go{_ñQ>a-3
KQ>H$ : 1
cmoH$àemgZ : ñdê$n, ì`mßVr Am{U _hÎd
cmoH$àemgZ d ImOJr àemgZ
AZwH«$_{UH$m
1.0 C{ÔîQ>ço
1.1 àmñVm{dH$
1.2 {df` {ddoMZ
1.2.1
cmoH$àemgZmMm AW©
1.2.2
cmoH$àemgZmMr ì`m»`m
1.2.3
cmoH$àemgZmMo ñdê$n
1.2.4
cmoH$àemgZmMr ì`már
1.2.5
cmoH$àemgZmMo _hÎd
1.2.6
cmoH$àemgZ Am{U ImOJr àemgZ gmå` Am{U ^oX
1.3 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW©
1.4 ñd`§:AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
1.5 gmam§e
1.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
1.7 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
1.0 C{ÔîQ>ço
øm KQ>H$mÀ`m Aä`mgmZ§Va Amnë`mcml
cmoH$àemgZmMm AW©, ñdê$n Am{U ì`mßVr g_OmdyZ KoVm `oBc
© .
l
cmoH$àemgZmMo _hÎd ñnï> H$aVm `oBc
© .
l
cmoH$àemgZmMo Am{U ImOJr àemgZmMo gmå` Am{U ^oX ñnï> H$aVm `oB©c
1
~r. E. 2 : amÁ`emñÌ - Am`S>rEg : cmoH$àH$meZ/1
1.1 àñVm{dH$
àemgZ hr EH$ gm_m{OH$ JaO Amho. g_mOmVrc {d{dY godm gwairV MmcÊ`mgmR>r g§K{Q>V à`ËZm§Mr
JaO AgVo. `m JaOoVyZM àemgZmMm OÝ_ hmoVmo. cmoH$àemgZ hm àemgZ `m ì`mnH$ joÌmMm EH$ {d^mJ
Amho. cmoH$àemgZ åhUOo emgZmMo àemgZ hmo`. gmd©O{ZH$ YmoaU d Ë`mcm AZwgê$Z AmIcoco doJdoJio
H$m`©H«$_ d Ho$coco H$m`Xo `m§Mr A§_c~OmdUr `m§Mm g_mdoe "cmoH$àemgZ' `m g§H$ënZoV hmoVmo.
AmYw{ZH$ H$mimV cmoH$àemgZ ho AË`§V _hÎdmMo d Amdí`H$ emñÌ åhUyZ AmoiIco OmVo. OJmVrc
gd©M amï´>m_§ Ü`o àemgH$s` ì`dñWm ApñVËdmV AgVo. cmoH$àemgZmZo {deofV: g§K{Q>V amÁ`g§ñWoÀ`m N>ÌmImcr
_mZdr OrdZmÀ`m ~hþVHo $ A§JmZm ñne© Ho$cocm Amho. _mZdmÀ`m gm_m{OH$ d d¡`{ŠVH$ OrdZmer {ZJS>rV Ago
cmoH$àemgZ emñÌ Amho. B{VhmgmÀ`m {d{dY AdñWm _YyZ àJV Pmcoco ho emñÌ Amho. AmO cmoH$àemgZmMm
à^md OrdZmÀ`m gd©M joÌmV AmT>iVmo. nmiÊ`mnmgyZ Vo ñ_emZ^y_rn`ªV cmoH$àemgZ g§~§YrV Amho.
1.2 {df` {ddoMZ
cmoH$àemgZ ho _hÎdmMo emñÌ AgyZ àmMrZ H$mimnmgyZ Vo ê$T> Amho d {Xdg|{Xdg Ë`mV {dH$mg hmoV
Amho. àñVwV àH$aUm_Ü`o cmoH$àemgZmMm AW©, ñdê$n, ì`mßVr Am{U _hÎd VgoM cmoH$àemgZ Am{U ImOJr
àemgZ `m _Yrc gmå` d ^oX `mMm {dMma H$amd`mMm Amho. gwê$dmVrcm AmnU cmoH$àemgZmMm AW©
{dMmamV KoUma AmhmoV.
1.2.1 cmoH$àemgZmMm AW©
"cmoH$àemgZ' àemgZmÀ`m {dñV¥V joÌmMm EH$ {deof ^mJ _mZcm OmVmo. "cmoH$' `m eãXmMm AW©
"amÁ`mVrc g§nUy © OZVm' Agm Amho. amÁ`mVrc g§nUy © OZVoer g§~{§ YV Agcoë`m gd© {H«$`m åhUOo cmoH$àemgZ
hmo`. Aem {H«$`m \$ŠV emgZ g§ñWoH$Sy>Z hmoV AgVmV. àemgZ hm eãX c°{Q>Z eãX Administrare nmgyZ
~Zcm Amho. _yi c°{Q>Z eãXmMm AW© godm H$aUo qH$dm H$miOr KoUo Agm hmoVmo. àemgZ hr {d{eîQ> hoVy qH$dm
C{Ôï>o gmÜ` H$aÊ`mÀ`m Ñï>rZo _mZdr Am{U dñVy_mÌmXr gm_wJr« Mr Ho$cocr g§KQ>Zm hmo`. g§KQ>Z_o Ü`o gmh{OH$M
gm_y{hH$ dm ghH$mar à`ËZ A§V^y©V hmoVmo. g§KQ>Zo_wioM gm_y{hH$ d ghH$mar à`ËZ àË`j gmH$ma hmoVmV.
àemgZm_Yrc g§KQ>Z_o Ü`o _mZdr g§~Y§ mZm _hÎd àmßV hmoV.o cmoH$m§À`m {hVmgmR>r emgZm_m\©$V Á`mdoir H$m`©
H$aÊ`mV `oVo Ë`m H$m`m©cm cmoH$àemgZ Ago g§~moYco OmVo. cmoH$àemgZmMm _w»` hoVy OZH$ë`mU hm AgVmo.
Am{U Ë`mgmR>r cmoH$àemgZ H$m`© H$arV AgVo. cmoH$àemgZmÀ`m H$mhr ì`m»`m nwT>rc à_mUo gm§JVm `oVrc.
1.2.2 cmoH$àemgZmMr ì`m»`m
1) àmo. Ec. S>r. ìhmB©Q> `m§À`m _Vo ""cmoH$àemgZmV Aem gd© H$m`mªMm g_mdoe hmoVmo H$s Á`mMm
CÔoe gmd©O{ZH$ YmoaUmMr nyV©Vm H$aUo qH$dm gmd©O{ZH$ YmoaU A§_cmV AmUUo ho AgVo.''
2) ào{gS>|Q> dwS´>mo {dcgZ `m§À`m _Vo, ""H$m`ÚmMr Vnercdma d nÜXVeranUo A§_c~OmdUr H$aUo
åhUOo cmoH$àemgZ hmo`. H$m`ÚmÀ`m A§_c~OmdUrgmR>r KS>Umar àË`oH$ {H«$`m åhUOo àemgZ H$m`© hmo`.''
2
3) gm`_Z `m§À`m _Vo ""cmoH$àemgZ åhUOo H|$Ð gaH$ma, amÁ` gaH$ma Am{U ñWm{ZH$ gaH$maÀ`m
H$m`©H$mar {d^mJm§H$Sy>Z Ho$co OmUmao H$m`© hmo`.''
4) {\$\$Za `m§À`m _Vo, "" cmoH$àemgZ åhUOo gaH$mar H$m`© H$aUo hmo`. _J Vo H$m`© Amamo½`
à`moJemioVrc EŠg-ao _{eZMo g§MmcZ H$aÊ`mMo Agmo qH$dm Q>mH$gmirV n¡go ~Z{dÊ`mMo Agmo `mcm
cmoH$àemgZ åhUVmV.
5) E\$. E. {ZJ«mo `m§À`m _Vo, ""H$m`Xo_§S>i, H$m`©H$mar _§S>i Am{U Ý`m`_§S>i `m emgZmÀ`m {VÝhr
emIm§H$Sy>Z Ho$co OmUmao H$m`© åhUOo cmoH$àemgZ hmo`.''
Aem àH$mao {d{dY ì`m»`m§dê$Z cmoH$àemgZmMo ñdê$n Am{U H$m`©joÌ cjmV `oVo. ½c°S>Z `m§À`m _Vo,
cmoH$àemgZ J{Verc Agë`m_wio Ë`mMr {Z{íMV ì`m»`m H$aUo H$R>rU Amho. cmoH$àemgZmMm AW© gaH$maÀ`m
~XcË`m H$m`m©À`m ñdê$nmdê$ZM g_Oy eH$Vmo. WmoS>Š`mV Ago åhUVm `oBc
© H$s, Ooìhm emgZg§ñWm Amnë`m
gmd©O{ZH$ YmoaUmMr nyVV© m Am{U H$m`©dmhr H$aVo V|ìhm Á`m {H«$`m à{H«$`m KSy>Z `oVmV Ë`m§Zm cmoH$àemgZ Ago
åhUVm `oB©c. gmd©O{ZH$ {hVmÀ`m Ñï>rZo YmoaUmMr {Z{_©Vr Am{U A_c~OmdUr H$aÊ`mgmR>r gaH$macm Or
H$m`} H$amdr cmJVmV Ë`m§Mm g_mdoe Ho$cm OmVmo. g§KQ>Z, ì`dñWmnZ, H$m`©nÜXVr `mÛmao emgZg§ñWm Amnë`m
YmoaUm§Mr nyV©Vm Am{U H$m`©dmhr H$aVo. Voìhm Ë`mg cmoH$àemgZ Ago åhUVmV. emgZg§ñWoH$Sy>Z Ho$ë`m
OmUmè`m {H«$`m, à{H«$`m `mcm cmoH$àemgZ Ago åhUVm `oBc
© .
ñd`§: AÜ``Z àíZ- 1
nwT>rc àíZm§Mr EH$-XmoZ dmŠ`mV CÎmao {chm.
1) àemgZ hm H$moUË`m c°{Q>Z eãXmnmgyZ ~Zcm Amho?
----------------------------------------------------------------------------------------------------------2)
cmoH$àemgZ åhUOo H$m`?
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------
1.2.3 cmoH$àemgZmMo ñdê$n
cmoH$àemgZmÀ`m ñdê$nmg§~§Yr àm_w»`mZo XmoZ Ñï>rH$moU {XgyZ `oVmV.
A)Ÿgd©ì`mnr ÑîQ>rH$moU
~) ì`dñWmnZmË_H$ Ñ{ï>H$moU
A) gd©ì`mnr ÑîQ>rH$moU (The integral View)
O|ìhm EImXo C{Ôï> gmÜ` H$aUè`mgmR>r g§KQ>ZoVrc gd© KQ>H$m§Mm Am{U Ë`m§À`m gd© H$m`mªMm g_mdoe
cmoH$àemgZmÀ`m Aä`mgmV Ho$cm OmVmo V|ìhm Ë`mcm gd©ì`mnr Ñï>rH$moU Ago åhQ>co OmVo. gmd©O{ZH$
_hm_§S>io, emgH$s` ImVr. gmd©O{ZH$ Amamo½`, gmd©O{ZH$ CÚmoJY§Xo, H$maImZo, ~±H$m, g§ñWm, _§S>io Aem
3
{d{dY g§KQ>ZmVrc gd© KQ>H$m§Mm Am{U H$_©Mmar dJm©À`m H$m`mªMm g_mdoe àemgZmV Ho$cm OmVmo. Ec. S>r.
ìhmB©Q> Am{U BVa àemgH$s` {dMmad§Vm§Mm Agm Ñ{ï>H$moU Amho H$s, àemgZmV Ho$co OmUmao g§nyU© H$m`©,
emar[aH$, H$maHw$Zr, ì`dñWmn{H$`, Vm§{ÌH$ B. Oo EH$m {d{eï> hoVZy o H$aÊ`mV `oVo Ë`mMm g§~Y§ cmoH$àemgZmer
AgVmo. cmoH$ àemgZmÀ`m ì`mnH$ ñdê$nmV gd© joÌmVrc H$m`mªMm g_mdoe hmoVmo. CXmhaUmW©, nmoñQ>_ZMo
nÌdmQ>nmMo H$m`©, H$maHw$ZmMo H$m`m©c`rZ H$m`©, g§MmcH$ _§S>i, Amamo½` A{YH$mar, à{gÜXr A{YH$mar,
coIm{YH$mar, coImn[ajU, à{ejU g§ñWm BË`mXr KQ>H$m§Mm gd©ì`mnr Ñï>rH$moUmV g_mdoe Ho$cm OmVmo.
cmoH$àemgZmMo ñdê$n OmUyZ KoVmZm emgZmÀ`m {d{dY àemgH$s` H$m`mªMm Aä`mg H$amdm cmJVmo. CXm.
Am{W©H$ àemgZ, e¡j{UH$ VÎdkmZ, Amamo½` àemgZ, eoVr àemgZ Ago gd©ì`mnr cmoH$àemgZmMo àH$ma
AmT>iyZ `oVmV.
~) ì`dñWmnZmË_H$ Ñ{ï>H$moU (The Managerial View)
ì`dñWmnH$s` Ñ{ï>H$moZmZwgma gmd©O{ZH$ {hV gmYÊ`mgmR>r àemgH$s` dJ© Oo H$m`© H$aV Ë`mcm
cmoH$àemgZmMm ì`dñWmnZmË_H$ Ñï>rH$moU Ago åhQ>co OmVo. àemgH$s` H$m`mªV H$m_mMo {Z`moOZ H$aUo,
Amdí`H$ g§KQ>Zm {Z_m©U H$aUo Am{U H$m`m©Mo g_Ýd` H$ê$Z {ZYmª[aV C{Ôïm§Mr nyVV© m H$aUo `mgma»`m H$m`mªMm
g_mdoe hmoVmo. ì`dñWmnZmË_H$ Ñï>rH$moUmV \$ŠV ì`dñWmnZmË_H$ H$m`m©Mm g_mdoe Ho$cm OmVmo. ì`dñWmnZ
H$aUo hr EH$ àemgH$r` H$cm Amho. g§KQ>ZoVrc d[að> A{YH$mar Amnë`m àemgH$s` H$m¡eë`mÛmao, j_VoÛmao
ì`dñWmnZmMo H$m`© H$aVmV. d[að> H$m`©H$mar à_wI H${ZîR> H$_©Mmè`m§da {Z`§ÌU R>odyZ _mJ©Xe©Z, n`©dojU
`mÛmao g§KQ>ZoMo C{Ôï> gmÜ` H$aVmV. àñWm{nV n[apñWVrV CncãY _Zwî`~i Am{U gm{hË`mMm `mo½` àH$mao
Cn`moJ H$ê$Z ì`dñWmnH$s` H$m¡eë`mZo C{Ôï>mM
§ r nyVV© m H$ê$Z KoUo hmo`.
h~©Q>© gm`_Z, pñ_W~J©, Wm°ångZ, ë`wWa ½`w{cH$, Am°S>©do Q>rS,> BË`mXr {dMmad§VmZr cmoH$àemgZmÀ`m
ì`dñWmnZmË_H$ Ñ{ïH$moUmMm nwañH$ma Ho$cm. ì`dñWmnZmË_H$ Ñ{ï>H$moUmV àemgH$s` H$m`m©cm, àemgH$s`
H$m¡eë`mcm _hÎd {Xco OmVo.
cmoH$àemgZmMo ñdê$n {dMmamV KoVmZm H$cm, emñÌ Am{U VÎdkmZ `m Ñ{ï>H$moUmVyZhr {dMma Ho$cm
OmVmo.
A) cmoH$àemgZ hr H$cm Amho.
cmoH$àemgZmMo ñdê$n {Z{íMV H$aVmZm cmoH$àemgZ H$cm Amho H$s emñÌ Amho hm àíZ CnpñWV Ho$cm
OmVmo. gmYmaUV: cmoH$àemgZ hr H$cm VgoM emñÌ Amho hm Ñ{ï>H$moU AmO _mÝ` Pmcm Amho. cmoH$àemgZ hr
H$cm Amho Ago g_OUmè`m§À`m _Vo àemgZmgmR>r {deof kmZmMr Amdí`H$Vm Zmhr. H$maU Vr EH$ H$cm Amho.
H$mhr ì`ŠVtZm cmoH$àemgZmMo kmZ ZgVm§Zmhr Ë`m§Mm CëcoI CÎm_ àemgH$ åhUyZ Ho$cm OmVmo. `mCcQ> H$mhr
ì`ŠVr cmoH$àemgZmMm Aä`mg H$ê$Zhr àË`jmV àemgH$ åhUyZ A`eñdr R>aVmV. `mMo _w»` H$maU åhUOo
cmoH$àemgZ hr H$cm Amho. Vr ì`ŠVrcm OÝ_V:M AdJV Agmdr cmJVo. cmoH$àemgZ hr H$cm Amho Ago
åhUUmao {gÜXm§Vmnojm ì`dhmamda A{YH$ ^a XoVmV.
cmoH$àemgZ hr H$cm åhUyZ {dH${gV hmoÊ`m_mJo {d{dY KQ>H$ AgVmV. emñÌr`, Vm§{ÌH$ d ì`mdhm[aH$
kmZmMr dmT>, cmoH$m§À`m _ZmMm H$c, àd¥Îmr d gd`r, gm_m{OH$ {eñV, àmH¥${VH$ d kmZmÀ`m XiU-diUmMr
4
n[apñWVr, H$m`ÚmMo g§KQ>Z, gwpñWa emgZ Am{U àemgH$m§Mm H$g `m H$mhr KQ>H$m§Mm CëcoI H$aVm `oB©c.
Mmëg© dW©À`m _Vo, àemgZ hr H$cm Amho. H$maU àemgZmgmR>r H$m`©Hw$ecVm, ZoV¥Îd, CËgmh VgoM loð>
àVrMr d¡Mm[aH$ ÑT>Vm Amdí`H$ AgVo.
cmoH$àemgZ hr H$cm Amho Ago åhUUmao Ë`mÀ`m g_W©ZmW© nwT>rc XmoZ _wÔo _m§S>VmV.
1) cmoH$àemgZmVrc àemgH$s` {gÜXm§V ho Z¡g{J©H$ emñÌmVrc {gÜXm§Vmà_mUo {~ZMyH$, V§VmoV§V
VgoM {Z{íMV ZgVmV. åhUyZ cmoH$àemgZ ho emñÌ Zmhr Va Vr EH$ H$cm Amho.
2) emñÌr` {gÜXm§V ho à`moJmÛmao {Z{íMV Ho$co OmVmV. cmoH$àemgZm_Ü`o Ago à`moJ H$aÊ`mg \$maer
g§Yr ZgVo. VgoM Ë`mMr gË`Vm à`moJmÛmao nS>VmiyZ nmhVm `oV Zmhr. Ë`m_wio {gÜXm§VmMr gË`Vm H$iV Zmhr.
àemgH$s` {gÜXm§V _w»`V: VwcZmË_H$ Aä`mg d {ZarjU `mdaM AmYm[aV AgVmV. cmoH$àemgZmcm
emñÌmMm XOm© XoUo `mo½` Zmhr. åhUyZ cmoH$àemgZ hr EH$ H$cm Amho. {\$\$Za ho àemgH$s` {dMmad§Vhr
cmoH$àemgZ hr EH$ H$cm Amho Ago åhUVmV.
2) cmoH$àemgZ ho emñÌ Amho (Public Administration is a science)
emñÌXOm© R>a{dÊ`mÀ`m Ñï>rZo {ZîH$fm©Mr {Z{íMVVm, Ë`mMr gË`Vm nS>VmiUr, {~ZMyH$ {ZîH$f© ho KQ>H$
_hÎdmMo AmhoV. cmoH$àemgZmcm emñÌXOm© XoÊ`mMm à`ËZ H$mhr àemgH$ Aä`mgH$m§Zr Ho$cm Amho. ào{gS>|Q>
dwS´>mo {dëgZ `m§Zr àemgZ ho emñÌ Amho Ago _V gd©àW_ _m§S>co. àm. {dcmo~r, ë`wWa ½`w{cH$ ho hr
cmoH$àemgZ ho EH$ emñÌ Amho Ago _mÝ` H$aVmV. cmoH$àemgZ ho gm_m{OH$ emñÌ Amho. ì`mnH$ AWm©Zo
{dMma Ho$ë`mg EImÚm {df`mMo {ZarjU Am{U AZw^d `m§À`m AmYmao kmZ àmßV H$aUo, Ë`mMr VH©$ewÜX d
nÜXVera _m§S>Ur H$aUo d Ë`mÀ`m AmYmao {gÜXm§V _m§S>Uo åhUOo emñÌ hmo`.
cmoH$àemgZ ho BVa gm_m{OH$ emñÌmà_mUo EH$ emñÌ Amho. àmo. Mmc©g E. {~AS>© `m§À`m _Vo,
^m¡{VH$emñÌmà_mUoM cmoH$àemgZmVhr emñÌr` g§emoYZmÛmao {Z{íMV Aer J¥hrV VÎdo emoYyZ H$mT>cr AmhoV.
`m_Ü`o J¥hrVÎdm§À`m AmYmao {gÜXm§VmMr nS>VmiUr H$aVm `oVo. AmO EH${dgmì`m eVH$mV BVa gm_m{OH$
emñÌm§à_mUo cmoH$àemgZmV VwcZmË_H$ nÜXVrZo Aä`mg Ho$cm OmV Amho. àemgZmÀ`m joÌmV {ZarjU Am{U
à`moJmÛmao _mZdr dV©ZmMm _mZgemñÌr` nÜXVrZo Aä`mg H$aÊ`mV `oD$Z H$mhr {Z{íMV àemgH$s` emñÌewÜX
{gÜXm§V _m§S>co OmV AmhoV. A_o[aHo$gma»`m àJV XoemV BVa àJVerc amï´>mV ñdV§ÌnUo Aä`mg Ho$cm OmV
Amho. ^maVmVrc ~hþVHo $ {dÚmnrR>mV cmoH$àemgZmÀ`m Aä`mgmgmR>r ñdV§Ì {d^mJ gwê$ H$aÊ`mV Amco AmhoV.
^maVmV cmoH$àemgZ hm {df` gd©àW_ "ZmJnya {dÚmnrR>mV' gwê$ H$aÊ`mV Amcm.
3) cmoH$àemgZ ho EH$ VÎdkmZ Amho.
H$mhr {dMmad§VmÀ`m _Vo cmoH$àemgZ ho VÎdkmZ Amho. AmYw{ZH$ amÁ`m§Zr cmoH$H$ë`mUH$mar amÁ`mMo
Ü`o` S>mù
o `mg_moa R>do Zy dmQ>Mmc gwê$ Ho$cr Amho. AmYw{ZH$ H$mimV àemgH$s` A{YH$mar _mcH$ ZmhrV godH$
~Zco AmhoV. VgoM n§Mm`V amÁ` ì`dñWm, ZmJar ñWm{ZH$ ñdamÁ` g§ñWm§À`m _mÜ`_mVyZ AZoH$ ì`ŠVr
àemgZmV gh^mJr hmoV AmhoV. cmoH$àemgZmMo joÌ {dñV¥V ~Zco AgyZ àemgZ Am{U _mZd `m§Mm K{ZîR>
g§~§Y àñWm{nV Pmcm Amho. emgZ ì`dñWm hr AmVm VQ>ñW Z amhmVm cmoH$H$ë`mU d godmgw{dYm `m§Mm
5
nmR>naw mdm H$aUmar ~Zcr Amho. AmYw{ZH$ H$mimV àemgZmMr ì`mßVr dmT>cc
o r Amho. Ë`mMo ñdê$nhr ~Xcco
Amho. VÎdkmZm_wio àemgZ ì`dñWoMr {Xem {Z{íMV hmoVo. cmoH$m§Zr {Z{íMV Ho$coco Ü`o` gmÜ` H$aÊ`mMo
àemgZ ho gmYZ Amho. gmÜ` d gmYZ `m§Mm g_Ýd` gmYUo Ho$di VÎdkmZm§ZoM eŠ` hmoVo. àË`j pñWVr
Am{U {Z`moOrV Ü`o` gmÜ` H$aÊ`mgmR>r `mo½` j_VoÀ`m gmYZm§Mm dmna Oa H$m`©H$mar àemgZmcm H$amd`mMm
Agoc Va Ë`mcm Ë`m àemgZmVrc gd© g§ñWm, g§KQ>Zm Am{U à{H«$`m `m§Zm Mm¡H$Q> XoUmao AmYma^yV VÎdkmZ
_m{hV Agmdo cmJVo. cmoH$àemgZmÀ`m VÎdkmZmMo _hÎd cjmV KoD$Z _me©c B©. {S>_m°H$ åhUVmV H$s,
""àemgZmMr AmOMr ì`már cjmV KoVm cmoH$àemgZmMo VÎdkmZ hoM _mZdr OrdZmMo VÎdkmZ ~Zco Amho.
cmoH$àemgZ H$conojm A{YH$ Zmhr åhUOo VÎdkmZM Amho.'' WmoS>Š`mV, cmoH$àemgZ ho VÎdkmZ Amho hm
Ñ{ï>H$moU AmO _hÎdnyU© ~Zcm Amho.
ñd`§: AÜ``Z àíZ- 2
nwT>rc àíZm§Mr WmoS>Š`mV CÎmao {chm.
1) cmoH$àemgZmMm gd©ì`mnr Ñ{ï>H$moU gm§Jm ?
----------------------------------------------------------------------------------------------------------2)
cmoH$àemgZmMm ì`dñWmnZmË_H$ Ñ{ï>H$moU gm§Jm?
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------
3)
cmoH$àemgZ hr EH$ H$cm Amho?
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------
4) cmoH$àemgZ ho emñÌ Amho?
----------------------------------------------------------------------------------------------------------5) cmoH$àemgZ ho VÎdkmZ Amho?
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------
6
1.2.4 cmoH$àemgZmMr ì`mßVr
AmYw{ZH$ g§JUH$ d [dkmZ `wJmV cmoH$àemgZmMo H$m`©joÌ ì`mnH$ ~Zco Amho. emgZmÀ`m {d{dY
{d^mJm§Mo H$m`© cmoH$àemgZmÀ`m H$m`m©V g_m{dï> hmoVo. emgZmMo H$m`© Á`mà_mUmV dmT>V Amho. Ë`m à_mUmV
cmoH$àemgZmMo H$m`©joÌhr dmT>V Amho. cmoH$ àemgZmMr ì`mßVr eVH$mZweVHo$, XeH$mZwXeHo$, dfm©Zwdf}
dmT>V Amho.hr n[apñWVr {dH${gV d {dH$gZerc `m XmoÝhr àH$maÀ`m Xoem§_Ü`o Amho. cmoH$àemgZmÀ`m
ì`márMo _w»` H$maU åhUOo EH${dgmì`m eVH$mVrc cmoH$àemgZmMr H$m`} ì`mnH$ d n[aUm_H$maH$ ~Zcr
AmhoV. cmoH$àemgZmMr ì`már dmT>Ê`mMo Xwgao H$maU åhUOo cmoH$ g_wXm`mVrc amOH$s` OmJ¥Vr A{YH$ à~i
~Zcr Amho. cmoH$H$ë`mUH$mar amÁ`mMr g§H$ënZm {dH$grV Pmë`m_wio cmoH$àemgZmMr H$m`} dmT>cc
o r AmhoV.
`m à{H«$`m gm_m{OH$, Am{W©H$ d d¡km{ZH$ {dH$mgm_wio J{V_mZ Pmë`m AmhoV.
cmoH$ àemgZmÀ`m ì`mßVr_Ü`o hoÝar \o$`m°c `m§Zr cmoH$àemgZ ho \$ŠV ì`dñWmnZmMoM H$m`© Amho Ago
_mZyZ Ë`m§Mo EHy$U 5 {d^mJ gm§{JVco AmhoV. Ë`m§À`m _Vo, 1) {Z`moOZ (Planning) 2) g§KQ>Zm
(Organization) 3) Amkm (Command) 4) g_Ýd` (Co- Ordination) Am{U 5) {Z`§ÌU (Control)
ho cmoH$àemgZmMo EHy$U nmM {d^mJ AmhoV. `m nmM {d^mJm§Mo {_iyZ cmoH$àemgZ hmoVo.
nr. _°ŠdrZ `m§À`m _Vo cmoH$àemgZmMr ì`mßVr åhUOo ì`ŠVr (Men), gm_wJ«r (Material) d nÜXVr
(Methods) `m VrZ KQ>H$m§Mm Aä`mg hmo`.
{\$\$Za cmoH$àemgZmÀ`m ì`mßVrg§~§YmV doJir ^y{_H$m _m§S>VmV. Ë`m§À`m _Vo cmoH$àemgZmMm g§~§Y
emgZmV "H$m`' (What) Am{U H$go (How) ? `m XmoZ eãXmer g§~§{YV Amho. "H$m`'? `m eãXm_wio
àemgZmMo YmoaU qH$dm joÌ `mg§~§Yr ~moY hmoVmo Va "H$go'? `m eãXm_wio `moOZm qH$dm YmoaU H$m`m©pÝdV
H$aÊ`mMr nÜXVr g_Oy eH$Vo.
ë`wWa ½`w{cH$ `m§Mm (POSDCORB) Ñ{ï>H$moU
ë`wWa ½`w{cH$ `m§Zr POSDCORB `m eãXmdê$Z cmoH$àemgZmMr ì`mßVr ñnï> Ho$cr Amho. ë`wWa
½`wcrH$ `m§Zr H$m`m©Ë_H$ KQ>H$ cjmV KodZy Ë`m {d{eï> H$m`m©À`m AmÚmjamdê$Z POSDCORB hm eãX V`ma
Ho$cm d Ë`m AmYmao cmoH$àemgZmMr ì`mßVr ñnï> H$ocr. POSDCORB hm eãX nwT>rc à_mUo ñnîQ> Ho$cocm
Amho.
`moOZm qH$dm {Z`moOZ
O- Organization - g§KQ>Zm
P- Planing-
S- Staffing- H$_©Mmar
dJm©Mr ^aVr, {ZdS> d Zo_UyH$m H$aUo
D- Direction - {ZX}eZ
dm _mJ©Xe©Z H$aUo
CO-Co-Ordination - g_Ýd`
R- Reporting -
Ahdmc qH$dm _m{hVr nwa{dUo
B- Budgeting - A§XmOnÌH$
V`ma H$aUo.
7
WmoS>Š`mV darc POSDCORB eãXmV g_m{dï> gd© H$m`} cmoH$àemgZmÀ`m joÌmV `oVmV Ago ë`wWa
½`w{cH$ `m§Mo _V Amho. na§Vw AZoH$ àemgH$s` {dMmad§Vm§Zm ë`wWa ½`w{cH$ `m§Mm hm nmoñS>H$m°~© Ñ{ï>H$moU _mÝ`
Zmhr. Ë`m§Zm hm nmoñS>H$m°~© Ñ{ï>H$moU `m§{ÌH$s ñdê$nmMm dmQ>Vmo. `m_Ü`o Ho$di àemgZmgmR>r Amdí`H$
Agcoë`m gmYZm§MmM g_mdoe Ho$cocm AgyZ àemgZmVrc _mZdr g§~§YmH$S>o Xwc©j Ho$coco AmT>iVo.
cmoH$àemgZmMr ì`már ñnï> H$aÊ`mgmR>r "nmoñS>H$m°~©' Ñ{ï>H$moU AnyU© dmQ>Vmo.
cmoH$àemgZmMr {ZpíMV ì`már ñnï> H$aUo H$R>rU Amho. H$maU cmoH$àemgZ ho J{Verc d {dH$mgdmXr
emñÌ Amho. Am¡Úmo{JH$aU, dmT>Vr cmoH$g§»`m, ZmJ[aH$aU,amÁ`mMo dmT>Vo H$m`©joÌ, Am§Vaamï´>r` g§Kf©,
VmUVUmd, ghH$m`©, gm_m{OH$ n[adV©Z, amOH$s` ~Xc, H$ë`mUH$mar amÁ`mMr H$ënZm d Ë`mÑï>rZo dmQ>Mmc,
{dH${gV d {dH$gZerc amîQ´> `m§Vrc àemgZ Aem {d{dY Jmoï>t_wio cmoH$àemgZmMm Aä`mg {df` A{YH$
ì`mnH$ Pmcm Amho. cmoH$àemgZmMr ì`már {Xdg|{Xdg dmT>V OmUmar Amho.
ñd`§: AÜ``Z àíZ- 3
nwT>rc àíZm§Mr EH$-XmoZ dmŠ`mV CÎmao {chm.
1) hoÝar \o$`m°c `m§Zr cmoH$àemgZmMo H$moUVo nmM {d^mJ gm§{JVco AmhoV?
----------------------------------------------------------------------------------------------------------2) nr. _°ŠdrZ `m§Zr cmoH$àemgZmÀ`m Aä`mgmMo H$moUVo VrZ KQ>H$ gm§{JVco AmhoV?
----------------------------------------------------------------------------------------------------------3) {\$\$ZaÀ`m cmoH$àemgZ ì`márMm Ñ{ï>H$moU H$moUË`m XmoZ eãXm§er g§~Y§ rV Amho ?
----------------------------------------------------------------------------------------------------------4) ë`wWa ½`w{cH$ `m§Zr cmoH$àemgZ ì`mßVrMm H$moUVm Ñ{ï>H$moU _m§S>cm?
----------------------------------------------------------------------------------------------------------1.2.5 cmoH$àemgZmMo _hÎd
AmYw{ZH$ H$mimV cmoH$àemgZmMo _hÎd A{YH$ ì`mnH$ Pmcoco Amho. àmMrZ H$mimnmgyZ àemgZ hm
{df` _hÎdmMm _mZcm OmVmo. AmO cmoH$àemgZ hm _mZdr OrdZmMm EH$ A{d^mÁ` KQ>H$ ~Zcm Amho.
cmoH$àemgZ ì`ŠVr Am{U g_mOmÀ`m X¡Z§{XZ OrdZmV ñW¡`© {Z_m©U H$aÊ`mMo H$m`© H$arV Amho. H$ë`mUH$mar
amÁ`mÀ`m H$ënZo_wio amÁ`mMo H$m`©joÌ Ho$di A§VJ©V joÌmV em§VVm àñWm{nV H$aUo Am{U OZVoMo naH$s`
8
AmH«$_UmnmgyZ g§ajU H$aUo EdT>oM am{hco ZgyZ OZVoMo OrdZ_mZ C§Mm{dÊ`mgmR>r AZoH$ H$m`} amÁ`mcm
H$amdr cmJVmV. n[aUm_V: cmoH$àemgZmMm g§~§Y _mZdr OrdZmer g§~§{YV Agcoë`m àË`oH$ {H«$`oer `oVmo.
CXmhaUmW©, em§VVm Am{U gwì`dñWm, H¥$fr{dH$mg, {ejU, ì`mnma, XiUdiU, gm_y{hH$ {dH$mg, Amamo½`,
Ý`m`, ñWm{ZH$ àemgZ BË`mXr H$m`} cmoH$àemgZmH$Sy>Z Ho$cr OmVmV. cmoH$àemgZmZo g§nyU© _mZdr OrdZM
ì`mnyZ Q>mH$co Amho.
AmO EH${dgmì`m eVH$mV cmoH$àemgZmMm {dH$mg OcX JVrZo hmoD$ cmJcm Amho. Am{e`m, Am{\«$H$m
I§S>m§Vrc Zdmo{XV {dH$gZerc amï´>m§V àemgZemñÌmMo _hÎd dmT>V Amho. cmoH$àemgZmMo _hÎd dmT>Ê`mMo
AmUIr EH$ H$maU åhUOo cmoH$emhrV gaH$ma gVV ~XcV AgVo. gaH$ma ~Xcco Var àemgZ H$m`_ñdê$nr
AgVo. OoWo ~hþnj nÜXVr ApñVËdmV Amho Aem ^maV d \«$mÝggma»`m XoemV gaH$ma dma§dma ~XcV AgVo.
Aem ApñWa n[apñWVr_Ü`o g_mOmcm ñWm{`Ëd àXmZ H$aÊ`mMr O~m~Xmar àemgZmda AgVo. cmoH$àemgZ d
àemgH$s` `§ÌUm amÁ`mV amÁ`H«$m§VrZ§Vahr H$m`_ amhVo. H$moUVohr emgZ Agmo, H$em àH$maMohr g§{dYmZ
Agmo, àemgH$s` `§ÌUm _mÌ àË`oH$ amÁ`mgmR>r Amdí`H$ d A{Zdm`© AgVo. cmoH$àemgZ d àemgH$s`
`§ÌUm amÁ`mV amÁ` H«$m§VrZ§Vahr H$m`_ amhVo. CXm. \«|$M d a{e`Z amÁ`H«$m§VrZ§Vahr VoWo nydr©MrM àemgH$s`
`§ÌUm H$m`_ hmoVr. ^maVmcm ñdmV§Í` {_imë`mZ§Vahr {~«Q>rem§Zr {Z_m©U Ho$cocr àemgH$s` ì`dñWmM H$m`_
am{hcocr {XgVo.
AmYw{ZH$ g_mO ì`mnH$ ñdê$nmMm VgoM A{YH$ O{Q>c d JwV§ mJwVrMm ~Zcocm Amho. cmoH$àemgZmÀ`m
H$m`©j_Voda d `eñdrÎmoda g_mOmMo gwI d g_¥ÜXr Adc§~Zy AgVo. {d»`mV A_o[aH$Z amÁ`emñÌk Mmc©g
{~AS>© åhUVmo H$s, ""cmoH$àemgZmnojm A{YH$ _hÎdmMm H$moUVmhr Xwgam {df` Zgoc. AmYw{ZH$ g_mOmVrc
H$m`} nma nmS>Ê`mgmR>r H$m`©j_ àemgZmda ^mdr g§ñH¥$VrMo d gwYm[aV emgZ ì`dñWoMo ^{dVì` Adc§~yZ
AgVo. hmd©S>© {dÚmnrR>mVrc àmÜ`mnH$ dmcog ~r. S>mZ° h°_ åhUVmV H$s, ""Amncr g§ñH¥$Vr Oa A`eñdr R>acr
Va Ë`mMo _w»` H$maU àemgZmMo An`e ho hmo`.''
AmYw{ZH$ amÁ`mV nmiÊ`mnmgyZ Vo ñ_emZ^y_rn`ªV àË`oH$ ~m~VrV ì`ŠVrMm cmoH$àemgZmer OdiMm
g§~Y§ Amho. qH$~hþZm OÝ_mnydu XoIrc cmoH$àemgZ ì`ŠVrMr H$miOr KoD$ cmJVo d _¥Ë`yZV§ ahr {VMo ì`dhma
nmhV AgVo. H$maU Hw$Qy>~§ {Z`moOZ, J{^©UrMo Amamo½`, OÝ__¥Ë`yMr Zm|X, nmiUmKa, {eewH$« sS>m_§{Xao, dg{VJ¥h,o
^moOZmc`o, emim, _hm{dÚmc`o, {dÚmnrR>o, XdmImZo, H$maImZo dmhVyH$ ì`dñWm, ~±H$m, Am¡Úmo{JH$ _§S>io
BË`mXr gd© joÌmV cmoH$àemgZm{edm` H$mhrM MmcV Zmhr.
AmYw{ZH$ H$mimV amÁ`mÀ`m H$m`m©V àM§S> dmT> Pmcr Amho. hr H$m`} nma nmS>Ê`mMr O~m~Xmar
cmoH$àemgZmMr Amho. cmoH$àemgZ emgZmcm {ñWaVm àXmZ H$aVo. amÁ`mMr YmoaUo d H$m`©H«$_ A§_cmV
AmUÊ`mMr O~m~Xmar cmoH$àemgZmMr Amho. g_mOmV Am¡Úmo{JH$aU, ZmJarH$aU BË`mXr H$maUm_wio {d{dY
g_ñ`m {Z_m©U Pmë`m AmhoV. Ë`mMà_mUo àmXo{eH$dmX, Ym{_©H$dmX, OmVr`dmX, ^m{fH$dmX, XheVdmX
BË`mXr_wio g_mOmVrc _Zo Xw^§Jcocr AmhoV. Aemdoir g_mOmV EH$mË_Vm ñWmnZ H$aÊ`mgmR>r cmoH$àemgZ
_hÎdmMr ^y{_H$m ~OmdVo. OZVoÀ`m BÀN>m AmH$m§jm nyU© H$aÊ`mgmR>r àemgH$s` ì`dñWm H$m_H$mO nmhVo.
AmO àË`oH$ XoemMo amOH$s` OrdZ cmoH$àemgZmÀ`m AmYmao pñWa Pmcoco Amho.
9
WmoS>Š`mV AmOÀ`m g_mOmV cmoH$àemgZmMo _hÎd AZÝ` gmYmaU Amho. cmoH$àemgZmÀ`m
A{ñVËdm{edm` g§ñH¥$Vr, ZrVr_yë`o, EdT>oM Zìho Va g_mO Am{U amÁ` `mMrhr H$ënZm H$aVm `oV Zmhr.
gwg§ñH¥$V g_mOmMr emñÌr` Jwê${H$ëcr åhUOo cmoH$àemgZ hmo`.
ñd`§: AÜ``Z àíZ- 4
nwT>rc àíZm§Mr EH$-XmoZ dmŠ`mV CÎmao {chm.
1) H$ë`mUH$mar amÁ`mMr H$m`} gm§Jm?
----------------------------------------------------------------------------------------------------------2)
cmoH$àemgZmMo _hÎd dmTÊ`mMr H$maUo gm§Jm?
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------
3) XoemV {d{dY g_ñ`m H$moUË`m AmhoV?
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------
1.2.6 cmoH$àemgZ d ImOJr àemgZ- gmå` Am{U ^oX
àemgZ XmoZ àH$maMo AgVo. EH$ cmoH$àemgZ Am{U Xwgao ImOJr àemgZ hmo`. H$mhr àemgH$s`
{dMmad§VmÀ`m _Vo gd© àH$maMo àemgZ ho EH$gmaIoM AgVo. Ë`m_wio cmoH$àemgZ Am{U ImOJ àemgZ Agm
^oX H$aUo `mo½` Zmhr. hoÝar \o$`m°c, E_. nr. \$m°coQ> Am{U Ec. Aa{dH$ BË`mXr àemgH$s` {dMmad§VmZr
cmoH$àemgZ Am{U ImOJr àemgZ `mV ^oX Zmhr, Ago _V _m§S>co Amho. H$maU gd© àH$maÀ`m n«emgZmV
_yc^yV d¡{eîQ>ço Am{U VÎdo g_mZ AgVmV.
gd©gmYmaUnUo AmnU emgZmH$Sy>Z hmoUmè`m H$m`m©Mm g_mdoe cmoH$àemgZmV H$aVmo. Am{U Or H$m`}
emgZg§ñWoÛmao H$aVm `oV ZmhrV na§Vw H$mhr ImOJr g§ñWmÛmao H$aÊ`mV `oVmV Ë`m§Mm g_mdoe AmnU ImOJr
qH$dm ì`{ŠVJV (Private) àemgZmV H$aVmo. ImOJr àemgZ d cmoH$àemgZmV H$mhr ì`dñWmnZ VÎdo
_ycV:M g_mZ AgVmV. `m XmoÝhr àemgZmMr H$m`©nÜXVr nañnam§da n[aUm_ H$arV AgVo. àemgZmcm
Amdí`H$ AgUmao V§Ìo ( Techniques) d H$m¡eë` (Skills) XmoÝhr àH$mam_Ü`o g_mZ AgVmV `m XmoÝhrVrc
àemgZ nÜXVr, g_ñ`m Odi Odi gma»`mM AmhoV.
10
A) cmoH$àemgZ Am{U ImOJr àemgZ `mVrc gmå` :
cmoH$àemgZ Am{U ImOJr àemgZmVrc gmå` nwT>rc à_mUo ñnï> H$aVm `oBc
© .
1) g§KQ>ZoMr Amdí`H$Vm :
cmoH$àemgZ Am{U ImOJr àemgZ `m XmoÝhr àemgZmV g§KQ>Zm Agmdr cmJoV. g§KQ>Zm hr XmoÝhr
àemgZmMm AmË_m Amho. g§KQ>Zo{edm` n«emgZmMo YmoaU {Z{íMV H$aVm `oV Zmhr. VgoM YmoaUm§Mr
A§_c~OmdUrhr H$aVm `oV Zmhr. _mZdr VgoM ^m¡{VH$ gmYZm§Mm `Wm`mo½` Cn`moJ H$ê$Z àemgZmMm CÔoe
gmÜ` H$aÊ`mgmR>r g§KQ>ZoMr Amdí`H$Vm XmoÝhrhr àemgZmcm AgVo.
2) g_mZ H$m`©nÜXVr :
cmoH$àemgZ Am{U ImOJr àemgZ `mVrc ì`dñWmnZmË_H$ H$m`m©V H$mhr ~m~VrV g_mZVm AmT>iVo.
àemgZ H$moUVohr Agmo VoWo H$m`©nÜXVr~m~V g_mZVm AgVo. CXm. ì`dñWmnZ, {heo~ ì`dñWm, \$mB©c R>do Uo,
Ahdmc V`ma H$aUo, AmH$S>odmar {_i{dUo, ì`dñWmnZmMo H$m¡eë` BË`mXr Jmoï>r XmoÝhr àemgZmV g_mZ
AgVmV.
3) OZg§nH©$ :
cmoH$àemgZ Am{U ImOJr àemgZ `m XmoÝhr àemgZmV OZg§nH©$ (Public Retations) _hÎdmMo
_mZco OmVo. ImOJr àemgZmV OZg§nH©$ nydunmgyZ _hÎdmMm g_OÊ`mV `oV Ago. ImOJr àemgZmV OZVog
g_mYmZr R>odyZ OZVoMr _Or© g§nmXZ Ho$cr OmV Ago. AmYw{ZH$ H$mimV OJmVrc AZoH$ Xoem§Zr cmoH$emhr
emgZàUmcrMm ñdrH$ma Ho$cm Amho. Ë`m_wio cmoH$àemgZmVhr {deofV: gaH$mar ImË`mV OZg§nH©$ {d^mJ
{Z_m©U H$aÊ`mV Amcm Amho. OZg§nH$m©_i
w o OZVoÀ`m BÀN>m-AmH$m§jm OmUyZ KoVm `oVmV; Ë`mZwgma àemgZmcm
Amnë`m Ü`o`YmoaUmMr AmIUr H$aVm `oVo.
4) nañnam§da n[aUm_ :
AmOÀ`m H$mimV cmoH$àemgZ Am{U ImOJr àemgZ `m§Mm nañnam§da n[aUm_ hmoV AgVmZm AmT>iVmo.
cmoH$àemgZmÀ`m H$m`m©da ImOJr àemgZmÀ`m H$m_H$mOmMm n{aUm_ hmoVmo. hm n[aUm_ cmoH$àemgZmVrc
ì`dñWmnZ d Am{W©H$ H$m`m©À`m ~m~VrV _w»`Îdo AmT>iVmo. ImOJr àemgZmVrc Am¡Úmo{JH$ VÎdo cmoH$àemgZmV
AmUÊ`mÀ`m CÔoemZo gaH$mar à_§S>imMr {Z{_©Vr H$aÊ`mV Amcr Amho. CXm. ^maVmV EAa B§{S>`m B§Q>Z°eZc,
B§{S>`Z EAa cmB©Ýg H$mnm}aoeZ, cmB©\$ BÝewaÝg H$mnm}aoeZ BË`mXr à_§S>io ñWmnZ H$aÊ`mV Amcr AmhoV.
`mCcQ> ImOJr àemgZmV Ë`m§À`m H$_©Mmar dJmªZm Á`m gdcVr {Xë`m OmVmV Ë`m cmoH$àemgZmVrc
H$_©Mmè`m§Zmhr {_iVmV.
5) g§emoYZ :
cmoH$àemgZ Am{U ImOJr àemgZ `m XmoÝhr àemgZmV àJVr H$aÊ`mgmR>r cmoH$m§À`m JaOm, ~XcVr
n[apñWVr `m_wio àemgZmV ZdZdrZ VÎdo, {gÜXm§V ñdrH$maco OmV AmhoV. ZdZdrZ gmYZo emoYZy ì`{ŠVJV d
cmoH$n«emgZmg `eñdr H$aÊ`mMo H$m`© XmoÝhr àH$maÀ`m àemgZm§V hmoV AgVo. `m Ñï>rZo gaH$mar VgoM ImOJr
11
joÌmVrc CÚmoJY§Xo, H§$nÝ`m `m_m\©$V à`moJemim d g§emoYZH|$Ðo ñWmnZ H$aÊ`mV Amcr AmhoV. àemgH$s`
dJm©gmR>r à{ejU H|$Ðo ñWmnZ Ho$cocr AmhoV. CXm. ^maV gaH$maMo A°S>{_{ZñQ´>{o Q>ìh [a\$m°åg© H${_eZ, h¡Ðm~mX
`oWrc A°S>{_{ZñQ´>{o Q>ìh ñQ>m\$ H$m°cO
o , H$cH$Îmm `oWrc ^maVr` ì`dñWmnZ g§ñWm BË`mXr.
darcà_mUo cmoH$àemgZ Am{U ImOJr àemgZ `m_Ü`o H$mhr ~m~VrV gmå` AmT>iVo.
ñd`§: AÜ``Z àíZ- 5
nwT>rc àíZm§Mr EH$-XmoZ dmŠ`mV CÎmao {chm.
1) àemgZmMo à_wI XmoZ àH$ma H$moUVo?
----------------------------------------------------------------------------------------------------------2) cmoH$àemgZ Am{U ImOJr àemgZmV H$moUË`m ~m~VrV gmå` AgVo?
----------------------------------------------------------------------------------------------------------~) cmoH$àemgZ Am{U ImOJr àemgZ `mVrc ^oXcmoH$àemgZ Am{U ImOJr àemgZ `m XmoÝhr àemgZmV H$mhr ~m~VrV gmå` Agco Var `m XmoÝhr
àH$maÀ`m àemgZmV H$mhr _yc^yV ñdê$nmMm ^oX AmT>iVmo. ImOJr àemgZ {Za{Zamù`m ì`ŠVtZr JQ>m§_YyZ
ñdV:À`m {Z`§ÌUmImcr, ñdV:À`m C{Ôï>mÀ`m nyVugmR>r Mmc{dcoco AgVo; Va cmoH$àemgZ g§nUy © g_mOmgmR>r,
amÁ`g§ñWo_m\©$V {VÀ`m {Z`§ÌUmImcr H$m`© H$arV AgVo. cmoH$àemgZmMo C{Ôï> g§nyU© g_mOmMr godm H$aUo ho
AgVo. Ë`m VwcZoZo ImOJr àemgZmMo C{Ôï> _`m©{XV OZVoMr godm H$aUo ho AgVo. cmoH$àemgZ Am{U ImOJr
àemgZ `mVrc ^oX nwT>rc à_mUo :
1)
ì`mnH$ H$m`©joÌ :
cmoH$àemgZmMo H$m`©joÌ ì`mnH$ d {dñVm[aV ñdê$nmMo AgVo. H$maU emgZ g§ñWoH$Sy>Z Mmc{dë`m
OmUmè`m gd© H$m`mªMm g_mdoe cmoH$àemgZmV hmoVmo. cmoH$H$ë`mU, g§ajU, naamï´> g§~§Y, {ejU, Amamo½`,
XiUdiU `mgmaIr ~hþ{dY H$m`} cmoH$àemgZmcm H$amdr cmJVmV. cmoH$H$ë`mUH$mar amÁ`mV àË`oH$ Jmoï>
amÁ`mH$Sy>Z ìhmdr Aer ZmJ[aH$m§Mr Anojm AgVo. Am{U Ë`m_wio amÁ`mMo H$m`©jÌo ì`mnH$ hmoV OmVo. ImOJr
àemgZmnojm cmoH$àemgZmMr H$m`} A{YH$ _hËdmMr AgVmV. `mCcQ> ImOJr àemgZmMo H$m`©joÌ _`m©{XV
AgVo. Vo {d{eï> H$m`m©nwaVoM g§~§{YV AgVo.
2) Zâ`mMo VÎd :
cmoH$àemgZ Am{U ImOJr àemgZ `mVrc gdm©V _hÎdmMm \$aH$ åhUOo Z\$m ho VÎd hmo`. ImOJr
àemgZmV Zâ`mÀ`m VÎdmcm _hÎd {Xco OmVo. H$moUVohr H$m`© H$arV AgVmZm Amnë`mcm {H$Vr Z\$m hmoUma
12
Amho `mMm {dMma ImOJr àemgZmV Ho$cm OmVmo. ImOJr àemgZmMo `eAn`e ho Z\$m `m VÎdmdaM
AmYm[aV AgVo.
`m CcQ> cmoH$àemgZmV Z\$m ho VÎd _hÎdmMo _mZco OmV Zmhr. cmoH$H$ë`mU ho cmoH$àemgZmMo Ü`o`
AgVo. cmoH$àemgZmV OZH$ë`mUmÀ`mÑï>rZo AZoH$ H$m`o} Ho$cr OmVmV. _mZdr OrdZmgmR>r Amdí`H$ Aer
H$m`} Ë`m_Ü`o \$m`Xm ZgVmZmhr cmoH$àemgZmcm H$amdr cmJVmV. Ë`m ~§X H$aVm `oV ZmhrV. ImOJr
àemgZm_Ü`o EImÚm H$m`m©V VmoQ>m hmoV Amho Ago AmT>ië`mg Vo cJoM ~§X Ho$co OmVo. VoWo OZ{hVmMm {dMma
Ho$cm OmV Zmhr.
3) OZVoàVr O~m~Xmar :
`m XmoÝhr àemgZmVrc AmUIr EH$ _hÎdmMm ^oX åhUOo cmoH$àemgZmH$Sy>Z Ho$cr OmUmar H$m`}
cmoH$H$ë`mUmMr AmhoV ho XmIdyZ Úmdo cmJVo. cmoH$àemgZmH$Sy>Z Ho$ë`m OmUmè`m àË`oH$ H$m`m©Mr VnmgUr
OZVm H$arV AgVo. cmoH$emhr _Ü`o cmoH$à{V{ZYr_m\©$V OZVm H$m`Xo_§S>imÀ`m _mÜ`_mVyZ cmoH$àemgZmda
{Z`§ÌU VgoM XoIaoI H$arV AgVo. cmoH$àemgZm_m\©$V OZH$ë`mUmMr H$m`o© Ho$cr OmV ZgVrc Va OZVm
Ë`m{dê$ÜX cT>m nwH$maVo.
`mCcQ> ImOJr àemgZ OZVocm O~m~Xma ZgVo H$mhr àg§Jr ImOJr àemgZ OZH$ë`mU{damoYr H$m`©
H$arV AgVo. ImOJr àemgZmV OmñVrV OmñV Z\$m {_i{dÊ`mMm à`ËZ Ho$cm OmVmo. na§Vw OZVm ImOJr
àemgZmVrc ì`ŠVrda {Z`§ÌU R>ody eH$V Zmhr. CXm. XwîH$mimV AÝZYmÝ`mMr H¥${Ì_ Q>§MmB© {Z_m©U H$ê$Z
ImOJr àemgZmVrc ì`ŠVr OmñVrV OmñV Z\$m {_i{dÊ`mMm à`ËZ H$aVmV.
4) amOH$s` à^md :
cmoH$àemgZmda VËH$mcrZ amOH$maUmMm {deof à^md {XgyZ `oVmo. S>rZ Anrcdmo `m§À`m _Vo, ""cmoH$àemgZ
åhUOo amOH$maU hmo`.'' cmoH$àemgZm_Ü`o OZ{hV _hÎdmMo AgVo. cmoH$emhr emgZ nÕVrV H$moUVr `moOZm
A§_cmV AmUmdr EdT>oM amOH$s` ZoVo R>adrV ZmhrV Va àemgH$s` nXmda H$moUË`m ì`ŠVtMr ~Xcr qH$dm
{Z`wŠVr H$amdr `mVhr amOH$s` ì`ŠVtMm hñVjon AgVmo.
`mCcQ> ImOJr àemgZ njr` amOH$maUmnmgyZ _wŠV AgVo. ImOJr àemgZmda amOH$maUmMm à^md
ZgVmo. Vo amOH$s` à^mdmnmgyZ _wŠV AgVo.
5Ÿ) g_mZ ì`dhma :
cmoH$àemgZ Am{U ImOJr àemgZ `mVrc EH$ _hÎdmMm \$aH$ åhUOo cmoH$àemgZmVrc ì`dhmamV
g_mZVm AmT>iVo. cmoH$àemgZmV H$moUVmhr ^oX^md Z H$aVm gd© ZmJ[aH$m§Zm g_mZ àH$maMr godm àXmZ Ho$cr
OmVo. àemgH$s` A{YH$mè`m§Zm gd© ZmJ[aH$m§~amo~a g_mZ ì`dhma H$amdm cmJVmo. CXm. Oa emgZmZo H$m`Xo
H$aVm§Zm ^oX^md Ho$cm Va OZVoÀ`m {damoYmMm _wH$m~cm H$amdm cmJVmo. cmoH$àemgZmV njnmVrnUm Ho$cm OmV
Zmhr.
13
ImOJr àemgZmV ì`ŠVr- ì`ŠVrZwgma ^oX^md Ho$cm OmVmo. H$mhr cmoH$m§Zm {deof gdcVr {Xë`m
OmVmV. [aMS>© dm°Z©a `m§À`m _Vo, ImOJr n«emgZmV gd© ZmJ[aH$m§gmR>r g_mZ ì`dhma ZgVmo. OZVoÀ`m
{damoYmMm _wH$m~cm Z H$aVm ImOJr àemgZmV A{YH$ Z\$m {_idyZ OZVoÀ`m JaOm nyU© Ho$ë`m OmVmV.
ImOJr àemgZmV njnmVrnUm {XgyZ `oVmo.
6) {Z`_mZwgma H$m`© :
cmoH$àemgZm_Ü`o H$moUVohr H$m`© {Z`_mZwgma Ho$co OmVo. àemgH$s` A{YH$mè`m§Zm ñd`§{ZU©`mZwgma
H$m`© H$aVm `oV Zmhr. CXm. cmoH$àemgZmV H$mhr dñVyM
§ r IaoXr H$am`Mr Agoc Va Ë`mAJmoXa H$_rV H$_r VrZ
{Z{dXm _mJdmì`m cmJVmV. VgoM Ë`mVrc H$_rVH$_r qH$_VrMr {Z{dXm _mÝ` H$amdr cmJVo.
ImOJr àemgZmV {Z`_mZwgma H$m`© ho VÎd ZgVo. `oWrc àemgH$s` A{YH$mè`m§Zm ñd`§{ZU©`mZwgma
H$m`© H$aÊ`mMo ñdmV§Í` AgVo. Ë`m§Zm cJoM {ZU©` KoVm `oVmo. CXm. ImOJr àemgZmVrc àemgH$s` A{YH$mè`mcm
EImXr OmñV qH$_VrMr dñVy AmdS>ë`mg Ë`mMr cJoM IaoXr Ho$cr OmVo.
7) XßVa{Xa§JmB© :
cmoH$àemgZmV H$moUVohr H$m`© {Z`_mZwgma Ho$co OmVo. Ë`m_wio gaH$mar H$m_H$mOmV {Xa§JmB© {Z_m©U hmoVo.
gaH$mar H$m_ ghm _{hZo Wm§~ Aer n[apñWVr {Z_m©U hmoVo. gmh{OH$M àemgZ H$m`m©V cmc{\$V qH$dm
XßVa{Xa§JmB© {Z_m©U hmoVo. CXm. VcmR>çmH$Sy>Z gmV ~mamMm O_rZmMm CVmam nm{hOo Agoc Va gVam hocnmQ>o
Kmcmdo cmJVmV.
ImOJr àemgZmV H$moUVmhr àemgH$s` {ZU©`VmËH$mi KoVcm OmVmo. Ë`m_wio àemgZ H$m`© JVr_mZ,
H$m`©j_ ~ZVo.
8) ñnYm© :
cmoH$àemgZmÀ`m joÌmV EH$m{YH$ma AgVmo. VgoM Xwgar à{VñnYu g§ñWm ZgVo. Ë`m_wio cmoH$àemgZmV
Mm§Jë`m Jmoï>r hmoV AgVmV. cmoH$àemgZm_Ü`o ñnY}Mr ^mdZm ZgVo.
ImOJr àemgZmV ñnYm© hm _hÎdmMm ^mJ AgVmo. Ë`mV AZoH$ à{VñnYu g§ñWm AgVmV. Ë`m§À`m_Ü`o
gVV ñnYm©_` dmVmdaU AgVo. ImOJr àemgZmV H$mhrZm VmoQ>mhr ghZ H$amdm cmJVmo. CXm. gm~U,
MhmnmdS>a, H$mnS>{dH«$s `mgmR>r Om{hamV H$amdr cmJVo.
9) n«{Vð>m :
`m XmoÝhr àemgZmVrc AmUIr EH$ _hÎdmMm \$aH$ åhUOo gaH$mar ZmoH$ar H$aUmè`m ì`ŠVtZm {deof
gm_m{OH$ n«{Vð>m AgVo, Aer à{Vð>m ImOJr àemgZmV {_iV Zmhr. CXm. {Oëhm{YH$mar Am{U àmÜ`mnH$
`m§Mr VwcZm Ho$cr Va {Oëhm{YH$mè`mcm àmÜ`mnH$mnojm A{YH$ à{Vð>m AgVo. åhUyZM ImOJr H$m°coO_Yrc
àmÜ`mnH$ gaH$mar ZmoH$arV OmÊ`mg BÀNw>H$ AgVmV.
14
10) g_`~ÕVm :
cmoH$àemgZmVrc H$m`m©V EH$ àH$maMr OcX JVr AgVo H$m_H$mO {Xa§JmB© Pmcr Va gmd©O{ZH$ {hVmcm
YmoH$m {Z_m©U hmoVmo CXm. XwîH$mi, ^yH§$n, amoJamB©, _hmnya Aem Z¡g{J©H$ g§H$Q>m_Ü`o ÎdarV {ZU©` ¿`mdo
cmJVmV.
ImOJr àemgZmV KmB©Mm àg§J AmT>iV Zmhr. Ë`mMm n[aUm_hr OmUdV Zmhr.
11) Am{W©H$ ~m~VrV ~mø {Z`§ÌU :
`m XmoÝhr àemgZmVrc _hÎdmMm \$aH$ åhUOo cmoH$àemgZmV Am{W©H$ ~m~tda ~mø {Z`§ÌU AgVo ho
~mø {Z`§ÌU H$m`Xo_§S>imMo AgVo. àemgH$s` IMm©gmR>r AmJm_r dfm©V {H$Vr aŠH$_ Amdí`H$ Amho `mMr
AJmoXaM _§Oyar ¿`mdr cmJVo. H$m`Xo_§S>imÀ`m _§Oyar{edm` gaH$macm EH$ n¡gmhr IM© H$aVm `oV Zmhr.
`mCcQ> ImOJr àemgZmV Am{W©H$ ñdmV§Í` AgVo.
12) Am{W©H$ {ZYr :
cmoH$àemgZmcm {d{dY H$ë`mUH$mar `moOZm A§_cmV AmUmì`m cmJVmV. Ë`mgmR>r cmJUmam n¡gm H$a
ê$nmZo OZVoH$Sy>Z dgyc Ho$cm OmVmo. `mCcQ> ImOJr àemgZmV ñdV:Mo ^m§S>dc Jw§Vdmdo cmJVo.
WmoS>Š`mV ì`mnH$ H$m`©jÌo , amOH$s` ñdê$n, Zâ`mMo VÎd, OZ{hV, EH$m{YH$ma,à{Vð>m Am{W©H$ ~m~VrV
~mø {Z`§ÌU Am{W©H$ {ZYr BË`mXr_wio cmoH$àemgZ d ImOJr àemgZ `mV {deof \$aH$ AmT>iVmo.
ñd`§: AÜ``Z àíZ-6
nwT>rc àíZm§Mr EH$-XmoZ dmŠ`mV CÎmao {chm.
1) H$moUË`m àemgZmMo H$m`©jÌo ì`mnH$ AgVo?
----------------------------------------------------------------------------------------------------------2) Z\$m {_i{dUo ho H$moUË`m àemgZmMo C{Ôï> AgVo?
----------------------------------------------------------------------------------------------------------3) H$moUË`m àemgZmV ñnYm© AgVo?
----------------------------------------------------------------------------------------------------------4) H$moUË`m àemgZmVrc H$_©Mmè`m§Zm à{Vð>m AgVo?
----------------------------------------------------------------------------------------------------------15
1.3 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW© BË`mXr
1) àemgZ - H$m`m©Mo ì`dñWmnZ H$aUo åhUOo àemgZ.
2) àemgH $- ì`dñWmnUmMo àË`j H$m`© H$aUmam.
3) cmoH$àemgZ - gmd©O{ZH$ àemgZ, gaH$mar àemgZ.
4) ì`{ŠVJV àemgZ - ImOJr àemgZ, {ZOr àemgZ.
5) gmå` - g_mZVm.
6) ^oX - \$aH$.
1.4 ñd`§: AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
ñd`§: AÜ``Z àíZ- 1
1) àemgZ hm eãX Administrare `m c°{Q>Z eãXmnmgyZ ~Zcm Amho.
2) amÁ`mVrc gd© cmoH$m§À`mgmR>r Agcoco àemgZ åhUOo cmoH$àemgZ hmo`.«
ñd`§: AÜ``Z àíZ- 2
1) EImXo C{Ôï> gmÜ` H$aÊ`mgmR>r g§KQ>ZVo rc gd© KQ>H$ d Ë`m§Mo H$m`© åhUOo gd©ì`mnr Ñï>rH$moU hmo`.
2) ì`dñWmnH$s` Ñ{ï>H$moZmZwgma gmd©O{ZH$ {hV gmYÊ`mgmR>r Oo H$m`© Ho$co OmVo Ë`mcm ì`dñWmnZmË_H$
Ñ{ï>H$moU Ago åhUVmV.
3) àemgZ H$m`m©gmR>r {d{eï> H$m¡eë` AdJV Agmdo cmJVo cmoH$àemgZmV {Z{íMV {gÜXm§V ZgVmV
åhUyZ Vr H$cm Amho.
4) cmoH$àemgZmVhr {ZarjU d AZw^dmÀ`m AmYmao emñÌewÜX [gÜXm§V _m§S>Vm `oVmV. Ë`m_wio
cmoH$àemgZ emñÌ Amho.
5) cmoH$H$ë`mUmgmR>r àemgH$s` ì`dñWm H$er Agmdr `m{df`r _mJ©Xe©Z H$aÊ`mMo H$m`© cmoH$àemgZ
H$aVo Ë`m_wio cmoH$àemgZ ho VÎdkmZ Amho.
ñd`§: AÜ``Z àíZ- 3
1) hoÝar \o$`m°c `m§Zr {Z`moOZ, g§KQ>Zm, Amkm, g_Ýd` d {Z`§ÌU ho cmoH$àemgZmMo 5 {d^mJ
gm§{JVco AmhoV.
2) nr. _°ŠdrZ `m§Zr ì`ŠVr, gm_wJ«r d nÜXVr ho cmoH$àemgZmÀ`m Aä`mgmMo VrZ KQ>H$ gm§{JVco
AmhoV.
3) "H$m`' Am{U "H$go' `m XmoZ eãXmer {\$\$ZaMm cmoH$àemgZ ì`mßVrMm Ñ{ï>H$moU g§~§{YV Amho.
4) ë`wWa ½`w{cH$ `m§Zr nmoñS>H$m°~© X¥{ï>H$moU _m§S>cm Amho.
16
ñd`§: AÜ``Z àíZ- 4
1) amÁ`mMo A§VJ©V d ~mø g§ajU H$aUo, em§VVm d gwì`dñWm àñWm{nV H$aUo, OZVoMo OrdZ_mZ
C§MmdUo hr H$ë`mUH$mar amÁ`mMr H$m`} AmhoV.
2) AmYw{ZH$ g_mOì`dñWm cmoH$àemgZm_wio A{YH$ pñWa Pmcocr Amho.cmoH$àemgZm_wiM
o g_mOmMo
g§ajU d g§dY©Z hmoV AgVo. ì`ŠVr Am{U cmoH$àemgZ `m§Mm OdiMm g§~§Y Amho. åhUyZ
AmYw{ZH$ H$mimV cmoH$àemgZmMo _hÎd dmT>co Amho.
3) Ym{_©H$dmX, ^m{fH$ dmX, OmVr`dmX, àmXo{eH$ dmX, XheVdmX Aem {d{dY g_ñ`m Xoem_Ü`o
AmhoV.
ñd`§: AÜ``Z àíZ- 5
1) cmoH$àemgZ Am{U ImOJr àemgZ ho àemgZmMo XmoZ à_wI àH$ma AmhoV.
2) g§KQ>Zm, g_mZ H$m`©nÕVr, OZg§nH©$, g§emoYZ BË`mXr ~m~VrV cmoH$àemgZ Am{U ImOJr
àemgZ `mV gmå` AgVo.
ñd`§: AÜ``Z àíZ- 6
1) cmoH$àemgZmMo H$m`©joÌ ì`mnH$ AgVo.
2) ImOJr àemgZmV Z\$m ho C{Ôï> AgVo.
3) ImOJr àemgZmV ñnYm© AgVo.
4) cmoH$àemgZmVrc H$_©Mmè`m§Zm à{Vð>m AgVo.
1.5 gmam§ e
cmoH$àemgZmMm AW©, ñdê$n d ì`mßVr `m KQ>H$mV AmnU àmo. Ec. S>r. ìhmB©Q>, ào{gS>|Q> dwS´>mo {dcgZ,
gm`_Z, {\$\$Za d E\$. EZ. {ZJ«mo `m§À`m ì`m»`m {dMmamV KoVë`m AmhoV.
1) cmoH$àemgZmMo ñdê$n
A) gd©ì`mnr Ñï>rH$moU
~) ì`dñWmnZmË_H$ Ñï>rH$moU
cmoH$àemgZ hr H$cm Amho.
cmoH$àemgZ ho emñÌ Amho.
cmoH$ àemgZ ho VÎdkmZ Amho
2) cmoH$àemgZmMr ì`mßVr
hoÝar \o$`m°c, nr. _°ŠdrZ, {à\$Za `m§Mm Ñï>rH$moU
ë`wWa ½`w{cH$ `m§Mm POSDCORB Ñï>rH$moU
cmoH$àemgZmMo _hÎd
17
~r. E. 2 : amÁ`emñÌ - Am`S>rEg : cmoH$àH$meZ/2
3) cmoH$àemgZ Am{U ImOJr àemgZ-gmå`
1) g§KQ>ZoMr Amdí`H$Vm
2) g_mZ H$m`©nÜXVr
3) OZg§nH©$
5) g§emoYZ
4) nañnam§da n[aUm_
4) cmoH$àemgZ Am{U ImOJr àemgZ - ^oX
1) ì`mnH$ H$m`©joÌ
3) OZVoàVr O~m~Xmar
2) Zâ`mMo VÎd
4) amOH$s` à^md
5) g_mZ ì`dhma
6) {Z`_mZwgma H$m`©
7) XßVa[Xa§JmB©
8)
ñnYm©
9) à{Vð>m
10) g_`~ÜXVm
11) Am{W©H$ ~m~VrV ~mø {Z`§ÌU
1.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
nwT>rc àíZm§Mr g{dñVanUo CÎmao {chm.
1) cmoH$àemgZ åhUOo H$m`? cmoH$àemgZmMo ñdê$n ñnï> H$am?
2) cmoH$àemgZmMr ì`mßVr Am{U _hÎd gm§Jm?
3) cmoH$àemgZ Am{U ImOJr àemgZmVrc gmå` d ^oX ñnï> H$am?
1.7 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
1) cmoH$àemgZmMo {gÜXm§V - àm. n. {g. H$mUo, {dÚm àH$meZ, ZmJnya, V¥Vr` Amd¥$ÎmrOmZodmar 1974
2) cmoH$àemgZ - àm. Zm. g. BZm_Xma
3) cmoH$àemgZmMo {gÕm§V d H$m`©nÜXVr - S>m°. em§Vmam_ ^moJco, H¡$cme npãcHo$eZ, Am¡a§Jm~mX,
nmMdr Amd¥Îmr- 10 gßQ>~| a 1999
4) cmoH$àemgZ- àm. lrH$m§V {d Xoenm§S>o, lr _§Joe àH$meZ ZmJnya- Amd¥Îmr 2000
5) cmoH$àemgZmMo {gÜXm§V-S>m.° AOwZ© amd Xe©ZH$ma, A_¥V àH$meZ, Am¡aJ§ m~mX, àW_ Amd¥Îmr- 26
gßQ>~| a 1996
6) cmoH$àemgZ - àm. ~r. ~r. nmQ>rc, \$S>Ho$ àH$meZ, H$moëhmnya, {S>g|~a 1999.
ooo
18
KQ>H$ : 2
g§KQ>ZoMr VÎdo
AZwH«$_{UH$m
2.0 C{Ôï>o
2.1 àmñVm{dH$
2.2 {df` {ddoMZ
2.2.1
g§KQ>Zm
2.2.2
nXgmonmZ
2.2.3
{Z`§ÌU H$jm
2.2.4
AmkoŠ`
2.2.5
g_Ýd`
2.3 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW©
2.4 ñd`§-AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
2.5 gmam§e
2.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
2.7 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
2.0 C{Ôï>o :
`m KQ>H$mÀ`m Aä`mgmZ§Va AmnUmg l
g§KQ>ZoMm AW©, ì`m»`m, Ñ{ï>H$moU d H$m`} g_OyZ KoVm `oVrc
l
g§KQ>ZoMr H$mhr _hÎdmMr VÎdo g_OyZ KoVm `oVrc.
19
2.1 àmñVm{dH$ :
hm KQ>H$ Aä`mgÊ`mnydu AmnU cmoH$àemgZmMm AW©, ì`m»`m, ñdê$n, ì`mßVr, _hÎd Am{U cmoH$àemgZ
d ImOJr àemgZ `m§À`mVrc gmå` d ^oX `m§Mm Aä`mg Ho$cocm Amho. `m KQ>H$mV AmnU g§KQ>ZoMm AW©,
ì`m»`m, Ñ{ï>H$moU, H$m`} Am{U VÎdo g_OyZ KoUma AmhmoV.
H$moUË`mhr XoemMo àemgZ gwairV Mmc{dÊ`mgmR>r {d{dY àH$maÀ`m g§KQ>Zm§Mr Amdí`H$Vm AgVo.
g_mZ hoVy gmÜ` H$aÊ`mgmR>r Ooìhm AZoH$ ì`ŠVr EH$Ì `oD$Z gm_y{hH$ à«`ËZ H$aVmV Voìhm g§KQ>Zm {Z_m©U hmoV
AgVo. Va _J OmUyZ KoD$ `m g§KQ>ZM
o m AW©, ì`m»`m, Ñ{ï>H$moU d H$m`}.
2.2 {df` {ddoMZ :
2.2.1 g§KQ>Zm :
A) AW© : gm_y{hH$ à`ËZmÛmao EImXm {d{eï> hoVy gmÜ` H$aÊ`mgmR>r Or aMZm {Z_m©U H$amdr cmJVo
Ë`m aMZocm g§KQ>Zm Ago åhUVmV. g§KQ>ZoMm hoVy gmÜ` H$aÊ`mgmR>r nmÌ d H$m`©j_ godH$ dJm©Mr {Z`wŠVr
H$amdr cmJVo. emgZ Á`m Á`mdoir EImXr ZdrZ `moOZm qH$dm H$m`© hmVr KoVo Ë`m Ë`m doir ZdrZ gaH$mar
g§KQ>ZoMr ñWmnZm Pmcocr Amnë`mcm {XgyZ `oVo.CXm. cmoH$m`wŠV, {Z`moOZ _§S>i, coIm narjm, B.`mVrc
H$mhr g§KQ>Zm Am¡nMm[aH$ Va H$mhr g§KQ>Zm AZm¡nMm[aH$ ñdê$nmÀ`m AgVmV. VgoM H$mhr g§KQ>Zm VmËnwaË`m
ñdê$nmÀ`m Va H$mhr H$m`_ ñdê$nr AgVmV. WmoS>Š`mV cmoH$H$ë`mUmgmR>r {Z{íMV Ho$coco C{Ôï> gmÜ`
H$aÊ`mgmR>r Ooìhm H$m`} Am{U O~m~Xmè`m `m§Mo {d^mOZ {Z`moOZ~Õ d ì`dpñWVnUo godH$ dJm©V Ho$co OmVo
Voìhm Ë`mg g§KQ>Zm Ago åhUVmV.
~) ì`m»`m :
1) Oo. S>r. _yZo - "" g_mZ hoVy gmÜ` H$aÊ`mgmR>r {Z_m©U Ho$cocr àË`oH$ _mZdr g§ñWm åhUOo g§KQ>Zm
hmo`.''
2) Aa{dH$ - "" EImXo C{Ôï> gmÜ` H$aÊ`mgmR>r Amdí`H$ Agcocr H$m_o {d^mJ nmhÿZ cmoH$m§Zm
Zo_yU XoUo åhUOo g§KQ>Zm hmo`.''
3) Ec².S>r. ìhmB©Q> - "" EImXm {Z{íMV hoVy gmÜ` H$aÊ`mgmR>r godH$ dJm©V H$m`© d O~m~Xmar `m§Mr
dmQ>Ur H$aÊ`mgmR>r Or ì`dñWm {Z_m©U H$aÊ`mV `oVo {Vcm g§KQ>Zm åhUVmV.
H$) X¥{ï>H$moU : cmoH$àemgZm_Ü`o g§KQ>ZoMm Aä`mg XmoZ Ñ[ï>H$moUmVyZ Ho$cm OmVmo. Vo XmoZ Ñ{ï>H$moU
Imcrc à_mUo AmT>iVmV.
1) g§KQ>ZoMm `m§{ÌH$s Ñ{ï>H$moU
2) g§KQ>ZoMm _mZdVmdmXr Ñ{ï>H$moU
1) g§KQ>ZoMm `m§{ÌH$s Ñ{ï>H$moU : `m§{ÌH$s Ñ{ï>H$moUmVyZ ñWmnZ Pmcoë`m g§KQ>ZocmM Am¡nMm[aH$
20
g§KQ>Zm Ago åhUVmV. Ec. S>r. ìhmB©Q>, Oo. S>r. _yZr, cyWa ½`w{cH$ BË`mXr àemgH$s` {dMmad§VmZr g§KQ>ZM
o m
Aä`mg `m§[ÌH$s Ñ{ï>H$moUmVyZ Ho$cocm Amho. `m Ñ{ï>H$moUmZwgma g§KQ>ZoMr {Z{_©Vr {d{eï> VÎdm§À`m qH$dm
{gÜXm§VmÀ`m AmYmamda Ho$cr OmVo. {d{dY VÎdm§Mm AmYma KoD$Z JaOoZwgma `mo½` Aem godH$ dJm©Mr ^aVr
Ho$cr OmVo. Ë`m_wio g§KQ>ZM
o o ñdê$n Am¡nMm[aH$ ~ZVo.
2) g§KQ>ZoMm _mZdVmdmXr Ñ{ï>H$moU : _mZdVmdmXr Ñ{ï>H$moUmVyZ ñWmnZ Pmcoë`m g§KQ>ZocmM
AZm¡nMm[aH$ g§KQ>Zm Ago åhUVmV. hoÝar \o$`mc, h~©Q>© gm`_Z, _oar \$m°coQ> BË`mXr àemgH$s` {dMmad§VmZr
g§KQ>ZoMm Aä`mg _mZdVmdmXr Ñ{ï>H$moUmVyZ Ho$cocm Amho. `m Ñ{ï>H$moUmVyZ g§KQ>ZoVrc AZm¡nMm[aH$ g§~§Y
g_OyZ `oVmV. åhUOoM `m Ñ{ï>H$moUmVyZ g§KQ>ZoVrc nañna g§~§Ym§Mm, _mZdr dV©Zm§Mm Aä`mg Ho$cm OmVmo.
g§KQ>Zo g§X^m©V darc XmoZ Ñ{ï>H$moU Aä`mgë`mZ§Va Ago cjmV `oVo H$s ho XmoÝhr Ñ{ï>H$moU EH$_oH$mg
nyaH$ d Cn`wŠV AmhoV. Ë`m_wio `m XmoÝhr Ñ{ï>H$moUmVyZ g§KQ>ZM
o m Aä`mg H$aUo JaOoMo d _hÎdmMo Amho.
S>) H$m`} : AmVmn`ªV AmnU g§KQ>ZoMm AW©, ì`m»`m d Ñ{ï>H$moU `m§Mm Aä`mg Ho$cm. AmVm AmnU
g§KQ>ZM
o r H$m`} g_OyZ KoD$ `m :
1) C{ÔîQ>ço R>adUo : H$moUË`mhr H¥$Vr qH$dm H$m`© H$aV AgVmZm Ë`m§Mr C{ÔîQ>ço ñnîQ> H$aUo AË`§V
_hÎdmMo Amho. Ë`m_wio C{ÔîQ>ço d H$m`©nyV©VogmR>r Zo_Ho$ {H$Vr godH$ cmJUma AmhoV d Ë`m§Mr `mo½`Vm H$m`
Agmdr `mMr H$ënZm `oV.o
2) H$m`mªMr {d^mJUr H$aUo :godH$ dJm©V _hÎdmÀ`m H$m_m§Mr {d^mJUr ì`d{ñWVnUo Ho$cr
nm{hOo. H$m`mªÀ`m {d^mJUr_wio H$m_mVrc nwZamd¥Îmr Q>miVm `oV.o
3) godH$mÀ`m `mo½`VoZg
w ma H$m_ : g§KZoV A{YH$mar d godH$ `m§À`mVrc ZmVog~§ Y§ mÀ`m {dH$gZmgmR>r
àË`oH$ godH$mcm Ë`mÀ`m `mo½`VoZwgma H$m`} {Xcr nm{hOo. g§KQ>ZoV ~è`mM ì`{ŠV H$m`© H$aV AgVmV. àË`oH$
ì`{ŠVcm Amnë`m H$m`m©À`m O~m~XmarMr OmUrd d _mhrVr AgUo Amdí`H$ Amho.
4) H$m`m©Vrc g_Ýd` : g§KQ>ZoV {d{^ÝZ ì`{ŠV Or H$m`} nma nmS>V AmhoV. Ë`m_Ü`o g_Ýd` AgUo
AË`§V JaOoMo Amho. g_Ýd`m_wio godH$ dJm©V {d^mJyZ {Xcoë`m H$m_m_Ü`o Jm|Yi d nwZamd¥Îmr hmoUma Zmhr.
H
ñd`§: AÜ``Z àíZ- 1
Imcrc àíZm§Mr CÎmao EH$m dmŠ`mV {chm.
1) g§KQ>Zm åhUOo H$m`?
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------2) H$moUË`m XmoZ Ñ{ï>H$moUmVyZ g§KQ>ZM
o m Aä`mg Ho$cm OmVmo?
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------21
3) g§KQ>Zc
o m H$moUVr H$m`} nma nmS>mdr cmJVmV Vo {chm.?
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
2.2.2 nXgmonmZ/gmonmZH«$_/A{YH$ma nXna§nam (Principle
of Hierarchy)
A{YH$ma nXna§nam ho g§KQ>ZoMo _hÎdmMo VÎd _mZco OmVo. H$moUVrhr g§KQ>Zm {Z_m©U Ho$ë`m Z§Va {VMr
aMZm R>a{dÊ`mgmR>r A{YH$ma nXna§nam `m VÎdmMm Cn`moJ Ho$cm OmVmo. H$moUVrhr g§KQ>Zm KoVcr Var Ë`m
g§KQ>ZVo d[aîR>> Vo H${ZîR> Aer ñVaaMZm {Z_m©U Ho$cocr AgVo. g§KQ>ZVo nX {Z{íMVr H$aÊ`mgmR>r `m VÎdmMm
Cn`moJ Ho$cm OmVmo. `m VÎdm_wio g§KQ>ZoV {eIamnmgyZ Vimn`ªV O~m~XmarÀ`m VÎdmZwgma d[aîR> Vo H${ZîR>
Ago g§~§Y {ZíMrV Ho$coco AgVmV. WmoS>Š`mV `m VÎdm_wio g§KQ>ZoMr aMZm {na°_rS> gmaIr H$ê$Z g§KQ>ZoÀ`m
H$m`m©Mr {d^mJUr gÎmm d O~m~Xmar `mZwgma H«$_nÜXVrZo {ZíMrV Ho$cocr AgVo.
A) ì`m»`m :
1) ""A{YH$ma nXna§nam åhUOo EH$ ì`dñWrV g§KQ>Zm H$s Á`mV H${ZîR> Vo d[aîR> Aer MT>Ë`m H«$_mZo
aMZm Ho$cocr AgVo.''
2) Oo. S>r. _yZo - g§KQ>ZoV H$m`m©Mo {d^mOZ H$ê$Z gÎmm d O~m~Xmar `mZwgma d[aîR> Vo H${ZîR> Aem
nm`è`m {Z_m©U Ho$ë`m OmVmV. åhUyZ `m nÜXVrcm H«$_ nÜX²Vr Ago åhUVmV.
3) Ag© c°W_ - ""nXgmonmZ åhUOo Ago EH$ ì`dpñWV g§KQ>Z H$s, Á`m_Ü`o H${ZîR> Vo d[aîR> Aem
MT>Ë`m H«$_m§Zo aMZm {Z_m©U Ho$cr OmVo.''
WmoS>Š`mV A{YH$ma nXna§nam `m VÎdmZwgma g§KQ>ZoV d[aîR> A{YH$mè`mnmgyZ H${ZîR> A{YH$mè`mn`ªV
ñVaaMZm {Z_m©U Ho$cocr AgVo. {eIamda d[aîR> A{YH$mar AgVmo. Ë`mÀ`m ImcmoImc H${ZîR> A{YH$mar
AgVmo. Vmo d[að>mcm O~m~Xma amhÿZ H$m`© H$aVmo. Ë`mÀ`m AmXoemMo nmcZ H$arV AgVmo. g§KQ>ZoV {d^mJ,
Cn{d^mJ, emIm, CnemIm nmSy>Z A{YH$ma nXna§nam {ZíMrV Ho$cr OmVo. A{YH$m§anXna§naoÀ`m VÎdmZwgma
{Z_m©U Ho$cocr g§KQ>ZoMr aMZm hr {na°{_S> gmaIr AgyZ àm_w»`mZo nwT>rc AmH¥$Vrdê$Z hr aMZm ñnï> H$aVm
`oVo.
22
`m AmH¥$Vr _Ü`o "A' hm g§KQ>ZoMm à_wI AgyZ Vmo gdm}ÀM A{YH$mar Amho. "~' hm "A' Mm H${ZîR>
A{YH$mar AgVmo. `m à_mUoM "H$' hm "~' Mm "S>' hm"H$' Mm "B©' hm "S>' Mm Am{U "\$' hm "a' Mm H${ZîR>
A{YH$mar AgVmo "A' `m d[aîR> A{YH$mè`mÀ`m {Z`§ÌUmImcr ~,H$,S>,B Am{U \$ ho H${ZîR> A{YH$mar H$m`©
H$aV AgVmV. VgoM `m g§KQ>ZoVrc Xwgè`m {d^mJmV "`',"a',"c',"d' Am{U "e' ho H${ZîR> A{YH$mar, "A'
`m d[aîR> A{YH$mè`mÀ`m {Z`§ÌUmImcr H$m`© H$arV AgVmV. àË`oH$ H${ZîR> A{YH$mar Amnë`m d[að>mcm
O~m~Xma amhÿZ H$m`© H$aVmo. Aem àH$mao A{YH$manXna§nam pñdH$mê$Z emgZmMr {d{dY ImVr d _hm_§S>io H$m`©
H$arV AgVmV. CXm. nmo{cg ImË`mÀ`m à_wI d[að> A{YH$marnXr nmocrg _hmg§MmcH$ hm AgVmo. Ë`mÀ`m
{Z`§ÌUmImcr 6 n[ajoÌo d 7 Am`wŠVmc`o {Z_m©U Ho$cr AmhoV. nmocrg ImË`mMr A{YH$manXn§anaoZgw ma aMZm
nwT>rc à_mUo gm§JVm `oBc
© .
nmo{cg _hmg§MmcH$
↓
A{V[aŠV nmo{cg _hmg§MmcH$
↓
nmo{cg Cn_hm{Z[ajH$
↓
nmo{cg Am`wŠV
↓
nmo{cg CnAm`wŠV
↓
nmo{cg A{YjH
↓
nmo{cg CnA{YjH$
↓
nmo{cg {ZarjH$
↓
nmo{cg Cn{ZarjH
↓
hoS> H$m°ÝQ>~o c
Aer ñVa aMZm {Z_m©U Ho$cocr AgVo. {Oëhm nmocrg, amIrd nmocrg Xc, JwÝho AÝdoeZ {d^mJ, aoëdo
nmocrg, cmMcwMnV à{V~§YH$ {d^mJ _moQ>ma dmhZ {d^mJ, _moQ>ma dmhVyH$ {d^mJ, {~ZVmar g§Xoe {d^mJ,
nmocrg à{ejU {d^mJ BË`mXr {d^mJ {Z_m©U Ho$coco AmhoV.
23
~) A{YH$ma nXna§nam VÎdmMo narjU
1) JwU :
1) A{YH$ma nXna§nam `m VÎdm_wio g§KQ>ZoÀ`m H$m`m©V EH$ dmŠ`Vm {Z_m©U hmoVo. H$maU H${Zð>m§Zm
d[aîR> A{YH$mè`m§À`m AmXoemMo nmcZ H$amdo cmJVo.
2) A{YH$ma nXna§nam `m VÎdm_wio g§KQ>ZoV g§Kf© {Z_m©U hmoV Zmhr. Ë`m§À`mV g_Ýd` Agë`mMo
{XgyZ `oVo.
3) `m VÎdm_wio g§KQ>ZoV {d{dY A{YH$mè`m§À`mV Oo g§~§Y AgVmV Vo A{YH$ _O~yV hmoVmV. `m
VÎdm_wio àË`oH$ H${ZîR> godH$ d[að>mcm O~m~Xma amhÿZ H$m`© H$aVmo. Ë`m_wio àemgZmMr H$m`©j_Vm
dmT>Vo d àemgZmMm hoVy gmÜ` hmoVmo.
4) g§KQ>ZÀo `m `m VÎdm_wio g§KQ>ZM
o o H$m`© `mo½` nÜXVrZo MmcVo. {Z`§ÌU, XoIaoI, AmXoemMr H$m`©dmhr,
g§`moOZ, _mJ©Xe©Z `m Jmoï>r ghO eŠ` hmoVmV.
5) `m VÎdm_wio g§KQ>ZÀo `m H$m`m©V l_{d^mJUr d {dH|$ÐrH$aU eŠ` hmoV.o
2) Xmof :
1) A{YH$manXna§nam `m VÎdm_wio g§KQ>ZoV d[aîR> d H${ZîR> Aer {d^mJUr Ho$cr OmVo. Ë`m_wio
godH$m§À`mV g§Kf©, _Ëga, Ûof ho Xmof {Z_m©U hmoVmV.
2) `m VÎdm_wio g§KQ>ZoV ZmoH$aemhr hm Xmof {Z_m©U hmoVmo. g§KQ>ZoV {d^mJ, Cn{d^mJ d nXo {Z_m©U
Ho$ë`m_wio godH$m§À`m g§»`oV AdmñVd dmT> hmoVo. Ë`m_wio godH$dJm©À`m H$ë`mUmH$S>o OmñV cj
{Xco OmVo. Ë`m_wio cmoH$H$ë`mU hm hoVy ~mOycm amhVmo.
3) `m VÎdm_wio àemgZ H$m`m©g {dc§~ hmoVmo. H$maU g§KQ>ZVo rc àË`oH$ H¥$Vr d[að> Vo H${ZîR> `m H«$_mZo
hmoV AgVo. Ë`m_wio H$m`©dmhrg doi cmJVmo.
Aem àH$mao Xmof A{YH$ma nXna§nam `m VÎdmV Agco Var g§KQ>ZVo `mo½` aMZm {Z_m©U H$aÊ`mgmR>r ho VÎd
Amdí`H$ Amho.
H
ñd`§:AÜ``Z àíZ- 2
Imcrc dmŠ`o MwH$ H$s ~amo~a Vo {chm.
1) nXgmonmZ ho g§KQ>ZM
o o EH$ _hÎdmMo VÎd Amho.
2) nXgmonmZ `m VÎdm_wio g§KQ>ZÀo `m H$m`m©V EH$ dmŠ`Vm ahmV Zmhr.
3) nXgmonmZ `m VÎdm_wio àemgZ H$m`m©g {dc§~ hmoVmo.
24
2.2.3 {Z`§ÌU H$jm (Span of Control)
{Z`§ÌU H$jm ho g§KQ>ZoVrc _hÎdmMo VÎd _mZco OmVo H$maU EH$ d[aîR> A{YH$mar Amnë`m A{YH$ma
joÌmV {H$Vr godH$m§À`mda {Z`§ÌU, XoIaoI R>ody eH$Vmo hr _`m©Xm {ZíMrV H$aUo _hÎdmMo Amho. H$maU
g§KQ>ZÀo `m H$m`m©V {eñV, H$m`©j_Vm d gmVË` {Q>H${dÊ`mgmR>r {Z`§ÌU H$jm {ZíMrV H$aUo Amdí`H$ Amho.
ì`m»`m :
1) ""g§KQ>ZoV d[aîR> A{YH$mar Amnë`m A{YH$ma joÌmV {H$Vr H${Zð>m§da XoIaoI R>ody eH$Vmo `m
_`m©Xocm {Z`§ÌU H$jm Ago åhUVmV.''
2) ""EImÚm g§KQ>ZoV d[aîR> A{YH$mar Amnë`m A{YH$ma joÌmV {H$Vr godH$m§À`mda {Z`§ÌU R>ody
eH$Vmo `m ~m~VÀ`m _`m©Xog {Z`§ÌU H$jm Ago åhUVmV.''
g§KQ>ZoÀ`m H$m`m©V gmVË` {Q>H$dÊ`mgmR>r d H$m`©j_Vm dmT>{dÊ`mgmR>r g§KQ>ZoV {Z`§ÌU H$jm {ZíMrV
H$aUo Amdí`H$ R>aVo. AZoH$ {dMmad§VmÀ`m _Vo {Z`§ÌU H$jm _`m©XrV Agmdr. Ë`m_wio àemgZmMo H$m`©
`eñdr hmoBc
© . d g§KQ>ZM
o m hoVy g\$c hmoBc
© .
Aa²{dH$ `m {dMmad§VmÀ`m _Vo {Z`§ÌU H$jm 5 Vo 6 (H$. A{YH$mar) Agmdr Va godH$m§Mr g§»`m 8
Vo 12 Agmdr.
ga h°{_cQ>Z `m§À`m _Vo EH$m d[aîR> A{YH$mè`mÀ`m {Z`§ÌUmImcr 3 Vo 4 H${ZîR> godH$ AgmdoV.
J«h° _° dmcmgÀ`m _Vo hr g§»`m 10 Vo 12 Agmdr
Š`wZg `m§À`m _Vo hr g§»`m 5 Vo 6 Agmdr
J«h° _° dmcmg `m§Zr {d{dY XoemVrc H$m`©H$mar à_wIm§À`m {Z`§ÌU H$jm gm§{JVë`m AmhoV.
O_©Zr, BQ>cr
- 14
\«$mÝg
- 17
a{e`m
- 20
B½c§S>
- 25
A_o[aH$m
- 60
~) {Z`§ÌU H$jm {ZíMrV H$aUmao KQ>H$ gm_mÝ`V: Á`m g§KQ>ZoV A{YH$manXna§nam ho VÎd pñdH$maco AgVo Aem g§KQ>ZoV {Z`§ÌU H$jm ho VÎd
{ñdH$maco OmVo. g§KQ>ZoVrc d[aîR> A{YH$mè`mMr {Z`§ÌU H$jm {ZíMrV H$aÊ`mgmR>r nwT>rc KQ>H$ _hÎdnyU©
R>aVmV.
1) H$m`© (Function)- àm_w»`mZo {Z`§ÌU H$jm hr g§KQ>ZÀo `m H$m`m©À`m ñdê$nmda Adc§~Zy AgVo.
gd©gm_mÝ` ñdê$nmÀ`m H$m`m©~m~V {Z`§ÌU H$jm ì`mnH$ R>odcr Var MmcÊ`mgmaIo AgVo. àm_w»`mZo d[aîR>
25
A{YH$mar d BVa H${ZîR> godH$ `m§Mo H$m`© g_mZ ñdê$nmMo Agoc Va {Z`§ÌU H$jo_Yrc godH$m§Mr g§»`m OmñV
Agy eH$Vo. Va {d{eï> ñdê$nmÀ`m AdKS> d H$R>rU H$m`m©gmR>r VgoM ~m¡ÜXrH$ d Vm§{ÌH$ H$m`m©gmR>r {Z`§ÌU
H$joVrc godH$m§Mr g§»`m _`m©XrV Agmdr.
2) H$mc (TimeŸ)- g§KQ>Zm {Z_m©U hmodyZ {H$Vr H$mcmdYr Pmcm `mda {Z`§ÌU H$jm Adc§~yZ
AgVo. OwÝ`m g§KQ>ZoVrc d[aîR> A{YH$mar hm AZw^dr AgVmo. Ë`m_wio Vmo {Z`§ÌU d XoIaoI Mm§Jë`m n«H$mao
H$ê$ eH$Vmo. Ë`m_wio Aem g§KQ>ZoV {Z`§ÌU H$jm OmñV AgVo. `oWrc d[aîR> A{YH$mar OmñV godH$m§À`mda
{Z`§ÌU R>ody eH$Vmo H$maU Aem g§KQ>ZoV VÎdo, nÕVr, {Z`_ {Z{íMV Pmcoco AgVmV. Va ZdrZ ñWmnZ
Pmcoë`m g§KQ>ZVo d[aîR> A{YH$mar AZw^dr AgÊ`mMr eŠ`Vm H$_r AgVo. VgoM VoWrc {Z`_, nÜXVr, VÎdo
{ZpíMV Pmcocr ZgVmV. Ë`m_wio Aem g§KQ>ZoV {Z`§ÌU H$jm _`m©XrV Agmdr. Ë`m_wio Aem d[að>mÀ`m
{Z`§ÌUmImcr godH$m§Mr g§»`m H$_r Agmdr.
3) ñWi (Place) -àemgZ H$m`m©À`m {R>H$mUmda {Z`§ÌU H$jm Adc§~yZ AgVo. EH$m N>ÌmImcr
qH$dm EH$mM {R>H$mUr g§KQ>ZoMo H$m`© MmcV Agoc Va VoWrc d[aîR> A{YH$mè`mcm {Z`§ÌU d XoIaoI R>odUo
gmo`rMo hmoVo. Ë`m_wio `oWrc godH$m§Mr g§»`m OmñV Agy eH$Vo. Va g§KQ>ZoMo H$m`© {d{dY {R>H$mUr MmcV
Agoc d godH$ {d{dY {R>H$mUr H$m`© H$arV AgVrc Va Aem {R>H$mUr {Z`§ÌH$mcm {Z`§ÌU R>do Uo AdKS> hmoV.o
Ë`m_wio Aem g§KQ>ZoV {Z`§ÌU H$jm _`m©{XV R>odmdr.
4) ZoV¥Îd (Leadership)- g§KQ>ZÀo `m d[aîR> A{YH$mè`mÀ`m ZoVË¥ dmda, Hw$ecVoda d H$m`©j_Voda
{Z`§ÌU H$joVrc godH$m§Mr g§»`m Adc§~yZ AgVo. d[aîR> A{YH$mar hþema, YwV©, à^mdr ì`ŠVr_ÎdmMm d
H$m`©j_ Agoc Va {Z`§ÌU H$joVrc godH$m§Mr g§»`m OmñV Agy eH$Vo. na§Vw d[aîR> A{YH$mar ZoV¥Ëd{hZ,
AH$m`©j_, ~oO~m~Xma, H$_Hw$dV Agoc Va Ë`mcm godH$m§À`mda `mo½` [aVrZo {Z`§ÌU R>odVm `oUma Zmhr.
Ë`m_wio Aem g§KQ>ZVo {Z`§ÌU H$joVrc godH$m§Mr g§»`m H$_r R>do mdr cmJVo.
H$) narjU
àemgZ H$m`© gwc^ H$m`©j_ d `eñdr hmoÊ`mgmR>r {Z`§ÌU H$jm {ZíMrV H$amdr cmJVo. g§KQ>ZVo {Z`§ÌU
H$jm _`m©XrV R>odcr Va H${ZîR> ñVamdarc godH$m§Mr g§»`m dmT>cr OmVo. Aem doir {Z`§ÌU R>odUo AdKS>
hmoV.o {Z`§ÌUmÀ`m A^mdm_wio H${ZîR> H$_©Mmar ~oO~m~Xma d¥ÎmrZo dmJVmo. `mCcQ> {Z`§ÌU H$jm ì`mnH$ Agoc
Va H${ZîR> ñVamdarc godH$m§Mr g§»`m H$_r hmoVo. Ë`m_wio àemgZmV cmc{\$V, Xáa{Xa§JmB© ho Xmof {Z_m©U
hmoVmV. Ë`m_wio H$moUË`mhr g§KQ>ZVo {Z`§ÌU H$jm {ZíMrV H$aV AgVmZm g§KQ>ZÀo `m H$m`m©Mo ñdê$n àemgH$s`
ZoVË¥ d, g§KQ>ZM
o m H$m`©H$mi d H$m`m©Mo {R>H$mU `m Jmoï>r _hÎdnyU© R>aVmV.
H
ñd`§: AÜ``Z àíZ- 3
Imcrc àíZm§Mr CÎmao EH$m dmŠ`mV {chm.
1) {Z`§ÌU H$jm åhUOo H$m`?
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------26
2) J«h° _° dmcmg `m§À`m _Vo EH$m d[aîR> A{YH$mè`m§À`m {Z`§ÌUmImcr {H$Vr H${ZîR> godH$ AgmdoV Vo
ñnï> H$am?
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------3) H$moUVo KQ>H$ {Z`§ÌU H$jm {Z{íMV H$aVmV?
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
2.2.4 AmkoŠ`/AmkmH$maH$ gÎmoMr EH$Vm : (
Unity of Command
)
AmkoMr EH$Vm ho VÎd A{YH$manXna§nam `m VÎdmEdT>M
o _hÎdmMo _mZco OmVo. g§KQ>ZVo rc EH$mM d[aîR>
A{YH$mè`mH$Sy>Z BVa H${ZîR> A{YH$mè`m§Zm d H$_©Mmè`m§Zm AmXoe {_iUo `m§g AmkmH$maH$ gÎmoMr EH$Vm Ago
åhUVmV. gm_mÝ`V: AmXoe qH$dm Amkm EH$mM d[aîR> A{YH$mè`mH$Sy>Z {Xë`m Omì`mV åhUOo Ë`m AmXoem~m~V
H${ZîR> godH$m§V Jm|Yi {Z_m©U hmoV Zmhr. gd© H${ZîR> godH$ AmXoemMo nmcZ H$aVmV. Ë`m_wio àemgZ H$m`m©V
EH$ dmŠ`Vm d gmVË` {Z_m©U hmoV.o
A) ì`m»`m :
""g§KQ>ZoVrc EH$mM d[aîR> A{YH$mè`mH$Sy>Z H${ZîR> A{YH$mè`m§Zm d H$_©Mmè`m§Zm AmXoe {_iUo `mg
AmkmH$maH$ gÎmoMr EH$Vm Ago åhUVmV.''
hoÝar \o$`m©cZo AmkmH$maH$ gÎmoMr EH$Vm `m VÎdmMm nwañH$ma Ho$cm Amho. Ë`m§À`m _Vo g§KQ>ZoVrc
H$_©Mmè`mcm Ho$di EH$mM H$[ZîR> A{YH$mè`mH$Sy>Z AmXoe qH$dm Amkm {_iUo åhUOo AmkmH$maH$ gÎmoMr
EH$Vm hmo`. ë`wWa ½`w{cH$ d {\$\$Za `m§Zr AmkmH$maH$ gÎmoMr EH$Vm `m VÎdmMo g_W©Z Ho$co Amho. àm_w»`mZo
`m VÎdmV H${ZîR> godH$mcm EH$mM d[aîR> A{YH$mè`mH$Sy>Z AmXoe {_iUo Amdí`H$ Amho. EH$mM doir XmoZ
A{YH$mè`m§À`m nañna {damoYr AmXoem§Mo nmcZ H$[ZîR> godH$ dJ© H$ê$ eH$Uma Zmhr. WmoS>Š`mV g§KQ>ZoVrc
H$_©Mmè`m§Zm EH$mM d[aîR> A{YH$mè`mH$Sy>Z AmXoe {_iUo Adí`H$ Amho.
AZoH$ g§KQ>Zm§_Ü`o AmkmH$maH$ gÎmoMr EH$Vm `m VÎdmcm {deof _hÎd {Xco Amho. CXm. cîH$ar
àemgZmV `m VÎdmcm {deof _hÎd {Xco Amho. Ë`m_wio g¡Ý`mV AmXoe XoUo d Ë`m AmXoemMo H$S>H$ nmcZ H$aUo
eŠ` hmoVo. VgoM ZmJar godoÀ`m àemgZmV hr AmkoŠ`$ ho VÎd _hÎdmMo d Amdí`H$ _mZco OmVo. g§KQ>ZoV
gmVË` d ñW¡`© {Q>H$dÊ`mgmR>r d àemgZ H$m`© `eñdr H$aÊ`mgmR>r ho VÎd Amdí`H$ Amho.
~) narjU :
àemgH$s` {gÜXm§V `m Ñï>rH$moZmVyZ ho VÎd Amdí`H$ Amho. VargwÜXm `m VÎdmMm pñdH$ma H$aUo H$R>rU
OmVo. H$maU H$mhr g§KQ>Zm§V AmXoe XoUmè`m d[aîR> emIm EH$nojm A{YH$ AgVmV. CXm. {Oëhm n[afXoÀ`m
H$m`©H$mar à_wImÀ`m {Z`§ÌUmImcr {ejU [dñVma A{YH$mar H$m_ H$arV AgVmo. Var gwÜXm _hmamï´´> amÁ`
27
{ejU g§MmcH$mÀ`m AmXoemMo nmcZ Ë`mcm H$amdo cmJVo. gm`_Z `m {dMmad§VmZo `mda EH$ Cnm` gwM{dcm
Amho. Vmo åhUVmo XmoZ d[aîR> A{YH$mar EH$mM doir AmXoe XoV AgVrc d nañna {damoYr AgVrc Va Ë`mn¡H$s
EH$mM AmXoemMo nmcZ H${Zð>mZ§ r H$amdo.
AmXoemMr EH$Vm ho VÎd H$mc~mø Pmco Amho Aer Q>rH$m Ho$cr OmVo. AmYw{ZH$ àemgZmV ghm`H$
g§ñWmMr d {deof V§Ì A{YH$mè`m§Mr dmT> Pmcocr Amho. Ë`m_wio àemgZ H$m`m©V A{YH$ Jw§Vm§JwV Pmcocr
{XgVo. H${ZîR> godH$m§Zm d[aîR> A{YH$mar d {deof Vk `m§À`m AmXoemMo nmcZ H$amdo cmJVo. Ë`m_wio AmOÀ`m
AmYw{ZH$ `wJmV àË`oH$ H$_©Mmè`mcm EH$mM d[aîR> A{YH$mè`mMr Amkm AgUo hr H$ënZm {Zê$n`moJr d OwZr
Pmcr Amho.
WmoS>Š`mV AmkmH$maH$ gÎmoMr EH$Vm ho VÎd pñdH$maVm§Zm AmXoe/Amkm XoUmar ì`ŠVr loîR>, H$m`©j_,
à^mdr ì`ŠVr_ËdmMr Agmdr. Amkm hr pñWa d EH$_wIr Agmdr Ë`mM~amo~a d[aîR> A{YH$mè`mÀ`m AmXoem
~amo~a BVa {deof Vk `m§Mo _mJ©Xe©Z d n`©dojUm_wio godH$mMr H$m`©j_Vm dmT>Vo. Ë`m_wio ho VËd pñdH$maV
AgVm§Zm àemgH$s` d Vm§ÌrH$ `m XmoÝhr _mJ©Xe©ZmMr d {Z`§ÌUmMr JaO gÚmÀ`m AmYw{ZH$ `wJmV Amdí`H$
~Zcr Amho.
H
ñd`§:AÜ``Z àíZ- 4
Imcrc dmŠ`o MyH$ H$s ~amo~a Vo {chm.
1) AmkoŠ` ho g§KQ>ZM
o o \$mago _hËdmMo VÎd Zmhr.
2) hoÝar \o$`m°c `m§Zr AmkmYmaH$ gÎmoMr EH$Vm `m VÎdmMm nwañH$ma Ho$cocm Amho.
3) g§KQ>ZoVrc EH$mM d[aîR> A{YH$mè`m§H$Sy>Z BVa H${ZîR> A{YH$mè`m§Zm d H$_©Mmè`m§Zm AmXoe
{_iUo `m§g AmkmYmaH$ gÎmoMr EH$Vm Ago åhUVmV.
2.2.5 g_Ýd` (Co-ordination)
àË`oH$ g§KQ>ZoV g_Ýd`mMo VÎd Amdí`H$ _mZco OmVo. àË`oH$ g§KQ>ZoV H$moUË`m Zm H$moUË`m H$maUm§Zo
godH$dJm©V g§Kf© d _V^oX {Z_m©U hmoVmV. g_Ýd` åhUOo Ho$di ghH$m`© Zìho, Va d[aîR> A{YH$mar d H${ZîR>
A{YH$mar `m§À`mV ñZoh~§Y {Z_m©U hmodZy AmnwcH$sMr ^mdZm {Z_m©U hmoUo g_Ýd`mV A{^àoV AgVo. g_Ýd`m_wio
g§KQZoMm hoVy gmÜ` hmoVmo. g§KQ>ZoVrc godH$ dJm©Vrc g§Kf© H$_r hmodyZ EH$VoÀ`m ^mdZoZo H$m`© hmoVo. Ë`m_wio
g_mZ C{Ôï> gmÜ` hmodyZ g§KQ>ZoMm hoVy gmÜ` hmoVmo.
A) ì`m»`m :
1) Mmëg© dW© - ""g§KQ>ZoÀ`m C{Ôï> àmárgmR>r {d{dY KQ>H$m§_Ü`o gwgyÌrH$aU H$aUo åhUOo g_Ýd`
hmo`.''
2) Ec. S>r. ìhmB©Q>-""g_Ýd` åhUOo Aer à{H«$`m H$s g§KQ>ZoVrc {d{dY KQ>H$mVrc g§~§Y Aem
àH$mao {ZíMrV Ho$co OmVmV H$s Á`m_wio Vo ñdV§Ì KQ>H$ EH$ÌrV à^mdrnUo H$m`© H$aVmV.''
28
3) E\²$.E. {ZJ«mo -""g_Ýd` åhUOo g§KQ>ZoMo {d{dY ^mJ EH${ÌV[aË`m à^mdrnUo Aem àH$mao H$m`©
H$aVmV H$s Ë`m_Ü`o g§Kf©, JwVm§JwV d _V^oX amhV ZmhrV.''
4) Q>oar- ""g_Ýd` åhUOo Aem àH$maMr ì`dñWm Amho {H$, Á`m_wio g§KQ>ZoÀ`m {d{dY KQ>H$m§À`m
{H«$`m-à{H«$`m d H$m`m©V EH$gyÌrnUm `odZy àË`oH$ g§KQ>ZM
o m hoVy gmÜ` H$aÊ`mgmR>r OmñVrV OmñV
gh^mJ hmoVmo.
~) g_Ýd`mMr d¡{eîR>ço 1) g_Ýd` gm_w{hH$ à`ËZm_Ü`o Amdí`H$ AgVo. ì`ŠVrJV à`ËZm_Ü`o g_Ýd` cmJy hmoV Zmhr.
2) g_Ýd` gVV MmcUmar à{H«$`m Amho.
3) g_Ýd` E¡Š` {Z_m©U H$aUmar à{H«$`m Amho. ì`ŠVrJV nmVirda MmcUmè`m gd© à`ËZm§Zm _w»`
àdmhmV AmUyZ g§nyU© {ZíMrV Ü`o`mH$S>o ZoÊ`mgmR>r g_Ýd`mMr _XV hmoVo.
4) g_Ýd`mMm _w»` CÔoe g§KZoMo Ü`o` gmÜ` H$aUo hm AgVmo.
H$) g_Ýd`mMo àH$ma (Types
of Co-ordination)
g_Ýd`mMo àm_w»`mZo XmoZ àH$ma AmhoV Vo nwT>rc à_mUo gm§JVm `oVrc.
1) C^ma g_Ýd` (H$moZVc g_Ýd`) (Vertical
Co-ordination)
g§KQ>ZoVrc d[aîR> d H${ZîR> A{YH$mè`m§V g§Kf© d _V^oX {Z_m©U hmoÊ`mMr eŠ`Vm AgVo. Agm g§Kf©
{Z_m©U Pmcm Va g§KQ>ZoVrc _Ü`_ A{YH$mè`m_m\©$V Vmo {_Q>dcm OmVmo. `mV àm_w»`mZo _Ü`_ A{YH$mar
d[að>m§Mo {ZU©`, _Vo, Ë`m§Mr H$m`©nÕVr H${Zð>m§Zm g_OmdyZ gm§JVmV, Va H${Zð>m§Mo àíZ, AS>MUr, g_ñ`m d
gyMZm d[að>m§Zm g_OmdyZ gm§JVmV. C^ma g_Ýd` hm A{YH$ma nXna§naoÀ`m VÎdmZwgma KS>V AgVmo.
2) g_Vc g_Ýd` (g_m§Va g_Ýd`)
(Horizontal Co-ordination)
g§KQ>Zo _Ü`o g_mZ nmVirdarc A{YH$mè`m§À`m _Ü`o g§Kf© d _V^oX {Z_m©U hmoVmV. g_mZ nmVirdarc
A{YH$mè`m§À`m _Ü`o g§Kf© d _V^oX {Z_m©U Pmco Va `m A{YH$mè`m§Zr nañnam§À`m ^oQ>rJmR>r KodyZ {dMma
{d{Z_` d MM}Ûmao g§Kf© H$_r H$aUo `m§g "g_Vc g_Ýd`' åhUVmV. àm_w»`mZo hm g_Ýd` g_mZ {d^mJmV,
g_mZ emImV, g_mZ ImË`mV gmYcm OmVmo. àm_w»`mZo g_mZ nmVirdarc A{YH$mè`m§V g§Kf© {Z_m©U Pmcm
Va Ë`m§Zm Ë`m§À`m H$m`m©Mr OmUrd H$ê$Z {Xcr OmVo.
S>) g_Ýd`mMr à{H«$`m :
àm_w»`mZo g_Ýd`mMr à{H«$`m CËñ\y$V© d OmUrdnyd©H$ Aem XmoZ _mJmªZr hmoV AgVo.
A) CËñ\y$V© g_Ýd` (Automatic Co-ordination )
g§KQ>ZoV g_Ýd`mMr à{H«$`m CËñ\y$V©nUo KS>V AgVo. `mV àm_w»`mZo {d{eð> n[apñWVr_Ü`o H$go dmJco
nmhrOo `mMo kmZ H$_©Mmè`m§Zm H$ê$Z {Xco OmVo. Aem nÜXVrV H$moUVr H$m`© nÜXVr {ñdH$macr nm{hOo ho
29
gm§JrVco OmVo. Ago H$m`© H$_©Mmè`m§À`mH$Sy>Z CËñ\y$V©nUo hmoVo.CËñ\y$V© g_Ýd` g§KQ>ZoMm à_wI A{YH$mar
KS>dyZ AmUVmo.
~) OmUrdnyd©H$ g_Ýd` - (Deliberate Co-ordination )
àm_w»`mZo _moR>çm g§KQ>ZoV OmUrdnyd©H$ g_Ýd`mMr à{H«$`m MmcVo. àm_w»`mZo _moR>çm g§KQ>ZoV d[að>mcm
XoIaoI d {Z`§ÌU R>odUo AeŠ` AgVo. Aemdoir g§KQ>Zo_Ü`o, {d^mJ, Cn{d^mJ, emIm, CnemIm nmSy>Z
gmhmæ`H$, H${ZîR> A{YH$mar {Z`wŠV H$ê$Z OmUrdnyd©H$ g_Ýd`mMr à{H«$`m Mmcdcr OmVo. Aem _moR>çm
g§KQ>ZVo g§Kf© d _V^oX {Z_m©U hmoV AgVmV. Vo H$_r H$aÊ`mgmR>r OmUrdnydH© $ à`ËZ Ho$co OmVmV. g§KQ>Z_o Ü`o
g§`moOZ, gwgyÌrH$aU KS>dyZ AmUyZ OmUrdnyd©H$ g_Ýd`mMr à{H«$`m gmYcr OmVo.
B) g_Ýd`mÀ`m nÜXVr - (Methods of Co-ordination )
g§KQ>ZoÀ`m {d{dY {d^mJm_Ü`o d godH$m§À`m _Ü`o g_Ýd` KS>dyZ AmUÊ`mgmR>r nwT>rc XmoZ _mJmªMm
Adc§~ Ho$cm OmVmo.
1) gŠVrMm g_Ýd` - (Coercive Co-ordination )
g§KQ>ZoÀ`m "A{YH$manXna§nam'`m VÎdm_wio gŠVrMm g_Ýd` KS>dyZ AmUcm OmVmo. g§KQ>ZoÀ`m {d{dY
{d^mJm_Ü`o g§Kf©, _V^oX AgVmV. ho g§Kf©, _V^oX d[aîR> A{YH$mè`m§À`mH$Sy>Z {_Q>dco OmVmV. H${Zð>m§Zm
Amnco _V^oX ~mOycm R>odyZ d[að>m§À`m AmkoMo nmcZ H$amdo cmJVo. d[að>m§Mo {ZU©` H${Zð>m§da ~§YZH$maH$
AgVmV. g§KQ>Zo _Ü`o AgUmao _V^oX, Ûof d g§Kf© d[að> gŠVrZo H$_r H$ê$Z g_Ýd` KS>dZy AmUVmV.
2) ñd`§ñ\y$V© g_Ýd`- (Voluntary
Co-ordination)
g_Ýd`mMm hm _mJ© E¡pÀN>H$ ñdê$nmMm Amho. g§KQ>ZVo rc H$_©Mmar ñd`§ñ\y$Vr©Z,o ñdB©ÀN>Zo o g_Ýd` KS>dZy
AmUVmV. "ñd`§ñ\y$V© g_Ýd`' {dMma {d{Z_`, n[afXm, ^oQ>rJmQ>r, {Z`moOZ, _mJ©Xe©Z, {dH|$ÐrH$aU, AZm¡nMm[aH$
Aem {d{dY _mJmªZr gmYcm OmVmo.
A)Ÿ n{afXm : (Conferences) ñd`§ñ\y$V© g_Ýd`mMm n[afXm hm EH$ _hËdnyU© _mJ© Amho. `mV
àm_w»`mZo {d{dY {d^mJ à_wIm§À`m n[afXm Am`mo{OV Ho$ë`m OmVmV. d Ë`mV {dMma {d{Z_` H$ê$Z g_Ýd`
gmYÊ`mMm à`ËZ Ho$cm OmVmo. `m n[afXm _Ü`o g§KQ>ZVo rc àíZ, AS>MUr, g_ñ`m OmUyZ KodZy Ë`mdaMo Cnm`
emoYyZ g_Ýd` gmYcm OmVmo.
~) gëcm_gcV :(Through consultation and Advice) ñd`§ñ\y$V© g_Ýd`mÀ`m `m àH$mam_Ü`o
EH$ {d^mJ Xwgè`m {d^mJmer gëcm_gcV H$aVmo. VgoM d[aîR> A{YH$mè`m§À`m _mJ©Xe©ZmImcr _V^oX d
g§Kf© H$_r H$ê$Z g_Ýd` gmYco OmVo.
H$) {Z`moOZ : ñd`§ñ\y$V© g_Ýd`m_Yrc {Z`moOZ hm _hÎdmMm KQ>H$ _mZcm OmVmo. H$moUVo hr
àemgH$s` H$m`© gwê$ H$aÊ`mnydr© Ë`m H$m`m©Mo {Z`moOZ Ho$co OmVo. Ë`m_wio g§KQ>ZVo rc H$_©Mmè`m§Zm d H${Zð>mZ§ m
H$m`m©Mo nyd©kmZ hmoVo. øm_wio Aer H$m`} nma nmS>V AgVm§Zm g§Kf© d _V^oX {Z_m©U hmoV ZmhrV.
30
5) g§ñWmË_H$ nÜVVr (Organizational
Devices)
ñd`§ñ\y$V© g_Ýd`m_Ü`o g§ñWmË_H$ _mJm©Mm Adc§~ Ho$cm OmVmo. `m_Ü`o {d{dY g^m _§S>io, {d{dY
g{_Ë`m ñWmnZ H$ê$Z g_Ýd` gmYcm OmVmo. CXm. _§Ìr_§S>i,{Z`moOZ _§S>i, amîQ´>r` {dH$mg _§S>i, `moOZm
Am`moJ BË`mXr _mJm©Zr g§`moOZmMo H$m`© Ho$co OmVo.
B) AW© ImVo : {d{dY ImË`m_Ü`o g_Ýd` gmYÊ`mMo H$m_ AW©ImVo H$aVo. AW©ImVo dm{f©H$
A§XmOnÌH$ V`ma H$aVo. `m A§XmOnÌH$mV {d{dY ImË`m§Zm Ë`m Ë`m Am{W©H$ dfm©V IM© H$amd`mMr aŠH$_
{ZíMrV Ho$cocr AgVo. Ë`m_wio g§Kf© d _V^oX hmoV ZmhrV d g_Ýd` gmYcm OmVmo.
\$) {dH|$ÐrH$aU (Decentralization) : {d{dY ImVr _hm_§S>io `m§À`m _Ü`o {dH|$ÐrH$aUmMo VËd
pñdH$maco OmVo. g§KQ>ZVo rc d[aîR> A{YH$mar Amnco H$mhr A{YH$ma H${Zð>mZ§ m XoVmV Ë`m_wio H${ZîR> A{YH$mar
ñdV§ÌnUo H$m`© H$ê$ eH$Vmo. {dH|$ÐrH$aUmÀ`m VÎdm_wio ñd`§ñ\y$V© g_Ýd` gmYcm OmVmo d d[að> Am{U H${ZîR>
`m§À`mVrc g§~Y§ A{YH$ _O~yV hmoVmV.
O) H$m`©nÜXVrMo à_mUrH$aU (Standardisation & Procedure) g§KQ>ZoV Á`m H$m`©nÜXVrMm
Adc§~ Ho$cm OmVmo Ë`m H$m`©nÜXVrMo {Z`_ d nÜXVrMo à_mUrH$aU Ho$ë`mg g_Ýd` gmYÊ`mg _XV hmoVo.
àË`oH$ H$_©Mmè`mZo {d{eð> n[apñWVr _Ü`o H$go dV©Z H$amdo `mMo Ë`mcm AmJmD$ kmZ AgUo Amdí`H$ Amho.
H$m`©nÜXVr EH$gmaIr Agë`mg g§KQ>Z_o Ü`o EH$gwÌrnUm d EH$mË_Vm àñWm{nV hmoV.o
c) AZm¡nMm[aH$ nÜXV : (Informal
Method)
{d{dY g§KQ>Zm_Ü`o d[að> A{YH$mar nañnam§er MMm©, {dMma {d{Z_`, JmR>r^oQ>r KodyZ g§KQ>ZoVrc
H$_©Mmè`mVrc àíZ d g_ñ`m§da Cnm` emoYVmo.
\$) g_Ýd`mMo _hÎd : àemgZm_Ü`o g_Ýd`mMo VËd Amdí`H$ d _hËdmMo _mZco OmVo. g_Ýd` `m
VÎdmMo _hËd nwT>rc _wÚmdê$Z ñnï> hmoV.o
1) g§KQ>ZVo {d{dY KQ>H$m§Zm {d{dY ñdê$nmMo A{YH$ma {Xcoco AgVmV. Aem {d{dY KQ>H$m§V {Z_m©U
hmoUmao g§Kf©, _V^oX Q>miÊ`mgmR>r àemgZmV g_Ýd`mMo VËd Adí`H$ Amho.
2) g§KQ>ZVo A{YH$mar d H$_©Mmar dJm©cm Ë`m§À`m A{YH$mamMr Am{U H$m`m©Mr `mo½` àH$mao _m{hVr XoUo
Amdí`H$ AgVo. H$mhr doim AkmZm_wio godH$m§À`mH$Sy>Z A{YH$mamMm J¡admna hmoÊ`mMr eŠ`Vm AgVo.
Ë`m_wio Ë`m§Zm Ë`m§Mo A{YH$ma d H$m`} `m§Mr _m{hVr hmoUo Amdí`H$ Amho.
3) H$mhr doim g§KQ>ZoMm _w»` hoVy ~mOycm gmacm OmdyZ Xwæ`_ XOm©À`m H$m`mªZm A{YH$ _hËd {Xco
OmVo. øm_wio Ë`m§À`mV OmUrd d OmJ¥Vr {Z_m©U H$ê$Z XoÊ`mgmR>r g_Ýd`mMo VËd Amdí`H$ Amho.
4) H$mhr doim d[aîR> A{YH$mar H${Zð> A{YH$mamV hñVjon H$aVmV. H${Zð>m§Zm H$_r XOm©Mo _mZyZ gd©
A{YH$ma Amnë`mH$S>o KoVmV. Aem doir d[að>mZ§ m Ë`m§À`m A{YH$mam§Mr _`m©Xm g_OmdyZ XoUo JaOoMo Amho.
5) H$mhr doim g§KQ>ZVo rc XmoZ {d^mJmV nañna {damoYr ^y{_H$m pñdH$macr OmVo Aem doir Ë`m XmoÝhr
31
{d^mJmV nañna g§~§Y àñWm{nV H$ê$Z H$m`m©cm JVr XoUoMr Amdí`H$Vm$ Amho. Aem doir g_Ýd`mMo VËd
Cn`wŠV R>aVo.
6) g§KQ>ZoVrc gd© KQ>H$m§V d gd© godH$m§V gm§{KH$ ^mdZm {Z_m©U H$aÊ`mgmR>r d gm_w{hH$ à`ËZ
H$aÊ`mgmR>r g_Ýd`mMo VËd Amdí`H$ Amho.
H
ñd`§-AÜ``ZmgmR>ro àíZ-5
Imcrc àíZm§Mr CÎmao EH$m dmŠ`mV {chm.
àíZ 1
g_Ýd`mMo {H$Vr àH$ma AmhoV?
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------
àíZ 2
g_Ýd`mMr à{H«$`m H$moUË`m XmoZ _mJm©Zr hmoV AgVo?
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------
àíZ 3
g_Ýd`mÀ`m H$moUË`mhr XmoZ nÜXVr {chm?
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------
2.3 nm[a^mfrH$ eãX d eãXmW©
l
l
l
l
l
l
l
l
l
l
l
g§KQ>Zm - g_mZ hoVy gmÜ` H$aUmar ì`dñWm
A{YH$m`nXna§nam - gmonmZH«$_, nXgmonmZ
{Z`§ÌU - XoIaoI
H$jm - gr_m, _`m©Xm
ñWi - {R>H$mU, H$m`©joÌ
H$mc - H$mcmdYr
AmkmH$maH$ gÎmoMr EH$Vm - Amkm E¡Š`
g_Ýd` - g§`moOZ
H$moZVc - C^ma
g_Vc - g_mZ
gëcm_gcV - _mJ©Xe©Z
32
2.4 ñd`§: AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
H
ñd`§ AÜ``Z àíZ-1
CÎma 1
EImXo C{Ôï> gmÜ` H$aÊ`mgmR>r Amdí`H$ Agcocr H$m_o {d^mJ nmSy>Z cmoH$m§Zm Zo_yU XoUo åhUOo
g§KQ>Zm hmo`.
CÎma 2
g§KQ>ZoMm Aä`mg `m§[ÌH$s Ñ{ï>H$moUmVyZ d _mZdVmdmXr Ñ{ï>H$moZmVyZ Ho$cm OmVmo.
CÎma 3
g§KQ>Zc
o m Imcrc Mma H$m`} nma nmS>mdr cmJVmV.
1) C{ÔîQ>ço R>a{dÊ`mMo 2) H$m`mªMr {d^mJUr H$aÊ`mMo 3) godH$m§À`m `mo½`VoZgw ma H$m`} XoÊ`mMo d
4) H$m`m©Vrc g_Ýd`mMo
H
ñd`§ AÜ``Z àíZ-2
1) ~amo~a
H
2) MyH$
3) ~amo~a
ñd`§ AÜ``Z àíZ-3
CÎma 1
g§KQ>ZoV d[aîR> A{YH$mar {H$Vr H${Zð>m§da XoIaoI R>ody eH$Vmo `m _`m©Xocm {Z`§ÌU H$jm Ago
åhUVmV.
CÎma 2
J«°h°_ dmcmg `m§À`m _Vo EH$m d[aîR> A{YH$mè`mÀ`m {Z`§ÌU H$joImcr 10 Vo 12 H${ZîR>
A{YH$mar AgmdoV.
CÎma 3
H$m`©, H$mc, ñWi d ZoVË¥ d ho Mma KQ>H$ {Z`§ÌU H$jm {Z{íMV H$aVmV.
H
ñd`§ : AÜ``Z àíZ-4
1) MyH$ 2) ~amo~a
H
3) ~amo~a
ñd`§: AÜ``Z àíZ-5
CÎma 1) g_Ýd`mMo XmoZ àH$ma AmhoV.
CÎma 2) g_Ýd`mMr à{H«$`m CËñ\y$V© g_Ýd` d OmUrdnydH© $ g_Ýd` Aem XmoZ _mJmªZr hmoV AgVo.
CÎma 3) gŠVrMm g_Ýd` d ñd`§ñ\y$V© g_Ýd` `m g_Ýd`mÀ`m XmoZ nÜXVr AmhoV.
2.5 gmam§e :
cmoH$àemgZmV àemgH$s` g§KQ>Zm§Mm Aä`mg Ho$cm OmVmo. amÁ`mMr {d{dY àH$maMr H$m`} nma nmS>Ê`mgmR>r
g§KQ>Zm {Z_m©U H$amdr cmJVo. g{Mdmc`, _§Ìr_§S>i ImVr, _hm_§S>io,amOH$s` nj BË`mXr àm_w»`mZo g_mZ
hoVZy o Ooìhm AZoH$ ì`ŠVr EH$Ì `odZy gm_whrH$ à`ËZ H$aVmV Voìhm g§KQ>Zm {Z_m©U hmoV.o g§KQ>ZM
o o H$m`© `eñdr
H$aÊ`mgmR>r g§KQ>ZoMr {d{eï> nÜXVrZo aMZm H$ê$Z d ì`ŠVrMo dmQ>n H$ê$Z g§KQ>ZmË_H$ nÜXVrZo H$m`© H$amdo
33
~r. E. 2 : amÁ`emñÌ - Am`S>rEg : cmoH$àH$meZ/3
cmJVo. g§KQ>ZM
o r {Z{_©Vr H$aV AgVm§Zm g§KQ>ZÀo `m {d{dY VÎdm§Mm/{gÜXm§VmMm AmYma ¿`mdm cmJVmo. Ë`m_wio
g§KQ>ZM
o o H$m`© {d{eï> VËdmZwgma d nÜXVrZwgma MmcVo. A{YH$manX na§nam,{Z`§ÌU Ajm, AmkmH$maH$ gÎmoMr
EH$Vm, g_Ýd` BË`mXr VÎdm§Mm pñdH$ma g§KQ>ZVo Ho$cm OmVmo. g§KQ>ZVo `m VÎdm§Mm pñdH$ma Ho$ë`m_wio g§KQ>Zc
o m
emñÌr` ì`dñWmnZ d Am¡nMm[aH$ ñdê$n `oVo.WmoS>Š`mV g§KQ>ZoÀ`m aMZogmR>r d g§KQ>ZoMo H$m`© `eñdr
H$aÊ`mgmR>r g§KQ>ZM
o r gd© VÎdo AË`§V Cn`wŠV d _hÎdmMr AmhoV.
2.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
1. g§KQ>Zm åhUOo H$m`? g§KQ>ZoMo X¥{ï>H$moU d H$m`} ñnï> H$am.
2. nXgmonmZ åhUOo H$m`? nXgmonmZ VÎdmMo JwU d Xmof ñnï> H$am?
3. g_Ýd` åhUOo H$m`? g_Ýd`mMr d¡{eîQ>ço, à{H«$`m d nÜXVr qH$dm _mJ© ñnï> H$am.
4
{Q>nm {chm.
1) {Z`§ÌU H$jm
2) AmkmH$maH$ gÎmoMr EH$Vm/AmkoŠ`
2.7 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
1) cmoH$àemgZ {gÜXm§V - n.{g. H$mZo.
2) cmoH$àemgZ - S>m.° AemoH$ H$mio
3) cmoH$àemgZ- ~r.~r.nmQ>rc
4) cmoH$àemgZ VÎd d V§Ì - {X. H$m. JX}
5)
Public Administration- Bhambhari C.P
6)
Public Administration in theory & Practice - M.P. Sharma
7) cmoH$àemgZ - n. {g. H$mUo
ooo
34
KQ>H$ : 3
g§KQ>ZoMo KQ>H$
AZwH«$_{UH$m
3.0 C{Ôï>o
3.1 àmñVm{dH$
3.2 {df` {ddoMZ
3.2.1
ñQ>m\$ KQ>H$
3.2.2
ñQ>m\$ KQ>H$mMo àH$ma
3.2.3
cmB©Z KQ>H$
3.2.4
cmB©Z KQ>H$mMo àH$ma
3.2.5
ImË`mMr ì`m»`m
3.2.6
ImË`mMo AmYma^yV KQ>H$
3.3 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW©
3.4 ñd`§-AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
3.5 gmam§e
3.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
3.7 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
35
3.0 C{Ôï>o :
`m KQ>H$mÀ`m Aä`mgmZ§Va AmnUmg l
ñQ>m\$ d cmB©Z KQ>H$ åhUOo H$m`? ho ñnï> H$aVm `oBc
© .
l
ñQ>m\$ d cmB©Z KQ>H$mMo àH$ma ñnï> H$aVm `oVrc
l
ImVo g§KQ>ZM
o r ì`m»`m ñnï> H$aVm `oBc
© .
l
ImË`mMo AmYma^yV KQ>H$ ñnîQ> H$aVm `oVrc.
3.1 àmñVm{dH$ :
AmYw{ZH$ H$mimV g§KQ>ZoMr H$m`} AË`§V JwVm§JwVrMr ~Zcr AmhoV.Ë`m_wio g§KQ>Zocm Amncr H$m`} nma
nmS>Uo H${R>U Pmco Amho.g§KQ>ZM
o o H$m`} `eñdr H$aÊ`mgmR>r AZoH$ KQ>H$m§Mr _XV ¿`mdr cmJVo. `m_Ü`o àË`j
H$m`© H$aUmam, gëcm XoUmam, Vm§{ÌH$ ~m~VrV gëcm XoUmam Ago {d{dY KQ>H$ àemgH$s` `§ÌUoV AgVmV.
àm_w»`mZo ñQ>m\$ d cmB©Z Ago g§KQ>ZM
o o _w»` KQ>H$ _mZco OmVmV.
g§KQ>ZM
o o H$m`© {d{dY KQ>H$mÛmao MmcVo. àË`oH$ KQ>H$mMo H$m`© doJdoJio AgVo. gëcm XoUmao Ago {d{dY
ñdê$nmMo KQ>H$ g§KQ>ZoVrc àemgZmV AgVmV. gm_mÝ`V: gëcmJma d aoIm Ago g§KQ>ZoMo _w»` KQ>H$ _mZco
OmVmV. gëcmJma A{^H$aU åhUOo gëcm XoUmam dJ© Am{U aoImA{^H$aU åhUOo àemgZVm àË`j H$m`©
H$aUmam dJ©
3.2 {df` {ddoMZ :
ñQ>m\$ KQ>H$ d cmB©Z KQ>H$mMo ñdê$n :
H$moUË`mhr g§KQ>ZoMo àemgH$s` ñdê$nmMo H$m`© H$aVmZm gëcmJma d aoIm `m XmoÝhr KQ>H§$Mo ñdê$n
g_OmdyZ KoUo Amdí`H$ Amho. ho XmoÝhr KQ>H$ àH$ma àemgZmÀ`m H$m`m©dê$Z nmS>co OmVmV. gëcmJma KQ>H$
g§KQ>ZÀo `m àemgH$s` H$m`m©cm gëcm XoUmam d ghmæ` H$aUmam AgVmo. aoIm KQ>H$ àË`j H$m`© H$aUmam KQ>H$
AgVmo. d[aîR> Vo H${ZîR> A{YH$mè`m§n`ªV g§KQ>ZoV ñVaaMZm {Z_m©U Ho$cocr AgVo. àË`j H$m`© H$aUmè`m
H$_©Mmè`m§Mr {eIamnmgyZ Vimn`ªV gmIir AgVo. åhUyZM Ë`mcm aoIm A{^H$aU åhUVmV. nydu g¡{ZH$
àemgZmV ñQ>m\$ d cmB©Z ho eãX dmnaco OmV AgV. g¡Ý`mVrc d[aîR> A{YH$mè`m§nmgyZ Vo H${ZîR> A{YH$mè`m§n`ªV
Oo g¡{ZH$ godH$ AgV Ë`m§Zm aoIm KQ>H$ g_Oco OmV hmoV.o Am{U aoIm KQ>H$mcm gëcm XoUmam d _XV H$aUmè`m
KQ>H$mcm gëcmJma KQ>H$ åh§Q>co OmV Ago CXm. g¡Ý`mcm d¡Ú{H$` godm nwa{dUmao dmhVyH$ H$aUmao, eñÌmñÌo
nwa{dUmao BË`mXr. nwT>o hr nÜXV ZmJar àemgZmV pñdH$macr Jocr. emgH$s` ImVr, cmoH${ZJ_. ñdV§Ì
ñd`§{Z`§[ÌV _§S>io, g§ñWmnH$ _§S>io, hr aoIm A{^H$aUo AgyZ Ë`m§Zm gëcm XoÊ`mgmR>r gëcmJma KQ>H$ _XV
H$arV AgVmo. WmoS>Š`mV AmYw{ZH$ àemgZmV gëcmJma d aoIm A{^H$aUo Amdí`H$ d _hÎdnyU© AmhoV. VgoM
XmoÝhr A{^H$aUo EH$_oH$mg nyaH$ AmhoV.
36
nwT>rc AmH¥$Vrdê$Z gëcmJma d aoIm KQ>H$mMo ñdê$n ñnîQ> hmoV.o
g§KQ>ZoMo KQ>H$
(Unit of Organization)
gëcmJma A{^H$aU
aoIm A{^H$aU
(Staff Agency)
(Line Agency)
1) gd©gmYmaU H$_©Mmar dJ©
1) ImVo
(Geneval Staff)
(Department)
2) Vm§{ÌH$ H$_©Mmar dJ©
2) emgH$s` {ZJ_
(Technical Staff)
(Government Corporation)
3)ghmæ`H$ H$_©Mmar dJ©
3) ñdV§Ì ñd`§{Z`§[ÌV _§S>i
(Auxiliary Staff)
(Independent Regulatory Commission)
3.2.1 ñQ>m\$ KQ>H$ qH$dm gëcmJma KQ>H$
(Staff Unit)
ñQ>m\$ KQ>H$ åhUOo g§KQ>ZoÀ`m H$m`m©V _XV H$aUmam, gëcm XoUmam KQ>H$ hmo`. Oo. S>r. _yZr `m
{dMmad§VmÀ`m _Vo ""ñQ>m\$ KQ>H$ åhUOo H$m`©H$mar A{YH$mè`mÀ`m ì`ŠVr_ÎdmMm {dH$mg hmo`. åhUOo Ë`mcm
A{YH$ S>moio, A{YH$ H$mZ d A{YH$ hmV AgyZ Á`mMr Ë`mcm Amnë`m `moOZm {Z_m©U H$aV AgVmZm d
H$m`©dmhr H$aV AgVm§Zm _XV hmoVo.'' Va hoÝar \o$`m°cÀ`m _Vo"" _moR>çm g§KQ>ZoV ñQ>m\$ KQ>H$mMr Amdí`H$Vm
AgVo H$maU H$moUË`mhr H$m`©H$mar [d^mJmV BVam§À`m _XVr{edm` d _mJ©Xe©Zm {edm` H$moUVohr H$m_ nyU©
H$aVm `oUma Zmhr.'' WmoS>Š`mV ñQ>m\$ ho CÀM loUrÀ`m A{YH$mè`mcm gëcm XoUmao EH$ A{^H$aU Amho {H$
Á`mcm H$moUVrM {H«$`mË_H$ O~m~Xmar ZgVo.
AW© d ì`m»`m : gëcmJma A{^H$aU åhUOo àemgZmVrc àË`j H$m`© H$aUmè`m§Zm gëcm XoUmam d
ghmæ` H$aUmam KQ>H$ hmo`. hoÝar \o$`m°cÀ`m _Vo g§KQ>ZÀo `m à_wImcm gd© H$m`} EH$Q>çmZo nma nmS>Vm `oV ZmhrV.
Ë`mcm Xwgè`m Vk ì`ŠVtMm gëcm, _XV d _mJ©Xe©Z Amdí`H$ AgVo. Mmëg© dW©À`m _Vo ""gëcmJma
A{YH$mar Omo g§emoYZ, {ZarjU d AÜ``Zm _Ü`o Vk AgVmo Vmo g§KQ>ZVo rc gdm}ÀM H$m`©H$mar A{YH$mè`mg_moa
V`ma Ho$coë`m `moOZoMm AmamIS>m, àñVmd _§OwargmR>r R>odVmo.''
37
ì`m»`m : àmo Ec². S>r. ìhmB©Q> ""gëcmJma A{^H$aU ho CÀM loUrÀ`m A{YH$mè`m§Zm gëcm XoUmao
A{^H$aU Amho H$s Á`mcm H$moUVrM H$m`m©Ë_H$ O~m~Xmar ZgVo.''
gëcmJma A{^H$aUmMr d¡{eîQ>ço Imcrc à_mUo gm§JVm `oVrc.
d¡{eîR>ço 1) gëcmJma KQ>H$mcm àË`j H$m`© nyU© H$aÊ`mMr O~m~Xmar d gÎmm ZgVo.
2) gëcmJma KQ>H$mMo H$m`© g§emoYZ H$aUo, gëcm XoUo Aem ñdê$nmMo AgVo.
3) gëcmJma KQ>H$mcm AmXoe XoÊ`mMm A{YH$ma ZgVmo.
g„mJma KQ>H$mMr H$m`} :
àmo. Ec².S>r. ìhmB©Q> `m§Zr gëcmJma KQ>H$mMr H$m`} nwT>rcà_mUo gm§JrVcr AmhoV.
1) g§KQ>ZVo rc _w»` A{YH$mar d BVa CÀM A{YH$mar `m§Zm `mo½` d AMyH$ _m{hVr XoUo
2) g§KQ>ZVo rc g_ñ`m d ^{dî`mVrc H$m`©H$« _mMr `moOZm `m{df`r à_wImcm ghmæ` H$aUo.
3) H$m`©H$mar à_wImÀ`m doiVo ~MV H$aUo VgoM AMyH$ {ZU©` KoÊ`mg _XV H$aUo.
4) g§KQ>ZÀo `m Ü`o`YmoaUm§Mr Am{U H$m`©H$mar à_wImÀ`m AmXoem§Mr A_§c~OmdUr Xwæ`_ H$_©Mmè`mH$Sy>Z
hmoVo {H$§dm Zmhr ho nmhUo
{\$\$Za `m§Zr gëcmJma KQ>H$mMr H$m`} nwT>rc à_mUo gm§{JVcr AmhoV. gëcm XoU,o g_Ýd` gmYUo, gË`
emoYUo d g§emoYZ H$aUo, {Z`moOZ H$aUo, `mo½` g§nH©$ ñWm{nV H$aUo, aoIm KQ>H$mcm _XV H$aUo BË`mXr
Va _wZr `m§Zr gëcmJma KQ>H$mMr nwT>rc H$m`} gm§JrVcr AmhoV.
1) _m{hVr XoUo : _m{hVr XoÊ`mMo H$m`© Ë`mgmR>r Amdí`H$ _m{hVr nwa{dUo, g§emoYZ, AÜ``Z,
gdoj
© U, Mm¡H$er `mÛmao _m{hVr Jmoim H$aUo d aoIm KQ>H$mcm nwa{dUo.
2) gëcm XoUo : gëcm XoÊ`m_Ü`o aoIm KQ>H$m§Zm H$m` {ZU©` Agmdm `m{df`r Amnco _V gm§JUo
3) n`©dojU H$aUo : `m_Ü`o àm_w»`mZo KoVcoë`m {ZU©`mMo `mo½` g§gyMZ d H$m`©dhZ aoIm KQ>H$mÛmao
hmoVo qH$dm Zmhr ho nmhUo
WmoS>Š`mV hoÝar \o$`m°cÀ`m _Vo gëcmJma KQ>H$ ho ì`dñWmnH$mÀ`m H$m`m©V Ë`mcm _XV H$aÊ`mgmR>r
Ë`mÀ`m ì`ŠVr_ÎdmMm {dñVma H$aÊ`mgmR>r Amho.
38
3.2.2 ñQ>m\$ KQ>H$mMo àH$ma :
{\$\$Za `m {dMmad§VmZo ñQ>m\$ KQ>H$mMo nwT>rc VrZ àH$ma gm§{JVco AmhoV.
1) gd©gmYmaU H$_©Mmar dJ© :(General
Staff)
à_wI emgH$s` AWdm d[aîR> emgH$m§Zm Ë`m§À`m àemgH$s` H$m`m©V _XV H$aUmam, gëcm XoUmam,_m{hVr
Jmoim H$aUmam, g§emoYZ H$ê$Z doimodoir H$m`m©Mr {Xem R>a{dÊ`mMo H$m`© H$aUmam hm gd©gmYmaU H$_©Mmar dJ©
AgVmo. WmoS>Š`mV g§KQ>ZM
o o àË`j H$m`© H$aUmè`m A{YH$mar dJm©cm Ë`m§À`m H$m`m©~m~V gëcm XoUmam, CnXoe
H$aUmam Omo H$_©Mmar dJ© AgVmo Ë`mcm gd©gmYmaU H$_©Mmar dJ© åhUVmV. CXm.H|$Ðr` g{Mdmc`, _§Ìr_§S>imMo
g{Mdmc`, {Z`moOZ _§S>i, amï´>nVrMo g{Mdmc`, _§Ìr_§S>imÀ`m g{_Ë`m, amï´>r` {dH$mg _§S>i BË`mXr.
2) Vm§{ÌH$ H$_©Mmar dJ©
(Technical Staff)
Vm§{ÌH$ H$_©Mmar dJm©V V§Ìkm§ZmMm g_mdoe hmoVmo. g§KQ>ZoVrc H$_©Mmar à_wImcm Vm§{ÌH$ ~m~VrV gëcm
XoUmam Amdí`H$ Vr _m{hVr XoUmam hm H$_©Mmar dJ© AgVmo. CXm. A{^`§Vm, d¡Ú, S>m°ŠQ>g©, AW© {df`H$
gëcmJma, ì`mnma {df`H$ gëcmJma, H$m`Xo{df`H$ gëcmJma, coImnmc, coIm narjH$, g§»`m emñÌk
BË`mXr.
3) gmhmæ`H$ H$_©Mmar dJ©:
(Auxiliary staff)
gmhmæ`H$ H$_©Mmar dJm©Mo H$m`© ~hþVoH$ gd© g§KQ>Zm§gmR>r AgVo.àË`oH$ g§KQ>ZoVrc àË`oH$ {d^mJmV
{d{eï> gmYZgm_wJ«r d H$_©Mmar dJ© `m§Mo gmø ¿`mdo cmJVo. {d{dY ImË`m§Zm, _hm_§S>im§Zm {d{dY àH$maMr
ñQ>oeZar nwadmdr cmJVo. Ë`mgmR>r Ë`m§Zm ñQ>oeZar nwa{dUmam {d^mJ _XV H$aV AgVmo. VgoM {heo~ nmhUmam,
{d^mJ, H$_©Mmar dJ© nwa{dÊ`mgmR>r, cmoH$godm Am`moJ BË`mXr gmhmæ`H$ H$_©Mmar dJm©V _moS>VmV.
H
ñd`§: AÜ``Z àíZ- 1
Imcrc àíZm§Mr CÎmao EH$m dmŠ`mV {chm.
1) ñQ>m\$ KQ>H$ åhUOo H$m`?
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------2) ñQ>m\$ KQ>H$mMo àH$ma gm§Jm
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------39
3) gd©gmYmaU H$_©Mmar dJm©Mr CXmhaUo gm§Jm
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
3.2.3 cmB©Z KQ>H$ qH$dm n§ŠVr/aoIm KQ>H$ (Line
Unit)
cmB©Z KQ>H$ åhUOo emgZmÀ`m Ü`o` YmoaUm§Mr àË`jmV A_§c~OmdUr H$aUmamKQ>H$ hmo`. `mV àm_w»`mZo
emgZmÀ`m {d{dY ImË`m§Mm, _hm_§S>im§Mm d ñdV§Ì ñd`§{Z`§{ÌV _§S>im§Mm g_mdoe hmoVmo. cmB©Z KQ>H$mcm
n§ŠVr KQ>H$ qH$dm aoIm A{^H$aU Ago hr åh§Q>co OmVo. cmB©Z KQ>H$mcm ñQ>m\$ KQ>H$ _XV H$aV AgVmo.
g§KQ>ZÀo `m H$m`©H$mar A{YH$mè`mnmgyZ Vo H${ZîR> nmVir n`ªV d[aîR> Vo H${ZîR> Aer EH$ aoIm/n§ŠVr `m cmB©Z
KQ>H$mV {Z_m©U Ho$cocr AgVo. åhUyZM `m KQ>H$mcm cmB©Z KQ>H$/n§ŠVr KQ>H$ Ago åhUVmV. àm_w»`mZo
gëcmJma KQ>H$mÀ`m _XVrZo cmB©Z KQ>H$ Amnco H$m`© `eñdr H$aV AgVmo.
emgZmÀ`m Ü`o`YmoaUmMr àË`j A§_c~OmdUr H$aUmè`m H$_©Mmar dJm©cm aoIm A{^H$aU qH$dm n§ŠVr
KQ>H$ (Line Unit) åhUVmV. OZH$ë`mUmgmR>r emgZmcm {d{dY àH$maMr H$m`} H$amdr cmJVmV. VgoM H$m`Xo
_§S>imZo _§Oya Ho$coë`m H$m`Úm§Mr d Ü`o` YmoaUm§Mr A_§c~OmdUr H$amdr cmJVo. hr H$m`} emgZ {d{dY
{d^mJmÛmao nma nmS>Vo, CXm. {ejU, g§ajU, eoVr, Amamo½`, BË`mXr ImVr d _hm_§S>io. WmoS>Š`mV aoIm
A{^H$aU åhUOo cmoH$ H$ë`mUmMr àË`j H$m`© H$aUmè`m g§KQ>Zm. `m g§KQ>Zm_Ü`o nXgmonmZ ho VÎd pñdH$macoco
AgVo. EH$m gai aofoà_mUo {eIam nmgyZ Vim n`ªV ñVaaMZm qH$dm nXaMZm Ho$cocr AgVo. g§KQ>ZoVrc gd©
KQ>H$ H$m`©H$mar A{YH$mè`mÀ`m {Z`§ÌUmImcr H$m`© H$arV AgVmV.
àm_w»`mZo cmB©Z KQ>H$mMo àH$ma nwT>rc à_mUo gm§JVm `oVrc.
3.2.4 cmB©Z KQ>H$mMo àH$ma :
cmB©Z KQ>H$mMo àm_w»`mZo nwT>rc VrZ àH$ma AmhoV :
1) ImVo -(Department)
cmB©Z KQ>H$mVrc d cmoH$àemgZm_Yrc ImVo hm gdm©V _hÎdmMm KQ>H$ Amho. cmoH$àemgZm_Yrc ImVo
gdm©V _moR>m KQ>H$ Amho. cmoH$ H$ë`mUmgmR>r emgZmcm {d{dY ImVr {Z_m©U H$amdr cmJVmV. CXm. eoVr,
Amamo½`, {ejU, J¥h, g§ajU BË`mXr. ImË`m§Mm AmH$ma aMZm d H$m`o© `mdê$Z ImË`m§Mo {d{dY àH$ma nS>VmV.
ImË`m§_Ü`o A{YH$ma nXna§naoÀ`m VÎdmZwgma aMZm {Z_m©U H$amdr cmJVo. ImË`mV d[aîR>> Vo H${ZîR> Aer ñVa
aMZm {Z_m©U Ho$cocr AgVo. àm_w»`mZo ImË`mV g{Md, Cng{Md, H${ZîR> g{Md, A{YjH$, emIm à_wI,
CnemImà_wI, {c{nH$ Agm AZoH$ dJ© {Z`wŠV Ho$cocm AgVmo. A{YH$ma nXna§nam, {Z`§ÌU H$jm, AmkmH$maH$
gÎmoMr EH$Vm, A{YH$ma d O~m~Xmar Aem g§KQ>ZoÀ`m {d{dY VÎdm§Mm pñdH$ma ImË`m_Ü`o Ho$cocm AgVmo.
àm_w»`mZo ImË`mMo H$m`© "Zm Z\$m Zm VmoQ>m' `m VÎdmda MmcVo. ImË`mÀ`m H$m`m©da emgZmMo nyU© {Z`§ÌU
AgVo.
40
2) cmoH${ZJ_/_hm_§S>io
(Government
Corporations)-
amÁ`{Z{_©Vr à_§S>io åhUOo gmd©O{ZH$ _hm_§S>io qH$dm cmoH${ZJ_ hmo`. cmoH${ZJ_mMo ñdê$n ImË`mhÿZ
{^ÝZ AgVo. emgZmMo H$mhr ^mJ^m§S>dc d OZVoMo H$mhr ^mJ_m§S>dc {_iyZ cmoH${ZJ_m§Mr {Z{_©Vr Ho$cr
OmVo. Va H$mhr cmoH${ZJ_mgmR>r emgZmMo nyU© ^m§J^mS>dc KoVco OmVo. àm_w»`mZo ì`mnma. dmhVyH$, CÚmoJY§X,o
nwZd©gZ, H$O©naw dR>m, Am{W©H$ ì`dhma BË`mXr joÌmV _hm_§S>imMr {Z{_©Vr Ho$cr OmVo. CXm. Am¡Úmo{JH$ {dH$mg
_hm_§S>i, nwZd©gZ _hm_§S>i, [aPd© ~±H$ Am°\$ B§{S>`m, Am`w{d©_m _hm_§S>i, drO _hm_§S>i, eoVr _hm_§S>i
B. cmoH${ZJ_m§Mm H$ma^ma ñdV§ÌnUo MmcVmo. cmoH${ZJ_m§da gaH$maMo H$mhr à_mUmV {Z`§ÌU AgVo. cmoH${ZJ_
Zâ`mÀ`m ^y{_Ho$VyZ Mmcdco OmVmV.
3) ñdV§Ì ñd`§{Z`§[ÌV _§S>io
(Independent Regulatory Commissions)
g§KQ>ZoÀ`m cmB©Z KQ>H$mMm hm {Vgam àH$ma Amho. àm_w»`mZo ^maVmV Aer ñdV§Ì ñd`§{Z`§{ÌV _§S>io
AmT>iV ZmhrV. _mÌ A_o[aHo$V hr _§S>io _moR>çm à_mUmV {XgVmV. ñdV§Ì ñd`§{Z`§{ÌV _§S>io nyU©nUo ñdV§Ì
AgVmV. VgoM emgZmcm O~m~Xma amhÿZ H$m`© H$arV ZmhrV. gaH$mar ^mJ^m§S>dc Z KoVm hr _§S>io ñdV:À`m
nm`mda C^r AgVmV. ñdV§Ì ñd`§{Z`§[ÌV _§S>io Zâ`mÀ`m ^y{_Ho$VyZ Mmcdcr OmVmV.VargwÜXm cmoH$ H$ë`mU
H$aUo hm Ë`m§Mm à_wI CÔoe AgVmo. hr ñdV§Ì ñd`§{Z`§{ÌV _§S>io H$m`Xo_§S>imcm O~m~Xma ZgVmV. Ë`m_wio
Ë`m§Zm ""ñdm`Îm ~oQ>o'' Ago åhUVmV. VgoM Ë`m§Zm ""emgZmMr Mm¡Wr emIm'' Ago hr åhQ>co OmVo. ñdV§Ì
ñd`§{Z`§[ÌV _§S>io ñdV:cm Amdí`H$ AgUmao H$m`Xo H$aVmV d Ë`m§Mr A_§c~OmdUrhr H$aVmV. ì`mnma,
XiUdiU, drO, Am{W©H$ ì`dhma, BË`mXr joÌmV hr _§S>io H$m`© H$aVmV.
A_o[aHo$Vrc H$mhr ñdV§Ì ñd`§{Z`§{ÌV _§S>io nwT>rc à_mUo gm§JVm `oVrc \o$S>ac nm°da H${_eZ, \o$S>ac
[aPìh© {gpñQ>_, B§Q>a ñQ>Qo > H$m°_g© H${_eZ, \o$S>ac Q´>So > H${_eZ, Z°eZc co~a [acoeÝg ~moS>© BË`mXr
WmoS>Š`mV ñQ>m\$ d cmB©Z `m KQ>H$m§Mo H$m`© nañnam§Zm nyaH$ Amho. g§KQ>ZoMo CÔrï> gmÜ` H$aÊ`mgmR>r ho
XmoÝhr KQ>H$ _hËdmMo d Amdí`H$ AmhoV.
H
ñd`§: AÜ``Z àíZ- 2
Imcrc àíZm§Mr CÎmao EH$m dmŠ`mV {chm.
1) cmB©Z KQ>H$ åhUOo H$m`?
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------2) cmB©Z KQ>H$mMo àH$ma gm§Jm?
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------41
3) ñdV§Ì ñd`§{Z`§{ÌV _§S>imMr CXmhaUo gm§Jm?
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
3.3.5 ImË`mMr ì`m»`m :
H$mhr {dMmad§VmZr ImË`mMr ì`m»`m nwT>rc à_mUo Ho$cr Amho.
n
n
n
_hoídar - ""ImVo åhUOo àemgZmMm _wc^yV g§KQ>ZmË_H$ KQ>H$ H$s Omo emgZmMr gd© H¥$Vr
nmanmS>Ê`mMr O~m~Xmar pñdH$maVmo.''
àmo.Ec².S>r.ìhmB©Q>- ""ImVo åhUOo g§KQ>ZoMm EH$ à_wI KQ>H$ H$s Omo emgH$s` H$m`} nma
nmS>Ê`mMr O~m~Xmar Ë`mÀ`mda AgVo.''
E_².nr. e_m©-""_w»` H$m`©H$mar A{YH$mè`mÀ`m ImcmoImc AgUmar gdm©V _moR>r {d^mJr`
g§KQ>Zm H$s Á`m_Ü`o emgZmÀ`m H$m`m©Mo {d^mOZ hmoVo Ë`mg ImVo åhUVmV.''
3.3.6 ImË`mMo AmYma^yV KQ>H$ - Bases of Departmental Organization
ImVo g§KQ>ZoMo àm_w»`mZo Mma AmYma AmhoV. ë`wWa ½`w{cH$ `m§Zr "4Ps' qH$dm "4 à' ho ImË`mMo
{Z{_©VrMo AmYma^yV KQ>H$ _mZco AmhoV.
1) à`moOZ (Purpose)- àemgZ H$m`m©Mm CÔoe H$m` Amho Am{U Vmo H$moUVo H$m`© Ho$ë`mZo `eñdr
hmoUma Amho `mMm {dMma H$ê$Z ImË`mMr {Z{_©Vr Ho$cr OmVo. {ejU, Amamo½`, g§ajU BË`mXr ImVr hr {d{eï>
CÔoe, gmÜ` H$aÊ`mgmR>r {Z_m©U Ho$cr OmVmV. {d{eï> CÔoe, H$m`©, hoVy g_moa R>odyZ ImË`mMr {Z{_©Vr Ho$cr
OmVo.
n
Jw U 1) à`moOZ `m KQ>H$m_wio ImË`mV EH$ àH$maMo H$m_ H$m`_ñdê$nr MmcVo. Ë`m_wio `oWrc H$_©Mmar dJ©
Vk d {ZnyU ~ZVmo. VgoM Aem ImË`mV g§KQ>ZM
o o g_Ýd`mMo VÎd hr `eñdr hmoV.o
2) à`moOZ `m KQ>H$mda AmYmarV ImË`m_wio ImË`mVrc g§{X½YVm d Jm|Yi Zï> hmoVmo. Aem ImË`m§Mo
H$m`© ñdV§ÌnUo MmcV Agë`m_wio EH$ ImVo Xwgè`m ImË`mV hñVjon H$aV Zmhr.
3) à`moOZ `m KQ>H$mda AmYmarV ImË`mMo H$m`© O~m~XmarZo d OmUrdZo MmcVo. Aer ImVr
Am{W©H$ÑîQ>çm \$m`ÚmMr R>aVmV.
n
Xmo f 1) hoVy qH$dm H$m`© `m g§koMm AW© A{ZíMrV Agm dmQ>Vmo. H$maU ImË`mÀ`m H$m`m©Mm {dMma Ogm
ì`mnH$ Ñï>rH$moZmVyZ Ho$cm OmVmo. Vgm Vmo g§H$w {MV Ñï>rH$moZmVyZhr Ho$cm OmD$ eH$Vmo.
42
2) à`moOZ `m KQ>H$mMm AmYma KoVë`mZo ImVo \$ŠV Amnë`m H$m`m©H$S>o cj XoVo. Ë`m_wio BVa
Amdí`H$ AgUmè`m Jmoï>rH$S>o Xwc©j hmoVo.
3) à`moOZ `m KQ>H$mMm AmYma KoVë`mZo Aer ImVr BVa ImË`m§Zm ghH$m`© H$arV ZmhrV. Ë`m_wio
g§Kf© {Z_m©U hmoÊ`mMr eŠ`Vm AgVo.
2) à{H«$`m (Process) V§Ì/H$m¡eë`/nÜXVrà{H«$`m `m KQ>H$mMm AmYma KodyZ H$mhr ImË`m§Mr {Z{_©Vr Ho$cr OmVo. Aem ImË`mV V§Ì, H$m¡eë` d
nÜXVr `m KQ>H$m§Zm _hÎd {Xco OmVo. àemgH$s` H$m`} nma nmS>Ê`mgmR>r {d{eï> V§ÌmMm qH$dm H$m¡eë`mMm
Cn`moJ H$amdm cmJVmo. Ë`m_wio à{H«$`m `m KQ>H$mMm AmYma KodZy ImË`mMr {Z{_©Vr Ho$cr OmVo. CXm. cmoH$H$_©
ImVo, aoëdo ImVo, H$m`Xm ImVo, {heo~ ImVo, XiUdiU ImVo BË`mXr
n
JwU :
1) à{H«$`m `m KQ>H$mda AmYmarV ImË`m_wio ImË`mV Vm§{ÌH$ kmZ d H$m¡eë` `m§Zm _hÎd àmßV hmoV.o
2) à{H«$`m `m KQ>H$mda AmYm[aV ImË`m_wio àemgZmV EH$ê$nVm d g_Ýd` gmYcm OmVmo.
3) Aem ImË`m_wio hmoUmè`m IMm©Mm A§XmO ~m§YVm `oVmo. d A§XmOnÌH$mV Amdí`H$ Ë`m aŠH$_oMr
VaVyX H$aVm `oVo.
4) `m KQ>H$m_wio ImË`mVrc H$_©Mmè`m§Zm Amnë`m H$m`m©V A{YH$ {dH$mg H$aVm `oVmo. Ë`m_wio Ë`m§Zm
~T>VrMr g§Yr OmñV à_mUmV {_iVo.
n
Xmof :
1) `m KQ>H$mda AmYm[aV ImË`mV g_Ýd` gmYZo AdKS> OmVo. ImVo ~§X nS>co Va Ë`mMm n[aUm_ BVa
ImË`mda hmoVmo.
2) `m KQ>H$mda AmYm[aV ImË`mV V§ÌkmZmMm d H$m¡eë`mMm `mo½` dmna Ho$cm VaM hr ImVr `eñdr
hmoVmV.
3) `m KQ>H$mda AmYmarV ImË`m§Zm ghH$m`© {Xco Zmhr Va àemgZmV {dñH$irVnUm {Z_m©U hmoVmo.
4) `m KQ>H$mda AmYm[aV ImVr Am{W©H$ ÑîQ>çm nadS>Umar ZgVmV.
3) n««Om (Persons)- ì`ŠVr/ì`ŠVrg_wh
àOm qH$dm ì`ŠVrg_wh `m KQ>H$mMm AmYma KodyZ H$mhr ImVr {Z_m©U Ho$cr OmVmV. g_mOmVrc ì`ŠVr
qH$dm ì`ŠVrg_whmMo {hV gmYZo, {dH$mg H$aUo ho ImË`mMo à_wI H$m`© AgVo. WmoS>Š`mV àOm `m KQ>H$mMm
AmYma KodyZ ImË`mMr {Z{_©Vr Ho$cr OmVo. CXm. _{hcm d ~mc H$ë`mU ImVo, nwZd©gZ ImVo, _Oya ImVo,
g_mOH$ë`mU ImVo, Am{Xdmgr H$ë`mU ImVo BË`mXr.
43
n
Jw U 1) àOm `m KQ>H$mda AmYmarV ImË`m_wio OZVm d àemgZ `m§À`mV OdiMm g§~§Y {Z_m©U hmoVmo. `m
KQ>H$mda AmYmarV ImË`m_wio {d{dY {d^mJmV g_Ýd` gmYcm OmVmo.
2) Aem ImË`mVrc A{YH$mar d H$_©Mmar `m§Mm Ñï>rH$moZ ì`mnH$ ñdê$nmMm AgVmo.
3) Aem ImË`m_wio X~md JQ> {Z_m©U hmoVmV. Ago X~mdJQ> Amncm hoVy gmÜ` H$aÊ`mgmR>r {hVg§~§Y
OmonmgVm§Zm {XgVmV. CXm. _Oya g§KQ>Zm, _{hcm g§KQ>Zm, eoVH$ar g§KQ>Zm,{dÚmWu g§KQ>Zm
BË`mXr.
n
Xmo f 1) ImVo {Z{_©VrgmR>r gd©M {R>H$mUr `m KQ>H$mMm Cn`moJ H$aVm `oV Zmhr.
2) àOm `m KQ>H$mda AmYmarV ImË`m_wio A{YH$mar d H$_©Mmar `m§Zm AZoH$ àH$maMr H$m_o H$amdr
cmJVmV. Ë`m_wio Vmo dJ© Hw$ec d {ZnwU ~ZV Zmhr.
3) Aem KQ>H$mda AmYm[aV ImË`m_wio Oo X~md JQ> {Z_m©U hmoVmV Vo emgZmda X~md AmUyZ `mo½` d
A`mo½` Aer XmoÝhr àH$maMr H$m_o H$ê$Z KoVmV.
4) Aem ImË`mMo H$m`©jÌo {Z{íMV H$aVm `oV Zmhr.
4)Ÿ àXoe
Place
ñWi/H$m`©joÌ
àXoe `m KQ>H$mMm AmYma KodyZ H$mhr ImVr {Z_m©U Ho$cr OmVmV. {d{eï> àXoemÀ`m JaOm cjmV KodyZ
H$mhr ImVr {Z_m©U Ho$cr AmhoV. CXm. naamï´> ì`dhma ImVo, Am{Xdmgr H$ë`mU ImVo, aoëdo ImVo BË`mXr
n
Jw U 1) ImË`mÀ`m _w»` H$m`m©c`mnmgyZ Xya AgUmè`m {d{eï> àXoemMm {dMma H$ê$Z Aer ImVr {Z_m©U
H$ê$Z VoWrc {d^mJmMm {dH$mg Ho$cm OmVmo.
2) g_Ýd` d {Z`§ÌU hr g§KQ>ZM
o r VÎdo Aem ImË`mV {XgyZ `oVmV.
3) {d{eð> àXoemgmR>r ImVr {Z_m©U Ho$ë`m_wio Ë`m àXoemVrc cmoH$m§Mo àíZ, g_ñ`m d AS>MUr
g_OmdyZ KodyZ gmoS>dVm `oVmV.
4) `m KQ>H$mda AmYm[aV ImË`m_wio Am{W©H$ ~MV hmoV.o
n
Xmo f 1) {d{eð> àXoemMr ImVr {Z_m©U Ho$ë`mZo àmXo{eH$ dmX {Z_m©U hmoÊ`mMr eŠ`Vm AgVo. Ë`m_wio
amï´>r` YmoaUmV EH$ê$nVm amhV Zmhr.
2) `m KQ>H$mda AmYmarV ImË`mV l_{d^mJUr `m VÎdmMm A^md {XgVmo.
44
3) Aem ImË`mda àmXo{eH$ ZoV¥ËdmMm à^md nS>Vmo.
4) Aem ImË`m_wio amï´>r` àemgZmV {dñH$irVnUm {Z_m©U hmoVmo.
H
ñd`§: AÜ``Z àíZ- 3
Imcrc àíZm§Mr CÎmao EH$m dmŠ`mV {chm.
1) ImVo åhUOo H$m`? ImË`mMo AmYma^yV KQ>H$ gm§Jm?
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------2) à`moOZ KQ>H$mMo JwU d Xmof gm§Jm?
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------3) àOm `m KQ>H$mda AmYmarV ImË`mMr CXmhaUo gm§Jm?
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
3.3 nm[a^mfrH$ eãX d eãXmW©
l
gëcmJma
-
g§KQ>ZÀo `m àemgH$s` H$m`m©cm gmø H$aUmam, _XV H$aUmam KQ>H$
l
n§ŠVr KQ>H$
-
g§KQ>ZM
o o àË`j H$m`© H$aUmam KQ>H$
l
ñdm`Îm ~oQ>o
-
emgZmcm O~m~Xma Z amhVm H$m`© H$aUmar _§S>io
l
à`mo O Z
-
H$m`©, CÔoe, hoVy
l
à{H«$`m
-
V§Ì, H$m¡eë`, nÜXVr
l
àOm
-
ì`ŠVr, ì`ŠVrg_wh
l
àXo e
-
ñWi, H$m`©jÌo
l
X~md JQ>
-
gmaIo {hVg§~§Y OmongUmar g§KQ>Zm
45
3.4 ñd`§: AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
H
ñd`§ AÜ``Z àíZ-1
CÎma 1
àemgZmMo àË`j H$m`© H$aUmè`m KQ>H$mcm gëcm, _mJ©Xe©Z d _XV H$aUmam KQ>H$.
CÎma 2
ñQ>m\$ KQ>H$mMo àH$ma
1) gd© gmYmaU H$_©Mmar dJ©
2) Vm§{ÌH$ H$_©Mmar dJ©
3) gmhmæ`H$ H$_©Mmar dJ©
CÎma 3
gd©gmYmaU H$_©Mmar dJm©Mr CXmhaUo
_§Ìr_§S>imMo g{Mdmc`, H|$Ðr` g{Mdmc`, amï´>nVrMo g{Mdmc`, {Z`moOZ _§S>i, amï´>r` {dH$mg
_§S>i, _§Ìr_§S>imVrc g{_Ë`m.
H
ñd`§ AÜ``Z àíZ-2
1) cmB©Z KQ>H$ åhUOo àemgZmMr àË`jmV H$m`© H$aUmam KQ>H$ hmo`. emgH$s` Ü`o` YmoaUm§Mr
A_§c~OmdUr H$aUmam KQ>H$ hm`o.
2) ñdV§Ì ñd`§{Z`§{ÌV _§S>imMr CXmhaUo
B§Q>a ñQ>oQ> H$m°_g© H${_eZ \o$S>ac {aPìh© {gñQ>r_, \o$S>ac nm°da H${_eZ, \o$S>ac Q´>oS> H${_eZ hr
_§S>io A_o[aHo$V _moR>çm à_mUmV AmT>iVmV.
H
ñd`§ AÜ``Z àíZ-3
1) ImVo åhUOo _w»`H$m`©H$mar A{YH$mè`mÀ`m ImcmoImc AgUmar gdm©V _moR>r, {d^mJr` g§KQ>Zm
hmo`. hr g§KQ>Zm emgZmÀ`m g§nU
y © H$m`m©Mo {d^mOZ H$aVo.
ImË`mMo AmYma^yV KQ>H$
4Ps qH$dm
1) à`moOZ
4à
2) à[H«$`m
3) àOm
2) à`moOZ KQ>H$mMo JwU d XmofJwU-1) H$_©Mmar Vk d {ZnwU ~ZVmo.
2) Aem ImË`mV g§{X½YVm d Jm|Yi ZgVmo.
3) ImË`mMo H$m`© O~m~XmarZo d OmUrdoZo MmcVo.
46
4) àXoe
Xmof -
1) H$m`©/hoVy `m g§kM
o m AW© A{ZíMrV dmQ>Vmo.
2) Aer ImVr \$ŠV Amnë`mM H$m`m©H$S>o cj XoVmV.BVa Jmoï>rH$S>o Xwc©j hmoVo.
3) Aer ImVr BVa ImË`m§Zm ghH$m`© H$arV ZmhrV.
3) àOm `m KQ>H$mda AmYmarV ImË`mMr CXmhaUo nwZd©gZ ImVo, Am{Xdmgr H$ë`mU ImVo, _{hcm d ~mc H$ë`mwU ImVo, eoVr ImVo, g_mO
H$ë`mU ImVo B.
3.5 gmam§e :
àemgH$s` gK§Q>ZoV ñQ>m\$ d cmB©Z KQ>H$ _hÎdmMo AmhoV. emgZmMr {d{dY cmoH$H$ë`mUmMr H$m`}
àË`jmV nma nmS>Ê`mgmR>r cmB©Z KQ>H$ Cn`wŠV AgVmo. ImVr, cmoH${ZJ_, ñdV§Ì ñd`§[Z`§{ÌV _§S>io `m
KQ>H$m_m\©$V {d{dY H$m`} nma nmS>cr OmVmV. Va ñQ>m\$ KQ>H$ `m àË`j H$m`© H$aUmè`m KQ>H$mcm _XV H$aV
AgVmo. gëcm XoV AgVmo. ñQ>m\$ d cmB©Z KQ>H$mÀ`m ghH$m`m©VZy g§KQ>ZM
o o H$m`© `eñdr hmoV AgVo.
àemgZmÀ`m cmB©Z KQ>H$mVrc ImVo hm gdm©V _hÎdmMm àH$ma Amho. àemgZmMr ~hþVm§e H$m`} ImË`m_m\©$V
nma nmS>cr OmVmV.ImË`mÀ`m {Z{_©Vr_Ü`o à`moOZ, à{H«$`m, àOm d àXoe `m Mma KQ>H$m§Mm AmYma KoVcm
OmVmo. l_ {d^mJUr d A{YH$ma nXna§naoZwgma ImË`mMo H$m`© MmcVo AmYw{ZH$ `wJmV àemgZmMm ImVo hm
gdm©V _moR>m d _hÎdmMm KQ>H$ ~Zcm Amho.
3.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`` :
1. ñQ>m\$ KQ>H$ åhUOo H$m`? ñQ>m\$ KQ>mMo àH$ma ñnîQ> H$am?
2. cmB©Z KQ>H$mMm AW©, ì`m»`m d àH$ma ñnîQ> H$am.
3. ImË`mMr ì`m»`m {chm d Ë`mMo AmYma^yV KQ>H$ ñnîQ> H$am.
3.7 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
1)
2)
3)
4)
5)
6)
cmoH$àemgZmMo {gÜXm§V - n.{g. H$mZo.
cmoH$àemgZ - àm. lrH$m§V {d. Xoenm§S>o
cmoH$àemgZ- ~r.~r.nmQ>rc
cmoH$àemgZ VÎd d V§Ì - {X. H$m. JX}
Public Administration- Bhambhri C.P
Public Administration in theory & Practice - M.P. Sharma
ooo
47
KQ>H$ : 4
cmoH${ZJ_
AZwH«$_{UH$m
4.0 C{ÔîQ>ço
4.1 àmñVm{dH$
4.2 {df` {ddoMZ
4.2.1
cmoH${ZJ_
4.2.2
cmoH${ZJ_m§Mr d¡{eîQ>ço
4.2.3
cmoH${ZJ_m§darc _§Ìr_§S>ir` {Z`§ÌU
4.2.4
cmoH${ZJ_m§darc g§gXr` {Z`§ÌU
4.2.5
cmoH${ZJ_m§g_moarc ImOJrH$aUmMr AmìhmZo
4.3 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW©
4.4 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
4.5 gmam§e
4.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
4.7 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
4.0 C{ÔîQ>ço
`m KQ>H$mÀ`m Aä`mgmZ§Va Amnë`mcm
cmoH${ZJ_ åhUOo H$m` ho g_Ooc
cmoH${ZJ_m§Mr d¡{eîQ>ço g_OVrc
cmoH${ZJ_m§darc _§Ìr_§S>ir` d g§gXr` {Z`§ÌU H$em nÜXVrMo Amho Vo g_Ooc d
cmoH${ZJ_mg_moarc ImOJrH$aUmMr AmìhmZo H$moUVr AmhoV Vo ñnï> hmoBc
© .
48
4.1 àmñVm{dH$
ZmJarH$m§À`m X¡Z{§ XZ dmT>Umè`m JaOm§À`m _wio AmYw{ZH$ H$mimVrc amÁ` gd©ì`mnr ~Zco Amho. ì`dgm`,
ì`mnma, CÚmoJY§X,o CËnmXZ `m§À`m _Ü`o Pmcoë`m àM§S> dmT>rZo amÁ`mcm Am{W©H$ joÌmda {Z`§ÌU R>do Uo JaOoMo
~Zco Amho. `m joÌm_Ü`o amÁ`mcm CËnmXZ, {dVaU, {Z`§ÌU ^m§S>dc nwadR>m Aer doJdoJir H$m`o© H$amdr
cmJVmV. Ë`m_wio nma§nmarH$ ImVr hr AmYw{ZH$ AmìhmZo g_W©nUo nocÊ`mg Hw$MH$m_r R>ê$ cmJcr. `m_YyZM
ZdrZ àH$maÀ`m àemgH$s` g§KQ>Zm {Z_m©U Pmë`m. gmd©O{ZH$ _hm_§S>im§À`m Ûmao amÁ`mVrc _hÎdmÀ`m
CÚmoJm§da {Z`§ÌU R>do Ê`mg gwê$dmV Pmcr.`m_wio {dgmì`m eVH$mVrc AmYw{ZH$ amÁ`m§Zr cmoH${ZJ_ nX²YVrMm
pñdH$ma Ho$cm. `m§Mo H$m`© ImË`mÀ`m ~amo~arZo àemgZmV gwê$ Pmco. emgH$s` {Z`§ÌU Am{U ImOJr joÌmVrc
CnH«$_ `m§Mm g_Ýd` gmYÊ`mgmR>r d Ë`mVyZ cmoH$H$ë`mUmMr H$m`} nwU©Ëdmg ZoÊ`mgmR>r cmoH${ZJ_ nÕVr
Cn`wŠV R>acr.
4.2 {df` {ddoMZ
4.2.1 cmoH${ZJ_ : AW© d ì`m»`m
A) AW© :
AmYw{ZH$ H$mimV cmoH$H$ë`mUmMr H$m`} H$ê$Z àOocm gwIr, g_mYmZr R>do mdo Aer g_mOdmXr {dMmagaUr
àË`oH$ XoemZo A§JrH$macr Amho. `mgmR>r ImOJr ì`mdgm{`H$ ì`dñWmnZmMr VÎdo pñdH$mê$Z Am¡Úmo{JH$ d
ì`mdgm{`H$ joÌmV `eñdr nXmn©U Ho$co Amho. {d{c`_ E.am°~gZ `m§Zr Ago åhQ>co Amho H$s. ""Joë`m nÝZmg
dfm©V B§½c§S>_Ü`o {dH$grV Pmcocr gdm©V _hËdnyU© KQ>Zm åhUOo gmd©O{ZH$ _hm_§S>io hmoV. cmoH${ZJ_m§Mm
{dH$mg åhUOo amÁ`mMr Am{W©H$ H$m`} nyU© H$aUo Am{U gaH$maZo H$ma^mamVrc hñVjon H$_rV H$_r H$aUo hmo`.''
AcrH$S>o OJmV gd©Ì cmoH${ZJ_m§Mm {dH$mg Pmcocm {XgVmo. ImË`m§À`m à_mUoM hr gmd©O{ZH$ _hm_§S>io
cmoH$H$ë`mU Am{U {dH$mgmMr H$m`} H$aVmV _mÌ ImË`m§À`m nojm hr _hm_§S>io A{YH$ ì`mnmar d ì`mdgm{`H$
Ñ{ï>H$moZmVyZ H$m_ H$aVmV. Ë`m§À`mda emgZmMo {Z`§ÌU XoIrc H$_r AgVo. Ë`m_wioM amï´>r` ì`dgm`mÀ`m
ì`dñWmnZmgmR>r cmoH${ZJ_ Cn`wŠV AmhoV.
~) ì`m»`m:
1) E_². B. {S>_m°H$ : ""EImÚm {d{eï> ì`dgm`mgmR>r qH$dm Am{W©H$ H$m`m©gmR>r _Ü`dVu gaH$maÀ`m
qH$dm KQ>H$amÁ` gaH$maÀ`m qH$dm ñWm{ZH$ gaH$maÀ`m H$m`ÚmÛmao Am{YH$ma XoÊ`mV Amcoë`m gmd©O{ZH$
CÚmoJY§Úmcm cmoH${ZJ_ Ago åhUVmV.''
2) àmo. E_². Oo. {\$\$Za : ""Ooìhm AZoH$ ì`ŠVtZm EH$ ì`ŠVr åhUyZ H$m`© H$aVm `oB©c `m hoVyZo
EImXr g§ñWm {Z_m©U Ho$cr OmVo. Voìhm Ë`mg cmoH${ZJ_ Ago åhUVmV. cmoH${ZJ_ Aer EH$ H¥${Ì_ ì`ŠVr
AgVo H$s {Vcm H$m`ÚmÛmao {d{eï> H$m`© H$aÊ`mgmR>r A{YH$ma gÎmm àmßV hmoV.o ''
3) àmo. E_. gr. ewŠcm : ""cmoH${ZJ_ åhUOo Aer g§`wŠV g§ñWm H$s Or H$m`Xo _§S>imÛmao {Z_m©U
49
~r. E. 2 : amÁ`emñÌ - Am`S>rEg : cmoH$àH$meZ/4
hmoVo. {VMo A{YH$ma d H$m`o© H$m`ÚmZwgma {ZíMrV Ho$cr OmD$Z Vr g§ñWm Am{W©H$ Ñï>rZo ñdV§ÌnUo EImÚm
{d{eï> joÌmnwaVo qH$dm EImÚm {d{eï> ì`dgm`mnwaVo ñnï> d _`m©{XV ñdê$nmMo H$m`© H$arV AgVo.''
4) {dë`_ J«|O : ""cmoH${ZJ_ åhUOo Aer H¥$Ìr_ ì`ŠVr H$s Orcm H$m`ÚmÛmao EImÚm {d{eï>
ì`dgm`mnwaVo H$m`© H$aÊ`mMr gÎmm {Xcocr AgVo.
5) àmo. Ec. S>r. ìhmB©Q> : ""CÚmoJY§Xo d ì`mnma {df`H$ joÌmV amÁ`mZo Ho$coë`m àdoem_wio Pmcocm
n[aUm_ åhUOo amÁ`{Z{_©V à_§S>io hmoV.''
6) h°am°ëS> grS>_Z : ""gaH$mar à_§S>io åhUOo gmd©O{ZH$ CÔoe àmárgmR>r amÁ`g§ñWoÀ`m H$m`ÚmZwgma
Am{YH¥$VnUo {Z_m©U Ho$cë`m g§KQ>rV g§ñWm hmoV.''
darc ì`m»`m Aä`mgë`mZ§Va Ago åhUVm `oB©c H$s amÁ`{Z_uV cmoH${ZJ_ ho amÁ`mVrc ì`mnma
CÚmoJY§Xo Am{U ì`dgm` `m§Mo ì`dñWmnZ H$aÊ`mgmR>r {Z_m©U Ho$cocr AmhoV hr _hm_§S>io ñdV§ÌnUo
cmoH$H$ë`mUmMr H$m`©o H$aV AgVmV. åhUOoM EImÚm {d{eï> ì`dgm`mgmR>r qH$dm Am{W©H$ H$m`m©gmR>r
amÁ`g§ñWoÀ`m H$m`ÚmZwgma g§`wŠV g§ñWm {Z_m©U H$ê$Z Ë`mÛmao gmd©O{ZH$ CÔoí`àmár Ho$cr OmVo Ë`m g§ñWm§Zm
cmoH${ZJ_ Ago åhUVmV.
H
ñd`§: AÜ``ZmgmR>r àíZ -1
1) cmoH$H$ë`mUmMr H$m`} H$aV AgVmZm ImOJr ì`mdgm{`H$ ì`dñWmnZmMr VÎdo pñdH$mê$Z Am¡Úmo{JH$
d ì`mdgm{`H$ joÌmV ...................Zr _hËdnyU© H$m`© Ho$co Amho
2) cmoH${ZJ_mÀ`m ì`dñWmnZmV amOH$s` hñVjon ....................AgVmo.
4.2.2 cmoH${ZJ_m§Mr d¡{eîQ>ço
cmoH${ZJ_ ho amÁ`mMr C{ÔîQ>ço nyU© H$aÊ`mgmR>r {Z_m©U Ho$coco AgVmV. CÚmoJ, ì`mnma d ì`dgm` `m
gdm©_Ü`o H$m_ H$aVmZm cmoH${ZJ_m§Zr Amnco d¡{eîQ>çnyU© ApñVËd Onco Amho. cmoH${ZJ_m§Mr d¡{eîQ>ço
Imcrc à_mUo AmhoV.
1) cmoH${ZJ_m§_Ü`o nyU© Jw§VdUyH$ gaH$maMr :
cmoH${ZJ_m§À`m _Yrc H$mhr ^mJ qH$dm nyU©nUo Jw§VdUyH$ gaH$maMr AgVo. Ë`m_wio `m§À`mda _mcH$s
hŠH$ amÁ`mMm AgVmo. cmoH${ZJ_m_Ü`o H$m_ H$aUmao H$m`©H$mar _§S>imVrc gXñ` nyU©nUo gaH$maH$Sy>Z Zo_coco
AgVmV. Ë`m_wioM cmoH${ZJ_m§Mr _mcH$s nyU©nUo OZVoMr AgVo.
2) ZoV¥Ëd ì`ŠVr JQ>mH$S>o :
cmoH${ZJ_m§Mo ZoV¥Ëd ì`ŠVr JQ>mH$S>o AgVo. cmoH${ZJ_mcm H¥$Ìr_ ì`ŠVrJQ>m à_mUo _mZco OmVo. ì`ŠVr
à_mUoM gaH$mar à_§S>imda H$moQ>mV© Xmdm H$aVm `oVmo. qH$dm H$moUmhr ì`ŠVrda qH$dm g§ñWoda à_§S>i Xmdm H$ê$
eH$Vo. BVa g§ñWm, g§KQ>Zm, à_§S>io `m§~amo~a H$ama H$aÊ`mMm A{YH$ma cmoH${ZJ_mcm AgVmo. cmoH${ZJ_
_mc_Îmm ~miJy eH$Vo qH$dm IaoXr-{dH«$s H$ê$ eH$Vo.
50
3) {Z{_©Vr {deof H$m`ÚmÛmao :
cmoH${ZJ_m§Mr {Z{_©Vr H$m`Xo_S§ >imVyZ {deof H$m`ÚmÛmao hmoV AgVo. `m H$m`ÚmÛmaoM gmd©O{ZH$ à_§S>imMo
CÔoe, A{YH$ma, H$m`©,O~m~Xmè`m,ñdm`VÎmm B. Jmoï>rM
§ o ñnï>rH$aU Ho$coco AgVo.
4) nyU© Am{W©H$ ñdmV§Í` :
cmoH${ZJ_m§Zm nyU©nUo Am{W©H$ ñdmV§Í` {Xcoco AgVo. ImË`m§À`m à_mUo cmoH${ZJ_m§da gaH$maMo d
H$m`Xo_§S>imMo {Z`§ÌU ZgVo. XoemÀ`m A§XmO nÌH$mV cmoH${ZJ_m§À`m Am{W©H$ ì`dhmamMm CëcoI ZgVmo.
cmoH${ZJ_ ñdV§ÌnUo Amncr Am{W©H$ ì`dñWm R>do rV AgVmo.
5) H$m`mªMo ñdê$n ì`mdgm{`H$ d ì`mnmar :
cmoH${ZJ_m§Mr H$m`} ì`mdgm{`H$ d ì`mnmar ñdê$nmMr AgVmV. n[aUm_r Ë`m§Mo ñdê$n d H$m`© ImË`mnojm
doJio AgVo. cmoH${ZJ_ ImË`m§À`mà_mUoM cmoH$H$ë`mUmMo H$m`© H$aV AgVmV. na§Vw Vr ì`mnmar ñdê$nmV
H$aVmV. gwadmVrg cmoH$H$ë`mUmcm àmYmÝ` XoD$Z H$mhr à_mUmV cmoH${ZJ_ Z\$m {_i{dVmV.
6) {d{eîQ> C{ÔîQ>mà_mUo H$m`© : cmoH${ZJ_mg_moa {d{eï> CÔrï> AgVo. Ë`mM à_mUo H$m`© cmoH${ZJ_ H$aV
AgVmo. Amnë`m H$m`m©{edm` BVa joÌm_Ü`o H$m`© H$aÊ`mMr gÎmm cmoH${ZJ_mcm ZgVo.
7) cmoH${ZJ_m§Zm nyU© àemgH$s` ñdmV§Í` :
cmoH${ZJ_m§Zm nyUn© Uo àemgH$s` ñdmV§Í` ~hmc Ho$coco AgVo. gaH$maH$Sy>Z {ZJ_m§Mr Ü`o`YmoaUo R>a{dcr
Var X¡Z§{XZ H$ma^mamV cmoH${ZJ_m§Zm ñdmV§Í` AgVo. cmoH${ZJ_m§À`m H$m`©H$mar g§MmcH$mH$Sy>Z d g§MmcH$
_§S>imH$Sy>Z X¡Z§{XZ àemgZmMr O~m~Xmar nma nmS>cr OmVo.
8) H$_©Mmar d A{YH$mar Zo_UwH$s~m~V ñdmV§Í` :
cmoH${ZJ_mVrc H$_©Mmar d A{YH$mar `m§À`m Zo_UwH$s ~m~V Ë`m§Zm ñdmV§Í` {Xco Amho. Ë`mMr Zo_UyH$
gaH$maH$Sy>Z qH$dm cmoH$godm AmJmoJmH$Sy>Z hmoV Zmhr. ^aVr, ~T>Vr, godm{Zd¥Îmr B. Jmoï>r ImgJr, ì`mdgm{`H$
g§KQ>Zoà_mUoM cmoH${ZJ_mV hmoVmV.
H
ñd`§: AÜ``Z àíZ -2
MyH$ H$s ~amo~a Vo {chm.
1) cmoH${ZJ_m§À`m _Ü`o OmñVrV OmñV JwV§ dUyH$ gaH$maMr AgVo.
2) cmoH${ZJ_ ñdV:Mr _mc_Îmm IaoXr qH$dm {dH«$s H$ê$ eH$VmV.
3) cmoH${ZJ_m§Zm nyU© nUo Am{W©H$ ñdmV§Í` {Xcoco AgVo.
4) cmoH$ {ZJ_m§Mo ñdê$n ImË`m§À`m nojm doJio ZgVo.
51
4.2.3 cmoH${ZJ_mdarc _§Ìr_§S>ir` {Z`§ÌU
cmoH${ZJ_mÛmao {d{dY cmoH$H$ë`mUmMr H$m`} Ho$cr OmVmV. Ë`m_wio H$m`©H$mar _§S>imMo (_§Í`m§Mo) Ë`mda
{Z`§ÌU AgUo JaOoMo AgVo. {deofV: àË`oH$ cmoH${ZJ_mda Vmo Á`m ImË`mer g§~§YrV Agoc Ë`m ImË`mÀ`m
_§Í`m§Mo {Z`§ÌU AgVo. CXm. hdmB© dmhVyH$ _hm_§S>imda hdmB© dmhVyH$ _§Í`m§Mo {Z`§ÌU AgVo. H¥$fr CÚmoJ
{dH$mg _hm_§S>imda H¥$fr ImË`mÀ`m _§Í`mMo {Z`§ÌU AgVo. [aPìh© ~±H$ Am°\$ B§{S>`m `m{ZJ_mda AW©_ͧ `m§Mo
{Z`§ÌU AgVo. _§Ìr_§S>imMo cmoH${ZJ_m§darc {Z`§ÌU Imcrc _wÚm§À`m AmYmao ñnîQ> H$aVm `oBc
© .
1) cmoH${ZJ_mÀ`m gXñ`m§Mr Zo_UyH$ _§Ìr_§S>i cmoH${ZJ_mÀ`m g§MmcH$ _§S>imVrc gXñ`m§Mr, AÜ`jm§Mr Zo_UyH$ H$aVmV. Ë`mMà_mUo Ë`m§Zm
H$mTy>Z Q>mH$Ê`mMm A{YH$ma _§Ìr_§S>imcmM Amho. cmoH${ZJ_mV ì`dñWmnH$ d H$m`©H$mar g§MmcH$ `m§Mr
Zo_UyH$ _§Ìr_§S>imH$Sy>ZM hmoV.o cmoH${ZJ_mcm A{W©H$ gëcm _§Ìr_§S>imH$Sy>Z Zo_coë`m A{W©H$ gëcmJmamH$Sy>ZM
{_iV AgVmo. CXm. [aPìh© ~±H$ Am°\$ B§{S>`m _Yrc g§MmcH$ _§S>imVrc JìhZ©a Am{U BVa gXñ`m§Mr Zo_UyH$
^maVmÀ`m AW©_§Í`m§H$Sy>Z hmoVo. Xm_moXa KmQ>r _hm_§S>imÀ`m gXñ`m§Mr Zo_UyH$ _§Ìr_§S>imH$Sy>ZM Ho$cr OmVo.
_hmamï´>m_Ü`o amÁ`_mJ© nardhZ _§S>i, _hmamï´> amÁ` eoVr _hm_§S>i `m cmoH${ZJ_mdarc g§MmcH$m§À`m {Z`wŠVr
d Ë`m§Zm H$mTy>Z Q>mH$Ê`mMm A{YH$ma _hmamï´> emgZmcm Amho.
cmoH${ZJ_mdarc g§MmcH$ _§S>i d H$m`©H$mar à_wI `m§Mr {ZdS> H$aÊ`mMm A{YH$ma _§Ìr_§S>imcm Agcm
Var amOH$s` hoVyZo Pmcoë`m Zo_UwH$m§À`m _wio AnmÌ, AH$m`©j_ ì`ŠVrMr Zo_UyH$ `mR>rH$mUr hmoD$ eH$Vo.
n[aUm_r Ë`m§À`m H$Sy>Z A{YH$mamMm J¡admna hmoÊ`mMr eŠ`Vm AgVo.
2) Ü`o`YmoaUm~m~V _mJ©Xe©Z :
cmoH${ZJ_mVrc Ü`o`YmoaU d `moOZm R>a{dÊ`mgmR>r Á`m Ë`m ImË`m§À`m _§Í`mH$Sy>Z AmXoe d gyMZm hmoV
AgVmV. hdmB© dmhVyH$ _hm_§S>imÀ`m 31 ì`m H$c_mV Aem àH$maMr ñnï> VaVyX Ho$cr Amho.dmhVyH$
_hm_§S>imÀ`m `moOZm§Zm, YmoaUm§Zm _§Ìr_§S>imMr {e\$mag ¿`mdr cmJVo. [aPìh© ~±H$ Am°\$ B§{S>`mÀ`m Ü`o`
YmoaUm§g§~§Yr AW© _§Ìmc`mH$Sy>Z doimodoir _mJ©Xe©Z Ho$co OmVo.
3) cmoH${ZJ_mdarc Am{W©H$ {Z`§ÌU :
cmoH${ZJ_mÀ`m Am{W©H$ ì`dhmamda g§nyU©nUo _§Ìr_§S>imMo {Z`§ÌU AgVo. cmoH${ZJ_mÀ`m ^m§S>dc
C^maUrgmR>r _§Ìr_§S>imMr nadmZJr ¿`mdr cmJVo. Ë`mM ~amo~a ^mJ-^m§S>dc dmT>{dÊ`mgmR>r XoIrc
_§Ìr_§S>imMr nadmZJr ¿`mdr cmJVo. ZdrZ `moOZm§À`mda IM© H$aÊ`mÀ`m VaVwXrg _§Ìr_§S>imZoM _mÝ`Vm
Úmdr cmJVo CXm. Xm_moXaKmQ>r {ZJ_, qhXwñWmZ ñQ>rc {c{_Q>oS> Aem _hm_§S>im§Zm ^m§S>dc A^maUr, H$O©
{Z{_©Vr, gmYZ gm_wJr« IaoXr H$aÊ`mgmR>r _§Ìr_§S>imMr nadmZJr ¿`mdr cmJVo. VgoM n§Yam cmImnojm A{YH$
qH$_VrMr gmYZgm_wJ«r IaoXrgmR>r _§Ìr_§S>imMr nadmZJr cmJVo. H|$ÐgaH$maÀ`m coIm narjm {d^mJmH$Sy>Z
cmoH${ZJ_m§À`m {heo~m§Mr VnmgUr hmoVo. `mdê$Z àË`oH$ cmoH${ZJ_mÀ`m Am{W©H$ ì`dhmamda H|$ÐgaH$maMo
{Z`§ÌU AgVo.
52
4) _§Ìr_§S>imMo Img AmXoe :
cmoH${ZJ_mÀ`m _hÎdmÀ`m YmoaUm§g~§ Y§ r _§Ìr_§S>i Img AmXoe H$mTy>Z {e\$maer d gyMZm H$aVo. cmoH${ZJ_
XoIrc _hÎdmÀ`m `moOZm§~m~V, {ZU©`m~m~V _§Ìr_§S>imMr nyU©g§_Îmr KoVmV. _§Ìr_§S>imÀ`m nadmZJr {edm`
Ë`m§Zm Ë`mg§~§Yr {ZU©` KoVm `oV Zmhr. CXm. Xm_moXa KmQ>r {ZJ_mcm nmUr dmQ>nmgmR>r, H$mcdo-{Z{_©VrgmR>r
_§Ìr_§S>imMo Img AmXoe JaOoMo AgVmV. hdmB© dmhVyH$ _hm_§S>imcm Zdr `moOZm, hdmB© _mJ© gwê$ H$aVmZm
_§Ìr_§S>imMm Img AmXoe JaOoMm AgVmo.
5) Ahdmc gmXa H$aÊ`m~m~V :
àË`oH$ cmoH${ZJ_mcm Amnë`m H$m_H$mOmg§~§Yr Ahdmc _§Ìr_§S>img gmXa H$amdm cmJVmo. dm{f©H$
A§XmOnÌH$, {heo~ Am{U Ë`mg§~Y§ rMr {ddaU nÌo _§Ìr_§S>img gmXa Ho$cr OmVmV. g§~Y§ rV ImË`mÀ`m _§Í`mZo
cmoH${ZJ_mH$S>o _m{hVr _mJ{dë`mg Ë`m§Zm Vr VmËH$mi Úmdr cmJVo. CXm. Xm_moXa KmQ>r {ZJ_ Amnë`m
H$m_H$mOm g§~§YrMm Ahdmc Am{W©H$ df© g§në`mZ§Va ghm _{hÝ`mÀ`m AmV _§Ìr_§S>imH$S>o nmR>{dVo. Aer
VaVwX {ZJ_mÀ`m Am{Y{Z`_mÀ`m 45 ì`m H$c_mV Amho. ^maVr` hdmB© dmhVyH$ _hm_§S>io Am{W©H$ dfm©À`m
eodQ>r Amnë`m H$m_H$mOmg§~§YrMm Ahdmc _§Ìr_§S>imcm XoVmV.
Aem àH$mao _§Ìr_§S>imMo cmoH${ZJ_m§À`mda {Z`§ÌU AgVo._mÌ ho {Z`§ÌU _`m©XrV ñdê$nmMo Agmdo.
H$maU OmñV {Z`§ÌUm_wio cmoH${ZJ_m§Mo ApñVËd d ñdmV§Í` Zï> hmoBc
© . Ë`m_wio ImVo d cmoH${ZJ_ `m§À`mVrc
\$aH$ Zï> hmoD$Z X¡Z§{XZ H$ma^mamV _§Í`mMm hñVjon dmT>oc. `mgmR>rM gmYmaUnUo {Z`§ÌU, AmXoe, _mJ©Xe©Z
`m Ûmao cmoH${ZJ_m§Mo H$m`© Mmcy ahmdo ZmhrVa ImË`mà_mUoM cmoH${ZJ_mV ^«ï>mMma, ~oO~m~XmanUm, AH$m`©j_Vm,
XâVa {Xa§JmB© `mgmaIo Xmof {Z_m©U hmoVrc.cmoH${ZJ_mMo A{YH$ma d ñdm`VÎmm A~mYrV R>do Zy cmoH$H$ë`mUmMr
H$m`} nma nmS>md`mMr AgVrc Va cmoH${ZJ_m§À`mda _`m©XrV {Z`§ÌUM Amdí`H$ R>aVo.
H
ñd`§: AÜ``Z àíZ -3
Imcrc àíZm§Mr EH$m dmŠ`mV CÎmao {chm.
1) cmoH${ZJ_m§À`m g§MmcH$ gXñ`m§Mr Zo_UyH$ H$moUm_m\©$V Ho$cr OmVo?
2) cmoH${ZJ_m§Zm Ü`o`YmoaU R>a{dÊ`mgmR>r H$moU _XV H$aVo?
3) cmoH${ZJ_m§À`m ^m§S>dc C^maUrgmR>r H$moU nadmZJr XoV?o
4) cmoH${ZJ_ Amnë`m H$m_H$mOmMm Ahdmc H$moUmcm XoVmV?
4.2.4 cmoH${ZJ_mdarc g§gXr` {Z`§ÌU
dmñV{dH$ g§gXoÀ`m _mJ©Xe©ZmZwgmaM cmoH${ZJ_mMr {Z{_©Vr hmoV AgVo. `m_wio g§gXoMo H$mhr à_mUmV
Agcoë`m {Z`§ÌZm_wio cmoH${ZJ_ A{YH$ H$m`©j_nUo d O~m~XmarZo H$m`© H$aVrc. cmoH${ZJ_mda _§Ìr_§S>imMo
{Z`§ÌU AgVo. g§~Y§ rV ImË`mMo _§Ìr cmoH${ZJ_mÀ`m H$m`m©da {Z`§ÌU R>do VmV. g§gXoV _§Í`m§Zm àíZ, CnàíZ
{dMmê$Z cmoH${ZJ_mÀ`m H$m`m©da MMm© Ho$cr OmVo._mÌ ImË`mMr O~m~Xmar g§nyU©nUo Oer _§Í`m§Mr AgVo.
Ver O~m~Xmar cmoH${ZJ_m§À`m ~m~VrV _§Ìr pñdH$maV ZmhrV.
53
^maV Am{U B§½c§S> `m g§gXr` cmoH$emhr AgUmè`m XoemV. cmoH${ZJ_mÀ`m H$m_H$mOmg§X^m©V _§Í`m§Zm
àíZ {dMmaco OmVmV. _§Ìr MM}V gh^mJr hmoD$Z H$mhr à_mUmV O~m~Xmar pñdH$maVmV. g§gXr` g{_VtÀ`m
_m\©$V cmoH${ZJ_m§Mr Mm¡H$er Ho$cr OmVo.`m Mm¡H$erMm Ahdmc g§gXocm gmXa Ho$cm OmVmo. g§gXoV `m {df`r
MMm© Ho$cr OmVo.
A_o[aHo$_Ü`o ImË`mÀ`m à_wIm§Zm H$m±J«og_Ü`o àíZ {dMmaco OmV ZmhrV. H$m±J«og _Ü`o `mda MMm© KS>dyZ
AmUcr OmV Zmhr. H$maU A_o[aHo$V cmoH${ZJ_m§Mr g§»`m àM§S> Amho. Var gwÕm H$m`Xo_§S>i d AÜ`j `m§Mo
cmoH${ZJ_m§À`m da Am{W©H$ {Z`§ÌU AgVo. cmoH${ZJ_m§À`m A§XmOnÌH$mcm H$m±J«ogMr _§Oyar cmJVo. Ë`m§Mo
{heo~ coIm narjH$mH$Sy>Z Vnmgco OmVmV d Ë`mMo Ahdmc H$m±Jgo« H$S>o nmR>{dco OmVmV.
WmoS>Š`mV cmoH${ZJ_m§Mr {Z{_©Vr, ^mJ^m§S>dcm§Mr C^maUr, cmoH${ZJ_mÀ`m H$m`m©Mr nmhUr, Ë`m§Mr
{hemo~ VnmgUr `mda H$m`Xo_§S>im_Ü`o H$mhr à_mUmV {Z`§ÌU Amdí`H$ R>aVo.
g§gXr` emgZ nÕVrV g§gXoH$Sy>Z cmoH${ZJ_mda nwT>rc à_mUo {Z`§ÌU R>odco OmVo.
1) cmoH${ZJ_mÀ`m {Z{_©Vrg§~Y§ r H$m`Xm H$aUo d H$m`ÚmV ~Xc H$aUo.
2) cmoH${ZJ_m§À`m H$m_H$mOmg§~§Yr àíZ-CnàíZ {dMmaUo.
3) cmoH${ZJ_m§À`m dm{f©H$ Ahdmcmda MMm©, {dMma{dZr_` H$aUo.
4) dm{f©H$ A§XmOnÌH$mda MMm© H$aUo.
5) cmoH${ZJ_mg§~Y§ rÀ`m {dYo`H$mda, H$amamda MMm© H$aUo.
6) cmoH${ZJ_m§À`m AË`mdí`H$ àíZm~m~V ñWJZ àñVmd _m§S>y Z MMm© H$aUo, Ë`mg§~Y§ r {ZU©` KoU.o
7) coIm narjUmÀ`m Ahdmcmda MMm© H$aUo d H$mQ>H$gar g§X^m©V Cnm` gwM{dUo.
8) Mm¡H$er g{_Vr H$Sy>Z Amcoë`m Ahdmcmda MMm© KS>dZy AmUUo.
9) cmoH$coIm g{_Vr, A§XmOnÌH$ g{_Vr d cmoH$moÚmoJ g{_Vr `m _m\©$V Amcoë`m Ahdmcmda MMm©
H$aUo.
cmoH${ZJ_m§À`mda H$m`Xo_§S>imMo dM©ñd Agmdo `mgmR>r H$mhr _hËdmÀ`m ì`ŠVtZr à{V{H«$`m ì`ŠV
Ho$ë`m AmhoV Ë`m Imcrc à_mUo.
AemoH$ M§Xm :- Ë`m§À`m _Vo ì`mnma CÚmoJY§Xo `mg§~§YrÀ`m gmd©O{ZH$ H$m`©joÌmV g§gXoMo {Z`§ÌU
_hËdmMo AgVo. g§gXoZo Ho$coë`m {Z`_mZwgma cmoH${ZJ_m§Mr {Z{_©Vr Ho$cr OmVo. Voìhm cmoH${ZJ_m§À`m H$m`m©da
{Z`§ÌU R>odÊ`mMm A{YH$ma AmnmoAmnM g§gXocm àmßV hmoVmo.
H¥$îU_oZZ g{_Vr :- g§gX cmoH${ZJ_mda `mo½` àH$mao {Z`§ÌU R>do y eH$V Zmhr. H$maU g§gXonTw >o H$m_mMm
ì`mn EdT>m àM§S> AgVmo H$s cmoH${ZJ_m§da {Z`§ÌU R>do Uo eŠ` hmoV Zmhr.
{dcr`_ am°~gZ:- cmoH${ZJ_mda {Z`§ÌU R>odÊ`mMm Iam Am{YH$ma _§§Ìr_§S>imcm Amho. g§gXocm
cmoH${ZJ_mda {Z`§ÌU R>do Ê`mMo A{YH$ma {Xcoco AmhoV. na§Vw àË`jmV g§gX _§Ìr_§S>imZo _m§S>cëo `m R>amdm§Zm,
{ZU©`m§Zm _§Oyar XoÊ`mMo H$m`© H$arV AgVo.
54
AZw_mZ g{_Vr - Xm_moXa KmQ>r {ZJ_mH$Sy>Z Am{YH$mam§Mm Xwê$n`moJ Pmcocm Amho. Ë`m_wio `m
cmoH${ZJ_mV AH$m`©j_Vm, XâVa {Xa§JmB© d n¡emMm Anì`` Ago Xmof {Z_m©U Pmco AmhoV. åhUyZ Aem
cmoH${ZJ_mda emgZmMo {Z`§ÌU Amdí`H$ Amho.
`mdê$Z Ago cjmV `oVo H$s cmoH${ZJ_mÀ`m H$m`m©da g§gXoMo {Z`§ÌU H$mhr à_mUmV R>odUo Amdí`H$
R>aVo. cmoH${ZJ_mMr ñdm`VÎmm YmoŠ`mV Z AmUVm cmoH${ZJ_ ~oO~m~XmanUo dmJUma ZmhrV Ago {Z`§ÌU R>do Uo
Amdí`H$ R>aoc. _§Í`m§Mm cmoH${ZJ_mÀ`m X¡Z§XrZ H$m`m©V hñVjon Agy Z`o na§Vw Ë`m§Mo cmoH${ZJ_mda {Z`§ÌU
Agmdo. cmoH${ZJ_ ñdV§ÌnUo cmoH$H$ë`mUmMr H$m`} H$aVrc Aem àH$mao g§gXoMo {Z`§ÌU cmoH${ZJ_m§À`mda
Agmdo åhUOoM emgH$s` {Z`§ÌU d cmoH${ZJ_m§Mr ñdm`VÎmm `m_Ü`o g_Ýd` gmYcocm Agmdm.
H
ñd`§: AÜ``Z àíZ -4
Imcrc àíZm§Mr EH$m dmŠ`mV CÎmao {chm.
1) cmoH${ZJ_m§À`m Mm¡H$erMm Ahdmc H$moR>o gmXa Ho$cm OmVmo?
2) A_oarHo$V cmoH${ZJ_m§À`m A§XmOnÌH$mcm _§Oay r H$moUmH$Sy>Z KoVcr OmVo?
3) cmoH${ZJ_mÀ`m {Z{_©VrMm A{YH$ma H$moUmcm Amho.
4.2.5 cmoH${ZJ_mg_moarc ImOJrH$aUmMr AmìhmZo
OmJ{VH$ ì`dñWo_Ü`o AmO CXmarH$aU d ImOJrH$aUmMo VÎd gd©M amï´>m§Zr _mÝ` Ho$co Amho. nañna
{hVmÀ`m Ñ{ï>H$moZmVyZ amï´>m§Zr Amncr AW©ì`dñWm BVa amï´>m§gmR>r Iwcr Ho$cr Amho. `m_Ü`oM Xoem§VJ©V
Am`mVrgmR>r àmoËgmhZ XoÊ`mV Amco Amho. Ë`mà_mUo ^maVmZo XoIrc Amncr AW©ì`dñWm ~hþamï´>r` H§$nÝ`m§Zm
Iwcr Ho$cr Amho.`m H§$nÝ`m§Mo CÔoe Amnco Am{W©H$ {hV gmÜ` H$aÊ`mMo Agco Var Xwgè`m ~mOwZo Amnë`m
amï´>mcm _moR>çm à_mUmV amoOJma CncãY H$ê$Z XoD$Z ZdrZ V§ÌkmZmMm n[aM` ^maVmcm H$ê$Z {Xcm Amho.
Ë`m_wioM ImOJrH$aU d CXmarH$aUmMm gm_mÝ` _mUgmÀ`m OrdZmda VgoM gaH$mar CÚmoJY§Úmda ì`mnH$
à_mUmV à^md nS>cm Amho. cmoH$àemgZmVrc {deofV: cmoH${ZJ_m§À`m da Ë`mMm à^md A{YH$ nS>cm Amho.
AmnU Aä`mgë`mà_mUo cmoH${ZJ_ ho gaH$maÀ`m _mcH$sMo AgyZ Ë`m§Mm cmoH$H$ë`mU hm à_wI CÔoe
AgVmo. `m cmoH${ZJ_mda emgZmMo {Z`§ÌU d ì`dñWmnZ AgVo. gmd©O{ZH$ CÎmaXm{`Îd,gmd©O{ZH$ à`moOZ d
doJdoJù`m àH$maMr H$m`} hr Ë`mMr d¡{eîQ>ço AmhoV. ^maVmcm ñdmV§Í` {_imë`mZ§Va Amnë`m amï´>mMo VmËH$mcrH$,
gm_m{OH, Am{W©H$ g_ñ`m {Z`moOZ~Õ d {eñV~Õ nÕVrZo hmVmiUo Amdí`H$ hmoVo. amï´>m_Ü`o eoVràYmZ
AW©ì`dñWm d Xw~c
© Am¡Úmo{o JH$ joÌmA§VJ©V g§aMZm Am{U H$_Hw$dV n[apñWVr Agë`m_wio Am{W©H$ {dH$mgm_Ü`o
àmXo{eH$ Ag_Vmoc hmoVmo. Ë`m_wiM
o emgZmMm Am{W©H$ joÌmV hñVjon Amdí`H$ R>aVmo. `m_wiM
o H$ë`mUH$mar
amÁ`mMr g§H$ënZm pñdH$mê$Z gmd©O{ZH$ joÌ ^maVmÀ`m AW©ì`dñWogmR>r _hÎdmMo _mZco Amho. 1956 À`m
Am¡Úmo{JH$ YmoaUmÀ`m _mÜ`_mVyZ gmd©O{ZH$ joÌmV Am¡Úmo{JH$ joÌ _hËdmMr ^y{_H$m ~Omdy cmJcm. VoìhmnmgyZ
Odi Odi 50 dfm©n`ªV gmd©O{ZH$ joÌmMm {dH$mg Pmë`mMo {XgyZ `oVo. 1990 nmgyZ gmd©O{ZH$ joÌmVrc
n[apñWVr A{YH$M H$_Hw$dV ~ZV Jocr d OZVoMm Ë`mdarc {dídmg H$_r hmoD$ cmJcm. Ë`mM Xaå`mZ
^maVmZo OmJ{VH$sH$aU d ImOJrH$aUmMo YmoaU pñdH$mê$Z ZdrZ Am{W©H$ YmoaUmg _mÝ`Vm {Xcr.
55
^maVm_Ü`o CXmarH$aUmA§VJ©V ImOJrH$aUmcm dmd {_imcm. AW©ì`dñWoV naH$s` Jw§VdUwH$, _wŠV
ì`mnma Am{U ImOJr CÚmoJY§Úm§Mr dmT> hmoD$ cmJcr.
1) CÚmoJY§Úm_Yrc ñnYm© : ^maV gaH$maH$Sy>Z gmd©O{ZH$ joÌmMr àJVr hmoV Agë`mMo Xe©{dco
Var ImOJrH$aUmMo AmìhmZ ZmH$maVm `oUma Zmhr. CÚmoJm§_Yrc ñnYm© ho gdm©V _moR>o AmìhmZ Amho. gmd©O{ZH$
CÚmoJ Y§Xo {Q>H$dmd`mMo AgVrc Va ImOJr CÚmoJY§Úmà_mUoM Ë`m§Mohr H$m`© H$m`©j_nUo hmoUo JaOoMo Amho.
CËnmXrV _mcmMm XOm© Am§Vaamï´>r` AgcmM nm{hOo H$maU cmoH${ZJ_mMr ñnYm© Ho$di Xoem§VJ©V AgUmè`m
ImOJr CÚmoJm§er ZgyZ hr ñnYm© Am§Vaamï´>r` CÚmoJY§Úmer OmoS>cr Amho.
2) ImOJr ì`dñWoMm gd© joÌm_Ü`o hñVjon : CXmarH$aUm_wio ^maVmV Ho$di Am¡Úmo{JH$ H§$nÝ`m
Amcoë`m ZmhrV Va Ë`mM~amo~a gm_m{OH$ godm g§ñWm, ì`mnma Am{U CÚmoJmgmR>r AZoH$ amï´>mZ§ r ^maVmer g§~Y§
OmoS>co AmhoV. Ë`m_wio ^maVm_Ü`o ~mhoarc amï´>mMm hñVjon Ho$di Am{W©H$ joÌmnwaVm _`m©XrV amhrcm ZgyZ
gm_m{OH$, gm§ñH¥${VH$, e¡j{UH$ `m gd© joÌm_Ü`o PnmQ>çmZo ngaV AmhoV. `m_wio cmoH${ZJ_mÀ`m H$ë`mUH$mar
g_mOmÀ`m g§H$ënZog YmoH$m nmohMyZ cmoH${ZJ_m§Mo A{ñVËd YmoŠ`mV `oV Amho.
3) gmd©O{ZH$ joÌmMr à{Vð>m H$_r :- ImOJrH$aUmÀ`m àH«$s`o~amo~a gmd©O{ZH$ joÌmVrc à{Vð>m
H$_r hmoV Amho. Ë`mM ~amo~a ImOJr H§$nÝ`mZr {Xcoë`m gmo`r, gw{dYm gmd©O{ZH$ H§$nÝ`m§Mm nojm A{YH$
Mm§Jë`m AmhoV. `m_wio gd©gm_mÝ`m§À`m _ZmV H$_r n¡emV,H$_rdoioV, Mm§Jë`m gmo`r XoUmè`m ImOJr joÌm
{df`rMr AmnwcH$s dmT>V OmD$Z gmd©O{ZH$ joÌmMr Xoem_Ü`o AgUmar à{Vð>m H$_r hmoÊ`mMo AmìhmZ {Z_m©U
Pmco Amho.
4) YmoaUmË_H$ ~Xc : ImOJr joÌmZo Amncr JwUdÎmm dmT>dÊ`mgmR>r ì`mdgm{`H$VoMm Adc§~
H$ê$Z ì`dñWmnZmV H$m_Jmam§Mm gh^mJ dmT>dyZ H$m`©joÌmMm {dH$mg Ho$cm Amho. `mMm {dMma H$ê$Z
ImOJrH$aUmMo AmìhmZ nocÊ`mgmR>r cmoH${ZJ_m§Zr g§KQ>ZmË_H$ aMZoV, {dÎmr` d ^aVrÀ`m à{H«$`oV, g§MmcH$
_§S>im_Ü`o, YmoaUmË_H$ ~Xc KS>{dco nmhrOoV. Ë`mM~amo~a gaH$ma Am{U CÚmoJ `m§À`m _Yrc g§~§Y
{dMmanydH© $ ~XcyZ ImOJr CÚmoJm§À`m g_moa cmoH${ZJ_mÛmao {Z_m©U Ho$coco CÚmoJ gj_nUo C^o Ho$co nm{hOoV.
5) H$m`©nÕVrV ~Xc H$aUo : cmoH${ZJ_m_Yrc ì`dgm` {Z{íMVM \$m`ÚmV AmhoV. na§Vw H$ë`mUH$mar
amÁ`mÀ`m g§H$ënZo_i
w o H$_r Zâ`mÀ`m VËdmda CÚmoJY§Xo Mmc{dco OmVmV. n[aUm_r ImOJr joÌm_Ü`o ZmoH$am§Zm
nJmadmT,> godm nwa{dÊ`mMm H$m`©H$mc `m {dMmam~amo~aM JwUdÎmm pñWa R>do cr OmVo. `m AmìhmZm_wio cmoH${ZJ_m§Zr
Amnë`m YmoaUm_Ü`o cd{MH$Vm AmUyZ ~XcË`m KS>m_moS>tZm à{VgmX XoD$Z H$m`© H$aÊ`mÀ`m nX²>YVrV ~Xc
H$ê$Z cmoH${ZJ_m§Zm H$mimMr AmìhmZo nocÊ`mg gÁO ~Z{dco nm{hOo.
6) Zdo V§ÌkmZ, Zdo à{ejU : ImOJr CÚmoJY§Úm§Zr cmoH${ZJ_m§g_moa ZdrZ V§ÌkmZ d Hw$ec
H$m_Jma `m§À`m OmoamdaM O~aXñV AmìhmU {Z_m©U Ho$co Amho. AmYw{ZH$ V§ÌkmZmÛmao H$_r IMm©V A{YH$ godm
XoÊ`mÀ`m {H«$`o_wio gd©gm_mÝ` ZmJarH$m§À`m _ZmV AmemXm`H$ {MÌ {Z_m©U Ho$co Amho. ho AmìhmU g_W©nUo
nocÊ`mgmR>r cmoH${ZJ_m§Zr ZdrZ V§ÌkmZmMm pñdH$ma Ho$cm nm{hOo OwÝ`m H$_©Mmè`m§Zm à{ejU XoD$Z Zì`m
ñnY}gmR>r AmìhmZmË_H$ ~Z{dco nm{hOo.
56
^maVm_Ü`o CXmarH$aU d ImOJrH$aUmÀ`m à{H«$`oMm {deofV: gmd©O{ZH$ joÌmda ZH$mamË_H$ d gH$mamË_H$
à^md Pmcm Amho. ^«ï>mMma, AH$m`©j_Vm Aem ZH$mamË_H$ ñdê$nmV à^md Pmcm Agcm Var gH$mamË_H$
Ñï>rH$moZmVyZ ñnY}VyZ gmd©O{ZH$ joÌmZr hr AmìhmZo pñdH$maë`mg gmd©O{ZH$ joÌmV {Z{íMVM ~Xc hmoB©c
Am{U ^maVmÀ`m H$ë`mUH$mar amÁ`mMo CÔrï> Ë`mVyZ nyU© hmoBc
© .
H
ñd`§: AÜ``Z àíZ -5
Imcrc {dYmZo MyH$ H$s ~amo~a gm§Jm
1) ^maVm_Ü`o ImOJr CÚmoJY§Úm§Zm Am{O~mV ñWmZ Zmhr.
2) H$ë`mUH$mar amÁ`mÀ`m {Z{_©VrgmR>r cmoH$ {ZJ_ Cn`moJr R>aVmV.
3) cmoH${ZJ_mVrc H$_©Mmè`m§Mr H$m`©j_Vm ImOJr CÚmoJmVrc H$_©Mmè`mnojm OmñV AgVo.
4) ZdrZ V§ÌkmZmMm hmV^ma cmoH${ZJ_m§À`m {dH$mgmgmR>r hmoV Zmhr.
4.3 nm[a^m{fH$ eãX qH$dm eãXmW©
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)
8)
9)
10)
11)
12)
13)
14)
cmoH${ZJ_ - gmd©O{ZH$ _hm_§S>io
à_§S>io - {ZJ_
A§XmOnÌH$-Am{W©H$ Vmio~§X
cmoH$godm Am`moJ- gaH$mar A{YH$mar d H$_©Mmar `m§À`m Zo_UwH$sgmR>r ñdV§Ì H$m`©aV AgUmar
g§ñWm
H$m`©H$mar _§S>i-_§Ìr_§S>i
coIm narjU-H|$Ð gaH$maMo {heo~ VnmgÊ`mMo A{YH$ma
{ddaU nÌ- Z\$m VmoQ>m nÌ
g§gX- H$m`Xo{Z_m©U H$aUmar XoemVrc gdm}À` g§ñWm
g§gXr` cmoH$emhr- Á`m cmoH$emhrXoemV gdm}À` A{YH$ma g§gXoH$S>o EH$dQ>coco AgVmV Ë`m
XoemÀ`m ì`dñWocm g§gXr` cmoH$emhr åhUVmV.
H$m±J«og-A_oarHo$Mo H$m`Xo_§S>i
{dYo`H$- H$m`ÚmMm H$ÀMm _gwXm
ñWJZ àñVmd- H$m`Xo_§S>imV MMm© gwê$ AgVmZm AË`mdí`H$ JaO H$m`Xo_§S>imÀ`m H$jmV
AmUyZ XodyZ gd© {df`mdarc MMm© Wm§~dyZ AË`mdí`H$ àíZmda MMm© H$aÊ`mgmR>r Omo àñVmd
AmUcm OmVmo Ë`mcm ñWJZ n«ñVmd Ago åhUVmV.
cmoH$coIm g{_Vr- gaH$mar IMm©Mo {heo~ VnmgUmar g§gXoZo {Z_m©U Ho$cocr g{_Vr.
A§XmOnÌH$ g{_Vr- gaH$mar A§XmOnÌH$mV gyMZm XoÊ`mMm A{YH$ma AgUmar cmoH$g^oVyZ
{Z_m©U Ho$cocr g{_Vr.
57
4.4 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
H
ñd`§ AÜ``Z àíZ-1
H
1) cmoH${ZJ_m§Zr 2) H$_rV H$_r
ñd`§ AÜ``Z àíZ-2
1) ~amo~a
H
2) ~amo~a
3) ~amo~a
4) MyH$
ñd`§ AÜ``Z àíZ-3
1) cmoH${ZJ_m§À`m g§MmcH$ gXñ`m§Mr Zo_UyH$ _§Ìr_§Sim_m\©$V Ho$cr OmVo.
2) cmoH${ZJ_m§Zm Ü`o` YmoaUo R>a{dÊ`mgmR>r Á`m Ë`m ImË`m§Mo _§Ìr _XV H$aVmV.
3) cmoH${ZJ_m§À`m ^m§S>dc C^maUrgmR>r _§Ìr_§S>i nadmZJr XoVo.
H
4) cmoH${ZJ_ Amnë`m H$m_H$mOmMm Ahdmc _§Ìr_§S>img XoVmV.
ñd`§ AÜ``Z àíZ-4
1) cmoH${ZJ_m§À`m Mm¡H$erMm Ahdmc g§gXocm gmXa Ho$cm OmVmo.
2) Ao_[aHo$V cmoH${ZJ_m§À`m A§XmOnÌH$mcm H$m±Jgo« H$Sy>Z _§Oaw r KoVcr OmVo.
3) cmoH${ZJ_mÀ`m {Z{_©VrMm A{YH$ma g§gXocm Amho.
H
ñd`§ AÜ``Z àíZ-5
1) MyH$
2) ~amo~a
3) MyH$
4) MyH$
4.5 gmam§ e
`m KQ>H$mÀ`m Aä`mgmZ§Va Amnë`mcm cmoH${ZJ_mMm AW©, ì`m»`m, d¡{eîQ>ç,o Ë`m§À`mdarc _§Ìr_§S>ir`
d g§gXr` {Z`§ÌU d Ë`m§À`m g_moarc ImOJrH$aUmMr AmìhmZo g_Ococr AmhoV.
{S>_m°H$ `m§À`m _Vo, ""EImÚm {d{eîQ> ì`dgm`mgmR>r qH$dm Am{W©H$ H$m`m©gmR>r _Ü`dVu gaH$maÀ`m
qH$dm KQ>H$amÁ` gaH$maÀ`m H$m`ÚmÛmao A{YH$ma XoÊ`mV Amcoë`m gmd©O{ZH$ CÚmoJY§Úmcm cmoH${ZJ_ Ago
åhUVmV.''
AmnU Aä`mgcocr cmoH${ZJ_m§Mr d¡{eîQ>ço nwT>rcà_mUo AmhoV Vr åhUOo - cmoH${ZJ_m§_Ü`o H$mhr ^mJ
qH$dm nyU© Jw§VdUyH$ gaH$maMr AgVo, Ë`mMo ZoV¥Ëd ì`ŠVr JQ>mH$S>o AgVo, Ë`m§Mr {Z{_©Vr {deof H$m`ÚmÛmao
Ho$cr OmVo, Ë`m§Zm nyU© Am{W©H$ d àemgH$s` ñdmV§Í` {Xcoco AgVo, Ë`m§Mr H$m`} ì`mdgm{`H$ d ì`mnmar
ñdê$nmMr AgVmV, Ë`m§Zm H$_©Mmè`m§À`m d A{YH$mè`m§À`m Zo_UwH$sg§X^m©V ñdmV§Í` AgVo Am{U Vo Or H$m`}
nma nmS>V AgVmV Vr {d{eîQ> CÔrîQ>mcm AZwgê$Z AgVmV.
58
cmoH${ZJ_m§darc _§Ìr_§S>imMo {Z`§ÌU nwT>rc _wX>² Úm§dê$Z ñnîQ> hmoV.o Vo åhUOo cmoH${ZJ_m§À`m gXñ`m§Mr
Zo_UyH$, Ë`m§À`m Ü`o` YmoaUm~m~V _mJ©Xe©Z, Am{W©H$ {Z`§ÌU, Img AmXoe H$mTy>Z {e\$maer d gyMZm H$aUo
BË`mXrÛmao _§Ìr_§S>i cmoH${ZJ_m§da {Z`§ÌU R>odV AgVo. VgoM cmoH${ZJ_m§Zm dfm©À`m eodQ>r Ë`m§À`m
H$m_H$mOmg§~§Yr Ahdmc _§Ìr_§S>img gmXa H$amdm cmJVmo.
Var cmoH${ZJ_m§À`m {Z{_©Vrg§~§Yr H$m`Xm H$aUo, H$m`ÚmV ~Xc H$aUo, H$m_H$mOmg§~§Yr MMm© H$aUo,
dm{f©H$ Ahdmcmda, {dYo`H$mda A§XmOnÌH$mda, coIm narjUmÀ`m Ahdmcmda, Mm¡H$er g{_VrH$Sy>Z Amcoë`m
Ahdmcmda, cmoH$coIm g{_Vr, A§XmOnÌH$ g{_Vr, cmoH$moÚmoJ g{_Vr `m§À`m Ahdmcmda MMm© H$aUo VgoM
cmoH${ZJ_m§À`m AË`mdí`H$ àíZm~m~V ñWJZ àñVmd _m§Sy>Z MMm© H$aUo Am{U Ë`mg§~§Yr {ZU©` KoUo. `m gd©
_mÜ`_m§VyZ cmoH${ZJ_m§da g§gXr` {Z`§ÌU R>odco OmVo.
`m KQ>H$mÀ`m eodQ>r AmnU cmoH${ZJ_mg_moarc ImOJrH$aUmMr AmìhmZo g_OyZ KoÊ`mMm à`ËZ Ho$cocm
Amho. CÚmoJY§Úm§_Yrc ñnYm©, ImOJr ì`dñWoMm hñVjon, gmd©O{ZH$ joÌmMr à{VîR>m H$_r hmoU,o YmoaUmË_H$
~Xc H$aUo, H$m`©nÕVrV ~Xc H$aUo, Zdo V§ÌkmZ AmË_gmV H$aUo, Am{U Zdo à{ejU KoV ahmUo hr H$mhr
ImOJrH$aUmMr AmìhmZo cmoJ{ZJ_m§g_moa AmhoV. `m AmìhmZm§H$S>o gH$mamË_H$ Ñ{îQ>H$moZmVyZ nm{hë`mg d
Ë`m§Mo AmìhmZ à^mdrnUo nocë`mg cmoH${ZJ_gwÕm ImOJr CÚmoJ-Y§Úmà_mUo H$m`©aV amhÿ eH$Vrc.
4.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
A) Imcrc àíZm§Mr CÎmao g{dñVa {chm.
1) cmoH${ZJ_ åhUOo H$m`? cmoH${ZJ_m§Mr d¡{eîQ>ço ñnîQ> H$am?
2) cmoH${ZJ_mMr ì`m»`m gm§JZy Ë`mdarc _§Ìr_§S>ir` {Z`§ÌU H$em nÕVrMo Amho Vo ñnîQ> H$am.
~) {Q>nm {chm :
1) cmoH${ZJ_m§darc g§gXr` {Z`§ÌU
2) cmoH${ZJ_m§g_moarc ImOJrH$aUmMr AmìhmZo.
4.7 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
1) Zm. am. BZm_Xma - cmoH$àemgZ, _hmamîQ´> {dÚmnrR> J«§W {Z{_©Vr _§S>i, ZmJnya.
2) JX} {X. H$m. - cmoH$àemgZ V§Ì d _§Ì, ZmJnya.
3) àm. ~r. ~r. nmQ>rc - cmoH$àemgZ.
4) lram_ _hoídar - cmoH$àemgZ {gÕm§V Am{U g§H$ënZm.
ooo
59
© Copyright 2026 Paperzz