aU Aer g§km Amho. g§ñH¥$V Eo, Am¡ `m g§`Šw V ñdam§Mo nmcr_Ü`o AZwH$« _o
E, Amo Ago n[adV©Z Pmco. CXmhaUmW©, EoamdU > EamdU, H¡$cmg > Ho$cmg, d¡Xho > dohXo , Jm¡a > Jmoa,
_m¡Z > _moZ, Am¡ag > Amoag.
64
3.4 eãXmW© d {Q>nm
l
l
l
l
l
l
l
l
l
l
ñda : dU©_mcoVrc A, Am nmgyZ Amo, Am¡ n`ªVÀ`m dUmªZm "ñda' Ago åhUVmV. ñdam§Mm CÀMma
hmoV AgVmZm AmoR>mÀ§ `m qH$dm {O^oÀ`m {d{dY hmcMmcr hmoVmV nU AmoR>mM
§ m qH$dm {O^oÀ`m
H$moUË`mhr ^mJmMm _wImVrc H$moUË`mhr Ad`dmer ñne© Z hmoVm _wImdmQ>o Omo ÜdZr ~mhoa nS>Vmo
Ë`m§Zm ñda Ago åhUVmV. ñdamoÀMmamMo doir hdoMm _mJ© AS>{dcocm ZgVmo. ñda åhUOo ZwgVo gya.
ì`§OZ : _amR>r dU©_mcoVrc H²$, I², J² nmgyZ h², i² n`ªVMo dU© Ago AmhoV H$s Ë`m§Mm CÀMma
ñdV§ÌnUo H$aVm `oV Zmhr. `m dUmªMm CÀMma nyU© H$aÊ`mgmR>r eodQ>r "A' `m ñdamMo gmhmæ` ¿`mdo
cmJVo. Aem dUmªZm "ì`§OZo' Ago åhUVmV. ì`§OZo AnyU© CÀMmam§Mr AmhoV. Vr nyU© hmoÊ`mg
ñdamMr _XV ¿`mdr cmJVo. ì`§OZmMm CÀMma H$aVmZm hdoMm _mJ© dmqJ{Ð`m§À`m gmhmæ`mZo
AS>{dcm OmVmo.
èhñd ñda : `m§Mm CÀMma H$am`cm doi H$_r cmJVmo åhUyZ Ë`m§Zm èhñd ñda åhUVmV.
XrK© ñda : `m§Mm CÀMma H$am`cm doi A{YH$ cmJVmo. åhUOoM `m§Mm CÀMma cm§~Q> AgVmo åhUyZ
Ë`m§Zm XrK© ñda åhUVmV.
_mÌm : èhñd d XrK© ho ñdam§Mo àH$ma CÀMma H$amd`mg cmJUmè`m H$mcmdYrdê$Z R>a{dVmV.
Ë`m§ZmM "_mÌm' Ago åhUVmV. èhñd ñda CÀMmaÊ`mg Omo doi cmJVmo Ë`mMr EH$ _mÌ d XrK© dm
g§`Šw V ñdam§À`m XmoZ _mÌm _mZVmV.
AZwZm{gH$ : Á`m dUmªMm CÀMma Zm{gHo$VyZ åhUOoM ZmH$mVyZ hmoVmo, Ë`m§Zm AZwZm{gH$ dU©
åhUVmV CXmhaUmW©, L²>, Äm, U², Z², _² BË`mXr.
_hmàmU ì`§OZ : "h' `m dUm©Mm CÀMma H$aVmZm \w$â\w$gmVrc hdm Vm|S>mdmQ>o OmoamZo \o$H$cr OmVo.
åhUyZ `mcm _hmàmU Ago åhUVmV. I², K², N²>, P², R²>, T²>, W², Y², \²$, ^², e², f², g² `m dUm©V h²
`m CƒmamMr N>Q>m Agë`m_wio `m ì`§OZm§Zm _hmàmU ì`§OZo åhUVmV.
AënàmU ì`§OZ : darc _hmàmU ì`§OZo gmoS>y Z BVa ì`§OZm§Zm AënàmU ì`§OZo åhUVmV _mÌ
"i²' hm ñdV§Ì dU© _mZcm OmVmo. AënàmU ì`§OZo CÀMmaVmZm _hmàmU ì`§OZmà_mUo hdm OmoamV
~mhoa \o$H$cr OmV Zmhr.
Kmof dU© : gd© ñda d H²$ M² Q²> V² n² dJm©Vrc eodQ>Mr VrZ ì`§OZo Am{U `² a² c² d² h² i² `m§Zm ZmX
qH$dm Kmof dU© Ago åhUVmV. ho _¥Xy dU© AgVmV.
AKmof dU© : H²$ M² Q²> V² n² `m dJmªVrc n{hcr XmoZ ì`§OZo åhUOoM ídmg qH$dm AKmof dU© hmo`.
ho H$R>mao dU© AgVmV.
65
3.5 ñd`§AÜ``ZmgmR>r àíZ d CÎmao
`mo½` n`m©` {ZdS>m.
1. Üd{Zn[adV©Z H$go hmoV AgVo ?
(OcX/_Ü`_JVrZo/_§XJVrZo)
2. ^mfoÀ`m n[adV©ZmMo ñdê$n H$go AgVo ?
(EHo$ar/Xwhoar/~hþ{dY)
3. Üd{Zn[adV©ZmMo {Z`_ _m§S>Ê`mMr nÕV H$moUr gwê$ Ho$cr ?
(\$m°BS>/{H«$ñQ>`mZ amñH$/`mH$mon J«r_)
4. eãXm§Mr cKwê$no _mUgmÀ`m H$moUË`m àd¥ÎmrVyZ hmoVmV ?
(AZwH$aU/Amig/gm§ñH¥${VH$ {dH$mg)
5. CÀMmamÀ`m doir ñdZ Amncr OmJm AmnmngmV ~XcVmV `m à{H«$`og H$m` åhUVmV ?
(ñdZ{dn`©`/dU©cmon/gÑerH$aU)
CÎmao : 1) _§XJVrZo 2) Xwhao r 3) `mH$mo~ J«r_ 4) Amig 5) ñdZ{dn`©`
XrKm}Îmar àíZ
1. Üd{Zn[adV©Z åhUOo H$m` Vo gm§JZy Üd{Zn[adV©ZmMo {deof {chm.
CÎma : àmñVm{dH$ : ^mfm {ZË` n[adV©Zerc AgVo. n[adV©Z hm g¥îQ>rMm {Z`_ Amho.
n[adV©ZmÀ`m `m {Z`_m§VZy ^mfmhr gwQ>cc
o r Zmhr. ^mfoMo ho n[adV©Z ^mfoÀ`m {dH$mgmcm nyaH$M AgVo.
^mfoV n[adV©Z AWdm {dH$mg hmoÊ`mMr AZoH$ H$maUo d àH$ma AmhoV. n[adV©ZmMr Or H$maUo àm_w»`mZo
^mfoVM AgVmV Ë`m§Zm Aä`§Va Ago åhUVmV. `mV _mUgmÀ`m d¡`{ŠVH$ H$maUm§Mm g_mdoe AgVmo.
^mfoMo n[adV©Z ~mø n[apñWVrdahr Adc§~Zy AgVo. ^m¡Jmo{cH$, Eo{Vhm{gH$, gm{hpË`H$, gm§ñH¥${VH$
àoaUm d KS>m_moS>r `m ~mø JmoîQ>tMm n[aUm_ ^mfoda hmoD$Z ^mfm ~XcV amhVo. ^mfoVrc n[adV©ZmMo
ñdê$n Xwhao r AgVo. ÜdZr, dU© d eãX ho ^mfoMo ~møm§J _mZco Va `m ~møm§JmV åhUOoM CÀMmaUmV
\$aH$ nS>Vmo. {d{dY H$aUm§Zr hmoUmè`m `m ~XcmgM CÀMmaà{H«$`m, Üd{Zà{H«$`m qH$dm ñdZà{H«$`m
Ago åhUVmV. Zm. Jmo. H$mcocH$am§À`m _Vo, ""EH$m {d{eîQ> H$mir, EH$m {d{eîQ> àXoem§V ~mocë`m
OmUmè`m EH$m {d{eîQ> g_mOmÀ`m ^mfoVrc ÜdZr H$mcm§VamZo ~XcVmV; `mcmM Üd{Zn[adV©Z Ago
åhUVmV.''
{ddoMZ : Üd{Zn[adV©Z ho {ZandmX d Ako` AgVo. Ë`m_wio H$moUVm dU© H$Yr ~Xcoc ho R>m_nUo
gm§JVm `oV Zmhr. Varhr Üd{Zn[adV©ZmMo H$mhr {deof gm§JVm `oVrc.
1. Üd{Zn[adV©Z {ZandmX AgVo : Üd{Zn[adV©ZmMm hm n{hcm Q>ßnm Amho. EH$m {d{eîQ>
66
n[apñWVrV Agcocm dU© EH$m ^mfoV EH$m {d{eîQ> Xoe-H$mc_`m©XVo {d{eîQ> àH$mao ~XcVmZm {XgVmo.
CXmhaUmW©, ñda_Ü`ñW g§ñH¥$V "n' Mm _amR>rV "d' hmoVmo. XrnH$ → {Xdm.
2. Üd{Zn[adV©Z A_`m©X AgVo : Üd{Zn[adV©Z A_`m©X åhUOo Vo gmVË`mZo Mmcy AgVo. Ë`mV
I§S> nS>V Zmhr. eãXm§Vrc H$moUVohr KQ>H$ {MañWm`r ZgVmV. Ë`m_wio _yi ê$n d n[ad{V©V ê$n `mV
H$moUVoM gmå` EImÚm doigo amhV Zmhr. ^mfoMo ho CËH«$m§{VVÎd AgVo; ZmhrVa ^mfm pñWa hmoBc
© .
3. Üd{Zn[adV©Z {Z`{_V AgVo : àË`oH$ ^mfoMr dU©_mcm {Z{üV ÜdZtZr ~Zcocr AgVo. Vr
gwgd§ mXr AgVoM nU Üd{Zn[adV©ZmZ§Va ApñVËdmV `oUmar Zdr dU©_mcmhr nyduÀ`m dU©_mcoBVH$sM
gwgd§ mXr AgVo. `mMmM AW© àË`oH$ ÜdZr ñdV§ÌnUo, ñd¡anUo CËH«$m§V nmdV ZmhrV. Va g§nUy © dU©_mcmM
{d{eîQ> àd¥ÎmtZm AZwgê$Z {d{eîQ> {XeoZo CËH«$m§V hmoV.o åhUyZ ho Üd{Zn[adV©Z {Z`{_V AgVo.
4. Üd{Zn[adV©Z Ako` AgVo : AmO {d{eîQ> àH$mao CÀMmacm OmUmam ÜdZr _yi H$moUË`m
ÜdZrnmgyZ Amcm EdT>M
o Üd{Zn[adV©ZmÀ`m {Z`_m§Zr emoYm`Mo AgVo. Ë`mÀ`m ^yV d ^{dî`m{df`rMm
emoY `m {Z`_m§Zr KoVm `oV Zmhr. CXmhaUmW©, XrnH$Mm {Xdm hm ~Xc Amnë`mcm {XgVmo åhUyZ àË`oH$
doir "n' Mm "d' Agm CÀMma hmoBc
© Ago _mÌ Zmhr. Ë`m_wio nwÝhm nwÝhm Ë`mM àH$maMo Üd{Zn[adV©Z
hmoÊ`mMr àd¥Îmr ^mfoV {XgV Zmhr.
5. Üd{Zn[adV©Z ZH$iV KSy>Z `oVo : ~mocUmè`mÀ`m ZH$iV Üd{Zn[adV©Z KSy>Z `oV.o Vo _§X d
gyú_ ñdê$nmV KS>V.o ho ~Xc EH$X_ cjmV `oV ZmhrV Va Vo Iyn H$mimZ§Va OmUdVmV. CXmhaUmW©,
g§ñH¥$V "H$_©'Mo àmH¥$VmV "H$å_' d _amR>rV "H$m_' Ago ê$n EH$X_ KS>cc
o o Zmhr; Va Vo Q>ßß`mQ>ßß`mZr
KS>V.o ho n[adV©Z Ho$ìhm d H$go gwê$ Pmco ho Zo_Ho$nUmZo gm§JUo H$R>rU AgVo. nU Ë`mMo ê$n IynM
nmcQ>ë`mZ§Va _mÌ Ë`mVcm ~Xc OmUdVmo.
6. Üd{Zn[adV©Z AmH$cZj_VoÀ`m _`m©XoV hmoVo : Üd{Zn[adV©Z gyú_ d _§XJVrZo hmoV Agë`mZo
gm_m{OH$ ì`dhmamcm Ë`mMm AS>Wim hmoV Zmhr. dU© d Ë`mZo ~Zcocm eãX d Ë`mVyZ ì`ŠV hmoUmam AW©
`mV Z¡g{J©H$ d H$m`©H$maU g§~Y§ ZgVmo. Ë`m_wio Üd{Zê$n ~Xcco Var Ame` ì`ŠV H$aÊ`mda Ë`mMm
\$magm n[aUm_ hmoV Zmhr. EH$m {nT>rV CÀMmamV gyú_ \$aH$ nS>cm Var EH$X_ ì`dhma AeŠ` ìhmdm
BVH$m Vmo Vrd«« ZgVmo. AmH$cZj_VoÀ`m _`m©XVo M Vo n[adV©Z hmoV AgVo. CXmhaUmW©, ZwgH$mZ→
ZwH$gmZ, \$mH$Q> → \$mQ>H$ BË`mXr.
7. Üd{Zn[adV©Z àdmhr AgVo : Üd{Zn[adV©ZmVrc ~XcmMo Q>ßno ho EH$gma»`m H$mimMo AgVmVM
Ago Zmhr nU Üd{Zn[adV©ZmMr JVr _mÌ gVV gwê$M AgVo. àË`oH$ H$mimV Üd{Zn[adV©Z _mÌ {ZpíMV
hmoV AgVo. Ogm H$mi ~XcVmo Vgo ÜdZrhr ~XcVmV. g§ñH¥$V "dQ>'Mo àmH¥$VmV "dS>' hmoÊ`mg OodT>m
H$mi cmJcm VodT>mM g§ñH¥$V "KQ>Z'§ Mo àmH¥$VmV "KS>U'§ ho ê$n {gÕ ìhm`cm cmJcm Ago _mZVm `oUma
Zmhr. àË`oH$ à{H«$`ogmR>r cmJUmam doi Oar doJim Agcm Var hr à{H«$`m àdmhrnUo KS>V AgVo.
g_mamon : Ago Üd{Zn[adV©ZmMo {deof gm§JVm `oVmV. Üd{Zn[adV©ZmMo AZw_mZ H$aVm `oV Zmhr.
67
2. CÀMmaà[H«$`oMo àH$ma gmoXmhaU {deX H$am.
CÎma : àmñVm{dH$ : CÀMmaà{H«$`m AZoH$ H$maUo EH$Ì Amë`m_wio KS>V.o CÀMmamV hiyhiy ~Xc
hmoV H$mcm§VamZo CÀMma ~Xccoco OmUdVmV. CÀMmamV ho Oo \$aH$ nS>VmV Vo XmoZ àH$mam§Zr nS>VmV.
{Zanoj : `m àH$mamVrc CÀMmamVrc \$aH$ H$emdahr Adc§~Zy ZgVmV. Z¡g{J©H$[aË`m H$mcàdmhmV
^mfoV Oo ~Xc hmoV OmVmV Ë`mM~amo~a CÀMmahr ~XcVmV. H$mc_mZmà_mUo EImXr gOrd JmoîQ> Oer
~XcVo Ver ^mfmhr ~XcVo Am{U VgoM CÀMmahr ~XcVmV. ho ~XcUo ñdm^m{dH$ AgVo. Ë`mcm
{Zanoj CÀMmaà{H«$`m Ago åhUVmV. gmnoj : `m àH$mamV _mÌ Oo \$aH$ hmoVmV Vo H$emda Var Adc§~Zy
AgVmV. `mMo H$mhr àH$ma AmhoV.
{ddoMZ : {ddoMZmgmR>r _wÔm H«$_m§H$ 3.3.3 _Yrc Üd{Zn[adV©ZmMo àH$ma H«$_m§H$ EH$ Vo n§Yam
dmMmdoV. Ë`mVrc Amnë`m `m XrKm}Îmar CÎmamV {H$_mZ 10 Vo 12 àH$ma `md`mg hdoV. àË`oH$
àH$mamV CXmhaU AgUo JaOoMo Amho.
g_mamon : WmoS>Š`mV Ago {XgVo, ^mfm hr _mZd g_mOmgma»`m gOrd g§ñWoÀ`m Vmã`mV AgVo.
Ë`m_wio Vrhr EH$ {Od§V g§ñWmM Amho. {Od§VnUm~amo~aM H$mhr d¡{eîQ>ç,o ~Xc, à`moJ `m ~m~V
^mfoMho r H$mhr {deof CËnÝZ hmoVmV. Am{U Ë`mMo H$maU emoYZy hr gmnS>V Zmhr. åhUyZ {H$Vrhr {Z`_
cmdco Var ^mfoÀ`m ~m~VrV H$S>H$ {Z`_m§Mr Mm¡H$Q> cmdVm `oV Zmhr. Üd{Zn[adV©Z ~aoMXm {Z`_~Õ
AgVo nU ho {Z`_ AË`§V cd{MH$ AgVmV. Vo H$Yr dmH$Vrc `mMm Zo_ ZgVmo. Ë`m_wio `mVrc ~Xc
ho {H$Ë`oH$Xm {Z`_m§ì`{V[aŠVhr hmoV AgVmV.
3.6 gamdmgmR>r àíZ
`mo½` n`m©` {ZdS>m.
1. cmoZmdcm, VcoJm_ Ago CÀMma _amR>rV H$moUË`m H$maUm_wio ê$T> Pmco ?
(Amig/AZwH$aU/hdm_mZ)
2. Á`m§Mm Amhma gmpÎdH$ Ë`m§Mo CÀMma H$go AgVmV ?
(ñnîQ>/AñnîQ>/CËH¥$îQ>)
3. CÀMmamVrc \$aH$mMo à_wI àH$ma {H$Vr?
(XmoZ/~mam/n§Yam)
4. CÀMmamV hmoUmè`m ~XcmMo dU©Z H$aVmZm H$moUË`m g§km dmnaë`m OmVmV.
(nm[a^m{fH$/d¡km{ZH$/H$mën{ZH$)
68
5. CÀMma gwc^ H$aÊ`mgmR>r EImXm ñdZ eãXmÀ`m _Ü`o KmVcm OmVmo `mcm H$m` åhUVmV?
(_Ü`ñdZmJ_/AmÚñdZmJ_/A§Ë`ñdZmJ_)
XrKm}Îmar àíZ
1. Üd{Zn[adV©Z åhUOo H$m` Vo gm§JZy Ë`mMo àH$ma {chm.
2. Üd{Zn[adV©Z åhUOo H$m` Vo gm§JZy Ë`mMr H$maUo gm§Jm.
cKwÎmar àíZ
1. AZwH$aUmÀ`m AnyUV© _o i
w o hmoUmao Üd{Zn[adV©Z gmoXmhaU {chm.
2. {^ÝZ ^m{fH$ g§~Y§ m_wio hmoUmao Üd{Zn[adV©Z {chm.
{Q>nm
1. dJ©{gÕm§V
2. Amig : Üd{Zn[adV©ZmMo H$maU
3. CÀMmagm¡H$`©
4. hdm_mZ Am{U ^m¡Jmo{cH$Vm
3.7 g_mamon
^mfm hr n[adV©Zerc AgVo. ^mfoÀ`m n[adV©ZmMo ñdê$n Xwhao r AgVo. Amig, AZwH$aU,
hdm_mZ, ^m¡Jmo{cH$Vm, gm_m{OH$ Mmcr[aVr, g_mOì`dñWm, gm§ñH¥${VH$ {dH$mg, Amhma, naH$s`
AmH«$_Uo BË`mXr H$maUmZr Üd{Zn[adV©Z KS>V.o CÀMmaà{H«$`oMo gmnoj d {Zanoj Ago XmoZ à_wI àH$ma
nS>VmV. ^mfoÀ`m ~m~VrV H$moUVrhr H$S>H$ {Z`_m§Mr Mm¡H$Q> AmIVm `oV Zmhr Ver Vr Üd{Zn[adV©Zm~m~Vhr
AmIVm `oV Zmhr. Vo {Z`_m§ì`{V[aŠV d gmdH$me hmoVM AgVo. Üd{Zn[adV©Z qH$dm CÀMmaà{H«$`m hr
gVV d _§XJVrZo KS>Umar ^m{fH$ à{H«$`m Amho.
3.8 dmMZ
1. Zm. Jmo. H$mcocH$a (1955) : Üd{Z{dMma, _m¡O, _w~§ B©
2. à. Z. Omoer (1998) : gw~moY ^mfmemó, ñZohdY©Z, nwUo
3.9 CnH«$_
l
H$mc_mZmZwgma Üd{Zn[adV©Zm_wio ~Xccoë`m eãXm§Mr `mXr V`ma H$am.
l
~Xccoë`m g_mOOrdZmV H$moUVo Zdo CÀMma ê$T> Pmco Ë`mMm emoY ¿`m.
ooo
69
KQ>H$ : 4
_amR>rMr dU©ì`dñWm
4.1 C{ÔîQ>o
{dÚmWu {_Ìm§Zmo, `m KQ>H$mMo AÜ``Z Ho$ë`mZ§Va Vwåhm§cm;
l
ñda d ì`§OZ `m§Mr _m{hVr H$ê$Z KoVm `oBc
© .
l
AZwZm{gH$m§Mr _m{hVr H$ê$Z KoD$Z {deof g_OmdyZ KoVm `oVrc.
l
_amR>rÀ`m nma§n[aH$ dU©ì`dñWoV Pmcoco ~Xc cjmV `oVrc.
l
dU©ì`dñWoMo CÀMmamZwgma dJuH$aU H$aVm `oBc
© .
l
ñda d ì`§OZm§Mo àH$ma g_OmdyZ KoVm `oVrc.
4.2 àmñVm{dH$
AmnU `m KQ>H$mV _amR>rMr dU©ì`dñWm g_OmdyZ KoUma AmhmoV. ^mfm ho {dMma, ^mdZm,
AZw^d ì`ŠV H$aÊ`mMo gmYZ Amho. Ë`m_wio gm_m{OH$ ì`dhmamV ^mfocm _hÎdmMo ñWmZ {XgyZ `oV.o
H$moUË`mhr ^mfoMm n{hcm ñVa åhUOo dU© AgVmo. dUm©ZM
o ^mfoMr {Z{_©Vr Pmcocr AgVo. AmYw{ZH$
^mfm{dkmZmV dUm©cmM ñdZ Ago åhUVmV, ho AmnUmg _mhrV Amho. ñdZm§À`m g_wÀM`mZo AW©nU
y ©
n{X_m§Mr (AW©nU
y © eãXm§Mr) {Z{_©Vr hmoV AgVo. n{X_m§À`m {d{eîQ> H«$_mVyZ dmŠ` {Z_m©U hmoVo Am{U
_J AW©nU
y © dmŠ`mVyZ g_mOmMm ì`dhma MmcV AgVmo. `m {R>H$mUr AmnUmcm ^mfoMm n{hcm ñVa
åhUyZ dU©ì`dñWoMr _m{hVr AgUo Amdí`H$ Amho. ñda Am{U ì`§OZmZo dU©_mcm V`ma Pmcocr AgyZ
àH$mamghrV dU©ì`dñWoMr _m{hVr BWo AmnU KoUma AmhmoV.
>
4.3 {df`{ddoMZ
^mfm hm eãX "^mf' åhUOo "~mocUo' Aem AWm©À`m g§ñH¥$V YmVynmgyZ ~Zcocm Amho. ^mfm `m
eãXmgmR>r B§JO
« r n`m©` Language Agm Agcm Var Speech `m eãXmdê$Z ^mfm _m¡{IH$ Amho ho
cjmV `oV.o ^mfm _wImdmQ>o {ZKmcoë`m ÜdZrVyZ {gÕ hmoV.o ~mocUmam d EoH$Umam `m§À`m_Ü`o ÜdZr ho
_mÜ`_ ^mfoMo H$m`© H$arV AgVo. àË`oH$ ^mfoV Ajao, _wimjao, ÜdZr, eãX, dmŠ` Ago KQ>H$ AgVmV.
70
`m KQ>H$m§MrM g§aMZm åhUOo ^mfm AgVo. ho AmnU cjmV KoVco H$s ^mfm åhUOo ~mocÊ`mMm ì`dhma
H$aÊ`mMo à^mdr gmYZ Amho, Ago åhUVm `oBc
© .
~mocUo åhUOo ^mfm hmo`. nU H$Yr-H$Yr Amnë`mcm Amnco {dMma {chÿZ H$idmdo cmJVmV.
~mocUo Oa AmnU {c{hco Va Vo A{YH$ H$mi {Q>H$y eH$Vo. {c{hcoco AZoH$OU dmMy eH$VmV.
~mocÊ`m~amo~a {c{hÊ`mcm Adm©MrZ H$mimV A{YH$ _hÎd àmßV Pmcoco Amho. coIZmgmR>r {cnr, Aja
d _amR>rÀ`m g§X^m©V XodZmJar {cnr ho KQ>H$ àW_ g_OmdyZ KoD$ `m.
4.3.1 {cnr
coIZ H$aÊ`mgmR>r Amnë`m {Za{Zamù`m AmdmOm§À`m qH$dm ÜdZtÀ`m gm§H$o {VH$ IwUm R>a{dcoë`m
AmhoV. Ë`m IwUm§Zm {cnr Ago åhUVmV. {cnr hm eãX "{cn²' åhUOo qcnUo, gmadUo, _mIUo Agm
Amho. AmnU H$mJXmda emB©Zo qcnVmo åhUyZ Ë`mcm {cnr Ago åhUVmV. hr {cnr Cä`m, AmS>ì`m, {Vaß`m
d JmocmH$ma aofm§Mr ~Zcocr AgVo. emB©Mm emoY cmJÊ`mnydu VmS>nÌ, XJS> qH$dm Vm_«nQ> `mda H$moê$Z
R>do V hmoV.o ({cI² = H$moaUo) åhUyZ Aem àH$maÀ`m H$moê$Z IwUm H$aÊ`mcm coIZ åhUy cmJco.
4.3.2 Aja
Amnë`m ^mfoMm Cn`moJ ~mocÊ`mÀ`m doino aw VmM d EoH$y `oBc
© EdT>çm A§VamnwaVmM hmoVmo. {cnrMm
emoY cmJë`mZ§Va ~mocÊ`mnojm {c{hÊ`mcm A{YH$ _hÎd àmßV Pmco. ~mocUo ho ~mocZy Pmë`mda Zmhrgo
hmoVo åhUyZ Vo ja (= ZîQ> hmoUmao) Amho nU Amnco ~mocUo ho {cnrV {chÿZ R>do co åhUOo nwîH$i H$min`ªV
{Q>H$Vo. Vo ZîQ> Z hmoUmao åhUyZ Ë`mcm "Aja' Ago åhUVmV. Aja åhUOo coIZmMo {MÝh AgVo. AmnU
nopÝgc hm Cƒma H$aVmo Voìhm nopÝgc Aer VrZ Ajao {c{hcr OmVmV. nU B§JO
« rV CÀMma VmoM Agcm
Var P E N C I L Aer ghm Ajao {c{hcr OmVmV. Ë`mM~amo~a Á`m AjamV AZoH$ dU© cmJmonmR> `oVmV
Voìhm Ë`mg OmoS>mja Ago åhUVmV. CXmhaUmW©; d©, ì`m©.
4.3.3 XodZmJar {cnr
_amR>rV Or {cnr dmnacr OmVo {Vcm ~mc~moY {cnr Ago åhQ>co OmVo. {VcmM XodZmJar {cnr
Agohr åhUVmV. XodZmJar hr Am`© cmoH$m§Mr {cnr. Vo BVa cmoH$m§nj
o m Jmoao d VoOñdr hmoV,o åhUyZ Ë`m§Zm
Xod åhUV. ho Am`© ehamV åhUOo ZJamV amhmV åhUyZ Vo ZmJar d Ë`m§À`m {cnrcm "XodZmJar {cnr' Ago
Zmd nS>c.o _amR>rV {cnr OcX JVrZo {c{hVm `mdr åhUyZ `mVrc Ajao _moS>y Z qH$dm Ë`m§Zm WmoS>r _waS>
KmcyZ {c{hÊ`mMr nÕV H$mhr H$mi àMmamV hmoVr. {Vcm "_moS>r {cnr' Ago åhUV.
AmnUmg AmVm dU©, dUm©Mo àH$ma d dJuH$aU g_OyZ ¿`md`mMo Amho.
71
4.3.4 ÜdZr d dU©
ÜdZr d dU© `m§À`mV _yc^yV \$aH$ Zmhr. Ë`m§À`m ñdê$nmV \$aH$ {XgVmo. ÜdZr ho Ho$di
CÀMmaj_ d lmì` AgVmV Va dU© ho Ë`m§Mr àVrHo$ AgVmV. hr àVrHo$ {d{eîQ> {MÝhm§Zr XmI{dcocr
AgVmV. EH$m ÑîQ>rZo dU© ho ÜdZrMo _yV© d {c{IV ê$n AgVo.
Amnë`m Vm|S>mdmQ>o {ZKUmè`m _ycÜdZtZm AmnU dU© Ago åhUVmo. Vm|S>mdmQ>o {ZKUmao ho ÜdZr
hdoV {daVmV d Zmhrgo hmoVmV. Vo ZîQ> hmoD$ Z`oV åhUyZ Vo a§JmZo åhUOoM dUm©Zo AmnU {chÿZ R>do Vmo;
åhUyZ Ë`m§Zm "dU©' Ago åhUVmV. WmoS>Š`mV, Vm|S>mZo hmoUmao Oo CÀMma ñnîQ> hmoVmV Am{U Á`m§Mo
AmUIr {d^mOZ Ho$co OmV Zmhr Ë`m§Zm "dU©' åhQ>co OmVo. _wImZo ñnîQ> hmoUmao _ycÜdZr åhUOo dU©
hmoV. CXmhaUmW©, A, B©, H²$, c² ho dU© hmoV. nU "H$mir' `m eãXmVrc "H$m' Am{U "ir' ho dU© ZìhoV.
H$m = H²$ + Am, ir = i² + B© Ago AmUIr {d^mOZ hmoD$ eH$Vo; åhUyZ H$m, ir ho Vm|S>mZo hmoUmao
ñnîQ> CÀMma Agco Var dU© ZìhoV.
4.4 _amR>rMr dU©_mcm
_amR>rZo Amnë`m ^m{fH$ ì`dhmamgmR>r g§ñH¥$V ^mfoVrc dU©_mcm ñdrH$macr Amho. _amR>rVrc
ÜdZr g§ñH¥$V-àmH¥$V-An^«e
§« `m na§naoZo ~XcV Amco; na§Vw coIZmgmR>r _mÌ {cnr ñdrH$maVmZm _amR>rZoo
g§ñH¥$VMr dU©_mcm ñdrH$macr. Ë`m_wio g§ñH¥$VMr dU©_mcm d AmOÀ`m _amR>rMr dU©_mcm `mV ~amM
\$aH$ {XgyZ `oVmo. _yi g§ñH¥$V ^mfoV 50 dU© AmhoV. _amR>rZo Ë`mV (XrK©) c¦ d i `m XmoZ dUmªMr ^a
KmcyZ Vr g§»`m 52 Ho$cr Amho. `m dUmªMr g§ñH¥$VÀ`mM AmYmao ñda d ì`§OZ `m XmoZ JQ>mV {d^mJUr
Ho$cr Amho. "EH$m ^mfoMr dU©_mcm OerÀ`m Ver Xwgè`m ^mfoV CËnÝZ hmoD$ eH$V Zmhr.' Ago
àm. AaqdX _§JéiH$a `m§Zr åhQ>ë`mà_mUo àË`oH$ ^mfoÀ`m dU©_mcoMm ñdV§Ì Aä`mg Ho$cm nm{hOo.
`mgmR>r g§ñH¥$VMr dU©_mcm OerÀ`m Ver Z ñdrH$maVm _amR>rVrc _yi ÜdZr H$moUVo AmhoV, `mMm {dMma
H$ê$Z dU©_mcm R>a{dÊ`mMr Amdí`H$Vm ì`mH$aUH$mam§Zm Pmcocr {XgyZ `oV.o Ë`m_wio `m KQ>H$m_Ü`o
nma§nm[aH$ dU©ì`dñWoMm {dMma H$ê$Z ZdrZ dU©ì`dñWoMr _m§S>Ur H$aUo _hÎdmMo R>aVo.
4.5 dUmªMo àH$ma
dU© d dU©_mcm `m{df`r _m{hVr KoVë`mZ§Va Ë`m§Mo àH$ma ñdê$nmghrV g_OmdyZ KoUma AmhmoV.
dUmªMo 1. ñda 2. ì`§OZ Ago XmoZ àH$ma {XgyZ `oVmV. Vo AmnU H«$_e… nmhÿ.
72
4.5.1 ñda
na§naoZo _amR>rV 16 ñda _mZÊ`mV Amco AmhoV. Vo Ago;
A, Am, B, B©, C, D$, G$, G ¦, c¥, c¦, E, Eo, Amo, Am¡, A§, A…
Omo dU© ñdV§Ì Amho, åhUOo Á`m dUm©À`m CÀMmamcm Xwgè`m H$moUË`mhr dUm©Mo gmhmæ` ¿`mdo
cmJV Zmhr Ë`m dUm©g ñda Ago åhUVmV. ñdam§Mm CÀMma hmoV AgVmZm AmoR>mÀ§ `m qH$dm {O^oÀ`m
{d{dY hmcMmcr hmoV AgVmV; nU AmoR>mM
§ m EH$_oH$m§er qH$dm {O^oÀ`m H$moUË`mhr ^mJmMm _wImVrc
H$moUË`mhr Ad`dmer ñne© Z hmoVm _wImdmQ>o Oo ÜdZr ~mhoa nS>VmV Ë`m§Zm "ñda' Ago åhUVmV.
ñdam§Mm CÀMma Amnë`m Vm|S>mdmQ>o ghO d ñdV§ÌnUo åhUOo Xwgè`m H$moUË`mhr dUm©À`m gmhmæ`mdmMyZ
hmoVmo. ñdam§Mm CÀMma H$aVmZm Amnco Vm|S> CKS>cc
o o d ngacoco AgVo, åhUOo ñdam§À`m CƒmamÀ`m
doir hdoMm _mJ© AS>{dcocm ZgVmo. ñda åhUOo ZwgVo gya.
da gm§{JVë`mà_mUo gmoim ñdam§Mo CÀMma, ì`wËnÎmr d ñdê$n `m§À`m AmYmao Oo dJuH$aU Ho$co
Amho, Ë`mMm AmVm AmnU {dMma H$ê$.
4.5.2 ñdam§Mo àH$ma
A) CÀMmamZwgma àH$ma
1. èhñd ñda : A, B, C,F$, c¥ `m ñdam§Mm CÀMma AmIyS> hmoVmo. åhUOo `m§Mm CÀMma
H$am`cm WmoS>m doi cmJVmo åhUyZ Ë`m§Zm èhñd ñda Ago åhUVmV.
2. XrK© ñda : Am, B©, D$, E, Eo, Amo, Am¡ `m ñdam§Mm CÀMma H$am`cm A{YH$ doi cmJVmo.
åhUOoM Ë`m§Mm CÀMma cm§~Q> hmoVmo. åhUyZ Ë`m§Zm XrK© ñda Ago åhUVmV.
èhñd d XrK© ho ñdam§Mo àH$ma Ë`mMm CÀMma H$amd`mg cmJUmè`m H$mcmdYrdê$Z R>a{dVmV.
Ë`m§ZmM _mÌm Ago åhUVmV. èhñd ñda CÀMmam`cm Omo doi cmJVmo Ë`mMr EH$ _mÌm _mZVmV. XrK©
ñdam§À`m XmoZ _mÌm _mZVmV.
~) ì`wËnÎmrZwgma àH$ma
1. {gÕ ñda : Oo _yi ñda AmhoV åhUOo Oo ñdV§Ì, ñd`§^y AgyZ Á`m§Mr BVam§nmgyZ CËnÎmr
Pmcocr Zmhr Vo ñda {gÕ hmoV. Vo nmM AmhoV. A, B, C, G , c¥.
2. gm{YV ñda : Oo ñda _yi qH$dm {gÕ ñdam§nmgyZ V`ma Pmcoco AmhoV Vo gm{YV ñda hmoV.
Vo nmM AmhoV. Am, B©, D$, G ,¦ c¦.¦ Ë`mM~amo~a XmoZ {^ÝZ èhñd qH$dm {gÕ ñdam§nmgyZ Oo ñda {Z_m©U
hmoVmV, Ë`m§Zm g§`Šw V ñda Ago åhUVmV. E, Eo, Amo, Am¡ Ago Vo ñda AgyZ `m§Mmhr gm{YV ñdam§_Ü`oM
g_mdoe H$aUo `mo½` Amho.
73
H$) ñdê$nmdê$Z àH$ma
1. gOmVr` ñda : EH$mM CÀMmañWmZr g_mZ à`ËZmZo Oo ñda CËnÝZ hmoVmV Vo gOmVr` ñda
hmoV. A - Am; B - B©; C - D$; G - G ;¦ c¥ - c¦.¦
2. {dOmVr` ñda : {^ÝZ CÀMmañWmZr {^ÝZ àË``mZo Oo ñda CËnÝZ hmoVmV Vo {dOmVr` ñda
hmoV. A - B; A - C; B - C; B - E.
S>) AZwñdma d {dgJ©
ñda_mcoV eodQ>Mo XmoZ dU© `oVmV. n¡H$s EH$mcm AZwñdma ( -§) d Xwgè`mcm {dgJ© (:) åhUVmV.
`m§Zm ñdamXr Agohr åhQ>co OmVo. ñda Am{U ñdamXr `mV ^oX Agm H$s ñda CÀMmaÑîQ>çm ñdV§Ì AmhoV
Va ñdamXr naV§Ì AmhoV. ñdamXtÀ`m CÀMmamgmR>r AmYr ñdamMm AmYma ¿`mdm cmJVmo. Ë`m AmYmam{edm`
ñdamXtMm CÀMma H$aVm `oV Zmhr. ho AmnU cjmV KoVco nm{hOo.
"AZwñdma' (AZw + ñdma) `mMm AW© nmR>r_mJyZ Pmcocm CÀMma qH$dm EH$m CÀMmamda ñdma
hmoUmam Xwgam Cƒma. Ooìhm ( ) Mm CÀMma ñnîQ> d IUIUrV hmoVmo Voìhm Vmo AZwñdma; Ooìhm Vmo
AmoPaVm hmoVmo Voìhm Vmo AZwZm{gH$. CXmhaUmW©; J§Jm, K§Q>m `mV AZwñdma Amho. Kam§V, cmoH$m§Zm `mV
AZwZm{gH$ Amho. AZwZm{gH$m~Ôc _m{hVr AmnU nwT>o nmhUma AmhmoVM. AZwñdma hm {chÿZ XmI{dVmZm
Ë`mÀ`m_mJo Agcoë`m dUm©À`m S>mŠo `mda EH$ qQ>~ R>do Zy XmI{dcm OmVmo. CXmhaUmW©; A§, e§, _§. Ë`m_wio
AZwñdmamcm q~Xy Agohr åhUVmV.
"{dgJ©' `mMm AW© œmg gmoS>U.o `mMo {MÝh {chyZ XmI{dVmZm AjamÀ`m nwT>o XmoZ qQ>~o EH$mImcr
EH$ (:) `m nÕVrZo {c{hVmV. `mMm CÀMma "h²' `m dUm©cm WmoS>m {hgS>m XoD$Z Ho$coë`m CÀMmamgmaIm
Amho. AZwñdma d {dgJ© `m§Mm CÀMma H$aVmZm H$moUË`mVar EH$m ñdamMm CÀMma àW_ H$amdm cmJVmo. A§
d A… `m dUmªÀ`m CÀMmam§V "A' `m ñdamMo àW_ gmhmæ` ¿`mdo cmJVo. A§JU, Am§Kmoi, B§Ð, C§Q>,
Am|Oi, Am¢Y `m eãXm§Vrc AZwñdmam§À`mnydu H$moUVm Zm H$moUVm ñda Amcocm AmT>iVmo. VrM JmoîQ>
{dgJm©À`m ~m~VrV nmhmd`mg {_iVo. ñdV…, Xw…I, A§V…H$aU, N>…o `m eãXm§Vrc {dgJm©À`mnydu {d{dY
ñda Amcoco {XgVrc. AZwñdma d {dgJ© `m§Mm CÀMma H$aVmZm `m dUmªÀ`m AmYr ñda `oVmo, åhUyZ Ë`m§Zm
ñdamXr Ago åhUVmV. ñdamXr åhUOo "ñda Amho AmXr åhUOo àma§^r Á`mÀ`m Agm' dU©.
_mo. Ho$. Xm_co `m§Zr A§ d A… `m XmoZ ñdam§Zm "ñdam{X' Ago åhQ>co Amho. H$maU Ë`m§À`m CÀMmamV
AmÚñWmZr àW_ "A' `oVmo Z§Va AZwZm{gH$mMm qH$dm {dgJm©Mm CÀMma `oVmo. H$mhr ì`mH$aUH$mam§Zr
ñdamXr hm dU©_mcoVcm EH$ àH$ma åhUyZ gm§{JVcm Amho.
74
B) CÀMmañWmZmZwgma dJuH$aU
ÜdZtMm CÀMma H$aVmZm _wImVrc Á`m {Za{Zamù`m Ad`dm§Mm {deof Cn`moJ hmoVmo Ë`m ^mJmMo
Zmd ÜdZrJQ>mcm {Xco OmVo. Ë`m {Za{Zamù`m ^mJm§Zm ñWmZo åhUVmV. ñdam§À`m CÀMmañWmZm§Zgw ma
Ë`m§Mo dJuH$aU Ho$co OmVo.
H§$R>ç
: H§$R>ñWmZmnmgyZ CÀMmaco OmUmao ñda : A, Am, A…
Vmcì`
: VmcwñWmZmnmgyZ Cƒmaco OmUmao ñda : B, B©
X§Ë`
: X§VñWmZmnmgyZ CÀMmaco OmUmao ñda : c¥, c¦¦
_yYÝ© `
: _yYm©ñWmZmnmgyZ CÀMmaco OmUmao ñda : G , G ¦
AmoîR>ç
: AmoîRñWmZmnmgyZ CÀMmaco OmUmao ñda : C, D$
H§$R>Vmcì` : H§$R> d VmcwñWmZmnmgyZ CÀMmaco OmUmao ñda : E, Eo
H§$R>mî¡ R>ç
: H§$R> d AmoîR> ñWmZmnmgyZ CÀMmaco OmUmao ñda : Amo, Am¡
AZwZm{gH$ : Zm{gH$mñWmZmnmgyZ CÀMmacm OmUmam ñda : A§
AemàH$mao na§naoZo ñdam§Mo dJuH$aU Ho$coco Amho.
75
4.5.3 AmOÀ`m _amR>rVrc ñda_mcm
_yi g§ñH¥$VmVyZ {cnr~amo~a Amcocr ñda_mcm _amR>rV _mZcr hmoVr. A, Am, B, B©, C, D$, G,
G ,¦ c¥, c¦,¦ E, Eo, Amo, Am¡, A§, A… Ago EHy$U 16 ñda _mZcoco hmoV.o na§Vw `m nma§n[aH$
ñda_mcoVrc ñdam§Mo Üd{ZÑîQ>çm {dícofU Ho$co Va H$mhr ñda _mZVm `oV ZmhrV. B©, D$, G ,¦ c¦,¦ Eo,
Am¡, A§, A… ho ñda åhUyZ ñdrH$maVm `oV ZmhrV. _amR>rV {H$Vr d H$moUVo ñda _mZmdoV `mgmR>r H$mhr
ì`mH$aUH$mam§Mr _Vo nwT>rcà_mUo {XgyZ `oVmV.
1. _mo. Ho$. Xm_co `m§Zr ñdag§»`m ~mam _mZcr. Ë`m§À`m_Vo XrK© G ,¦ XrK© c¦,¦ A§ Am{U A…
ho Mma ñda JmiyZ Cacoco 12 ñda _mZmdoV.
2. lr. {dîUwemór {MniyUH$a, lr. _. nm§. g~Zrg d lr. J. h. Ho$iH$a `m§Zr A§ d A…
ho XmoZ ñda JmiyZ Cacoco 14 ñda _mZco AmhoV.
3. àm. AaqdX _§Jê$iH$am§Zr nma§n[aH$ ñdam§Vrc 7 d Zdo 2 Ago 9 ñda _mZco AmhoV d
Ë`m§Mm H«$_hr ~Xccm Amho. Vmo Agm; A, Am, B, C, G$, E, A°, Amo, Am°
4. S>m.° crcm Jmo{dcH$a `m§Zr XrK© G ,¦ c¥, c¦, Eo, Am¡, A§, A… ho ñda JmiyZ Cacoco ZD$
Am{U B§JO
« rVyZ Amcoco XmoZ ñda {_iyZ AH$am ñda _mZco AmhoV.
A, Am, B, B©, C, D$, G$, E, A°, Amo, Am°.
AmOÀ`m _amR>rVrc ñdag§»`m {Z{üV H$aÊ`mgmR>r AmUIr H$mhr {ddoMZ AmnU nmhÿ.
"B©' Am{U "D$' ho "B' Am{U "C' `m§Mr XrK© CÀMmaUo AmhoV. _amR>r ^mfoV ñdam§Mo XrK©Ëd
ñd{Z{_H$ Zmhr Ago {XgyZ `oV.o åhUOo ñda XrK© CÀMmacm Jocm Va AW©ÑîQ>çm doJim R>aV Zmhr.
{edm` _amR>rV ñdam§Mm CÀMma A§XmOj_ Amho. ^mfm{dkmZmV ñd{Z_ (^mfoV dmnacm OmUmam _yi
ÜdZr dm ñdZ) A§XmOj_ ZgVmo. Ë`m_wio "B©' d "D$' `m§Zm ñda _mZÊ`mMo H$maU Zmhr. Ë`mM~amo~a
_amR>rV XrK© "G '¦ d "c¦' XoIrc Zmhr. _amR>r_Ü`o èhñd "c¥' \$ŠV "Šc¥{ßV' `m eãXmV AmT>iVmo.
hm eãX g§ñH¥$V AgyZ _amR>rV n`m©`r eãX AmhoV. Ë`m_wio XrK© G ,¦ èhñd c¥ d XrK© c¦ ho ñda _amR>rV
_mZÊ`mMo H$maU Zmhr.
èhñd "F$' ñda _mÌ (F$fr, F$U qH$dm eãXmÀ`m _Ü`^mJr H¥$nm, öX`) AmT>iVmo. na§naoZo hm
ñda _mZcm OmVmo. VWm{n, AcrH$S>o Ë`mMo CÀMmaU BVHo$ T>mgiV Mmcco Amho H$s H$mhr cmoH$m§À`m
CÀMmaUmV a² + C Agm ì`§OZ d ñda g§`moJ Pmë`mgmaIm {XgVmo. Ë`m_wio hm ñda _mZy Z`o Ago _mZco
OmVo. na§Vw AmO _amR>rV dmnamV Agë`m_wio Ho$di CÀMmaUmMm Xmof gmoS>cm Va _mZUo Amdí`H$ R>aVo.
E, E¡, Amo, Am¡ ho Mma ñda _amR>rV na§naoZo g§`Šw V _mZco OmVmV. `mn¡H$s E Am{U Amo `m§Mo CÀMma
76
ewÕ d ñdV§Ì R>aVmV. E¡ d Am¡ hr CÀMmaUo _mÌ gmd`d AmhoV. ho XmoÝhr ñda {Zad`d Zgë`mZo ñda
R>aV ZmhrV. Ë`mM~amo~a "A°' d "Am°' `m XmoZ ñdam§Mr ^a XmoZeo df} B§JO
« r ^mfoÀ`m ghdmgm_wio
nS>cc
o r Amho. Ë`m§À`m Cƒma{deofmgh Vr _amR>rV ê$T> Pmcocr AmhoV. àm. AaqdX _§Jê$iH$am§Zr
nma§n[aH$ ñda_mcoV A° Am{U Am° `m XmoZ ñdam§Mm A§V^m©d H$amdm Agm {dMma _m§S>cm. àË`j _amR>r
^mfoV Ë`mMm dmna nmhVm Ë`m§Zm ñda_mcoV ñWmZ àmßV Pmco Amho. AmO _amR>rV nwT>rcà_mUo 9 ñda
_mZcoco AmhoV.
A, Am, B, C, G$, E, Amo, A°, Am°.
4.6 _amR>rVrc ì`§OZo
Á`m dUm©Mm CÀMma nyU© H$aÊ`mgmR>r ñdamMo gmhmæ` ¿`mdo cmJVo; Aem dUmªZm ì`§OZo åhUVmV
({d+AÄO² = àH$Q> qH$dm ì`ŠV H$aUo). ì`§OZo hr AnyU© CÀMmam§Mr åhUOo c§JS>r AmhoV ho XmI{dÊ`mgmR>r
Ë`m§Mm nm` _moS>y Z {c{hVmV. CXmhaUmW©, H²$, Q²>, n², a²; nU ì`dhmamV Ë`m§Mm CÀMma "A' hm ñda
{_giyZM H$aVmV. CXmhaUmW©, H$, Q>, n, a. åhUyZ ì`§OZm§Zm ñdamÝV qH$dm nadU© Agohr åhUVmV.
_amR>rV na§naoà_mUo nwT>rc 36 ì`§OZo _mZcocr AmhoV.
H²$, I, J², K, L²>
(H$ dJ©)
M², N²>, O², P², Äm²
(M dJ©)
Q²>, R²>, S²>, T²>, U²
(Q> dJ©)
V², W², X², Y², Z²,
(V dJ©)
n², \²$, ~², ^, _²
(n dJ©)
`², a², c², d², e², f², g², h², i² (AdJu` ì`§OZo)
j², k²
(g§`Šw V ì`§OZo)
dJu` ì`§OZo : n{hë`m na§namJV 25 ì`§OZm§Mo nmM dJ© nmS>co AgyZ Ë`m§Zm dJu` ì`§OZo
åhUVmV.
AZwZm{gH$ ì`§OZo : AZwZm{gH$ ì`§OZo åhUOo ZmH$mVyZ CÀMmacr OmUmar ì`§OZo hmoV. àË`oH$
dJm©À`m eodQ>r AZwZm{gH$ ì`§OZ Amho. L²>, Äm², U², Z², _² hr nmM na§namJV AZwZm{gH$ ì`§OZo hmoV.
AdJu` ì`§OZo : `², a², c², d², e², f², g², h², i² hr AdJu` ì`§OZo hmoV.
77
g§`Šw V ì`§OZo : j² d k² hr XmoZ g§`Šw V ì`§OZo AmhoV.
25 dJu` ì`§OZo, 9 AdJu` ì`§OZo d 2 g§`Šw V ì`§OZo Aer EHy$U ì`§OZo 25 + 9 + 2 = 36
AmhoV. nma§n[aH$ nÕVrZo _amR>rV 36 ì`§OZo _mZÊ`mV Amcr AmhoV. `mhr ~m~VrV _amR>rZo g§ñH¥$V
dU©_mcoMo AZwH$aU Ho$co Amho.
ì`§OZmMo
H§$R>ç
Vmcì`
_yYÝ© `
X§Ë`
AmoîR>ç
CƒmañWmZmZwgma dJuH$aU
: H²$, I², J², K, L²>
: M², N²>, O², P², Äm²
: Q²>, R²>, S²>, T²>, U²
: V², W², X², Y², Z²
: n², \²$, ~², ^², _²
A§V…ñW
Cî_
g§`Šw V
AdJu`
: `², a², c², d²
: e², f², g², h²
: j², k²
: i²
4.6.1 ì`§OZmMo àH$ma
ì`§OZmÀ`m CÀMmamdê$Z d d¡{eîQ>çmdê$Z H$mhr àH$ma {XgyZ `oVmV. Vo nwT>rcà_mUo AmnUmg
g_OmdyZ KoVm `oVrc.
1. ñne© ì`§OZo : dU©_mcoVrc H²$, I² nmgyZ ^², _² n`ªVMr gd© ì`§OZo ñne© ì`§OZo hmoV. `m
ì`§OZm§À`m CÀMmam§V Amnë`m \w$â\w$gm§Vrc hdm Vm|S>mdmQ>o ~mhoa nS>VmZm Or^, H§$R>, _yYm©, XmV qH$dm
AmoR> `m§À`mer {VMm ñne© hmoD$Z ho dU© CÀMmaco OmVmV åhUyZ Ë`m§Zm ñne© ì`§OZo Ago åhUVmV. H$, M,
V, Q>, n `m nmM JQ>mVrc àË`oH$s nmM Aer hr 25 ì`§OZo AmhoV.
2. H$R>mao d _¥Xy ì`§OZo : `m ñne© ì`§OZmVrc H$mhr ì`§OZm§À`m CÀMmamV \$ŠV œmgmMm Cn`moJ
hmoVmo åhUyZ Ë`m§g œmg qH$dm AKmof dU© Ago åhUVmV. `m œmg dUmªZmM H$R>mao ì`§OZo Agohr
åhUVmV. Va H$mhr ì`§OZm§À`m CÀMmamV œmgmEodOr ZmX AgVmo, Ë`m§Zm ZmX qH$dm Kmof dU© Ago
åhUVmV. `m§ZmM _¥Xy ì`§OZo Agohr åhUVmV.
œmg, AKmof qH$dm H$R>mao ì`§OZo 13 AmhoV.
H$, I, M, N>, Q>, R>
78
V, W, n, \$, g, e, f
ZmX, Kmof qH$dm _¥Xy ì`§OZo 14 AmhoV.
J, K, O, P, S>, T>, X, Y
~, ^, `, a, c, d
3. AënàmU d _hmàmU : `m ì`§OZm§Mo AënàmU d _hmàmU Ago AmUIr XmoZ àH$ma _mZco
OmVmV. Á`m ì`§OZm§À`m CÀMmamV hH$ma ÜdZr {deofÎdmZo AgVmo Ë`mg _hmàmU Am{U Á`mV hH$ma ÜdZr
ZgVmo Ë`m§g AënàmU Ago åhUVmV.
_hmàmU : I, K, N>, P, R>, T>, W, Y, \$, ^, g, e, f, h.
AënàmU : H$, J, L>, M, O, Äm, Q>, S>, U, V, X, Z, n, ~, _, `, a, c, d, i.
_hmàmU dU© 14 AmhoV Am{U AënàmU dU© 20 AmhoV.
4. AZwZm{gHo$ : _amR>r ì`§OZm_Ü`o AZwZm{gH$ dU© nmM AmhoV. Á`m ì`§OZm§Mm CÀMma
ZmH$mVyZ hmoVmo Vr AZwZm{gHo$ hmoV. ñne© ì`§OZJQ>mVrc eodQ>Mo dU© hr AZwZm{gHo$ AmhoV. Vr åhUOo;
L>, Äm, U, Z, _
AZwZm{gH$m§Mm CÀMma ñnîQ> d IUIUrV hmoV Agoc Va Ë`m AZwZm{gH$mÀ`m _mJrc Ajamda
AZwñdma XoD$Z Vmo XmI{dcm OmVmo. Ho$ìhm Ho$ìhm Vmo nwT>o `oUmè`m ì`§OZmÀ`m dJm©Vrc AZwZm{gH$mZo
åhUOo n§M_dUm©Zo XmI{dVmV. CXmhaUmW©; J§Jm = JL²>Jm, M§Mc = M#mc, K§Q>m = KÊQ>m, dg§V =
dgÝV, H§$n = H$ån. `m AZwZm{gH$m§Zm na-gdU© Agohr åhUVmV.
`mVrc "L>' Am{U "Äm' hr XmoZ AZwZm{gHo$ _amR>rV _mZÊ`mMr JaO Zmhr. H$maU Ë`m§Mm \$magm
d ñdV§Ì[aË`m dmna hmoV Zmhr. L> hm dU© eãXmÀ`m Ama§^r qH$dm eodQ>r `oV Zmhr. dmL²>_`,
dmL²>{ZíM` Aem Xw_ui eãXmV Vmo {XgyZ `oVmo. hr XmoÝhr AZwZm{gHo$ ñdV§ÌnUo `oV Zgë`m_wio d
_amR>rV Ë`m§Mm \$magm dmna hmoV Zgë`mZo Vo _mZÊ`mMr JaO Zmhr.
U, Z, _ hr AZwZm{gHo$ _mÌ _mZmdr cmJVmV. Vr ñdV§ÌnUo `oVmV Am{U AZwñdma åhUyZhr
`oVmV. CXmhaUmW©; Z_Z, dUdU, _hmZ, dÝXZ, XÊS>. `mVrc "U' hm dU© eãXmÀ`m àma§^r H$YrM
`oV Zmhr. Z Am{U _ _mÌ eãXm§À`m Ama§^r, _Ü`^mJr d eodQ>r Hw$R>ho r `oVmV. `m dUmªÀ`m gmhmæ`mZo
AZoH$ eãX _amR>rV V`ma Pmcoco AmhoV. Ë`m_wio hr VrZ AZwZm{gHo$ _mZmdrV.
5. Vmcì` ì`§OZo : XmVm§À`m _mJrc ~mOyÀ`m ^mJmnmgyZ H§$R>mn`ªV {O^oÀ`m daÀ`m ~mOyg Omo
79
Kw_Q>mH$ma ^mJ Amho Ë`mcm Vmcy åhUVmV. {O^oMo nmVo Vmcycm cmdyZ Á`m dUmªMo CÀMma hmoVmV Ë`m§Zm
Vmcì` åhUVmV. _amR>r dU©_mcoVrc M dJ© `mV _moS>Vmo. _amR>r ì`§OZ_mcoVrc M dJm©Vrc ì`§OZm§Mo
CÀMma XmoZ àH$maMo AmhoV. Ë`m§Mr CÀMmañWmZo XmoZ AmhoV. Ë`m_wio hr ì`§OZo H$hr doim Vmcì`
AgVmV Va H$mhr doim X§VVmcì` AgVmV. CXmhaUmW©; M§Ð, OZ, N>Ì, N>m`m `m§Mo CÀMmaU À`>,
Á`, N²>`, Â` Ago AmhoV. `m CÀMma^oXm§Mm _amR>r ì`mH$aUmV Iyn {dMma Pmcm Amho. nU
VodT>çmgmR>r Ago ñdV§Ì dU© _mZÊ`mMr Amdí`H$Vm Zmhr. àË`oH$ dU© hm Xwgè`m dUm©À`m ghdmgmV
Amcm H$s Ë`mÀ`m _yiÀ`m CÀMmamV H$mhrgm ~Xc hmoV AgVmo.
6. A§V…ñW ì`§OZo : `, a, c, d hr A§V…ñW ì`§OZo AmhoV. `m ì`§OZm§À`m CÀMmamV
dmqJ{Ð`mMo Ûma Oamgo CKS>o AgVo Am{U hr ì`§OZo ñne© ì`§OZo d Cî_ ì`§OZo `m§À`m_Ü`o `oV
Agë`mZo Ë`m§Zm A§V…ñW Ago åhQ>co Amho. "`' hm Vmcì` Am{U "d' hm AmoîR²>` AgyZ XmoÝhr AY©ñda
AmhoV, Ago _mZco OmVo. "a' Am{U "c' øm ì`§OZmÀ`m CÀMmamV ZmX hm àdmhr ñdê$nmMm Agë`mZo
_mo. Ho$. Xm_co `m§Zr `m§Zm "B©fV² {dd¥Îm' åhQ>co Va S>m.° H$mcocH$am§Zr Ë`m§Zm ÐddU© Ago åhQ>co Amho.
`, a, c, d `m§À`m CÀMmamV ñda d ì`§OZo `m Xmohm|Mo JwUY_© Agë`m_wiM
o Ë`m§Zm A§V…ñW qH$dm
AY©ñda Ago åhQ>co Amho.
7. Cî_ ì`§OZo : D$î_Z² = dm`y. _wImdmQ>o OmoamZo Cgmgm (dm`y) ~mhoa Q>mH$ë`mà_mUo `m dUm©Mm
CÀMma hmoVmo. `mV Kf©U Amho. Kf©Um_wio CîUVm {Z_m©U hmoVo åhUyZ Ë`m§Zm Cî_ ì`§OZo Ago åhUVmV.
hr Cî_ ì`§OZo Mma AmhoV. g, e, f, h. `m dUm©Mo CÀMma àIa, OmoaXma d CîUVm {Z_m©U H$aUmao
AmhoV. lr. _mo. Ho$. Xm_co `m§Zr `m§Zm "B©fV² ñn¥îQ>' åhQ>co Va S>m.° H$mcocH$am§Zr grËH$ma Ago g§~moYco
Amho. "h' ho ì`§OZ CÀMmamÀ`m ÑîQ>rZo AKmof (ZmXhrZ) Am{U gKmof (ZmX`wŠV) Aem XmoZ àH$maMo
Amho.
8. g§`Šw V ì`§OZo : _amR>r ì`§OZmVrc j Am{U k `m ì`§OZm§Zm g§`Šw V ì`§OZo Ago åhQ>co
Amho. XmoZ {^ÝZ dUmªÀ`m {_lUmVyZ hr ì`§OZo V`ma Pmcr AmhoV.
k = H²$ + f² CXmhaUmW©; {eŠfm, narŠfm
k = O² + Äm² qH$dm X² + Z² + `²
`mVrc "k' À`m CÀMmam~Ôc {^ÝZVm {XgVo. Vm_ri d qhXr_Ü`o Ë`m§Mm CÀMma "½`' hmoVmo.
CXmhaUmW©; ½`mZ, JmZoœa Agm Cƒma _amR>rV Zgcm Var J«m_rU ~mocrV AmT>iVmo. CXmhaUmW©;
½`mZ~m. nU H$mhrhr Agmo, hr XmoÝhr ì`§OZo g§`Šw V Agë`mZo dU©_mcoVZy dJimdrV Ago ~hþVHo $
ì`mH$aUH$mam§Mo _V Amho.
80
9. _yYÝ© ` "i': ì`§OZ_mcoV "i' `m dUm©Mm AdJu` JQ>mV g_mdoe Ho$cm Amho. H$maU _yi
g§ñH¥$V_YyZ Amcoë`m dU©_mcoV "i'cm ñWmZ Zmhr. g§ñH¥$V_Ü`o "i' Zmhr, Vmo Ðm{dS>r ^mfoVZy _amR>rV
Amcm Amho. g§ñH¥$V eãXmVrc "c' À`m {R>H$mUr _amR>rZo H$mhr {R>H$mUr "i' dmnacm Amho.
CXmhaUmW©; emcm - emim, ~mc - ~mi, H$mc - H$mi. `m H$maUmgmR>r "i' hm ñdV§Ì dU© _amR>rV
_mZUo `mo½` Zmhr Ago H$mhtZr åhQ>co Amho. nU àË`oH$ "c' À`m {R>H$mUr "i' MmcVmoM Ago Zmhr.
CXmhaUmW©; Mmc - Mmi, Jmc - Jmi, H$c - H$i. i hm ñdV§Ì dU© Agë`mZo Vmo _mZmdm cmJVmo.
4.6.2 _amR>rVrc ì`§OZg§»`m
g§ñH¥$VÀ`m na§naoZgw ma _amR>r dU©_mcoV ì`§OZm§Mr g§»`m 36 _mZÊ`mV Amcr. na§Vw _amR>rZo
_amR>r ^mfoVM dmnaco OmUmao dU© _mZmdoV, g§ñH¥$V_Yrc dU© _mZÊ`mMr JaO Zmhr; åhUyZ ñdam§à_mUo
g§ñH¥$VmVyZ _amR>rV Amcoë`m H$mhr ì`§OZm§Zm JmiUo `mo½` R>aVo. lr. _mo. Ho$. Xm_co `m§Zr "j' Am{U "k'
hr g§`Šw V ì`§OZo JmiyZ 34 hr ì`§OZg§»`m gm§{JVcr. {dîUwemór {MniyUH$a `m§Zrhr hrM g§»`m _mÝ`
Ho$cr Amho. _. nm§. g~Zrg `m§Zr na§naoZo Amcocr 36 hr g§»`mM _mZcocr Amho. Va AaqdX
_§Jê$iH$am§Zr ì`§OZg§»`m 22 _mZcr Amho. Ë`m§Zr L²>, Äm, hr AZwZm{gHo$, 10 _hmàmU ì`§OZo d XmoZ
g§`Šw V ì`§OZo dJiyZ 22 g§»`m gm§{JVcr. L>, Äm, j d k hr Mma ì`§OZo JmiÊ`mg ~è`mM _amR>r
ì`mH$aUH$mam§Mr _mÝ`Vm Amho. åhUOo _amR>rV Cacocr 32 ì`§OZo _mZÊ`mg haH$V Zhr.
4.7 dU©g»
§ `m
_amR>r na§naoZo 52 dU© _mZÊ`mV Amco AgyZ ñda d ì`§OZo `m XmoZ JQ>mV {d^mJUr Ho$cocr
{XgVo. na§Vw ~aoMgo ñda d ì`§OZo _mZÊ`mMr Amdí`H$Vm Zmhr, ømMo {ddoMZ AmnU da nm{hcoM.
Vo cjmV KoVm _amR>rV 9 ñda d 32 ì`§OZo Ago EHy$U 41 dU© _mZÊ`mg haH$V Zmhr.
ñdag§»`m = 9
A, Am, B, C, G$, E, Amo, A°, Am°
ì`§OZg§»`m = 32
ñne© ì`§OZo
: H²$, I², J², K²
M², N²>, O², P²
Q²>, R²>, S²>, T²>, U²
l
l
V², W², X², Y², Z²
n², \²$, ~², ^², _²
81
A§V…ñW ì`§OZo : `², a², c², d²
Cî_ ì`§OZo
: g², e², f², h²
_yY©Ý`
: i²
AemàH$mao 41 dUmªMr g§»`m _mZVm `oV.o
AmOÀ`m ^mfm{dkmZmV ì`mH$aUmVrc g§{X½YVm d JwV§ mJwV§ Q>miÊ`mÀ`m ÑîQ>rZo {dMma hmoV Amho.
hr ^mfoÀ`m Aä`mgmÀ`m ÑîQ>rZo _hÎdmMr ~m~ Amho. ÜdZtMr g§»`m ~arM Amho nU ^mfoV dmnaë`m
OmUmè`m _ycÜdZtZm "ñdZ' Aer g§km XoD$Z Aä`mg Ho$cm OmVmo. AWm©À`m ÑîQ>rZo cKwV_ KQ>H$ åhUyZ
"ê${n_' hr AerM g§km Amho. Aem H$mQ>Ho $moanUo g§km Amë`m_wio ^mfoÀ`m {dûcofUmV AS>MUr `oV
ZmhrV. ì`mH$aUmVrc Am»`mV, qcJ, dMZ, {d^ŠVr, dU©ì`dñWm øm ~m~r ^mfmd¡km{ZH$ VnmgyZ
nmhVmZm {XgVmV. ^mfm{dkmZmV ñda ñd{Z_m§Mr g§»`m Odinmg 9 _mZcocr Amho; na§Vw ^mfoVrc
àË`j CÀMmamZwgma ì`§OZì`dñWm _m§S>VmZm AZoH$ ì`§OZo Zì`mZo g_m{dîQ> H$amdr cmJVmV, Ago {XgyZ
`oBc
© . S>m.° _w. lr. H$mZS>o `m§À`m "_amR>rMm ^m{fH$ Aä`mg' øm J«W§ mV 44 ì`§OZm§Mr g§»`m H$moîQ>H$mV
{Xcocr Amho, Va S>m.° J§. Zm. OmoJioH$a `m§À`m "_amR>r ^mfoMm B{Vhmg' øm J«W§ mV 9 ñda d 44 ì`§OZo
{Xcocr AmhoV. Ë`mgmR>r Ë`m§Zr gmYma {ddoMZ _m§S>co Amho. `m ~m~tMm A{YH$ {dMma hmoD$Z dU©ì`dñWm
{ZpíMV Ho$cr nm{hOo, EdT>mM ~moY `m {R>H$mUr AmnU KoD$.
4.8 eãXmW© d {Q>nm
l
B©fV² {dd¥Îm : dmqJ{Ð`mMo Ûma WmoS>go o CKS>o AgUo
l
B©fV² ñn¥îQ> : dmqJ{Ð`mMo Ûma WmoS>go o cmJcoco AgUo, Kf©UmZo {Z_m©U hmoUmao ÜdZr
l
_wI`§Ì : ñda, ì`§OZ, AZwñdma `m§Mr CÀMmañWmZo _wI`§Ì AWdm dmqJ{Ð`mÀ`m
gmhmæ`mZo XmI{dVm `oVmV. hr AmH¥$Vr nmhm.
4.9 ñd`§AÜ``ZmgmR>r àíZ Am{U CÎmao
cKwÎmar àíZ
1. ñdam§Mo àH$ma gm§JZy AmOÀ`m _amR>rVrc ñdag§»`m ñnîQ> H$am.
CÎmamgmR>r _wÔo : na§naoZo _amR>rV 16 ñda _mZÊ`mV Amco AmhoV. A, Am, B, B©, C, D$, F$,
G$, c¥, c¦, E, Eo, Amo, Am¡, A§, A… ñdam§Mr ì`m»`m : Omo dU© ñdV§Ì Amho, åhUOo Á`m dUm©À`m
82
§
CÀMmamcm Xwgè`m H$moUË`mhr dUm©Mo gmhmæ` ¿`mdo cmJV Zmhr Ë`m dUm©g ñda Ago åhUVmV. ñdam§Mm
CÀMma Amnë`m Vm|S>mdmQ>o ghO d ñdV§ÌnUo åhUOo Xwgè`m H$moUË`mhr dUm©À`m gmhmæ`mdmMyZ hmoVmo.
ñdam§Mo àH$ma : A) CƒmamZwgma 1. èhñd ñda : A, B, C, F$, c¥ `m ñdam§Mm CÀMma AmIyS> hmoVmo.
CÀMma H$am`cm WmoS>m doi cmJVmo åhUyZ Ë`m§Zm èhñd ñda Ago åhUVmV. 2. XrK© ñda : Am, B©,
D$, E, Eo, Amo, Am¡ `m ñdam§Mm CÀMma H$am`cm A{YH$ doi cmJVmo. Cƒma cm§~Q> hmoVmo åhUyZ Ë`m§Zm
XrK© ñda Ago åhUVmV. èhñd d XrK© ho ñdam§Mo àH$ma Ë`m§Mm CÀMma H$amd`mg cmJUmè`m
H$mcmdYrdê$Z R>a{dVmV. Ë`m§ZmM _mÌm Ago åhUVmV. ~) ì`wËnÎmrZwgma àH$ma 1. {gÕ ñda : Oo _yi
ñda AmhoV åhUOo Oo ñdV§Ì, ñd`§^y AgyZ Á`m§Mr BVam§nmgyZ CËnÎmr Pmcocr Zmhr Ago ñda nmM
AmhoV. A, B, C, F$, c¥. 2. gm{YV ñda : Oo ñda _yi qH$dm {gÕ ñdam§nmgyZ V`ma Pmcoco AmhoV
Vo gm{YV ñda hmoV. Vo nmM AmhoV. Am, B©, D$, G ,¦ c¦. Ë`mM~amo~a XmoZ {^ÝZ èhñd qH$dm {gÕ
ñdam§nmgyZ {Z_m©U hmoUmao g§`Šw V ñda E, Eo, Amo, Am¡, Ago ñda AgyZ `m§Mmhr gm{YV ñdam§_Ü`oM
g_mdoe H$aUo `mo½` Amho. H$) ñdê$nmdê$Z àH$ma : 1. gOmVr` ñda : EH$mM CÀMmañWmZr g_mZ
à`ËZmZo Oo ñda CËnÝZ hmoVmV Vo gOmVr` ñda hmoV. A - Am; B - B©; C - D$; F$ - G ;¦ c¥
- c¦. 2. {dOmVr` ñda : {^ÝZ CÀMmañWmZr {^ÝZ à`ËZmZo Oo ñda CËnÝZ hmoVmV Vo {dOmVr` ñda
hmoV. A - B; A - C; B - C; B - E. S>) AZwñdma d {dgJ© : ñda_mcoV eodQ>À`m XmoZ dUm©nH¡ $s
EH$mcm AZwñdma ( ) d Xwgè`mcm {dgJ© (:) åhUVmV. ñda Am{U ñdamXr `m§V ^oX Agm H$s ñda
CÀMmaÑîQ>çm ñdV§Ì AmhoV Va ñdamXr naV§Ì AmhoV. ñdamÀ`m AmYmam{edm` ñdamXtMm CÀMma H$aVm
`oV Zmhr. "AZwñdma' (AZw+ñdma) `mMm AW© nmR>r_mJyZ Pmcocm CÀMma qH$dm CÀMmamda ñdma hmoUmam
Xwgam CÀMma. Ooìhm ( ) Mm CÀMma ñnîQ> d IUIUrV hmoVmo Voìhm Vmo AZwñdma; Ooìhm Vmo AmoPaVm
hmoVmo Voìhm Vmo AZwZm{gH$. CXmhaUmW©, J§Jm, K§Q>m `mV AZwñdma Amho. Kam§V, cmoH$m§Zm `mV AZwZm{gH$
Amho. AZwñdma dUm©À`m S>mŠo `mda EH$ qQ>~ R>do Zy XmI{dcm OmVmo åhUyZ Ë`mg q~Xy Agohr åhUVmV.
"{dgJ©'`mMm AW© œmg gmoS>U.o `mMo {MÝh (:) `m nÕVrZo {c{hVmV. _mo. Ho$. Xm_co `m§Zr A§ d A…
`m XmoZ ñdam§Zm "ñdam{X' Ago åhQ>co B) CÀMmañWmZmZwgma dJuH$aU : H§$R>ç-Vmcì`-X§Ë`-_yYÝ© `AmoîR>ç-H§$R>Vmcì`-H§$R>mî¡ R>ç-AZwZm{gH$ AmOÀ`m _amR>rVrc ñda_mcm hr Amho. _yi g§ñH¥$VmVyZ
{cnr~amo~a _amR>rV Amcocr ñda_mcm : A, Am, B, B©, C, D$, F$, G ¦, c¥, c¦, E, Eo, Amo, Am¡,
A§, A… Ago EHy$U 16 ñda AmhoV. _amR>rV {H$Vr d H$moUVo ñda _mZmdoV `mgmR>r _mo. Ho$. Xm_co,
{dîUwemór {MniyUH$a, AaqdX _§Jê$iH$a, crcm Jmo{dcH$a `m ì`mH$aUH$mam§Mr _Vo : AmOÀ`m
_amR>rVrc ñdag§»`m - "B©' Am{U "D$' ho "B' Am{U "C' `m§Mr XrK© CÀMmaUo _amR>rV XrK© "G ¦' d
"c¦' XoIrc ZmhrV. èhñd "F$' ñda _mÌ AmT>iVmo. na§naoZo hm ñda _mZcm OmVmo. E, E¡, Amo, Am¡ ho
Mma ñda _amR>rV g§`Šw V AmhoV, Ë`mM~amo~a "A°' d "Am°' `m XmoZ ñdam§Zr ^a KmVcr. àË`j _amR>r
83
^mfoV 9 ñda : A, Am, B, C, F$, E, Amo, A°, Am° Ago AmhoV. n¡H$s A°, Am° ho B§JO
« rÀ`m ghdmgmZo
_amR>rV Amco AmhoV.
2. ì`§OZ åhUOo H$m` Vo gm§JZy Ë`mMo àH$ma ñnîQ> H$am.
CÎmamgmR>r _wÔo : ì`§OZ ì`m»`m : Á`m dUm©Mm CÀMma nyU© H$aÊ`mgmR>r ñdamMo gmhmæ` ¿`mdo
cmJVo Aem dUmªZm ì`§OZo åhUVmV. ì`§OZo c§JS>r AmhoV. Ë`m§Mm nm` _moS>y Z {c{hVmV. CXmhaUmW©;
H²$, Q²>, n², a²; _amR>rV na§naoà_mUo nwT>rc 36 ì`§OZo _mZcocr AmhoV. 25 dJu` ì`§OZo, 9 AdJu`
ì`§OZo d 2 g§`Šw V ì`§OZo Aer EHy$U ì`§OZo 36 AmhoV. _amR>rZo g§ñH¥$V dU©_mcoMo AZwH$aU Ho$co
Amho. ì`§OZmMo CÀMmañWmZmZwgma dJuH$aU dm ì`§OZmMo àH$ma 1. ñne© ì`§OZo : dU©_mcoVrc H²$, I²
nmgyZ ^², _² n`ªVMr gd© 25 ì`§OZo ñne© ì`§OZo hmoV. 2. H$R>mao d _¥Xy ì`§OZo : œmg, AKmof qH$dm
H$R>mao ì`§OZo 13 AmhoV. H$, I, M, N>, Q>, R>, V, W, n, \$, g, e, f. ZmX, Kmof qH$dm _¥Xy ì`§OZo
14 AmhoV : J, K, O, P, S>, T>, X, Y, ~, ^, `, a, c. 3. AënàmU d _hmàmU : "h' H$ma
ÜdZrÀ`m {deofmdê$Z _hmàmU dU© 14 d AënàmU dU© 20. 4. AZwZm{gHo$ : _amR>r ì`§OZm_Ü`o
AZwZm{gH$ dU© nmM AmhoV. L>, Äm, U, Z, _. 5. Vmcì` ì`§OZo : {O^oMo nmVo Vmcycm cmdyZ Á`m
dUmªMo Cƒma hmoVmV Ë`m§Zm Vmcì` åhUVmV. _amR>r dU©_mcoVrc M dJ© `mV _moS>Vmo. 6. A§V…ñW
ì`§OZo : `, a, c, d hr A§V…ñW ì`§OZo AmhoV. 7. Cî_ ì`§OZo : CÀMma H$aVmZm Kf©Um_wio CîUVm
{Z_m©U hmoVo åhUyZ Cî_ ì`§OZo åhUVmV. g, e, f, h. _mo. H$o. Xm_co `m§Zr `m§Zm "B©fV² ñn¥îQ>' åhQ>co
Va S>m.° Zm. Jmo H$mcocH$am§Zr grËH$ma Ago g§~moYco Amho. 8. g§`Šw V ì`§OZo : _amR>r ì`§OZmVrc j
Am{U k `m ì`§OZm§Zm g§`Šw V ì`§OZo Ago åhQ>co Amho. 9. _yYÝ© ` "i' - Ðm{dS>r ^mfoVZy _amR>rV
Amcm.
{Q>nm
1. ñdag§»`m
CÎmamgmR>r _wÔo : ñdamMr ì`m»`m, {deof, _yi g§ñH¥$VmVyZ _amR>rV dU©_mcoV Amcoco ñda : A,
Am, B, B©, C, D$, G$, G ,¦ c¥, c¦, E, Eo, Amo, Am¡, A§, A… Ago EHy$U 16 ñda AmhoV. _amR>rV {H$Vr
d H$moUVo ñda _mZmdoV `m g§X^m©Vrc _mo. Ho$. Xm_co, {dîUwemór {MniyUH$a, AaqdX _§Jê$iH$a, crcm
Jmo{dcH$a `m ì`mH$aUH$ma§mMr _Vo, AmOÀ`m _amR>rVrc ñdag§»`m "B©' Am{U "D$' ho "B' Am{U "C'
`m§Mr XrK© CÀMmaUo AmhoV. _amR>rV XrK© "G ¦' d "c¦' XoIrc Zmhr. èhñd "F$' ñda _mÌ AmT>iVmo.
na§naoZo hm ñda _mZcm OmVmo. E, E¡, Amo, Am¡ ho Mma ñda _amR>rV g§`Šw V AmhoV, Ë`mM ~amo~a "A°' d
"Am°' `m XmoZ ñdam§Mr ^a B§JO
« rVyZ nS>cr Amho. àË`j _amR>r ^mfoV 9 ñda AmhoV. A, Am, B, C, F$,
E, Amo, A°, Am°.
84
2. ì`§OZg§»`m
CÎmamgmR>r _wÔo : dU©_mcm ñda ì`§OZmZo V`ma Pmcr. ì`§OZmMr ì`m»`m, g§ñH¥$VÀ`m na§naoZgw ma
_amR>r dU©_mcoV ì`§OZm§Mr g§»`m 36 na§Vw _amR>rZo _amR>r ^mfoVM dmnaco OmUmao dU© _mZmdoV,
g§ñH¥$V_Yrc dU© _mZÊ`mMr JaO Zmhr; Agm AmOÀ`m ì`mH$aUH$mam§Mm {dMma Amho. lr. _mo. Ho$.
Xm_co `m§Zr "j' Am{U "k' hr g§`Šw V ì`§OZo JmiyZ 34 hr ì`§OZg§»`m gm§{JVcr. {dîUwemór
{MniyUH$a `m§Zrhr hrM g§»`m _mÝ` Ho$cr. _. nm§. g~Zrg `m§Zr na§naoZo Amcocr 36 hr g§»`mM
_mZcocr Amho. Va AaqdX _§Jê$iH$am§Zr ì`§OZg§»`m 22 _mZcr Amho. Ë`m§Zr L>, Äm hr AZwZm{gHo$,
10 _hmàmU ì`§OZo d XmoZ g§`Šw V ì`§OZo dJiyZ 22 g§»`m gm§{JVcr. `mà_mUo ì`mH$aUH$mam§Zr
_m§S>cc
o r _Vo AmhoV. L>, Äm, j d k hr Mma ì`§OZo JmiÊ`mg ~è`mM _amR>r ì`mH$aUH$mam§Zm _mÝ`
Amho. AmOÀ`m _amR>rV 32 ì`§OZg§»`m _mZcocr Amho. ñne© ì`§OZo : H²$, I², J², K², M², N²>, O²,
P², Q², R²>, S²>, T²>, U², V², W², X², Y², Z², n², \²$, ~², ^², _². A§V…ñW ì`§OZo : `², a², c², d². Cî_ ì`§OZo
: g², e², f², h², _yÜ`©Ý` : i² Aer ì`§OZo _mZcr AmhoV.
4.10 gamdmgmR>r àíZ
cKwÎmar àíZ
1. _amR>rVrc nma§n[aH$ dU©_mcm ñnîQ> H$am.
2. dU© H$moUVo _mZmdoV? `m~Ôc gmYma {chm.
{Q>nm
1. ñdaì`dñWm
2. ì`§OZì`dñWm
4.11 g_mamon
{dÚmWu {_Ìm§Zmo, AmVmn`ªV AmnU _amR>r dU©ì`dñWm hm KQ>H$ nmhV hmoVmo. Ë`m_Ü`o gwédmVrcm
AmnU ^mfm, {cnr, Aja, XodZmJar {cnr, ÜdZr Am{U dU© `mg§~Y§ r _m{hVr KoVcr. _amR>rMr dU©_mcm
nmhVmZm AmnU Ë`m_Ü`o dUmªMo àH$ma nm{hco. _w»`V… ñda Am{U ì`§OZ Ago dUm©Mo XmoZ àH$ma nS>VmV.
CÀMma, ì`wËnÎmr Am{U ñdê$nmZwgma AmnU ñdam§Mo àH$ma nm{hco. AZwñdma d {dgJ© `m§Zm "ñdamXr' Ago
_mo. Ho$. Xm_co `m§Zr åhQ>co Amho. H$maU ñdamXrÀ`m CÀMmamgmR>r AJmoXa ñdamMm AmYma ¿`mdm cmJVmo
ho Ë`m§Mo {deof Amho. ì`§OZm§Mho r AmnU CÀMmañWmZmZwgma dJuH$aU Ho$co Amho. Ë`mMo àH$ma EHy$U ZD$
85
AmhoV. eodQ>r ì`§OZg§»`m, ñdag§»`m `m§Mm {dMma H$ê$Z _amR>r dU©_mcoV EHy$U {H$Vr dU© _mZVm
`oVrc `mMr MMm© Ho$cr Amho. AmYw{ZH$ ^mfm{dkmZmV dU© `m g§kEo do Or "ñdZ' hr g§km `mo{Ocr OmVo.
ñdZ åhUyZ Á`m _ycÜdZtMm dmna ^mfoV hmoVmo Ë`m§ZmM dU©ì`dñWoV ñWmZ {Xcoco Amho. Ë`m_wio ñda ñdZ
9 Va ì`§OZ ñdZ åhUyZ 44 Aem EHy$U 53 dUmªZm (ñdZm§Zm) _mÝ`Vm {Xcocr Amho. _mÌ hm
ñdZ_mcoMm Aä`mg AmYw{ZH$ ^mfm{dkmZmÀ`m H$joV `oVmo.
4.12 dmMZ
1. emór` _amR>r ì`mH$aU : _mo. Ho$. Xm_co (1965) V¥Vr`md¥Îmr
2. _amR>rMm ^m{fH$ Aä`mg : S>m.° _w. lr. H$mZS>o (1994) ñZohdY©Z, nwUo
3. _amR>r ^mfoMm B{Vhmg : S>m.° J§. Zm. OmoJioH$a (2005) lr{dÚm, nwUo
4. gwJ_ _amR>r ì`mH$aU coIZ : _mo. am. dmi§~o (1992) {ZVrZ, nwUo
5. _amR>r ì`mH$aUmMm nwZ{d©Mma : AaqdX _§Jê$iH$a (1964) nwUo {dÚmnrR>
6. _amR>r ì`mH$aU n[aM` : S>m.° amOeoIa {hao_R> (1988) _ohVm, nwUo
4.13 CnH«$_
1. AmOÀ`m _amR>rVrc dU©ì`dñWoMm VŠVm V`ma H$ê$Z Kar cmdm.
2. BVa ^mfoVrc dU©ì`dñWoMo ñdê$n H$go Amho, `m~Ôc _m{hVr {_idm. CXmhaUmW©, qhXr.
ooo
86