History : World Revolutions- I Paper No. I

H
I
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
Xya {ejU H|$Ð
OmJ{VH$ H«$m§Ë`m
(World Revolution)
B{Vhmg : EopÀN>H$ nona 3 d 5
~r. E. ^mJ-2
go{_ñQ>a 3 d 4 H$[aVm
(e¡j{UH$ df© 2014-15 nmgyZ)
K
J
© Hw$bg{Md, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya (_hmamîQ´>)
àW_md¥Îmr : 2014
~r. E. (OmJ{VH$ H«$m§Ë`m) ^mJ-2 B{Vhmg nona 3 d 5 H$[aVm
gd© h·H$ ñdmYrZ. oedmOr odÚm[rR>mÀ`m [admZJroedm` H$m{UË`mhr àH$mamZ{ Z·H$c H$aVm `{Uma Zmhr.
àVr : 2,000
n
àH$meH$ :
S>m°. S>r. ìhr. _wio
Hw$bg{Md,
{edmOr {dÚmnrR>,
H$moëhmnya - 416 004.
n
_wÐH$ :
lr. ~r. nr. nmQ>rc
AYrjH$,
{edmOr {dÚmnrR> _wÐUmb`,
H$moëhmnya-416 004.
n
ISBN-
H
H
Xÿa{ejU H|$Ð Am{U {edmOr {dÚmnrR> `m~ÔcMr _m{hVr nwT>rc nÎ`mda {_iy eHo$c.
{edmOr {dÚmnrR>, {dÚmZJa, H$moëhmnya-416 004 (^maV)
Xÿa {ejU {d^mJ-{dÚmnrR> AZwXmZ Am`moJ, Zdr {Xëcr `m§À`m {dH$gZ AZwXmZmVyZ `m gm{hË`mMr {Z{_©Vr
Ho$cr Amho.
(ii)
gÌ 3 : KQ>H$ 1
àmoQ>oñQ>§Q> Midi
AZwH$« _{UH$m
1.0 AZwH«$_{UH$m
1.2 àñVmdZm
1.2 {df` {ddoMZ
1.2.1 àmoQ>oñQ>§Q> Midi d VËdo
1.2.2 àmoQ>oñQ>§Q> MidirMr H$maUo
1.2.3 Y_© gwYmaUmdmXrMidirMr nmœ©^y_r
1.2.4 _mQ>uZ bwWa qH$JMo H$m`©
1.2.5 àmoQ>oñQ>§Q> Y_©gwYmaUm MidirMo n[aUm_
1.3 gmam§e
1.4 n[a^m{fH$ eãX eãXmW©
1.5 ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ
1.6 ñd`§-AÜ``Z àým§Mr CÎmao
1.7 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
1.8 g§X^© J«§W
1.0 C{Ôï>o
`m KQ>H$mMm Aä`mg Ho$ë`mda {dÚmÏ`mªZm Imbrb Jmoï>tMo AÜ``Z hmoB©b.
p¼üZ Y_m©Vrb {d{dY n§WmMr Vm|S> AmoiI hmoB©b.
àmoQ>oñQ>§Q> hr g§H$ënZm d Ë`mMm B{Vhmg g_Oob
Y_© gwYmaUm MidirMr nmœ©^y_r g_Oob
_mQ>uZ ë`wWa qH$J `m Y_© gwYmaH$mMr _m{hVr hmoB©b.
àmoQ>oñQ>§Q> MidirMr d VËdm§Mr _m{hVr hmoB©b.
Ym_uH$ gwYaUm MidirVrb `wamonmVrb BVa gwYmaH$m§Mr _m{hVr {_iob.
1
p¼üZ Y_m©Vrb gwYmaUm Am{U OmJ{VH$ n[aUm_ g_OVrb.
`m Midirbm {damoYr KQ>H$ H$moUVo hmoVo Vo g_Oob.
1.1 àñVmdZm
`oey p¼ñVmZo p¼MZ Y_m©Mr ñWmnZm Ho$br. Ë`m§À`m {ZYZmZ§Va `m Y_m©Mr gyÌo d nwT>marnU amo_Z
H°Wmo{bH$ `m n§WmH$So> Jobr. `m Y_m©Mo _w»` H|$Ð BQ>br `m XoemVrb amo_ ho à_wI H|$Ð ~Zbo.amo_Z
H°Wmo{bH$ à_wImg nmon Ago g§~moYbo OmVo. nmonZo `m Y_m©Mr _yi {eH$dU Am{U VËdo ~mOyg
H$mT>ë`mZo H$_©H$m§S> Am{U Jm|Yi hm `m Y_m©Mm ñWm`r^md {Z_m©U Ho$bm. dmñV{dH$ nmhVm `oeyZo amo_r
gÎmmYmar bmoH$m§À`m {damoYmV bT>m {Xbm Am{U Ë`mVM Ë`mbm _aU {_imbo. åhUOo àñWm{nV
ì`dñWoÀ`m {damoYmV Zì`m VËdmMr _m§S>Ur H$aUmam `oey p¼ñVmMr {eH$dU ~mOybm H$ê$Z nmon _mÌ
àñWm{nV ~Zbm. nmonZo Y{_©H$ {Xbobo AmXoe {Z_wQ>nUo VËH$mbrZ g_mO ñdrH$maV hmoVm. ho AmXoe
åhUOo nmonMo gÎmmñWmZ ~iH$Q> H$aÊ`mMo _moR>o à`ËZ hmoV.o Ë`mVyZ _yi Y_m©Mo ñdê$n ~XbV hmoV.o
VËH$mbrZ g_mOhr `m ì`dñWm ñdrH$maV Agë`mMo Ë`mMo Am{W©H$ d AÜ`mpË_H$ emofU hmoV hmoVo.
{dKmVH$ VËd Am{U VËdkmZ Ooìhm gm_mÝ` bmoH$m§À`m ApñVËdmMm àý {Z_m©U H$aVo Voìhm Ë`mbm
n`m©` {Z_m©U hmoV AgVmV. p¼MZ Y_m©Vrb `m Jm|Yi Am{U AZmMmambm EH$ n`m©` åhUyZ O_©Zr `m
XoemV _mQ>uZ bwWa qH$J `mMo ZoV¥Ëd nwT>o Amë`mMo {XgVo. hr Y{_©H$ gwYmaUmdmXr Midi EH$X_
KS>br Zmhr. Va 16 ì`m eVH$mV `wamon I§S>mV à~moYZmMr Midi KS>br. `m MidirMm EH$ ^mJ
åhUyZ Ym_uH$ gwYmaUmdmXr MidirMm CJ_ O_©Z `m XoemV Pmbm. p¼üZ MM©{damoYr Pmboë`m `m
Midirbm`wamon I§S>mV Iyn _moR>m à{VgmX {_imbm. nma§nm[aH$ amo_Z H°Wmo{bH$ MM©À`m H$_©H$m§S>
àWoMm `m MidirZo {ZfoY Ho$bm. {ZfoY `m _amR>r eãXmbm B§J«Or_Ü`o àmoQ>oñQ> hm eãX Amho. Ë`m_wio
`m Midirbm àmoQ>oñQ>§Q> H$aUmao Vo àmoQ>oñQ>§Q> Ago Zmd {_imbo.
1.2 {df` {ddoMZ
àmoQ>oñQ>§Q> g§H$ënZm d B{Vhmg
àmoQ>oñQ>§Q> hr g§H$ënZm 16 ì`m eVH$mV ZìhVr hm eãX _wimV b°Q>rZ ^mfoVrb AgyZ Ë`mbm
àmoQ>oñQ>§Q>ar Ago åh§Q>bo Amho. `mMm AW© gmYmaU KmofUm Agm Amho.`m g§H$ënZoMm ñdrH$ma H$m`Xoera
d nmnmMr H$~wbr XoUo `m XmoZ ~m~r_YyZ {Z_m©U Pmbm. AmYw{ZH$ H$mimVrb {dÛmZ `m_Ü`o EH$ _moR>m
\$aH$ H$aVmV. Vmo åhUOo OwZo àmoQ>oñQ>§Q>dmXr Am{U Zdo àmoQ>oñQ>§Q>dmXr Agm hmo`. àmoQ>oñQ>§Q> Midi hr
nm{ü_mË` p¼üZ Midi hmoVr. `m_Ü`o {dœmgmH$So> naV, OwZr Ym{_©H$ g§{hVm d `oeyZo {ZdS>boë`m
g§Xoï>o `m§À`m {eH$dUrda ^a XoUo Ago _wÔo `m_Ü`o hmoVo.hr n{ü_ XoemVrb MM©H$So> Pmbobr Midi
Y_© H«$m§Vr `m ZmdmZohr AmoiIbr OmVo. `m MidirVrb à_wI ZoVo åhUyZ _mQ>uZ bwWa qH$J, Om°Z
H°ëìhrZ d PtJbr ho hmoVo. `m MidirZo àmoQ>oñQ>§Q> Y_© n§WmMm nm`m aMbm. hr Midi åhUOo ~m`~b
2
_Yrb _wb^yV VËdm§Mm ñdrH$ma H$aUmar hmoVr. Or _wb^yV VËdo VËH$mbrZ amo_ZH°Wmo{bH$MM©Zo
ñdrH$mabobr ZìhVr.
1.2.1 àmoQ>oñQ>§Q> Midi
àmoQ>oñQ>§Q>hr g§H$ënZm àW_ 1529 gmbr nmb©_|Q>_Ü`o ApñVËdmV Ambr. 1523 _Ü`o amo_Z
H°Wmo{bH$ gÎVmYre Mmëg© nmMdm `mÀ`m H$mimV ë`wWadmXr bmoH$m§Zr H$mhr Y_© gwYmaUm ~m~VrV
{ZXe©Zo Ho$br. Voìhm Mmëg©À`m H$mimV _w»` amÁ`H$maUr g^oZo O_©Zr_Yrb bmoH$m§Zm Y_©{df`H$
{Zð>m~m~V ñdmV§Ì {Xbo. Voìhm X{jU O_©ZrVrb H$mhr bmoH$m§Zr ë`wWadmXr ^y{_H$m ñdrH$mabr Va H$mhr
bmoH$m§Zr H°Wmo{bH$ ^y{_H$m ñdrH$mabr. 1529gmbr Xþgè`m _w»` amOH$maUr g^oV _mÌ `m AmYr
ñdrH$maboë`m g{hîUwVm YmoaU XheV {Z_m©U H$ê$Z aÔ H$aÊ`mV Ambo. `m {damoYmV O_©ZrVrb ghm
ë`wWadmXr amÁ`o d Mm¡Xm ehamV à{V{H«$`m {_imbr. `m _V^oXmVyZ 15 E{àb 1529 _Ü`o Ë`m§Zm
àmoQ>oñQ>§Q> ho Zmd {_imbo.
àmoQ>oñQ>§Q> n§WmMr VËdo
`m n§WmÀ`m VËdo åhUOo EH$ à{V{H«$`m hmoVr. `m_Ü`o XmoZ ~m~rda ^a hmoVm Ë`mVrb n{hbr ~m~
åhUOo {dœmg Am{U Xþgar ~m~ åhUOo amo_Z H°Wmo{bH$ MM©Zo {Xbobr {eH$dU. amo_Z H°Wmo{bH$ MM©Zo
{Xbobr {eH$dU ~m`~b Zwgma ZìhVr. VgoM Vr {eH$dU Ym{_©H$ VËdmÀ`m {damoYr Aer Amho Agm
Ë`m§Mm {dœmg hmoVm.
1) {dœmg `m VËdmMo g_W©Z
amo_Z H°Wmo{bH$ MM©Zo {Xbobr {eH$dU hr {dœmg `m g§H$ënZonojm doJir hmoVr. Ë`m§Zr
~m`~bÀ`m {eH$dUrMr _m§S>Ur H$aVmZm gËH¥$Ë` ho _mZdr OrdZmV _hËdmMo AgyZ Ë`m_wioM Xod
Am{U gmd©H$m{bH$ OrdZ {_iy eH$Vo Ago åh§Q>bo hmoV.o àmoQ>oñQ>§Q> Midi _mÌ `mMr _m§S>Ur doJir
H$aVo. Ë`m§À`m _Vo {dœmg hm AË`§V Amdí`H$ Amho. gd©H$mbrH$ OrdZ ho Ho$di `oey p¼ñVmda
{dœmg R>odë`mZo {_iVo Ë`m_wio {dœmg hm Y_m©Mm nm`m Amho. Ë`mMr hr {eH$dU åhUOo amo_Z
H°Wmo{bH$ Y_©Jwê$§Zm EH$àH$maMr AmìhmZ hmoVo.
2) X`m qH$dm H$éUm
`m ZdrZ {dMmamÀ`m MidirV X`m qH$dm H$éUm ho VËd ñdrH$mabo Jobo.Ë`m§À`m _Vo ho VËd
åhUOo Y_m©Mm _w»` Jm^m AgyZ ho _w»` VËdM amo_Z H°Wmo{bH$ MM©Zo ñdrH$mabobo Zmhr.Ë`m_wio MM©Zo
{dœgZr` MM© hm {dœmg J_mdbm Amho.
3) ~m`~bMo _V ho gd©loð>
~m`~bMr {eH$dU amo_Z H°Wmo{bH$ n§WmZo doJir {Xbr AgyZ Ë`m Y_©J«W§ mMm AÝd`mW© Ë`m§À`m
gmo`rZwgma bmdbm Amho. àmoQ>oñQ>§Q> MidiÀ`m _VmZwgma ~m`~b _Yrb g§{hVm hr Y_m©Mr Iar
3
AmoiI H$ê$ XoV.o ~m`~b ho Ë`m_Yrb gd© g§{hVoMm AÝd`mW© gm§JVo. Ë`m_wio Vmo Y_©J«§W åhUOo
AÝd`mWm©~m~V A§{V_ gÎmm Amho. Ë`m_wio ~m`~b _Yrb g§{hVm hr {dœmg Am{U àWm `m~m~VMo
A§{V_ Amho. `mgmR>r àWm `m ~m`~bÀ`m g§{hVoVyZ Vnmgë`m nm{hOoV.
4) `oey p¼ñVmMo ñWmZ gd©loð>
nmonÀ`m _VmZwgma nmn_wº$ hmoÊ`mgmR>r Ë`mMr _XV AWdm nadmZJr KoUo Amdí`H$ hmoVo. na§Vw
àmoQ>oñQ>§Q> MidiÀ`m _VmZwgma _mÌ _mZdmbm nmn_wº$ hmoÊ`mgmR>r \$º$ Xod Am{U Ë`mMm nwÌ `oey `mMr
_XV bmJVo. `m Y_©gwYmaH$m§À`m _Vo nmn_wº$ hmoÊ`mgmR>r Ho$di {dœmg hm Amdí`H$ Amho. hm {dœmg
H$moUË`mhr ~møeº$s nmgyZ {_iV ZgyZ Vmo \$º$ `oey p¼ñVmnmgyZ {_iy eH$Vmo. Ë`m_wio `m Y_m©Vrb
`oey p¼ñVmMo ñWmZ gd©loð> Ago Amho.
5) _Ü`ñWmbm ZH$ma
`m ì`dñWobm ZH$ma XoÊ`mgmR>r Xod Am{U _mZd `m_Yrb _Ü`ñW Agbobm Y_©Jwê$ `mbm _mQ>uZ
bwWa qH$J `mZo ZH$ma {Xbm.Ë`mZo àJQ>nUo Ago Omhra Ho$bo H$s, AmamYZm H$aUo åhUOo gainUo
Xodmer g§dmX gmYZo Ago Amho. AmamYZm H$aUmè`m H$moUË`mhr ì`º$sbm Xod Vm~S>Vmo~ j_m d X`m
XoVmo. _mQ>uZ bwWa qH$J `mZo Ago Omhra Ho$bo H$s, ~m{áñ_m Ho$boë`m H$moUË`mhr p¼üZ ì`º$sH$So> nmon
,{~en d Y_©Jwê$ `mH$So> AgUmar VmH$X AgVo. Ë`m_YyZ EH$ Jmoï> Ë`mZo {gÕ Ho$br Vr åhUOo
ì`{º$JV nmVirda H$moUVmhr ì`º$s hm Y_©Jwê$ AgVmo. d Vmo Xodmer H$moUË`mhr _Ü`ñWm{edm`
gainUo g§dmX gmYy eH$Vmo.
6) H$mhr Ym{_©H$ {dYrbm {damoY
amo_Z H°Wmo{bH$ n§WmZo p¼MZ Y_m©_Ü`o EHy$U gmV {dYrbm _mÝ`Vm {Xbr hmoVr. Ë`mbm
gwYmaUmdmÚm§Zr {damoY H$ê$Z Ë`mVrb {dYrbmM _mÝ`Vm {Xbr. Ë`m§Zr nwañH¥$V Ho$bo XmoZ {dYr åhUOo
~m{áñ_m Am{U à^y^moOZ hmo`. _yi ~m`~b_Yrb `m XmoÝhr {dYrMm AW© MwH$sMm bmdbm AgyZ `m
{dYrMm A{YH$ma \$º$ amo_Z H°Wmo{bH$ Y_©Jwê$bm {Xbm Jobm ho MwH$sMo AgyZ ho {dYr H$aÊ`mMm
A{YH$ma gd©gm_mÝ` bmoH$m§Zm Amho Aer _m§S>Ur àmoQ>oñQ>§Q> n§WmZo Ho$br.
7) Y_m©V ~wÕràm_mÊ`dmXmbm AmYma
àmoQ>oñQ>§Q> MidiÀ`m _VmZwgma ewÕ Y_© hm ~w{Õàm_mÊ`dmXr Agbm nm{hOo Agm Ë`m§Mm AmJ«h
hmoVm.Á`m ~m~r ~wÕrà_mÊ`mbm nQ>V ZmhrV Ë`m ~m~tMm ñdrH$ma H$ê$ Z`o. Ago Pmë`mg Y_© hr ~m~
VÎdhrZ hmoÊ`mMr eŠ`Vm AgVo. à^y^moOZ, ñdH|${ÐVnUm qH$dm gmYy g§VmÀ`m nyOm AMm© ho EH$
àH$maMo T>m|J AgyZ Ë`m_wio AmËå`mbm em§Vr d gmd©H$m{bH$ OrdZ àmá hmoD$ eH$V Zmhr.
8) amï´>r` àmoQ>oñQ>§Q> MM©Mr ñWmnZm
4
p¼üZ Y_m©Mm à_wI åhUyZ nmonMo ñWmZ gdm}M hmoVo. `mMr gÎmm gd© amï´>mVrb MM©da A~m{YV
hmoVr. Ë`mÀ`m `m gdm}M ñWmZmbm àmoQ>oñQ>§Q> n§WmZo {damoY Ho$bm. Ë`mgmR>r {OWo àmoQ>oñQ>§Q> n§WmZo `e àmá
Ho$bo Amho Ë`m ^mJmV amï´>r` MM© {Z_m©U H$amdrV d Vo MM© ñd`§emfrV d amo_nmgyZ _wº$ AgmdrV Ago
{dMma _m§S>b.o `mgmR>r nmonbm gd© A{YH$mamnmgyZ ~mOybm H$amdo Aer _mJUr amOmH$So> _mQ>uZ bwWa
qH$JZo Ho$br hmoVr.
1.2.2 àmoQ>oñQ>§Q> MidiMr H$maUo
1) nmonMr ^«ï> H¥$Ë`o
nmon hm amo_Z H°Wmo{bH$ n§WmMm Y_©Jwê$ Agbm Var Ë`mZo p¼MZ Y_m©Vrb Or Y{_©H$ _yë`o hmoVr
Vr _mÌ ñdrH$mabr ZìhVr. CbQ>njr Ë`mZo ñdV… Img Ago amOH$s` h¸$ Cn^moJrV hmoVm. Ago Agbo
Var MM© `m VÎdmImbr _mÌ Ë`mbm gmd©{ÌH$ OrdZmV gÝ_mZmMo ñWmZ hmoVo. Ë`m_wio MM© hr EH$
ga§Om_Xmar ì`dñWm ~Zbr hmoVr. `mMm n[aUm_ åhUyZ nmonZo ñdV…Mr Ym{_©H$ O~m~Xmar gmoS>br
hmoVr. nmon Am{U Ë`mMo Ym{_©H$ gmWrXma M¡Z-{dbmgr OrdZ OJV hmoVo.{edm` Xod Am{U gm_mÝ`
bmoH$ `mVrb AmnU EH$ _Ü`ñW Agë`mMo gm§JyZ ñdJm©Mr Xmao hr Amnë`m _m\©$V bmoH$m§Zm {_iV
Agë`mMohr nmon Xe©dy bmJbm. `m Ë`mÀ`m ^«ï> H¥$Ë`mMm H$mhr {dÛmZm§Zr nXm©\$me Ho$bm. nmon
AboŠPm§S>a ghmdm, Ow{b`g Xþgam d {bAmo Xhmdm ho nmon 15ì`m 16 ì`m eVH$mV Pmbo. Ë`m§Zr
Ho$boë`m `m ^«ï> H¥$Ë`m§Zr MM© hm Y{_©H$ g§ñWm§Zr bmoH$m§Mm {dœmg J_mdbm `m gd© ^y{_Ho$VyZ `m
MidirMm CJ_ Pmbm.
2) Y_© Am{U amOH$maU
_Ü``wJmVrb H$mimV Y_© g§ñWoZo Amnbo H$m`© ~mOybm R>odyZ amOH$maUmV ^mJ KoÊ`mg gwédmV
Ho$br. ho nmonMo dV©Z åhUOo MM© `m H$m`m©er {dg§JV Ago dV©Z hmoV.o nmonZo amOH$s` ^y{_H$m
ñdrH$maÊ`mMo H$maU åhUOo gwédmVrÀ`m H$mimV Á`m amÁ`m§Zm nmonMr amOo Ago Zmd hmoVo Ë`mMr
O~m~Xmar Y_© g§ñWoH$So> Ambr.Z§Va n{dÌ amo_Z gm_«mÁ`mMm amOH$s` dmagm Y_© g§ñWoH$So> Ambm.
Ë`m_wio amÁ`-amÁ`m _Yrb V§Q>o {_Q>{dÊ`mV nmon ^mJ Kody bmJbm. amOH$maUmVrb `m gh^mJm_wio
nmonbm AZoH$ AS>MUrZm Vm|S> Úmdo bmJbo. 13 ì`m eVH$mV nmon ~m°{Z\o$g AmR>dm `mÀ`m H$mimV
B§½b§S> d \«$mÝg_Yrb amOH$s` gÎmm§Zr MM©À`m _mb_Îmoda H$a AmH$maÊ`mMm àý H$mT>bm. Voìhm nmonZo
Ë`mbm {damoY Ho$bm. nmonZo KmofUm nÌmÛmao Omhra Ho$bo H$s, H$moUVrhr amOgÎmm Y{_©H$ g§ñWoÀ`m
_mb_Îmoda H$a AmH$mê$ eH$V Zmhr. d Agm H$a AmH$maë`mg Ë`mbm Y_© ~{hîH¥$V Ho$bo OmB©b. `m
g§Kfm©V eodQ>r nmonZo eaUmJVr nËH$abr.
3) _Ü`_ dJm©Mm nmR>t~m
VËH$mbrZ _Ü`_ dJm©Zo amOH$s` ì`dñWobm nmR>r~m {Xbm. `mMo H$maU gai Ago hmoVo H$s, Y_©
g§ñWm hr ^«ï> Pmë`mZo {H$dm {VMo ~XbVo ñdê$n ho Ym_uH$ H¥$Vrbm Yê$Z ZìhVo. 14 ì`m eVH$mV
5
nmonÀ`m gÎmobm AmUIr EH$ hmXam \«$mÝg _Yrb KQ>ZoZo ~gbm. \«$| Mm§Zr Y_© g§ñWoMo _w»` ñWmZ amo_ ho
gmoSy>Z A°ìhrZm°Z `oWo à{Vð>mnZm Ho$br. B.g.1305 Vo 1378 `m H$mimV A°ìhrZm°Z `oWrb nmonÀ`m
d¡^dmV H$_VaVm nS>br Zmhr. Ë`m_wio nmonda \«$o M d Ë`m§Mr à^mdi `mMo dM©ñd {Z_m©U Pmbo. `m
H$mimV B§½b§S>Zo nmonbm n¡gm H$m nwadmdm Ago \«$| M {damoYr bmoH$ ~moby bmJbo. VgoM \«|$M nmonMo dM©ñd
BVa amÁ`m§Zr H$m _mÝ` H$amdm Agmhr àý {Z_m©U Pmë`mda nmonÀ`m gÎmobm `wamon_Ü`o _`m©Xm KmbÊ`mV
Amë`m. `m amOH$s` YmoaUmbm Zì`m _Ü`_ dJm©Mm nmR>r~m {_imbm.
4) à~moYZ Midi
_Ü``wJmVrb `wamonbm AmYw{ZH$ VmpËdH$ nm`m XoUmam H$mbI§S> åhUOo à~moYZmMm H$mbI§S>
hmo`. `m à~moYmMr gwédmV BQ>br XoemVrb CÎmaoH$S>rb âbmoa|g ho eha hmo`. 13 ì`m d 14 ì`m
eVH$mV gm{hË`, H$bm,dmS>:_`, g§JrV, _wÐU H$bm, a§J^y_r,ZmQ>Ho$ `m A{^OmV H$bm Zmdmê$nmbm
Amë`m. VgoM `mH$mimV Zd emór` Ñ{ï>H$moZm_Ü`o ^yJmob,IJmob,J{UV,d¡ÚH$,nXmW© {dkmZ `m
emómV hr AmKmS>r KoVbr hmoVr.`mMm n[aUm_ `wamonmVrb Xoem§da Pmbm. CXmhaUmW© \«$mÝgÀ`m
n{hë`m \«$mpÝgg `m amOmZo BQ>brVrb Zì`{dÚm àMmaH$m§Zm Amnë`m XoemV nmMmaU H$ê$Z \«$| M
bmoH$m§Zm `m H$mimMr AmoiI H$ê$Z {Xbr. Ë`mMo AZwH$aU BVa XoemVhr hmoD$ bmJbo. B§½b§S>, ñnoZ,
nmob§S>, So>Ý_mH©$ `oWrb gÎmm{Yem§Zr ho AZwH$aU Ho$bo. `mMmhr EH$ n[aUm_ `wamonmVrb bmoH$m§À`m
{dMmagaUrda Pmbm hmoVm.
5) d¡Mm[aH$ kmZmMm CJ_
à~moYZ MidirMm EH$ _moR>m n[aUm_ g_mOmda Pmbm hmoVm Vr åhUOo Mm¡H$er H$aÊ`mMr àd¥Îmr
g_mOmV {Z_m©U Pmbr. Ym_uH$ kmZ Am{U Y_©Jwê$§Mr dV©Zo `mda MMm© hmoD$ bmJbr. ~m`~bÀ`m
VËdmZo Y_© g§ñWm H$m`© H$arV Zgë`mMo g_mOmÀ`m {ZXe©Zmg Ambo. à~moYZmÀ`m H$mimV AZoH$ boIZ
H$Ë`mªZr Amnbr ^y{_H$m `mo½` ~Omdbr. B.g. 1330 Vo 1384 `m H$mimV Om°Z dm`Šbr\$,
B.g.1466 Vo 1536 `m H$mimV Ba°ñ_g, 1369 Vo 1415 `m H$mimV Om°Z hg `m§Zr VËH$mbrZ
Y_©ì`dñWoda H$R>moa Q>rH$m H$aUmao {bImU Ho$bo. Ë`m_wio d¡Mm[aH$ kmZmMr MMm© hmoD$ bmJbr. `mo½`
Am{U A`mo½` `mVrb ^oX H$gm H$amdm ho g_mOmÀ`m {ZXe©Zmg Ambo Ë`mVyZ g_mOmMr _mZ{gH$Vm
Mm¡H$g ~Zbr.
6) Y_© g§ñWoVrb ^«ï>mMma
Y_© gwYmaUm hr Midi gwé hmoÊ`mMo AmUIr EH$ H$maU åhUOo Y_© g§ñWoVrb ^«ï>mMma hmo`.
B.g.1492 Vo 1506 `m H$mimVrb nmon AboŠPm§S>a ghmdm hm Z¡{VH$ Ñï²>`m ^«ï> ~Zbm hmoVm. B. g.
1513 Vo 1521 `m H$mimVrb nmon Xhmdm bwB© `m AZoH$ bmoH$m§H$Sy>Z O~aXñVrZo g|Q> nrQ>aÀ`m
_§{XamgmR>r n¡gm Jmoim Ho$bm. Y_© g§ñWoV AZoH$ A{YH$manXo {Z_m©U H$ê$Z Ë`m nXm§Mr {dH«$s Ho$br. n¡gm
{_i{dÊ`mgmR>r Ë`mZo MM©H$So> AgUmao Xm{JZo d `oeyÀ`m Xhm {eî`m§Mo nwVio JhmU R>odbo.^«ï>mMma hm
6
nmon nmgyZ Vo MM©À`m H${Zð> A{YH$mè`m§n`ªV dmT>bm hmoVm. VËH$mbrZ gaXma dJm©gmaIo M¡Z-{dbmgr
OrdZ ho bmoH$ OJV hmoVo. MM©bm n¡gm hm VËH$mbrZ _Ü`_ dJm©H$Sy>Z nwa{dbm OmV hmoVm. ho {MÌ
_Ü`_ dJm©À`m bjmV Ambo d Ë`m§Zr `m H¥$Ë`mbm {damoY Ho$bm. d¡Mm[aH$ àJVr_wio AZoH$ éT>r, na§nam
d g§Ho$V Zï> hmoV hmoV.o Va éT>r d na§nam `mda Y_© g§ñWoMo ApñVËd Adb§~yZ hmoVo. `m gdm©bm EH$
àH$maMo AmìhmZ {_iV Job.o Ë`m_wio Y{_©H$ gwYmaUm Midirbm ~i {_imbo.
1.2.3 Y_© gwYmaUmdmXrMidirMr nmœ©^y_r
Y_©gwYmaUm hmoÊ`mgmR>r `wamon_Ü`o _hËdmMr nmœ©^w_r H$mhr {dMmad§VmZr {Z_m©U Ho$br. Ë`m_Ü`o
B.g. 1455 Vo 1522 `m H$mimVrb éMbrZ d 1466 Vo 1533 `m H$mimVrb Ba°ñ_g `m§Zr _m§S>bobo
{dMma _hËdmMo R>abo. éMbrZ hm ^mfm n§{S>V hmoVm. Ë`mZo VËH$mbrZ Y_© n§{S>Vm§Zr ~m`~bÀ`m
ñnï>rH$aUmVrb ^mfmemó {df`H$ Xmof XmI{dbo. Ba°ñ_g hm JmT>m {dÛmZ d _mZdVmdmXr hmoVm. Ë`mZo
Y_m}nXoeH$ `m§À`m gwIdmXr, bmo^r d Agä` d¥Îmrda H$R>moa Q>rH$m Ho$br. Y_m©Vrb X§VH$Wm d
A§YlÜXm `mdahr Q>rH$m Ho$br. `m àH$mamZo Y_© hm _brZ hmoVmo Ago Ë`mMo _V hmoVo. gU, g^ma§^
Am{U CËgd `mnojm Ë`mZo _mZdmÀ`m A§VamËå`mbm hmH$ {Xbr.Q>moH$mMm g§Kf© H$aÊ`mnojm àý
gmoS>{dÊ`mH$So> Ë`mMm H$b hmoVm. Ë`m_wio A{VaoH$snUm Q>mibm nm{hOo Ago Ë`mMo _V hmoVo. VgoM Ë`mMo
{bImU ho H$moUmMrhr ^rS> amIUmao ZìhVo. eodQ>À`m H$mimV Ë`mZo _mQ>uZ bwWa qH$J `mÀ`mdahr Q>rH$m
Ho$br hmoVr. _mQ>uZ bwWa qH$JÀ`m A{VaoH$s ^y{_Ho$_wio `wamon_Ü`o amOH$s` d Y{_©H$ AamOH$ _mOÊ`mM
g§^d Agë`mMo Ë`mMo _V hmoVo.
B§½b§S>_Yrb Om°Z dm`ëH$s\$ `mZo nmonÀ`m A{Z`§{ÌV gÎmo{damoYmV Midi Ho$br. `mZo ~m`~bMo
B§J«Or ^mfoV ^mfm§Va Ho$bo. Ë`mÀ`m `m H¥$Ë`mZo Ë`mbm AmŠg\$S©> {dÚmnrR>mV ^mfU XoÊ`mg ~§Xr
KmVbr. Ë`mÀ`m _¥Ë`yZ§Va Ë`mMo ed CH$ê$Z C{H$aS>çmda Q>mH$Ê`mV Ambo. Va âbmoaoÝg _Yrb
g°ìhmamobmoZm `mbm Ë`mÀ`m {dMmañdmV§Í`mÀ`m {damoY H$aVmZm Ë`mbm {Od§V OmiÊ`mV Ambo.
Om°Z hg hm X{jU ~mohr{_`m `m àm§VmVrb EH$ Ym_uH$ gwYmaUmdmXr {dMmad§V hmoVm.B.g.
1401 _Ü`o Vmo Ym_uH$ {ejUmMm àmÜ`mnH$ åhUyZ noé½do {dÚmnrR>mV XmIb Pmbm hmoVm. Z§Va Vmo
VËdkmZ `m emIoMm A{Yð>mVm Pmbm. Ë`mÀ`mda H$m_mMm A{YH$M ^ma åhUyZ ~oWboho_ `oWrb
MM©_Ü`o àMmaH$ åhUyZ H$m_ XoÊ`mV Ambo.`mZo ~m`~bÀ`m {eH$dUrH$So> bj XoUo Amdí`H$
Agë`mMo à{VnmXZ Ho$bo hmoV.o Om°Z hg `mZo H$mhr ~w{ÕdmXr bmoH$m§g_moa ì`m»`mZ XoVmZm MM©_Yrb
Y_©Jwê$ d Ë`m§À`m {dMmamda Q>rH$m Ho$br. hgÀ`m _Vo à^y^moOZ KoÊ`mMm gdm©Zm A{YH$ma AgyZ
g_mOmbm Ë`mnmgyZ d§{MV R>odUo hr nÕV MwH$sMr Amho. nmonbm Ago AmpË_H$ d amï´>r` emofUmMo
A{YH$ma Zmhr. Ë`mÀ`m `m ~§S>Imoa {dMmam_wio Ë`mbm B.g.1411 _Ü`o nmonZo Ë`mbm Y_©~{hîH¥$V
Ho$bo. H$mhr H$mimZ§Va Vmo {H$„²`mV XS>bm d VoWoM Ë`mZo {X.EŠbr{g`m hm J«§W {b{hbm. Vmo Ooìhm
àJQ> Pmbm Ë`mdoir Ë`mÀ`m eÌy§Zr Ë`mbm Vwé§JmV Q>mHy$Z Ë`mMr _Vo gmoSy>Z MM©Mr nwamU_VdmXr _Vo
ñdrH$maÊ`mg Ë`mÀ`mda X~md Q>mH$bm nU Ë`mbm Ë`mZo XmX {Xbr Zmhr. eodQ>r Ë`mbm OmiyZ
7
_maÊ`mMr {ejm {Xbr. Ë`mÀ`m _¥Ë`yZ§Va Ë`mÀ`m {dMmamMm EH$ JQ> ApñVËdmV Ambm. Á`mbm AmnU
hgdmXr Ago åhUy eH$Vmo. Ë`m JQ>mZo n{dÌ amo_Z gÎmmYre JQ>m{déÕ qhgH$ {ZXe©Zo Ho$br. Ë`mVyZ
B.g. 1419 Vo 1424 `m H$mimV `wÕo Pmbr. eodQ>r hgdmXr JQ>, ~moho{_`mMm amOm Am{U n{dÌ
amo_Z gÎmmYre `m§À`mV em§VVm Vh hmoD$Z ho `wÕ g§nbo. nU hgMo {dMma _mÌ A~m{YV am{hbo.
_mQ>uZ ë`wWa qH$J `mMm g_H$mbrZ EH$ gwYmaH$ åhUOo `wbarM ÂdrbtJ hm hmo`. (1484 Vo
1530) `wbarMMm OÝ_ pñdPbªS> _Yrb EH$m lr_§V KamÊ`mV Pmbm hmoVm. B.g.1502 _Ü`o
PwarM_Yrb EH$ N>moQ>çm ^mJmV Y_m}nXoeH$ Pmbm. Ë`mZo ñnï>nUo Y_© Am{U _mZdr dmJUyH$ `m~m~V
Amnbr ^y{_H$m ñnï> Ho$br. Ë`mZo CKS>nUo EH$ ^y{_H$m _m§S>br Vr åhUOo Y_m}nXoeH$ `m§Zr
~m`~bÀ`m VËdmMo H$R>moa nmbZ Ho$bo nm{hOo. nmonZo PwarM `oWo g°_gZ `mbm Cn^moJmÀ`m dñVy {dH«$s
H$aÊ`mgmR>r nmR>{dbo nU PwarM_Ü`o nmonÀ`m `m H¥$Vrbm Vrd« {damoY Pmbm. Ë`mZ§Va Ë`mZo nmonÀ`m
{damoYmV ^y{_H$m KoVbr. Y_m}nXoeH$mMo ~«åhM`© Am{U Cndmg `mbm Ë`mZo {damoY Ho$bm. {~en
_§S>imZo `wbarMÀ`m ^y{_Ho$bm {damoY Ho$bm nU PwarM `oWrb OZVoZo _mÌ `wbarMÀ`m _Vmg nmR>t~m
{Xbm. B.g. 1523 _Ü`o `wbarMbm dmirV Q>mH$Ê`mMr {ejm nmonZo {Xbr. nU PwarMZo AmnU MM©er
g§~§Y VmoS>V Agë`mMo Omhra Ho$bo. eodQ>r PwarM _Yrb nmM N>moQ>çm {d^mJm§Zr `wbarM {damoYmV `wÕ
nwH$mabo.Ë`m_Ü`o `wbarM hm B.g. 1531 _Ü`o _mabm Jobm. eodQ>r Vh hmoD$Z N>moQ>çm {d^mJUr
Amnë`m _VmZwgma Y_© nmiÊ`mMr _w^m XoÊ`mV Ambr.
1.2.4 _mQ>uZ bwWa qH$JMo H$m`© (1483 Vo 1543)
O_©Zr_Yrb Y_©gwYmaUm MidirMm àUoVm d àmoQ>oñQ>§Q> OÝ_n§WmMm g§ñWmnH$ åhUyZ _mQ>uZ bwWa
qH$Jbm AmoiIbo OmVo. Ebrñ~Z_Ü`o 10 Zmoìho~a 1483_Ü`o Ë`mMm Pmbm. {ejU Ea\$S©>
{dÚmnrR>mV Pmbo. àma§^rÀ`m H$mimV Vmo B.g. 1508 _Ü`o Y_©àMmaH$ Pmbm. Y_©àMmamÀ`m {Z{_ÎmmZo
Vmo amo_ `oWo Zmoìho~a 1510 _Ü`o Jobo Ë`mdoir VoWrb Y_m}nXoeH$m§Mo M¡Z {dbmgr OrdZ nmhÿZ OmoamMm
Y¸$m ~gbm. B.g.1512 _Ü`o Ë`mZo {dQ>oZ~J© {dÚmnrR>mVyZ Y_©emómMr nXdr KoVbr. Ë`mM
{dÚmnrR>mV Ë`mZo Y_©emómMm àmÜ`mnH$ åhUyZ Amnë`m H$m`m©bm gwédmV Ho$br. Ë`mZ§Va MM©_Yrb
dmB©Q> àWm§À`m {damoYmV Amnbo H$m`© AJXr nÕVera gwé Ho$bo.
_mQ>uZ ë`wWa qH$JMo ZoV¥Ëd boIUr Am{U àJV d¡Mm[aH$Vm `mda AmYmabobo hmoVo. Ë`mZo EHy$U
VrZ J«§W {b{hbo. Ë`mVrb n{hbm J«§W hm gd©gm_mÝ` bmoH$m§Zm CÔoeyZ hmoVm. Ë`m_Ü`o gd©gm_mÝ`
bmoH$m§Zr nwT>mH$ma KodyZ Ym_uH$ g§ñWm_Ü`o gwYmaUm Ho$br nm{hOo ho VËd gm§JUmam hmoVm. Ë`mMm Xþgam
J«§W ë`mVrZ ^mfoV AgyZ Vmo Y{_©H$ VËddoVo `m§Zm CÔoeyZ {b{hbm hmoVm.Va {Vgam J«W§ hm nmonbm
CÔoeyZ {b{hboë`m nÌ énmZr hmoVm. Vmo J«W§ åhUOo p¼üZ bmoH$m§Mo Y_©ñdmV§Í` ho VËd gm§JUmam hmoVm.
p¼üZ Y_m©Vrb A{Zï> àWm Á`m nmonZo gwé Ho$ë`m hmoË`m Ë`mda Ë`mZo H$R>moa Q>rH$m Ho$br. _Zwî` Am{U
Xod `m_Ü`o XbmbmMr AmdeH$Vm Zmhr. amo_ ho AZmMmamMo _yi Amho. nmon hm p¼ñVmMm eÌy Amho.
Y_©Jwê$§Zr ~«åhMmar amhÊ`mMo T>m|J H$ê$ Z`o.
8
_mQ>uZ bwWa qH$JZoB.g. 1517 gmbr nmn _wº$sÀ`m XmIë`m~m~VMo åhUUo à{gÕ Ho$bo. d
Ë`mMr EH$ àV {dQ>oZ~J© `oWrb MMm© Xmamda bmdbr. Ë`mbm gwédmVrÀ`m H$mimV H$moUr XmX {Xbr
Zmhr åhUyZ Ë`mZo ho {bImU O_©Z ^mfoV {bhÿZ à{gÕ Ho$bo. Ë`mdoir _mÌ O_©Z _Ü`o Ii~i CS>mbr.
Y_© g§ñWoZo `m Amamonmbm CÎma XoÊ`mgmR>r EH$ZmdmÀ`m EH$ {dÛmZ n§{S>Vmbm nmR>{dbo. `m XmoKm§Mm
dmX{ddmX OmhraarË`m bm`nqPJ `oWo Pmbm. Ë`mdoir ë`wWabm ñdV…À`m Anwè`m kmZmMr OmUrd
Pmbr. Ë`mZo XmoZ df} Y_©g§ñWoÀ`m B{VhmgmMm d VËdkmZmÀ`m Aä`mg H$ê$Z nwÝhm nmonÀ`m gÎmobm
AmìhmZ {Xbo.
_mQ>uZ bwWa qH$JZo Amnë`m H$m`m©Mr gwédmV H$aVmZm VËH$mbrZ nmon {bAmo Xhmdm `mbm àW_
{damoY Ho$bm. Ë`m nmonZo Om°Z Q>oQ>Pmb `mbm MM©Mr _mb_Îmm {dH$Ê`mgmR>r O_©Zr `m XoemV nmR>{dbo.
H$maU Ë`mbm amo__Yrb g|Q> nrQ>a `mÀ`m _§{XamMo ZyVZrH$aU H$aÊ`mgmR>r n¡gm Amdí`H$ hmoVm. _mQ>uZ
bwWa qH$JZo `mbm {damoY Ho$bm._mQ>uZ ë`wWa qH$JZo n§À`mZd àým§Mr EH$ `mXr MM©À`m Xmamda
bmdbr.Ë`m~Ôb _mQ>uZ ë`wWa qH$Jbm nmonZo B.g.1521 _Ü`o Y_©~{hîH¥$VVoMr {ejm {Xbr. Ë`m
{ejoMo \$_m©Z Ë`mZo OmhranUo bmoH$m§g_moa OmiyZ Q>mH$bo.
nmonZo Mmëg© nmMdm `m amOmbm _mQ>uZ bwWa qH$Jbm MM©À`m {damoYmVrb {bImUm~Ôb {ejm
H$aÊ`mMo AmdmhZ Ho$bo. na§Vw `m amOmZo_mQ>uZ bwWa qH$Jbm nmR>r~m {Xbm. B.g.1521 _Ü`o _w»`
amOH$s` g^oZo _m{Q©>Zbm Xmofr R>a{dbo nU {ejm hmoÊ`mÀ`m AJmoXaM Ë`mÀ`m {_Ìm§Zr Ë`mbm
{dQ>oZ~J©À`m {H$„²`mV hb{dbo.
_mQ>uZ bwWa qH$JZo ~m`~b_Yrb ZdrZ H$ama `m ^mJmMo J«rH$ ^mfoVyZ O_©Z ^mfoV ^mfm§Va Ho$bo
hmoVo. B.g.1529 _Ü`o Ë`mZo bmoH${à` ñ_m°b H°Wogr_honwñVH$ {b{hbo. Am{U Aem àH$mao Ë`mÀ`m
_¥Ë`yn`ªV åhUOo B.g.1529 n`ªV Vmo hm MidirMo ZoV¥Ëd H$arV am{hbm.ë`wWaMm C„oI àmoQ>oñQ>§Q>
n§{W`m§Mm nmon Agmhr Ho$bm Jobm. Ë`m§Zr Amnbr VËdkmZ _m§S>Ur H$aVmZm àm_w»`mZo {dœmg, X`m
Am{U ~m`~b ho A§{V_ Amho, `m VrZ VËdm§Mm C„oI Ho$bm hmoVm. Ë`m_Ü`o EH$ VËd AmUIr
gm§JÊ`mV Ambo Vo åhUOo `oey p¼ñV hm gd©loð> Agë`mMm C„oI Ho$bm hmoVm.
O_©Z_Yrb amOo ho _mQ>uZbm nmR>t~m XoÊ`mMo H$maU åhUOo Ë`m§Zm `mXdr `wÕ hdo hmoVo d gaXmam§Zm
Ym_uH$ g§ñWm§Mr ~§YZo PwJmê$Z Úm`Mr hmoVr.`mMdoir Am{W©H$ {nidUwH$sÀ`m {damoYmV eoVH$è`m§Zr
gaXma dJm©{damoYmV CR>md Ho$bm _mQ>uZ ë`wWa qH$J hm Oar àmJ{VH$ {dMmamMm Agbm Var Ë`mZ B.g.
1525 _Ü`o eoVH$è`m§Zr Ho$boë`m CR>mdmV amOm d gaXma bmoH$m§Mm nj KoVbm. Ë`mZo eoVH$è`m§Mm
Zm`ZmQ> H$am Agm g„m {Xbm. Ë`m_Ü`o EH$ bmI eoVH$è`m§Mm ~ir Jobm.
B.g. 1526 _Ü`o _w»` amOH$s` g^m ~mobmdÊ`mV Ambr. Ë`mdoir O_©Z g§ñWm{ZH$m§Zr hm
Ym{_©H$ àý MM}bm KoVbm. Ë`mdoir `m g^oZo ñdV…Mm Y_© ñdrH$maÊ`mMr nadmZJr {Xbr. B.g.1529
_Ü`o Mmëg© nmMdm `mZo Vr ZmH$mabr. Ë`m_wio `m§Zm àmoQ>oñQ>§Q> `m ZmdmZo AmoiIbo Omdy bmJbo.hm àH$ma
9
Am°Šg~J© `oWrb bhmZ ^mJmV hmoVm.
ñdrH$maÊ`mMr nadmZJr {Xbr
B.g.1555 _Ü`o amOmZo g§ñWm{ZH$m§Zm Ë`m§Mm n§W
1.2.5 àmoQ>oñQ>§Q> Y_©gwYmaUm MidirMo n[aUm_
`wamonmVrb Xoem§da nS>bobo à^md
O_©Z_Yrb Ym{_©H$ gwYmaUmdmXr MidirMm à^md gd© `wamon I§S>mda nS>bm. Ë`m_wio gm_m{OH$
d Ym{_©H$ OrdZ_yë`o ~XbÊ`mg àma§^ Pmbm.amÁ`ì`dñWm d Y_©ì`dñWm `mV _wb^yV ~Xb KS>bo.
nmon Am{U MM© `mH$So> nmhÊ`mMm bmoH$m§Zm Zdm Ñï>rH$moZ àmá Pmbm. `wamonmVrb à_wI Xoe åhUOo
B§½b§S>, pñdPbªS> O_©Zr,\«$mÝg `m XoemV H$mhr Y_©{df`H$ Midir Pmë`m.
1) \«$mÝg
\«$mÝg_Yrb àmoQ>oñQ>§Q> EH$ _hËdmMm {dMmad§V åhUyZ Om°Z H°bìhrZ (1509 Vo 1564) `mMm
C„oI H$amdm bmJVmo. Ë`mZo _mZdVm Am{U {dYr `mMo {ejU n°arg `oWrb {dÚmnrR>mV KoVbo hmoVo.
1532 _Ü`o {dYr emIoVyZ nrEM.S>r. nXdr g§nmXZ Ho$br hmoVr. Ë`mMr _w»` {eH$dU åhUOo ~m`~b
ho A§{V_ AgyZ {dœmg Am{U nmn {d_moMZ ho ~m`~b_wio {_iy eH$Vo. Ë`mZo XodmMr eº$s d Iao kmZ
`m VËdmMm ñdrH$ma Ho$bm hmoVm. Ë`mZo Y{_©H$ VËdm~m~V A{YH$ {ddoMZ H$aUmam {X. BpÝñQ>Q>çyQ> Am°\$
p¼üZ [abrOZ hm J«W§ {b{hbm. Vmo {O{Zìhm `oWrb MM©Mm à_wI Pmbm. Ë`mZo MMm© Ûmam {ejU
àgmamgmR>r AZoH$ emim ñWmnZ Ho$ë`m. VgoM {O{Zìhm `oWrb {dÚmnrR>mMr ñWmnZm Ho$br. `m VËdmMm
ñdrH$ma `wamonmVrb AZoH$ bmoH$m§Zr Ho$bm. Ë`m_wio `m n§Wmg H°bìhrZrP_ Ago åhUVmV. Om°Z H°bìhrZ
`mZo ~m`~bMm Aä`mg, Ë`mVrb dMZmà_mUo dV©Z,Am{U lÕoZo _wº$s `m _hËdmÀ`m VËdmMm àMma
Ho$bm. H°bìhrZrP_ n§{W`m§Zm CËgd- g_ma§^ Am{U Ioi-ZmM `mMo dmdSo> hmoVo. Z¡{VH$ Ñï²>`m Vo bmoH$
AË`§V H$_©R> _VmMo hmoVo. Ë`m§À`m _VmMm hm°b§S>, ~opëO`_, nmob§S>,h§Joar `m XoemV à^md hmoVm.
2) pñdPbªS> _Yrb Midi
_mQ>uZ ë`wWa qH$J `m§À`m MidirMm EH$ n[aUm_ åhUyZ pñdPbªS>hr `m MidirMo nS>gmX
nS>bo hmoV.o pÂdJbr `mMm H$mbI§S> B.g.1483 Vo 1531 Agm hmoVm. Ë`mZo Y_©g§ñWobm Ho$bobm
{damoY Oar amOH$s` Agbm Var Y_©àMmaH$m§Mo ~«÷M`©, Ym_uH$ {d^yVtMo Mmby Agbobo nwOZ `m
A{Zï> àWm§Zm {damoY Ho$bm. Ë`mZo `mgmR>r EH$ àMmamMr gwédmV Ho$br Ë`m_wio Ë`mbm {damoYhr Pmbm.
Ë`mV Pmboë`m `mXdr `wÕmV Vmo B.g. 1531 _Ü`o _mabm Jobm.
3) B§½b§S>darb n[aUm_
Y_©gwYmaUm Midi H$mbI§S>mV Oo {d{dY n§W {Z_m©U Pmbo Ë`mVrb B§½b§S>_Ü`o `m n§WmMm CX`
Pmbm. hm n§W ë`wWa qH$dm H°bìhrZ `m§À`mnojm gZmVZr hmoVm Ë`mOà_mUo Vmo H$S>dm amï´>dmXr hmoVm.
10
àma§^rÀ`m H$mimV hm n§W amo_Mo dM©ñd _mÝ` H$arV Agbm Var gmoimì`m eVH$mnmgyZ hm n§WmZo ho
dM©ñd PQ>H$y Z _wº$Vm {_idbr hmoVr.
B§½b§S>_Ü`o B.g. 1485 _Ü`o Q>çwS>a KamUo gÎmoda Ambo Am{U amï´>dmXr ^mdZobm A{YH$ MmbZm
{_imbr. B§½b§S>_Yrb amOKamÊ`mMm Y_©g§ñWoer g§Kf© Vgm gmVì`m hoZ«rÀ`m H$mimnmgyZ gwédmV
Pmbr hmoVr. Ë`mZo hm bT>çmV bmoH$m§Mm nmR>t~m {_idbm hmoVm. nU AmR>ì`m hoZ«rÀ`m H$mimV _mÌ
A{YH$ g§Kf© Pmë`mMo {XgVo. hm g§Kf© AmR>ì`m hoZ«rÀ`m {ddmhg§~§YmVyZ Pmbm hmoVm. Ë`mÀ`m
KQ>ñ\$moQ>mbm Y_©g§ñWoZo {damoY H$ê$Z amUrMr ~mOy CMbbr. Ë`mdoir AmR>ì`m hoZ«rZo Y_©g§ñWm
{damoYH$m§Mm nmR>t~m {_i{dbm d eh {Xbm. `m g§Kfm©V B§½b§S>À`m nmb©_|Q>Mr ^y{_H$m _hËdmMr R>abr.
Ë`m§Zr nmonbm XoÊ`mV `oUmar dm{f©H$ XoUJr ~§X Ho$br Am{U B§½b§S>_Ü`o Y_©àMmaH$ Zo_Ê`mMo A{YH$ma
AmR>ì`m hoZ«rbm {Xbo.
nmb©_|Q>Zo B.g. 1534 _Ü`o EH$ R>amd Ho$bm. Ë`m R>amdmZwgma B§½b§S>Mm amOm hm OJmVrb
B§½b§S>À`m MM©Mm à_wI Agob Ago Omhra Ho$bo. Y_©joÌmVrb `m amOmMo dM©ñd H$moUr ZmH$maë`mg
Ë`mbm XoeÐmohr g_OÊ`mV `oB©b Ago Omhra Ho$bo. Xþgam EH$ R>amd B.g. 1539 _Ü`o Ho$bm `m
R>amdmZwgma Ë`m§Zr amo_Z H°Wmo{bH$ Y_© gyÌmdê$Z B§½b§S>À`m MM©Mr ghm H$b_o V`ma Ho$brV. ghmì`m
ES>dS©>À`m H$mimV B§½b§S>Mo MM© ho àmoQ>oñQ>§Q> Pmbo. MM©_Ü`o åhUmd`mMr ñVmoÌo hr B§J«OrV ^mfm§V[aV
Ho$brV nU Ë`mVyZ amo_Z H°Wmo{bH$ n§WmMo AgUmao Y{_©H$ {dYrMm C„oI _mÌ JmiÊ`mV Ambm. B.g.
1553 _Ü`o gÎmoda Ambobr amUr _oar qH$dm Ë`mZ§Va gÎmoda Ambobr amUr E{bPm~oW `m§À`m
H$mimn`ªV A±½brH$Z n§W _O~yV ~Zbm hmoVm. amUr E{bPm~oW {hZo Va ñdV…bm gwàr_ JìhZ©a hm hþÔm
KoVbm. `mM H$mimV A±½brH$Z MM©Mr gyÌo 39 H$b_mV Ho$br. Ë`m_Ü`o Ym_uH$ gË`mgmR>r ~m`~bbm
à_mU _mZUo, amo_Z H°Wmo{bH$ n§WmMm Ë`mJ H$aUo d lÕoZo _wº$s `m VËdmda {dœmg R>odUo Aer H$b_o
`mV KmbÊ`mV Ambr.
4) ñnoZ_Yrb gmogm`Q>r Am°\$ OrPgMm CX`
àmoQ>oñQ>§Q> n§WmÀ`m {dMmam§Zm `wamonmVrb AZoH$ XoemV MmbZm {_iV AgVmZm `m Midirbm
Y{_©H$ AmìhmZ åhUyZ gmogm`Q>r Am°\$ OrPg `m g§KQ>ZmMr ñWmnZm Pmbr. hr ñWmnZ hmoÊ`m_mJMr
H$maUo åhUOo amo_Z H°Wmo{bH$ n§Wmbm Amnë`m ApñVËdmMr ^rVr dmQy> bmJbr. Ë`m_wio àmoQ>oñQ>§Q>
n§WmÀ`m {dMmam§Zm nm`~§X KmbÊ`mgmR>r `m g§ñWoMr ñWmnZ Pmbr.
B¾oer`g bmo`mbmo (B.g.1491 Vo 1556) hm `m g§ñWoMm g§WmnH$ hmoVm. Vmo ñnoZÀ`m bîH$amV
g¡{ZH$ hmoVm d `wÕmV Ë`mMo nm` Ë`mZo J_mdbo hmoVo. Ë`mZ§Va Ë`mZo amo_Z H°Wmo{bH$ MM©gmR>r H$m`©
H$aÊ`mMm {Zü` Ho$bm. B.g. 1534 _Ü`o Ë`mZo gmogm`Q>r Am°\$ OrPg `m g§ñWoMr ñWmnZm Ho$br d
Ë`mZo pñn[aÀ`wAb EŠgagmBO hm J«§W {b{hbm. Ë`mMo amo_Z H°Wmo{bH$ MM©Mo Jobobo d¡^d nwÝhm àmá
11
H$aUo ho `m g§ñWoMo _w»` C{Ôï> hmoVo. `m g§ñWoÀ`m g^mgXm§Zm OogwBQ> Ago åh§Q>bo OmV hmoVo. bmo`mbmoZo
WmoS>çm AdYrV Mm§Jbo Zmd H$_mdbo. `m g§ñWoZo OJmVrb AZoH$ ^mJmV emim Am{U H$m°boO
H$mT>brV. {_eZar H$m_mV Ë`m§Zr Mm§Jbr àJVr Ho$br.
Ë`mO~amo~a Vo nmon Am{U amo_Z H°Wmo{bH$ MM© `mÀ`m~amo~a EH${Zð> am{hboV. BQ>br_Yrb Q´>|Q>
ehamVrb `m g§ñWoÀ`m n[afXoZo MM©bm AZoH$ Cnm` gwM{dbo hmoV.o A{V PJ_JmQ>mV amhUmè`m
Y_©Jwê$Zm§ godonmgyZ H$mT>m d Ë`m§Zr ~«åhM`m©Mo nmbZ H$amdo Aer gº$s H$amdr, MM©À`m _mb_Îmm d
H$m`m©b`o `mMr {dH«$sMr àWm nyU©nUo ~§X H$amdrVgoM Y_©Jwê$§Zr Amnbo H$V©ì`mMo AË`§V {eñV~Õ
H$amdo, nmonÀ`m ZoV¥ËdmImbr Ym{_©H$ Ý`m`mb`o {Z_m©U H$amdrV Aer _mJUr Ho$br. MM©Zo H$mhr
Amjonmh© J«W§ mMr `mXr H$amdr d Vr dmMÊ`mg ~§Xr Kmbmdr. Y_©g_rjU g^oMr àWm nwÝhm gwé H$ê$Z
MM©À`m {damoYmVrb bmoH$m§Zm AË`§V H«$y a Aer {Od§V OmiÊ`mMr {ejm nwÝhm gwé H$amdr.
àmoQ>oñQ>§Q> VÎdkmZmÀ`m {damoYmV {Z_m©U Pmboë`m `m g§ñWobm Amnbr ^y{_H$m Am{U VËdo àgm[aV
H$aÊ`mV `e àmá Pmbo. X{jU O_©Zr, \«$m§g, nmob§S>, ñdrg _Yrb H$mhr ^mJ `m àXoemV amo_Z
H°Wmo{bH$ n§Wmda {dœmg {Z_m©U Pmbm.
5) Ym{_©H$ `wÕo Am{U N>idmX
`m MidirZo H$mhr gwYmaUm Ho$ë`m Agë`m Var p¼üZ Y_m©V _mÌ XmoZ JQ> {Z_m©U Pmbo.
Ë`mVrb EH$ àmoQ>oñQ>§Q> Va Xþgam amo_Z H°Wmo{bH$. `m XmoZ n§Wm_Ü`o nwÝhm dmX {Z_m©U hmoD$Z Ym_uH$ N>i
gwé Pmbo. VgoM `wamonmVrb H$mhr XoemV d O_©Zr `m_Ü`o `wÕo Pmbr.
6) _wº$ {dMmam§Zm MmbZm {_imbr.
àmoQ>oñQ>§Q> MidirZo ~m`~b dmMÊ`mgmR>r gdm©Zm àmoËgmhZ {Xbo. VgoM ~m`~bMm _{VVmW©
OmUyZ AÝd`mW©hr H$mT>Ê`mMr nadmZJr {Xbr. `mMm n[aUm_ Agm Pmbm H$s, g_mOmÀ`m _wº$
{dMmam§Zm MmbZm {_imbr. `m _wº$ {dMmam§Mr {Z{_©Vr hmoD$Z H$bm,gm{hË` d {dkmZ `m joÌmV _moR>r
àJVr Pmbr.
7) amï´>r` MM©Mr H$m_{Jar
amï´>r` MM©Zo bmoH$emhr Am{U amï´>dmX `m XmoZ KQ>H$m_Ü`o dmT> Pmbr. H$mhr amï´>mVrb MM©_Ü`o hr
Jmoï> AZwgabr Jobr Ë`m_wio nmonMr OmJm amï´>r` MM©Zo KoVbr.
8) Z¡{VH$dmXr VËdm§Mm ñdrH$ma
12
àmoQ>oñQ>§Q> d H°Wmo{bH$ `m XmoÝhr n§Wm§Zr MM©À`m gmpËdH$nUmda ^ma {Xbm. Ë`m_wio AË`§V
Z¡{VH$dmXr VËdm§Mm ñdrH$ma H$ê$Z gwYmaUm Ho$ë`m Joë`m. {deofV… H°Wmo{bH$ n§WmZo gm_m{OH$ ~m~VrV
Amnbr ^y{_H$m A{YH$ gwYm[aV Ho$br.
1.3 gmam§e
`wamonÀ`m B{VhmgmV à~moYZnyd© H$mbI§S> hm A§YH$ma `wJmMmH$mbI§S> hmoVm. à~moYZ MidirZo
_mZdmÀ`m OrdZmMr {Xem ~Xbbr Am{U EH$m ZdrZ `wJmMm àma§^ Pmbm._mQ>uZ ë`wWa qH$JMr ^y{_H$m
`wamonmVrb {dMmagaUr ~XbÊ`mg H$maUr^yV R>abr. à~moYZmÀ`m MidirZo bmoH$m§Mr Ñï>r ~Xbbr
Am{U Ë`mZ§Va H$mhr gwYmaH$m§Zr Y_© `m KQ>H$mVrb MwH$sÀ`m ~m~r bmoH$m§À`m ZOaog AmUyZ {Xë`m.
Ym_uH$ ~m~tMr g_rjm H$aUo Am{U Ë`m ~m~rda ~mobUo d {b{hUo hm Ajå` JwÝhm nmonZo R>adbr.
Ë`mgmR>r {Od§V OmiUo, Y_© ~{hîH¥$V H$aUo Aem {ejm {Xë`m OmV hmoË`m. Ë`m {ejm VËH$mbrZ
g_mOmV _mÝ`hr Ho$ë`m OmV Agë`mZo Ago YmS>g Y_©gÎmmhr H$aV hmoVr.
_mQ>uZ ë`wWa qH$J `m§Zr VËH$mbrZ Y_©gÎmo{damoYmV ~§S> Ho$bo Am{U àmoQ>oñQ>§Q> n§WmMr ñWmnZm
Ho$br. _mQ>uZ ë`wWa qH$J `m§Zr Ho$bobo gwYmaUmdmXr à`ËZ Ë`m§Zr _m§S>boë`m àmoQ>oñQ>§Q> n§WmÀ`m VËdmV
AmT>iVmV. hr Midi Á`m VËdmda AmYm[aV hmoVr Vr VËdo _hËdmMr hmoVr. hr Midi AZoH$
H$maUmVyZ KS>br Agbr Var Y_© g§ñWoZo gm_mÝ` bmoH$m§Zm ImoQ>r ñdßZo XmIdyZ Or bwQ> Ho$br hmoVr
Ë`mMr hr à{V{H«$`m hmoVr. `mMm n[aUm_ Ho$di O_©ZrVM Pmbm Ago Zmhr Va `wamon I§S>mVrb AZoH$
XoemV àmoQ>oñQ>§Q> Midi ngabr. `m§Zr _Ü`ñW ZmH$mabm Ë`mMo nS>gmX ^maVmV _hmË_m \w$bo hrM
_m§S>Ur H$arV hmoVo. AWm©V ë`wWa Am{U \w$bo ho g_H$mbrZ ZìhVo Varhr ho gmå` Agbobo {XgVo. `m
MidirZo p¼üZ Y_m©Vrb VËdm§Mo Iao ñdê$n àJQ> hmoD$Z amo_Z H°Wmo{bH$ d àmoQ>oñQ>§Q> ho XmoZ {^Þ
{dMma d Ë`mda AmYm[aV XmoZ n§W {Z_m©U Pmbo d Vo OJ^a ngabo.
1.4 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW©
àmoQ>oñQ>§Q> : hm eãX _wimV b°Q>rZ ^mfoVrb AgyZ Ë`mbm àmoQ>oñQ>§Q>ar Ago åh§Q>bo Amho. `mMm AW©
gmYmaU KmofUm Agm Amho. B§J«Or_Ü`o Ë`mMo énm§Va àmoQ>oñQ> Ago AgyZ Ë`mMm AW© {ZfoY H$aUo
Agm Amho.
nmon : amo_Z H°Wmo{bH$ n§WmMm Y_©Jwê$
~m{áñ_m : p¼üZ Y_m©Mo AZw`m`r hmoÊ`mgmR>r Ho$bm OmUmam Ym_uH$ {dYr
13
à^y^moOZ : `oey p¼ñVmZo A§{V_ g_`r Amnë`m ~mam {eî`mgh ^moOZ KoVbo hmoVo. Ë`mdoir
Ë`mZo {eî`m§Zm gm§{JVbo H$s, _mÂ`m ñ_aUmW© ho H$am. Ë`mZ§Va Ë`mbm dYñV§^mda pIibo d
Ë`mMm A§V Pmbm. p¼üZ bmoH$ Ë`m ñ_aUmW© _{hÝ`mÀ`m n{hë`m a{ddmar MM©_Ü`o nmdmMm
VwH$S>m d Ðmjmag KoVmV. Vo àVrH$mË_H$ Ñï²>`m nmd åhUOo `oeyMo eara d Ðmjmag åhUOo `oeyMo
aº$ Amho. ho KoVë`mZo nmnmnmgyZ _wº$s {_iVo Aer EH$ lÕm Amho. H$maU `oey hm Amnë`m
nmnmgmR>r dYñV§^mda Joë`mMm {dœmg p¼üZ bmoH$m§Zm Amho. Ë`m_wio `m {dYrbm à^y^moOZ
åhUVmV.
à~moYZ Midi : 13 ì`m d 14 ì`m eVH$mV gm{hË`, H$bm,dmS>:_`, g§JrV, _wÐU H$bm,
a§J^y_r,ZmQ>Ho$ `m A{^OmV H$bm, ^yJmob,IJmob,J{UV,d¡ÚH$,nXmW© {dkmZ `m emómV Zdo
emoY bmJbo. `m MidirMr gwédmV BQ>br XoemVrb CÎmaoH$S>rb âbmoa|g ehamV Pmbr hmoVr.
1.5 ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àý
A) [aH$må`m OmJr `mo½` eãX ^am.
1) p¼MZ Y_m©Mr ñWmnZm ------- `m§Zr Ho$br hmoVr.
A) _mQ>uZ bwWa qH$J ~) g|Q> nrQ>a
H$) nmon
S>) `oey p¼ñV
2) amo_Z H°Wmo{bH$ n§WmMo _w»` {R>H$mU ------ `m XoemV Amho.
A) BQ>br
~) O_©Z
H$) \«$m§g
S>) B§½b§S>
3) àmoQ>oñQ>§Q> hr g§H$ënZm -------- gmbr ApñVËdmV Ambr.
A) 1529
~)1530
H$) 1531
S>)1532
4) {dœmg `m VËdmMo g_W©Z ----- `m MidirZo Ho$bo.
A) amo_Z H°Wmo{bH$ ~) àmoQ>oñQ>§Q>
H$) à~moYZ
S>) H°bìhrZrP_
5) ------ `m n§WmÀ`m _VmZo gd©àW_ Y_m©Vrb _Ü`ñWmbm ZH$ma {Xbm.
A) àmoQ>oñQ>§Q>
~) H°bìhrZrP_
H$) amo_Z H°Wmo{bH$ S>)A±½brH$Z
6) Y_©gwYmaUm MidirVrb Om°Z dm`ëH$s\$ hm {dMmad§V -------- `m XoemVrb hmoVm.
A) O_©Zr
~) BQ>br
H$) B§½b§S>
S>) \«$mÝg
7) -------- `m§Zr p¼üZ bmoH$m§Mo Y_©ñdmV§Í` ho VËd gm§JUmam J«W§ {b{hbm
A) Ba°ñ_g
~)éMbrZ
H$) Om°Z hg
14
S>) _mQ>uZ ë`wWa qH$J
8) ë`wWaMm g_H$mbrZ `wbarM ÂdrbtJ hm ----- `m XoemVrb hmoVm
A) B§½b§S> ~)\«$mÝg
H$) O_©Zr
S>)pñdPbªS>
9) {X.EŠbr{g`m hm J«W§ ------ `m§Zr {b{hbm
A) Ba°ñ_g
~)Om°Z hg
H$)Om°Z dm`ëH$s\$ S>)_mQ>uZ ë`wWa qH$J
10) _mQ>uZ ë`wWa qH$J `m§Zr B.g.1529 _Ü`o -----`m bmoH${à` ho nwñVH$ {b{hbo.
A) ñ_m°b H°Wogr_
~) {X.EŠbr{g`m
H$) {X. BpÝñQ>Q>çyQ> Am°\$ p¼üZ [abrOZ S>) pñn[aÀ`wAb EŠgagmBO
11) Om°Z H°bìhrZhm {dMmad§V ------- `m XoemVrb hmoVm
A) B§½b§S>
~) \«$mÝg
H$) BQ>br
S>) a{e`m
12) {X. BpÝñQ>Q>çyQ> Am°\$ p¼üZ [abrOZ hm J«§W ----- `m§Zr {b{hbm
A) Ba°ñ_g
~)Om°Z hg
H$)Om°Z H°bìhrZ
S>)_mQ>uZ ë`wWa qH$J
13) ------ `m XoemV Y_©g§ñWoer g§Kf© gmVì`m hoZ«rÀ`m H$mimnmgyZ gwédmV Pmbr hmoVr.
A) B§½b§S>
~)\«$mÝg
H$) BQ>br
S>) a{e`m
14) ------------`m§Zr ñdV…bm gwàr_ JìhZ©a hm hþÔm KoVbm.
A) amUr E{bPm~oW ~) gmVdm hoZ«r
H$) B¾oer`g bmo`mbmo S>)Mmëg© nmMdm
15) ------------ hm gmogm`Q>r Am°\$ OrPgMm `m g§ñWoMm g§ñWmnH$ hmoVm.
A) _mQ>uZ ë`wWa qH$J
~) Om°Z hg
H$) Om°Z H°bìhrZ S>) B¾oer`g bmo`mbmo
1.6 ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZm§Mr CÎmao
1) S> 2) A
3) A
4) ~
5) A
6) H$
7) S>
8) S>
9) ~
10) A
11) ~
12) H$
13)A
14)A
15)S>
15
1.7 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
A) XrKm}Var àý gmoS>dm
1) àmoQ>oñQ>§Q> g§H$ënZm gm§JyZ VËdo ñnï> H$am
2) àmoQ>oñQ>§Q> n§W MidirMr H$maUo ñnï> H$am.
3) Y_© gwYmaUmdmXrMidirMr nmœ©^y_r {deX H$am
4) _mQ>uZ ë`wWa qH$JÀ`m H$m`m©Mr _m{hVr Úm
5) _mQ>uZ bwWa qH$JÀ`m MidirMo n[aUm_ `wamonda Pmbo H$m? MMm© H$am.
6) Ym_uH$ gwYmaUm MidirZo H$moUVr d¡Mm[aH$ {Xem {Xbr
~) {Q>nm {bhm
1) àmoQ>oñQ>§Q> g§H$ënZm d B{Vhmg
2) àmoQ>oñQ>§Q> n§WmMr VËdo
3) àmoQ>oñQ>§Q> MidiMr H$maUo
4) à~moYZ Midi
5) Om°Z hg
6) _mQ>uZ ë`wWa qH$J
7) àmoQ>oñQ>§Q> n§W
8) `wbarM ÂdrbtJ
9) Om°Z H°bìhrZ
10) B§½b§S>_Yrb Ym_uH$ gwYmaUm Midi
11) B¾oer`g bmo`mbmo
12) Ym_uH$ gwYmaUm MidirMo n[aUm_
1.8 g§X^© J«§W
B§J«Or
1.
Bowker,J,(ed),The Oxford Dictionary of World Religions, New York :
OxfordUniversity Press, 1997.
16
2.
Barrett, D Johnson T, Annual statistical table on global Mission:2004.
International Bulletin of Missionary Research, 28(25) 2004.
3.
Barrett, D Johnson T , Global statistics, in Burgess, S.(ed) New international
Dictionary of Pentecostal and Charismatic movements, Grand Rapids:
Zondervan. 2002.
4.
Cameron,E. The European Reformation. Oxford: Oxford University Press, 1991.
5.
Dowley, Tim (Ed.) Lion handbook, The History of Christianity Singapore, Lion
Publishing Plc. 1996.
6.
Gonzalez, J. L. The Story of the Church, The Reformation to the present, New
York: HarperCollins, 1985.
_amR>r
1. _amR>o. X. lr, OJmMm B{Vhmg, Xoe_wI Am{U H§$nZr, nwUo,1956
2. {gagrH$a dg§V _§OwZmW, AmYw{ZH$ OJmMm B{Vhmg, H$m°ÝQ>rZ|Q>b àH$meZ nwUo,1956
3. OhmJraXma à.O, H$mhr {dMmad§V H$mhr B{Vhmg, amYo` àH$meZ ZmJnya,1978
17
gÌ 3 : KQ>H$ 2
aŠVhrZ/d¡^demcr amÁ`H«$m§Vr - B§½c§S> 1688
AZwH$« _{UH$m
2.0 C{ÔîQ>ço
2.1 àmñVm{dH$
2.2 {df` {ddoMZ
2.2.1 d¡^demcr amÁ`H«$m§VrMr nmíd©^y_r
2.2.2 d¡^demcr amÁ`H«$m§VrMr H$maUo
2.2.3 B.g. 1688 ì`m d¡^demcr amÁ`H«$m§VrMo n[aUm_
2.3 nm[a^m{fH$ ímãX, ímãXmW©
2.4 ñd§`-AÜ``Z àíZm§Mr CËVao
2.5 gmam§e
2.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
2.7 g§X^© J«§W
2.0 C{ÔîQ>ço
`m KQ>H$mÀ`m Aä`mgmZ§Va Amnë`mcm
B§½c§S>_Yrc KQ>ZmË_H$ {dH$mgmMo Q>ßno g_OÊ`mg _XV hmoB©c.
B§½c§S>_Ü`o amOnX d§ena§naoZo {_iV Agco Var amOmÀ`m {ZYZmZ§Va OoîR> nwÌ AH$m`©j_
qH$dm Aënd`rZ Agë`mg Ë`m amOKamÊ`mVrc H$V©~Jma, namH«$_r, eya Aem Ë`mÀ`m
^mdmg qH$dm nwVÊ`mg amOnX {Xco OmV Ago `mMr _m{hVr gm§JVm `oB©c.
B§½c§S>Mo àemgZ EHy$U VrZ g§ñWm§V {d^mJco Joco hmoVo `mMr _m{hVr {_iVo.
d¡^demcr amÁ`H«$m§VrMr {d{dY H$maUm§Mr _m{hVr gm§JVm `oB©c.
d¡^demcr amÁ`H«$m§VrMr EHy$U dmQ>MmcrMr _m{hVr gm§JVm `oB©c.
d¡^demcr amÁ`H«$m§VrÀ`m n[aUm_m§Mr _m{hVr {_ioc.
18
2.1 àmñVm{dH$
`m àH$aUmV AmnUmg 17 ì`m eVH$mV Amcoë`m d¡^demcr H«$m§VrMm Aä`mg H$amd`mMm Amho.
H«$m§VrMm Aä`mg H$aÊ`mnydu B§½c§S>Mm nyd©B{Vhmg nmhUo JaOoMo Amho. B§½c§S> `m Xoemcm cmoH$emhrMr
OZZr åhUyZ AmoiIco OmVo. cmoH$emhrMm CX` àW_ `mM XoemV Pmcm. B§½c§S> `m Xoemda amo_Z
cmoH$m§Zr n{hë`m eVH$mV amOH$s` dM©ñd {Z_m©U Ho$co. gw_mao nmMeo df} amo_Z cmoH$m§Zr B§½c§S>da
dM©ñd àmßV Ho$co. Z§Va amo_Z gm_«mÁ`mÀ`m èhmgmg gwédmV Pmcr. Ë`mZ§Va A±½cmo-g°ŠeZ, Á`yQ>g²
O_©Z `m§Zr B§½c§S>da dM©ñd àñWm{nV Ho$co. Ë`m§Zr hiyhiy Amnmncr amÁ`o ñWmnZ Ho$cr. H$mcm§VamZo
gd© EH$Ì Amco Am{U EH$g§K B§½c§S> {Z_m©U Pmco. `m H$mimV B§½c§S>_Ü`o H$mhr Mm§Jë`m na§nam {Z_m©U
Pmë`m. `m na§nam§Mr _m{hVr KoVë`mg AmnUmg d¡^demcr amÁ`H«$m§VrMr nmíd©^y_r cjmV `oB©c
AmngmV ^m§S>Umè`m namH«$_r, H$V©~Jma, YmS>gr nwéfmcm amOonX àmßV Pmco. amOmÀ`m hmVmV gd© gÎmm
Zgo. amOonX d§ena§namJV {Xco OmV Zgo. amOmÀ`m {ZYZmZ§Va Aënd`rZ qH$dm AH$V¥©ËddmZ _wcmg
amOonX {Xco OmV Zgo. CcQ> amOKamÊ`mVrc H$V©¥ËddmZ ^mdmg, nwVÊ`mg qH$dm `mo½` ì`ŠVrg ho nX
XoÊ`mV `oV Ago. B§½c§S>_Ü`o amOnX ho d§ena§naoZo {_iV Agco Var {d{eîQ> n[apñWVrV amOmMr {ZdS>
H$aÊ`mMo A{YH$ma ho {dQ>oZOr_m°Q>cm hmoVo. B§½c§S>Mo àemgZ em`a, h§S>´ oS>, IoS>oJmd `m VrZ g§ñWmV
{d^mJco hmoVo. Z§VaÀ`m HmimV B§½c§S>da amÁ` Ho$co. nU B§½c§S>da amÁ` H$aV AgVmZm B§½c§S>À`m
OZVoZo A{Z`{_V amOoemhr àñWm{nV hmoD$ {Xcr Zmhr. `mcm AndmX R>acm ñQw>AQ>© KamÊ`mMm H$mi.
B.g. 1603 _Ü`o amUr E{cPm~oWMm _¥Ë`y Pmcm. n[aUm_r amUrcm AnË` Zgë`m_wio ñH$m°Q>c§S>da
amÁ` H$aUmam ñQw>AQ>© KamÊ`mVrc Ooåg n{hcm B§½c§S>Mm amOm Pmcm. Ë`m_wio B§½c§S>_Ü`o ñQw>AQ>©
KamÊ`mMr amOdQ> gwê$ Pmcr. ñQw>AQ>© amOm§Mo ì`{ŠV_Îd 1688 À`m d¡^demcr H«$m§Vrcm H$maUr^yV
Pmco. OZVocm amOm{déÕ ~§S> qH$dm {damoY H$aÊ`mMm Z¡{VH$ A{YH$ma Zmhr Ago Vmo CKS>nUo ~mocyZ
XmIdrV Ago. amOoemhr hr OJmVrc gdm©V gw§Xa d CÎm_ JmoîQ> AgyZ Vr na_oídamcm _mÝ` Amho. amOo
ho n¥Ïdrdarc na_oída AmhoV Ago Ë`m§Mo _V hmoVo. Ë`m_wio amOm§Zm amOonX na_oídamZo {Xco AgyZ Vmo
Amnë`m H¥$Vr~m~V na_oídamcm O~m~Xma AgVmo, OZVocm O~m~Xma ZgVmo. amOmÀ`m H$moUË`mhr
H¥$Ë`m~Ôc Mm¡H$er qH$dm Om~ {dMmaÊ`mMm OZVocm A{YH$ma Zmhr Ago Ë`mMo _V hmoVo. n[aUm_r amOm
{déÕ OZVm `m§À`mVrc g§Kf© dmT>V Jocm. Ë`mVyZ B.g. 1688 Mr aŠVhrZ d¡^demcr amÁ`H«$m§Vr
KSy>Z Amcr.
2.2 {df` {ddoMZ
2.2.1 d¡^demcr amÁ`H«$m§VrMr nmíd©^y_r
EH$_oH$m§À`mV ^m§S>Umè`m Q>moù`m_Yrc H$V©~Jma, ewa, namH«$_r nwéfmcm amOonX àmßV Pmco.
{àÝgon `m ZmdmZo amOmcm AmoiIco OmVo, ê$T>r, na§nam, MmcrarVr, g§ñH¥$Vr AZwgê$Z amÁ`H$ma^ma
Ho$cm OmV Ago. JaO ^mgë`mg ZdrZ H$m`Xo V`ma H$ê$Z A§_c~OmdUr Ho$cr OmV Ago. na§Vw
19
amOmÀ`m hmVmV gd© gÎmm Zgo. amOonX d§ena§namJV Zgo. amOmÀ`m {ZYZmZ§Va _wcJm H$V©¥ËddmZ Zgoc
Va amOKamÊ`mVrc OdiÀ`m ZmVodmB©H$mg ho nX {Xco OmV Ago.
{dQ>Zo {O_m°Q> : A±½cmo-g°ŠgZ H$mimVrc AZoH$ _hÎdmÀ`m g§ñWm§n¡H$s {dQ>Zo {O_m°Q> hr EH$
_hÎdmMr g§ñWm hmo`. `m g§ñWo_Ü`o g_mOmVrc {dÛmZ, Mm[aÍ`dmZ, {ZîUdmZ ì`ŠVtMm g_mdoe hmoV
Ago. amOmcm Ë`mÀ`m H$ma^mamV _mJ©Xe©Z H$aUo, MMm© H$aUo, gëcm XoUo ho `m g§ñWoMo H$m_ Ago. `m
g§ñWoMo d¡{eîQ>ç åhUOo gm_mÝ` _mUgmcm {dQ>Zo {O_m°Q>_Ü`o àdoe ZìhVm. `m g§ñWoMo H$m_ Ago. `m
g§ñWoMo d¡{eîQ>ç åhUOo gm_mÝ` _mUgmcm {dQ>Zo {O_m°Q>_Ü`o àdoe ZìhVm. `m g§ñWoMo ñdê$n
ga§Om_emhrMo hmoV.o amOKamÊ`mVrc H$V©~Jma, namH«$_r, ì`ŠVrMr {ZdS> {dQ>Zo {O_m°Q> H$arV Ago.
Aë\«o$S> hm H$V©~Jma {dQ>Zo {O_m°Q>Zo {ZdS>cocm n{hcm amOm hmo`. amOmcm {ZdS>Ê`mMm Ogm A{YH$ma
hmoVm Vgm AH$m`©j_ amOmcm nXÀ`wV H$aÊ`mMm A{YH$ma {dQ>Zo {O_m°Q>cm Ago.
ñWm{ZH$ g§ñWm : A±½cmo g°ŠeZ H$imV B§½c§S>_Ü`o EHy$U VrZ ñWm{ZH$ g§ñWm {Z_m©U Pmë`m.
Ë`m ñWm{ZH$ g§ñWm åhUOo em`a ({Oëhm) h§S´>oS> (VmcwH$m) d IoS>oJmd Aer {d^mJUr Pmcr hmoVr.
em`a : ñWm{ZH$ amÁ`H$ma^mamMm _w»` {d^mJ åhUOo em`a qH$dm {Oëhm hmo`. em`aÀ`m `m
g^og em`a _yQ> qH$dm em`a H$moQ>© Ago åhUV Ago. em`aÀ`m à_wImg EëS>a_Z åhUyZ AmoiIco
OmVo. EëS>a_ZMr Zo_UyH$ {nQ>°ZÀ`m gëë`mZwgma amOm H$arV Ago. em`a g^oÀ`m à_wImg eoar\$
åhUV. EëS>a_Zcm ~aoM A{YH$ma hmoV.o `m A{YH$mam§À`m_Ü`o Ý`m`{ZdmS>m H$aUo, `wÕmgmR>r g¡Ý` O_m
H$aUo, g¡Ý`mMo ZoV¥Ëd H$aUo, _hgyc Jmoim H$aUo, O_rZ cmJdS>rImcr AmUUo BË`mXr. H$mimÀ`m
AmoKmV EëS>a_ZMo _hÎd H$_r hmoD$Z eo[a\$Mo _hÎd dmT>co. n[aUm_r EëS>a_ZMo gd© A{YH$ma d
O~m~Xmè`m eoar\$H$S>o Joë`m. eo[a\$ hm ñWm{ZH$ g§ñWm d _Ü`dVu g§ñWm `m§À`mVrc Xwì`mMo H$m_
H$ar. Ë`m_wio amOm d àOm `m§À`m_Yrc _hÎdmMm Xwdm åhUyZ eo[a\$cm AmoiIÊ`mV `oD$ cmJco.
h§S´>oS> (Hundred) : VmcwH$m EH$mnojm AZoH$ IoS>oJmdm§Mo {_iyZ h§S´>oS> ~ZV Ago. `oWo h§S´>oS> _yQ>
ZmdmMr EH$ g^m Ago. `m g^oV Zo_Ho$ {H$Vr gXñ` AgV ho H$iV Zmhr. nU IoS>oJmdMo à{V{ZYr,
_moR>o O_rZXma `m§Mm gXñ` åhUyZ g_mdoe Ago. `m gXñ`mVyZ `m g^oMm AÜ`j {ZdS>cm OmV Ago.
_{hÝ`mVyZ EH$Xm `m g^oMr ~¡R>H$ ^aV Ago. `m g^o_m\©$V Ý`m`{ZdmS>m H$aUo, `wÕmgmR>r g¡Ý` O_m
H$aUo, g¡Ý`m§Mo ZoV¥Ëd H$aUo, ZdrZ O_rZ cmJdS>rImcr AmUUo, _hgyc Jmoim H$aUo BË`mXr H$m_o `m
g^o_m\©$V Ho$cr OmV.
IoS>oJmd : A±½cmo g°ŠeZ H$mimV amÁ`H$ma^mamÀ`m gmoB©gmR>r AZoH$ N>moQ>o _moR>o {d^mJ hmoVo.
Ë`mn¡H$s gdm©V chmZ {d^mJ åhUOo IoS>oJmd hmo`. IoS>oJmd hr B§½c§S>_Yrc gdm©V OwZr g^m hmoVr.
g^oÀ`m à_wImcm arìh `m ZmdmZo AmoiIco OmV Ago. IoS>çmMm H$ma^ma ñdV§ÌnUo MmcV Ago.
_{hÝ`mVyZ EH$Xm IoS>oJmdMr g^m ^adcr OmV Ago. IoS>oJmdMm à_wI ì`dgm` eoVr hm hmoVm. VgoM
20
IoS>çmV em§VVm d gwì`dñWm amIUo, ^m§S>Uo {_Q>{dUo, `mo½` Vmo Ý`m`{ZdmS>m H$aUo BË`mXr H$m_o `m
g^o_m\©$V Ho$cr OmV.
B§½c§S>_Yrc amOKamUr
B.g. 600 Vo 1066 `m A±½cmo-g°ŠeZ H$mimV AmOÀ`m cmoH$emhrVrc {dH|$ÐrH$aUmÀ`m
YmoaUmMm CJ_ {XgVmo. B§½c§S>À`m cmoH$emhrg A±½cmo-g°ŠeZÀ`m H$mimMr à_wI XoUJr Amho. A±½cmo
g°ŠeZÀ`m `m {dMmam_wio (XoUJr) Ooìhm Ooìhm B§½c§S>_Ü`o A{Z`§{ÌV amOoemhrZo S>moH$o da H$mT>co
Ë`m{damoYr cmoH$m§Zr {damoY Ho$cm. A{Z`§{ÌV amOoemhr{damoYr CR>md, Midir, _moM}, Am§XmocZo Ho$cr.
Ë`m_wio B§½c§S>_Ü`o cmoH$emhrMm {dH$mg hmoV Jocm. `m {dH$mgmÀ`m H$mimV B§½c§S>_Ü`o AZoH$
amOKamUr CX`mg Amcr. `m amOKamÊ`mVrc AZoH$ amOm§Zr B§½c§S>da amÁ` Ho$co. nU B§½c§S>À`m
OmJê$H$ OZVoZo B§½c§S>_Ü`o A{Z`§{ÌV amOoemhr àñWm{nV hmoD$ {Xcr Zmhr. n[aUm_r cmoH$emhr ~iH$Q>
H$aÊ`mgmR>r Á`m KQ>H$m§Zr _XV Ho$cr Ë`mMr _m{hVr nwT>rcà_mUo
Zm°_©Z H$mcI§S>
B.g. 1066 _Ü`o amOm h°am°ëS> hm B§½c§S>Mm amÁ`H$ma^ma H$aV hmoVm. \«$mÝg_Yrc Zm°_©S>r àm§VmMm
amOm {dë`_ `mZo B.g. 1066 _Ü`o B§½c§S>da ñdmar Ho$cr. Ë`m_wio B§½c§S>Mm amOm h°am°ëS>Mm nam^d
Pmcm. {dë`_ hm B§½c§S>Mm amOm Pmcm. n[aUm_r A°½cmo g°ŠeZ H$mimVrc Ý`m g§ñWm hmoË`m Ë`m ~§X
H$ê$Z ZdrZ {Z_m©U Ho$ë`m. Ë`m_Ü`o {OQ>oZOr_m°Q> `m g^oMo _hÎd H$_r Pmco. n[aUm_r J«oQ> H$m°pÝgcMm
CX` Pmcm. `m J«oQ> H$m¡pÝgcÀ`m gëë`mZo B§½c§S>_Yrc amOo Amncm amÁ`H$ma^ma H$ê$ cmJco. B.g.
1154 gmcr Zm°_©Z H$mcI§S> g§ncm. Ë`mZ§Va B§½c§S>_Ü`o A±Omo ßc°ÝQ>mOoZoQ> KamUo CX`mg Amco.
A±Omo ßc°ÝQ>mOoZoQ> KamUo (B.g. 1154 Vo 1399)
B.g. 1154 Vo 1399 `m H$mcI§S>mV ßc°ÝQ>mOoZoQ> KamÊ`mMo EHy$U AmR> amOo hmoD$Z Joco.
àË`oH$mZo Amnmnë`m narZo amÁ`mH$ma^ma Ho$cm. OZVoÀ`m g_ñ`m OmUyZ KoD$Z Ë`m gmoS>{dÊ`mMm à`ËZ
Ho$cm. nU Om°Z amOmMr H$ma{H$X© Eo{Vhm{gH$ R>acr. Ë`m§Zr 1215 _Ü`o _°½Zm MmQ>m© (Magna Charta)
_moR>r gZX gaXmam§Zm ~hmc Ho$cr. `m gZXo_wio B§½c§S>À`m amOmÀ`m A{Z`§{ÌV gÎmoda {Z`§ÌU Amco. hr
gZX åhUOo cmoH$emhrMm CX` hmo`. Om°Z amOm cmoH$emhrMm nwañH$Vm© Agë`mZo Ë`mZo Amnë`m gaXma,
ga§Om_Xma d OZVocm AZoH$ hŠH$ {c{IV ñdê$nmV {Xco. Om°Z amOmZo OZVocm hŠH$ XoV AgVm
_°½ZmMmQ>m©Vrc 61 ì`m H$c_mZwgma amOmda nyU© {Z`§ÌU R>odÊ`mMm A{YH$ma ga§Om_Xmam§Zm {Xcm.
n[aUm_r Om°Z amOmZ§Va B§½c§S>À`m gÎmoda Amcoë`m {Vgè`m hoÝarZo A{Z`§{ÌV nÕVrZo amÁ`H$ma^ma
H$aVmM OZVoZo amOm{déÕ `wÕ gwê$ Ho$co. `m `wÕmZ§Va c°H$o ñQ>a KamÊ`mMm amOm hoÝar B§½c§S>À`m gÎmoda
Amcm.
21
c°Ho$ñQ>a d _mH©$ H$mi (B.g. 1399 Vo 1485)
B.g. 1455 Vo 1485 `m H$mimV c°H$o ñQ>a `m `m°{H©$ñQ> KamÊ`m_Ü`o gÎmmg§Kf© Pmcm. Jwcm~m§Mo
`wÕ `m ZmdmZo hm gÎmmg§Kf© B{Vhmgà{gÕ Amho. c°H$o ñQ>a KamÊ`mMr IyU cmc Jwcm~mMo \w$c Va
`m°{H©$ñQ> KamÊ`mMr IyU nm§T>è`m Jwcm~mMo \w$c Ë`m_wio Ë`mg Jwcm~mMo `wÕ `m ZmdmZo AmoiIco OmVo.
n[aUm_r amOo H$_Hw$dV d Xw~io Pmco d nmc©_|Q> ~iH$Q> Pmcr.
Q>çyS>a H$mcI§S> (B.g. 1485 Vo 1603)
Q>çyS>a KamÊ`mVrc gmYmaUnUo nmM amO|Zr B§½c§S>da OdiOdi 120 df} amÁ` Ho$co. Q>çyS>a
H$mcI§S>mVrc amOo A{Z`§{ÌV hmoVo. Ë`m§Mm amÁ`H$ma^ma cmoH$m{^_wI hmoVm. amÁ`mMo n`m©`mZo OZVoMo
g§ajU H$aÊ`mgmR>r _moR>çm à_mUmV g¡Ý` ~miJco hmoVo. AmR>dm hoÝar `m§À`m H$ma{H$XuV B§½c§S>Mm
amOY_© àm°Q>oñQ>§Q> Pmcm. MM© Am°\$ B§½c§S> hr Y_©g§ñWm {Z_m©U Pmcr. amo_À`m nmoner AgUmao Ym{_©H$
ZmVo g§nwîQ>mV Amco.
ñQw>AQ>© KamÊ`mMm H$mi (B.g. 1603 Vo 1713)
B.g. 1603 _Ü`o Q>çyS>a KamÊ`mVrc amUr E{cPm~oW {hMm _¥Ë`w Pmcm. {Vcm dmag Zgë`m_wio
ñQw>AQ>© KamÊ`mVrc n{hcm Ooåg B§½c§S>Mm amOm Pmcm. B§½c§S>_Ü`o ñQw>AQ>© KamÊ`mMr amOdQ> gwê$ Pmcr.
ñQw>AQ>© amOm n{hcm Ooåg _yiMm ñH$m°Q>c§S>Mm hmoVm. Ë`m_wio B§½c§S>-ñH$m°Q>c§S> dmX {Z_m©U Pmcm.
ñH$m°Q>c§S>À`m B§½c§S>_Yrc g_mdoemZo hm dmX g§ncm.
B.g. 1603 Vo 1713 `m 110 dfmªÀ`m H$mcI§S>mV ñQw>AQ>© KamÊ`mVrc EHy$U gmV amOm§Zr
amÁ`H$ma^ma Ho$cm. ñQw>AQ>© KamÊ`mVrc n{hcm Ooåg `m§Mm H$mcI§S> _hÎdmMm _mZcm OmVmo.
d¡^demcr amÁ`mH«$m§Vr `mM amOmÀ`m H$mimV Amcr. ñQw>AQ>© H$mimVrc amOm§Zr d§ena§namJV dmagm
h¸$mMm nwañH$ma Ho$cm. amOm n{hcm Ooåg `m§À`m _VmZwgma amOmcm amÁ`H$ma^ma H$aÊ`mMm A{YH$ma
na_oídamZo {Xcocm Amho. Ë`m_wio amOm Amnë`m H¥$Ë`m~Ôc na_oídamcm O~m~Xma AgVmo. OZVocm
O~m~Xma ZgVmo. n[aUm_r amOm {déÕ nmc©_|Q> `m§À`mVrc g§Kf© amOm n{hcm Ooåg `m§À`m H$mcI§S>mV
dmT>rg cmJcm.
B.g. 1685 _Ü`o Xwgam Ooåg B§½c§S>Mm amOm Pmcm. Vmo H$V©¥ËddmZ ZìhVm. Vmo YmoaUr _wËgÔr
ZìhVm. Vmo M¡Zr, {dcmgr d¥ÎmrMm hmoVm. Vmo A{Z`§{ÌV amÁ`gÎmoMm nwañH$Vm© hmoVm. Ë`mÀ`m _Z_mZr
amÁ`H$ma^mam_wio B§½c§S>_Yrc OZVoV Ag§Vmof dmT>V Jocm. amOm Ooåg d OZVm `m§À`mVrc g§Kf© gwê$
Pmcm. hm g§Kf© dmT>V Jocm. Ë`mVyZ B.g. 1688 Mr aŠVhrZ (d¡^demcr amÁ`H«$m§Vr) KSy>Z Amcr.
ñd`§-AÜ``Z àíZ H«$. 1
A) Imcrc àíZm§Mr EH$m dmŠ`mV CÎmao {chm.
1. d¡^demcr amÁ`H«$m§Vr H$moUË`m eVH$mV Pmcr?
22
2.
H$moUË`m Xoemg cmoH$emhrMr OZZr åhUyZ AmoiIco OmVo?
3. B§½c§S>Mm amOm Ooåg n{hcm H$moUË`m KamÊ`mVrc hmoVm?
4. Jwcm~m§Mo `wÕ H$moUË`m KamÊ`m_Ü`o Pmco?
5. H$moUË`m amOmÀ`m H$ma{H$XuV àm°Q>oñQ>§Q> B§½c§S>Mm amOY_© Pmcm?
~) Imcrc CnàíZm_Ü`o {dYmZo d n`m©` {Xco AmhoV. `mo½` n`m©` {ZdS>m.
1. n{hë`m eVH$mV ................. `m§Zr B§½c§S>da dM©ñd {_i{dco.
A) amo_Z
~) O_©Z
H$) S>oÝg
S>) \«|$M
2. ................ gmcr d¡^demcr amÁ`H«$m§Vr KSy>Z Amcr.
A) 1488
~) 1588
H$) 1688
S>) 1788
3. A°½cmo g°ŠeZ H$mimVrc àemgZmVrc gdm©V chmZ {d^mJmg ............ åhUV AgV.
A) {Oëhm
~) VmcwH$m
H$) _hmc
S>) IoS>oJmd
4. ñQw>AQ>© KamÊ`mVrc amOm§Zr {H$Vr df} amÁ`H$ma^ma Ho$cm.
A) 110
~) 120
H$) 150
S>) 170
5. d¡^demcr amÁ`H«$m§Vr .............. `m amOmÀ`m H$ma{H$XuV KS>cr.
A) Om°Z amOm
~) Xwgam Ooåg
H$) n{hcm Ooåg
S>) n{hcm Mmc©g²
2.2.2 d¡^demcr amÁ`H«$m§VrMr H$maUo
B.g. 1688 gmcr B§½c§S>_Ü`o d¡^demcr amÁ`H«$m§Vr KS>cr. B§½c§S>À`m B{VhmgmV `m H«$m§Vrcm
AZÝ`gmYmaU _hÎd Amho. VgoM OJmÀ`m B{VhmgmV `m H«$m§Vrg _hÎdmMo ñWmZ Amho. H$maU `m
H«$m§Vrcm d¡^demcr aŠVhrZ, ½cmo[a`g `m Zmdm§Zr AmoiIco OmVo. H«$m§VrZ§Va B§½c§S>_Yrc gÎmm§Va
AË`§V em§V d g§`_r _mJm©Zo Pmco. amOm {déÕ gd© OZVm Agm g§Kf© gwê$ hmoVm. `m H«$m§VrV OZVoMm
{dO` Pmcm. `m g§Kfm©V aŠVmMm EH$ W|~hr Z gm§S>Vm B§½c§S>Mm amOm Xwgam Ooåg `m§Zm nXÀ`wV Ho$co.
`m H«$m§VrV {dO`r Pmcoë`m OZVoZo {dë`_ d _oar `m§Zm B§½c§S>À`m amOnXmda ~g{dco. AemàH$mao
aŠVmMm EH$hr W|~ Z gm§S>Vm amÁ`H«$m§Vr KSy>Z Amcr. EdT>oM Zìho Va A{Z`§{ÌV amOoemhrMm d
d§ena§namJV dmagmhŠH$mMm nwañH$ma H$aUmè`m amOmMm d Ë`mÀ`m amOKamÊ`mMm eodQ> Ho$cm.
A{Z`§{ÌV amOoemhr nmc©_|À`m {Z`§ÌUmImcr {Z`§{ÌV amOoemhr B§½c§S>_Ü`o gwê$ Ho$cr. `m amOm {déÕ
àOm (nmc©_|Q>) g§Kfm©V cmoH$m§Mm {dO` Pmcm. `m g§Kfm©V aŠVmMm EH$ W|~hr Z gm§S>Vm cmoH$m§Mm
{dO` Pmcm. Ë`m_wio `m H«$m§Vrg aŠVhrZ qH$dm d¡^demcr H«$m§Vr Ago åhUVmV. `m H«$m§Vrg AZoH$
H$maUo H$maUr^yV Pmcocr AmhoV Vr WmoS>Š`mV nwT>rcà_mUo gm§JVm `oVrc.
23
1) Xwgam Ooåg - A{Z`§{ÌV amOoemhr : n{hë`m Mmc©g²Zo _Z_mZr amÁ`H$ma^ma Ho$cm.
Ë`m_wio B§½c§S>_Ü`o `mXdr gwê$ Pmcr. `m `mXdrV Mmc©g²Mm {eaÀN>oX Ho$cm. Mmc©g²À`m {edÀN>oXmZ§Va
Xwgam Ooåg B§½c§S>Mm amÁ`H$ma^ma H$ê$ cmJcm. Ë`mÀ`m _Z_mZr H$ma^mam_wio B§½c§S>_Yrc OZVoV
Ag§Vmof {Z_m©U Pmcm. amOm {déÕ OZVm Agm g§Kf© gwê$ Pmcm. amOm Amnë`m B©ídaXÎm
A{YH$mamÀ`m YmoaUmda R>m_ hmoVm. amOm H$m`Úmnojm gd©loîR> Amho Ago Vmo _mZV Ago. OZVoZo
Amnë`m Amkm H$moUVrhr VH«$ma Z H$aVm nmimì`mV Agm Ë`mMm AmJ«h hmoVm. Ë`m_wio AmnU doimodoir
g§Kf© H$ê$Z {_i{dcoco A{YH$ma d hŠH$ g§nwîQ>mV `oVrc åhUyZ OZVoV amOm{déÕ Ag§Vmof {Z_m©U
Pmcm. Ë`mVyZ amOm {déÕ OZVm g§Kf© gwê$ Pmcm. `m g§Kfm©V OZVoMm {dO` Pmcm d d¡^demcr
amÁ`H«$m§Vr KSy>Z Amcr.
2)Ÿ H°$Wm°{cH$ Y_m©À`m nwZñWm©nZogmR>r à`ËZ : Xwgam Ooåg H$Å>a H°$Wm°{cH$ hmoVm. Ë`m_wio
Ë`mZo H°$Wm°{cH$ Y_m©À`m nwZñWm©nZogmR>r Ë`mZo OmoamV à`ËZ Ho$co. EdT>oM Zìho Va B§½c§S>_Yrc àOoZo
H°$Wm°{cH$ Y_m©Mm pñdH$ma Ho$cm nm{hOo Agm Ë`mMm AÅ>mhmg hmoVm. nU H°$Wm°{cH$m§À`m {damoYmV Ë`m
H$mir B§½c§S>_Ü`o ""Q>oñQ> A°ŠQ>'' ZmdmMm H$m`Xm hmoVm. hm Q>oñQ> ""A°ŠQ>'' aÔ H$aÊ`mMm Xwgam OoågZo
à`ËZ Ho$cm. nmc©_|Q>Zo `m {ZU©`mg {damoY Ho$cm. n[aUm_r amOm d nmc©_|Q> {ZH$amMm g§Kf© gwê$ Pmcm.
amOmZo g§Kfm©Mr XIc Z KoVm Vmo H$m`Xm Amnë`m A{YH$mamV aÔ Ho$cm. Ë`m_wio amOm {déÕ nmc©_|Q>
Agm Q>moH$mMm g§Kf© {Z_m©U Pmcm.
3) B§½c§S>_Yrc Y_©g§ñWm _moS>Ê`mMo à`ËZ : B§½c§S>_Yrc H°$Wm°{cH$ cmoH$m§À`m
g§ajUmgmR>r ""{àam°Jo{Q>ìh H$moQ>© Am°\$ hm` H${_eZ'' ZmdmMm H$m`Xm ApñVËdmV hmoVm. `m H$m`ÚmV
~Xc H$ê$Z OoågZo Ë`mcm ""{X H$moQ>© Am°\$ BŠc_°{Q>H$c H${_eZ'' ho Zmd {Xco. `m H$m`ÚmÀ`m AmYmao
Ë`mZo Ym{_©H$ ~m~rda AZoH$ ~§YZo cmXcr. n[aUm_r gd©Ì Ag§Vmof {Z_m©U Pmcm. EdT>oM Zìho Va
B§½c§S>_Ü`o àmoQ>oñQ>§Q> hm B§½c§S>Mm amOY_© åhUyZ pñdH$macm. Ym{_©H$ ~m~tÀ`mda {Z`§ÌU R>odÊ`mgmR>r
""MM© Am°\$ B§½c§S>'' g§ñWm ñWmnZ Ho$cr. Xwgam Ooåg gÎmoda `oVmM nmc©_|Q>Zo Ym{_©H$ ~m~VrV KoVcoco
{ZU©` aÔ Ho$co. H°$Wm°{cH$m§À`mdarc nydu cmXcocr ~§YZo "{S>ŠcaoeZ Am°\$ B§S>cOÝg' \$_m©Z H$mTy>Z Xya
Ho$cr. gXaMo \$_m©Z AmM©{~enZo MM©_Ü`o dmMyZ XmI{dÊ`mMr gŠVr Ho$cr. AmM©{~enZo \$_m©Z dmMyZ
XmIdmdo Agm hþHy$_ H$mT>cm. AmM©{~enZo gXaMo \$_m©Z dmMyZ XmI{dÊ`mg {damoY Ho$cm. amOmZo
AmM©{~en d {~enZm H¡$XoV Q>mH$co. Ë`mÀ`mda IQ>cm XmIc Ho$cm. H$moQ>m©Zo Ë`m§Zm {ZXm}f åhUyZ
Omhra Ho$co. n[aUm_r amOm d cmoH$m§À`mV Ag§Vmof {Z_m©U Pmcm.
4) OoågMo AmH«$_H$ YmoaU : B§½c§S>_Ü`o amOm {damoYr cmoH$ Agm g§Kf© {Z_m©U Pmcm. amOm
A{YH$M AmH«$_H$ Pmcm. Ë`mZo nmc©_|Q>À`m _mÝ`Vo{edm` O~aXñVrZo OH$mV dgycr gwê$ Ho$cr. VgoM
ZdrZ g¡Ý`^aVr gwê$ Ho$cr. Ë`m_Ü`o H°$Wm°{cH$ g¡Ý`m§Mr ^aVr Ho$cr. g¡Ý`m_Ü`o d[aîR> d _mZmÀ`m OmJr
H°$Wm°{cH$m§À`m Zo_UyH$m Ho$ë`m. cmoH$m§Mm amOmcm hmoUmam {damoY `m g¡Ý`m_m\©$V _moS>y Z H$mT>cm. amOmZo
Amncr XheV {Z_m©U Ho$cr. n[aUm_r nmc©_|Q> hr gd© g¡Ý`^aVr d A{YH$mè`m§À`m Zo_UyH$m
24
~oH$m`Xoera R>a{dë`m. amOmZo nmc©_|Q> ~aImñVrMm {ZU©` Omhra Ho$cm. amOm{déÕ gd©Ì Ag§Vmof
{Z_m©U Pmcm. gd©Ì amOm{damoYr _moM}, Am§XmocZo, CR>md hmoD$ cmJco. amOmZo g¡Ý`m§À`m Omoamda gd©
_moSy>Z H$mT>c.o Ë`m_wio amOm d OZVm g§Kf© {Vd« Pmcm. gd©Ì H«$m§VrMo dmVmdaU {Z_m©U Pmco.
5) AË`mMmar amOm Ooåg Xwgam : amOm Xwgè`m OoågZo Amnë`m {damoYH$m§Zm H$R>moa emgZ gwê$
Ho$co. S>çyH$ Am°\$ _°Z_mD$W hm amOnwÌ Xwgè`m Mmc©g amOmMm AZm¡ag _wcJm hmoVm. Vmo H$Å>a àmoQ>oñQ>§Q>
hmoVm. Vmo OZVoMm cmoH${à` d cmS>H$m hmoVm. Ë`m_wio hmM amOnwÌ B§½c§S>Mm amOm ìhmdm Ago gdmªZm
dmQ>V hmoV.o Ë`mZo B§½c§S>À`m JmXrda A{YH$ma d hŠH$ gm§{JVcm. Ë`mZo Amnë`m hŠH$mgmR>r CR>md
Ho$cm. OoågZo _moS>y Z H$mT>cm. S>çyH$ Am°\$ _°Z_mD$Wcm nH$S>co d AË`§V H«y$a nÕVrZo R>ma _maco.
CR>mdmV Á`m§Zr Á`m§Zr ^mJ KoVcm Ë`m gdmªÀ`mda IQ>co ^aco. ho IQ>co Mmc{dÊ`mgmR>r "Oo\$ar' `m
ZmdmÀ`m Ý`m`m{YemMr Zo_UyH$ Ho$cr. Oo\$ar B§½c§S>_Yrc ^«îQ> Ý`m`mYre åhUyZ à{gÕ hmoVm. Oo\$ar
Ý`m`_§S>imZo 300 cmoH$m§Zm \$mer {Xco. `m KQ>ZoZo B§½c§S>_Ü`o Ooåg {damoYr Ag§Vmof Aem§V dmVmdaU
{Z_m©U Pmco. Ë`m_wio amOmÀ`m AÝ`m`m{déÕ g§Kf© H$aÊ`mg OZVm V`ma Pmcr.
6) amOm Ooåg - A{dMmar YmoaU : amOm Ooåg H$Å>a H°$Wm°{cH$ n§Wr` hmoVm. Ë`m_wio Ë`mZo
H$emMmhr {dMma Z H$aVm cîH$a, Zm¡Xc, _wcH$s, Ý`m`g§ñWm, `oWo AgUmè`m d[aîR> _mZmÀ`m
nXm§darc àmoQ>oñQ>§Q> cmoH$m§Zm H$mTy>Z Q>mH$Ê`mV Amco. Ë`m§À`m {R>H$mUr H°$Wm°{cH$m§À`m Zo_UyH$m H$aÊ`mV
Amë`m. Ë`m_Ü`o _§Ìr d {àìhr H$m¡pÝgcMo gXñ` `m ZmË`mZo H°$Wm°{cH$m§À`m Zo_UyH$m Ho$ë`m. H|${~«O
{dÚmnrR>mVrc AZoH$ àmoQ>oñQ>§Q> àmÜ`mnH$m§Zm ZmoH$ardê$Z H$_r Ho$co. Ë`m§À`m {R>H$mUr AZoH$ H°$Wm°{cH$
àmÜ`mnH$m§À`m Zo_UyH$m Ho$ë`m. Aem àH$mao H°$Wm°{cH$ n§Wr` YmoaU d àmoQ>oñQ>§Q>m§À`mda AÝ`m`,
AË`mMma d Owcy_ Ho$cm. Ë`m_wio amOm{déÕ OZVo_Ü`o Ag§Vmof {Z_m©U Pmcm.
7) \«$mÝgMm ~mXehm _¡ÌrnyU© g§~§Y : B§½c§S>Mm amOm Ooåg, Xwgam hm A{Z`§{ÌV amOoemhrMm
nwañH$Vm© hmoVm. Ë`mZo B§½c§S>_Ü`o _Z_mZr H$ma^ma gwê$ Ho$cm hmoVm. Ë`mZo \«$mÝgMm ~mXehm Mm¡XmB© cwB©
`m§À`m~amo~a _¡Ìr Ho$cr. hr _¡Ìr B§½c§S>_Yrc cmoH$m§Zm d nmc©_|Q>cm _mÝ` ZìhVr. H$maU Mm¡Xmdm cwB©
H°$Wm°{cH$ n§WmMm nwañH$Vm© d hþH$w _emhr amÁ`H$ma^ma H$arV hmoVm. Ë`mZo \«$mÝg_Yrc Ym{_©H$
ñdmV§Í`mda AZoH$ ~§YZo cmXcr. `mCcQ> H°$Wm°{cH$ Y_u`m§Zm AZoH$ gdcVr {Xë`m. amOm OoågcmgwÕm
B§½c§S>_Ü`o H°$Wm°{cH$m§Mo dM©ñd àñWm{nV H$amd`mMo hmoVo. `mgmR>r Vmo Mm¡Xmì`m cwB©Mr _XV KoV Ago.
B§½c§S>À`m OZVocm Zo_Ho$ hoM ZH$mo hmoVo. Mm¡Xmdm cwB© B§½c§S>À`m ì`mnma d CÚmoJY§Úm_Ü`o hñVjon H$ê$Z
dM©ñd àñWm{nV H$aÊ`mMm à`ËZ H$arV hmoVm. `m H$maUm_wio B§½c§S>Mm amOm d nmc©_|Q> `m§À`mV g§Kf©
gwê$ Pmcm.
8) amOm Ooåg ñQw>AQ>©Mo Img A{YH$ma : amOm Ooåg hþHw$_emhrMm nwañH$Vm© hmoVm. `mM
nÕVrZo Ë`mZo B§½c§S>Mm amÁ`H$ma^ma Ho$cm. OZVocm `m nÕVrMm amÁ`H$ma^ma _mÝ` Zgë`mZo nmc©_|Q>Mm
d cmoH$m§Mm {damoY hmoVm. nU amOmg `m {damoYmMr ndm© ZìhVr. Ë`mZo Img A{YH$ma {_i{dco hmoVo. `m
Img A{YH$mamMm amOm Ooåg Xwén`moJ H$aV hmoVm. OoågMo ho YmoaU OZVoMo Cëc§KZ H$aUmam hmoVm Ago
25
OZVoMo _V hmoVo. amOmnojm nmc©_|Q> loîR> Ë`m_wio nmc©_|Q>Zo Ho$cocm H$m`Xm gd©loîR> Aer cmoH$m§Mr
YmaUm hmoVr. Ë`m_wio amOmÀ`m {damoYr B§½c§S>_Yrc OZ_V V`ma Pmco hmoVo. Ë`mVyZ amOm{damoYr
cmoH$m§À`m_Ü`o Ag§Vmof dmT>V Jocm d H«$m§Vrg nmofH$ dmVmdaU {Z_m©U Pmco.
9) VmËH$m{cH$ H$maU : amOm Xwgam Ooåg `m§Zm XmoZ _wcrM hmoË`m. `m XmoÝhr _wcr àmoQ>oñQ>§Q>
n§WmÀ`m nwañH$Ë`m© hmoË`m. Ë`mn¡H$s EH$ hm°c§S>Mm amOm {dë`_ Am°\$ Am°a|O `m§Zm {Xcr hmoVr. hm
{dë`_ àmoQ>oñQ>§Q> n§WmMm nwañH$Vm© hmoVm. Ooåg Xwgam amOmMo d` Pmë`mZo Vmo OmñV {Xdg OJUma Zmhr
Ago OZVog dmQ>V hmoV.o amOmÀ`m _¥Ë`yZ§Va AmnUmg hì`m Ë`m ì`ŠVrg B§½c§S>À`m JmXrda ~g{dVm
`oB©c Ago B§½c§S>À`m nmc©_|Q> d àOocm dmQ>V hmoVo. na§Vw 10 OyZ 1688 _Ü`o Ooåg amOmcm _wcJm
Pmcm. `m amOnwÌmÀ`m OÝ_m_wio B§½c§S>À`m OZVog AmZ§X hmoÊ`mEodOr Xw…I Pmco. H$maU amOmMm dmag
`m ZmË`mZo B§½c§S>Mo amOnX _wcmH$S>o OmUma. naV B§½c§S>_Ü`o H°$Wm°{cH$ n§Wr`mMo dM©ñd {Z_m©U hmoB©c.
Ë`m_wio AÝ`m` d AË`mMma gwê$ amhUma. AÝ`m`, AË`mMma `m {XdgmMr dmQ> nmhÊ`mnyduM OZVoZo
amOm{déÕ CR>mdmg gwédmV Ho$cr. Ë`m_wio gd©Ì H«$m§VrMo dmVmdaU {Z_m©U Pmco.
d¡^demcr amÁ`H«$m§VrMr dmQ>Mmc
B§½c§S>_Ü`o àm_w»`mZo "pìhJ' d Q>moar Ago XmoZ amOH$s` nj hmoVo. Q>moar njmÀ`m nmqR>ã`m_wio
B§½c§S>Mm amOm Xwgam Ooåg gÎmoda Amcm. OoågZo hþHy$_emhr d¥ÎmrZo B§½c§S>Mm amÁ`H$ma^ma gwê$ Ho$cm
hmoVm. Ë`m_wio amOmÀ`m {damoYmV gd©Ì Ag§Vmof {Z_m©U Pmcm hmoVm. Xaå`mZ amOmcm _wcJm Pmcm.
OZVoZo amOnwÌmMo ñdmJV H$aÊ`mEodOr ^{dî`H$mimVrc AÝ`m`, AË`mMmamMr {^Vr dmQy> cmJcr.
^{dî`mVrc `oUmao g§H$Q> Q>miÊ`mgmR>r B§½c§S>_Yrc pìhJ d Q>moar njm§Mo ZoVo EH$Ì Amco. Ë`m§Zr XmoÝhr
njmMr g§`wŠV ~¡R>H$ KoD$Z AË`mMmar Ooågcm nXÀ`wV H$aÊ`mMm {ZU©` KoVcm. Ë`m§Zr hm°c§S>Mr amUr
Xwgè`m OoågMr _wcJr d OoågMm OmdB© {dë`_ `m§Zm B§½c§S>_Ü`o `oD$Z amÁ` Vmã`mV KoÊ`mMr {dZ§Vr
Ho$cr. {dë`_ d _oar 15000 g¡Ý`mgh B§½c§S>À`m {H$Zmè`mdarc Q>m°a~r `oWo XmIc Pmco. Xwgam Ooåg
30000 g¡Ý`mgh Omd`m{déÕ cTÊ`mgmR>r Q>m°a~r `oWo XmIc Pmcm. Amnë`m AÝ`m`r AË`mMmar
amÁ`H$ma^mam_wio `m `wÕàg§Jr OZVm Amnë`m ~mOyZo Zgë`mZo Vmo Xw…Ir Pmcm. Ë`m_wio EoZdoir
`wÕmMm {ZU©` aÔ H$ê$Z Xwgam Ooåg Amncm chmZ _wcJm d amUrgh B§½c§S>_YyZ \«$mÝgMm g_«mQ>
Mm¡Xmdm cwB© `m§À`m Aml`mg Jocm. OmVmZm amO_wÐm d amO_wHw$Q> Q>oåg ZXr_Ü`o \o$Hy$Z {Xcm. amOmÀ`m
ncm`ZmZo B§½c§S>Mo amOnX [aH$m_o Pmco. aŠVnmV Z hmoVm H«$m§Vr Pmcr. Ë`m_wio `m H«$m§Vrg "aŠVhrZ'
amÁ`H«$m§Vr `m ZmdmZo AmoiIco OmVo.
`m amÁ`H«$m§Vr_wio B§½c§S>Mo amOnX [aH$m_o Pmco. amOnX [aŠV AgVmZm XoIrc nwT>rc YmoaU
R>a{dÊ`mgmR>r amOmÀ`m AmkmnÌm{edm` nmc©_|Q> ^a{dÊ`mV Amcr. {Vcm "H$ÝìhoZeZ nmc©_|Q>' Ago
åhUVmV. nmc©_|Q> d OZVoMo na§naoZo MmcV Amcoco hŠH$ d A{YH$ma Omhra H$aÊ`mgmR>r nmc©_|Q>Zo
"OZVoÀ`m hŠH$mMo nÌH$', "{~c Am°\$ amB©Q>g²' V`ma Ho$co. {~c Am°\$ amB©Q>g² hm H$m`Xm {dë`_ d _oar
`m amOmamUrnwT>o R>odcm. Vmo nmg H$ê$Z KoVcm. Ë`mZ§Va 13 \o$~«wdmar 1689 amoOr {dë`_ d _oar `m§Mm
26
amÁ`m{^foH$ Pmcm. H«$m§Vr `eñdr Pmcr. A{Z`§{ÌV amOoemhrMm pñdH$ma H$aUmè`m B§½c§S>_Yrc ñQw>AQ>©
amOKamÊ`mMm cmOradmZo eodQ> Pmcm. Ë`mZ§Va {dë`_ Am{U _oar `m§À`m A{YnË`mImcr d B§½c§S>
nmc©_|Q>À`m {Z`§ÌUmImcr amÁ`H$ma^ma gwê$ Pmcm. `m d¡^demcr amÁ`H«$m§VrZo B§½c§S>À`m B{VhmgV
XyaJm_r n[aUm_ KSy>Z Amco.
ñd`§-AÜ``Z àíZ-2
A) Imcrc àíZm§Mr EH$m dmŠ`mV CÎmao {chm.
1) amOm H$m`Úmnojm loîR> Amho Ago H$moU åhUV Ago?
2) B§½c§S>_Ü`o H°$Wm°{cH$m§À`m {damoYmV H$moUVm H$m`Xm hmoVm?
3) B§½c§S>_Ü`o H°$Wm°{cH$ cmoH$m§À`m g§ajUmgmR>r H$moUVm H$m`Xm ApñVËdmV hmoVm?
4) B§½c§S>_Ü`o Ym{_©H$ ~m~rda {Z`§ÌU R>odÊ`mgmR>r H$moUVr g§ñWm ñWmnZ Ho$cr?
5) B§½c§S>_Yrc ^«îQ> Ý`m`m{YemMo Zmd H$m` hmoVo?
~) Imcrc CnàíZm_Ü`o {dYmZo d n`m©` {Xco AmhoV. `mo½` n`m©` {ZdS>m.
1) B§½c§S>_Yrc Xwgam Ooåg ............. emhrMm nwañH$Vm© hmoVm.
A) A{Z`§{ÌV amOoemhr
~) cmoH$emhr
H$) hþHw$_emhr
S>) cîH$aemhr
2) pìhJ d Q>moar ho XmoZ à_wI amOH$s` nj ................. Xoem_Ü`o hmoVo.
A) A_o[aH$m
~) B§½c§S>
H$) a{e`m
S>) OnmZ
3) ..................... `m XoemMr amUr Xwgè`m OoågMr _wcJr hmoVr.
A) O_©Zr
~) BQ>cr
H$) hm°c§S>
S>) ñH$m°Q>c§S>
4) ................ `m amOmZo amO_wÐm d amO_wHw$Q> ZXr_Ü`o \o$Hy$Z {Xcm.
A) Om°Z amOm
~) {Vgam hoÝar
H$) n{hcm Ooåg
S>) Xwgam Ooåg
5) d¡^demcr amÁ`H«$m§VrZ§Va B§½c§S>Mo amOm-amUr {dë`_ d _oar `m§Mm ........ amoOr
amÁ`m{^foH$ Pmcm.
A) 13 \o$~«wdmar 1689
~) 13 _mM© 1689
H$) 13 \o$~«wdmar 1690
S>) 13 E{àc 1692
27
2.2.3 B.g. 1688 À`m d¡^demcr amÁ`H«$m§VrMo n[aUm_
d¡^demcr amÁ`H«$m§Vr hr B§½c§S>À`m Zìho Va OJmÀ`m B{VhmgmVrc EH$ AË`§V _hÎdnyU© KQ>Zm
Amho. aŠVmMm EH$hr W|~ Z gm§S>Vm hr amÁ`H«$m§VrMr `eñdr Pmcr. amOmnojm àOm loîR> Amho. ho `m
H«$m§VrZo g§nyU© OJmcm EH$ g§Xoe {Xcm. Ë`m_wio amOmcm OZVoÀ`m ^mdZoMm VgoM AS>MUr d g_ñ`m
OmUyZ KoD$Z Ë`mMr gmoS>dUyH$ Ho$cr nm{hOo ho cjmV Amco. _r amOm Amho. _r gd©loîR> Amho. _r
na_oídamMm A§e Amho. _mÂ`mda H$moUVohr ~§YZ Zmhr. _r H$aoc Vr nyd©{Xem. `m ^«_mVyZ OJmVrc §ZoH$
amOo OmJo Pmco. Ë`m§Zr OZVoÀ`m {dH$mgmÀ`m ÑîQ>rZo amÁ`H$ma^ma gwê$ Ho$cm. `m d¡^demcr
amÁ`H«$m§Vr_wio B{Vhmgmcm doJio diU {_imco. åhUyZM `m amÁ`H«$m§VrMo n[aUm_ nmhUo Amdí`H$
R>aVo.
1) A{Z`§{ÌV amOoemhrMm eodQ> : B§½c§S>_Yrc amOo ho ñdV…cm na_oídamMo à{V{ZYr g_OV
AgV. amOm§Zm amOonX na_oídamZo {Xco AgyZ Vmo Amnë`m H¥$Ë`m~Ôc na_oídamcm O~m~Xma AgVmo.
OZVocm O~m~Xma ZgVmo. OZVocm Om~ {dMmaÊ`mMm A{YH$ma ZgVmo Ago amOmMo _V hmoVo. na§Vw `m
H«$m§VrZo na_oídar daXmZmMm {gÕm§V _moS>rV H$mT>cm. nmc©_|Q> d OZVm EH$_oH$m§À`m ghH$m`m©{edm`
amOmg amÁ`H$ma^ma H$aUo AdKS> Amho ho ñnîQ> Pmco. amOm Omon`ªV cmoH$m§À`m {dídmgmg nmÌ Amho
Vmon`ªV amOnX gwa{jV Amho ho ñnîQ> Amho. Ë`m_wio `m H«$m§VrZo B§½c§S>_Yrc A{Z`§{ÌV amOoemhrMm
eodQ> Ho$cm.
2) amOm Am{U nmc©_|Q> g§~§Y : {~«Q>re amîQ´> C^o amhÊ`mÀ`m à{H«$`o_Ü`o ñQw>AQ>© amOKamÊ`mMr
H$m_{Jar _mocmMr Amho. B.g. 1603 _Ü`o ñQw>AQ>© amOKamUo B§½c§S>À`m gÎmoda Amco. ñQw>AQ>© amOo
A{Z`§{ÌV amOemhrMo nwañH$V} hmoVo. `mCcQ> nmc©_|Q> {Z`§{ÌV amOoemhr~m~V AmJ«hr hmoVr. Ë`m_wio
ñQw>AQ>© amOo d nmc©_|Q> `m§À`mV gVV g§Kf© hmoV Ago. B.g. 1685 _Ü`o Ooåg ñQw>AQ>© Xwgam `mZo
B§½c§S>À`m amÁ`H$ma^mamMr gwÌo hmVr KoVcr. Ë`mZo H$moUmMr ndm© Z H$aVm hþH$y _emhr nÕVrZo
amÁ`H$ma^ma Ho$ë`mZo Ë`m§À`m {damoYr gd©Ì Ag§VmofmMo dmVmdaU {Z_m©U Pmco. n[aUm_r cmoH$m§Zr
1688 Mr amÁ`H«$m§Vr KS>dyZ AmUcr. OoågZo amOË`mJ Ho$cm. Ë`mÀ`m OmJoda {dë`_ d _oar `m§Mr
{Z`wŠVr Ho$cr. Ë`mZo nmc©_|Q>À`m {ZX}emZwgma amÁ`H$ma^ma gwê$ Ho$cm. Ë`m_wio amOm d nmc©_|Q>
`m§À`mVrc g§Kfm©Mm eodQ> Pmcm.
3) nmc©_|Q>Mo gmd©^m¡_Îd : B§½c§S>_Ü`o amO d nmc©_|Q> `m§À`mV gmd©^m¡_ÎdmgmR>r g§Kf© gwê$
hmoVm. B.g. 1688 À`m amÁ`H«$m§VrZo g§Kfm©Mm {ZH$mc cmdcm. cmoH$m§À`m {dídmgm{edm` amÁ`H$ma^ma
eŠ` Zmhr ho `m H«$m§VrZo OJmcm XmIdyZ {Xco. Ë`m_wio A{Z`§{ÌV amÁ`H$ma^ma H$aUmè`m Xwgè`m
Ooågcm amOË`mJ H$amdm cmJcm. amOË`mJ Ho$ë`mZ§Va Ë`mÀ`m dmagmMm hŠH$ S>mdcyZ {dë`_ d _oar
`m§Zm B§½c§S>À`m amOJmXrda ~g{dco. Ë`m_wio amOmnojm nmc©_|Q> gd©loîR> Amho ho {gÕ Pmco. B§½c§S>_Ü`o
cmoH$emhr gwê$ Pmcr. amOmnojm nmc©_|Q> d OZVm gmd©^m¡_ Amho ho {gÕ Pmco.
28
4) pìhJ d Q>moar njmV EH$_V : B.g. 1688 À`m H«$m§Vrnyd© `m XmoÝhr njmVrc gXñ`m§À`m
^y_rH$m doJdoJù`m hmoË`m. na§Vw H$moUmMrM _XV Z {_imë`mZo B§½c§S>Mm Xwgam Ooåg niyZ Jocm.
B§½c§S>_Ü`o A§VJ©V ~§S>mir d naH$s` AmH«$_ZmÀ`m {^VrZo Q>moar d pìhJ _V^oX {dgê$Z EH$Ì Amco. `m
XmoÝhr njmZo B§½c§S>À`m àJVrgmR>r, {dH$mgmgmR>r d OZVoÀ`m H$ë`mUmgmR>r VS>OmoS> pñdH$mê$Z EH$Ì
Amco. Ë`m§À`mV XmoÝhr njmZo EH$m {dMmamZo Am{W©H$, A§VJ©V d naamîQ´>r` YmoaUmV cmoH${hVmMo {ZU©`
KoVco. n[aUm_r B§½c§S>À`m {dH$mgmg JVr {_imcr. n[aUm_r B§½c§S>Mo cîH$a d Zm{dH$ Xc gj_
~Zco. `m cîH$ar d Zm{dH$XcmÀ`m _XVrZo Am{\«$H$m, Am{e`m, Am°ñQ´>o{c`m, A_o[aH$m `m I§S>mV
Ë`m§Zr dgmhVr ñWmnZ H$aÊ`mg gwédmV Ho$cr.
5) B§½c§S>_Ü`o cmoH$emhr nÕVrMm CX` : B§½c§S>Mm amOm Xwgam Ooåg niyZ Jocm. B§½c§S>Mo
amOnX [aŠV Pmco. B§½c§S>_Ü`o amOH$s` ApñWaVm {Z_m©U Pmcr. Ë`m_wio Q>moar d pìhJ nj _V^oX
{dgê$Z EH$Ì Amco. Ë`mZr Xwgè`m OoågMr _wcJr _oar d {VMm nVr {Vgam {dë`_ B§½c§S>Mo amÁ`
~hmc Ho$co. `m H«$m§VrZ§Va OZVoZo {~c Am°\$ amB©Q>g² _§Oya H$ê$Z KoVco. amOmMo A{YH$ma nmc©_|Q>Zo H$_r
Ho$co. na§Vw _§Ìr_§S>imVrc _§Í`m§Mr {Z`wŠVr H$aÊ`mMm A{YH$ma amOmH$S>oM R>odÊ`mV Amcm. pìhJ d
Q>moar `m njmVyZ _§Ìr_§S>mMr {ZdS> Ho$cr OmV Ago. `m XmoÝhr njmVrc _§Í`m§À`mV ñdmWm©_wio EH$s
amhrcr Zmhr. n[aUm_r amÁ`H$ma^mam_Ü`o AZ§V AS>MUr {Z_m©U Pmë`m. `mVyZ _mJ© H$mT>Ê`mgmR>r
H$m°_Ýg g^oV Á`m njmMo ~hw_V Agoc Ë`m njmVrc gj_ gXñ`m§Zm KoD$Z _§Ìr_§S>i Zo_Ê`mV `oD$
cmJco. Ë`m_wio B§½c§S>_Ü`o _§Ìr_§S>i nÕVr gwê$ Pmcr. B§½c§S>_Ü`o AZoH$ dfm©Z§Va cmoH$emhr gwê$
Pmcr. B§½c§S>_Yrc `m AmXe© cmoH$emhrMo AZwH$aU AZoH$ Xoem§Zr gwê$ Ho$co.
6) ñdV§Ì Ý`m`ì`dñWm : B§½c§S>_Ü`o H«$m§Vrnyd© H$mimV ñdV… amOm Ý`m`m{Yem§À`m Zo_UwH$m
H$arV Ago. Ë`m_wio Ý`m`mYre amOmg O~m~Xma AgV. Ý`m`m{Yem§À`m Ý`m`mc`rZ {ZU©`mda
AàË`jnUo amOmMm X~md amhV Ago. Ë`m_wio H$mhr ~m~VrV {ZnjnUo Ý`m` {_iocM `m§Mr ImÌr
Zgo. `m Eo{Vhm{gH$ d¡^demcr H«$m§VrZ§Va Ý`m`mc`rZ {d^mJ ñdV§Ì H$aÊ`mV Amcm. ñdV§ÌnUo
Ý`m`ì`dñWoMo H$m_ gwê$ Pmco. Ë`m_wio {Z…njnmVr Ý`m` {_iy cmJcm. `m AmXe© Ý`m`ì`dñWoMo gd©Ì
AZwH$aU H$aÊ`mV `oD$ cmJco.
7) gj_-à^mdr naamîQ´> YmoaU : B§½c§S>Mm amOm Xwgam Ooåg hm hþH$w _emcr àVrMm hmoVm.
Ë`mMo naamîQ´> YmoaU à~i ZìhVo. \«$mÝgMm g_«mQ> Mm¡Xmdm cwB© `mÀ`m à^mdmImcr Vmo hmoVm. Ë`m_wio
OmñVrV OmñV \«$mÝgcm \$m`Xoera naamîQ´> YmoaU AmIco OmV Ago. VgoM B§½c§S>Mo `wamon_Yrc
naamîQ´>YmoaU YagmoS>d¥ÎmrMo d H$_Hw$dV hmoV.o Ë`mMmM n[aUm_ åhUyZ B§½c§S>_Ü`o H«$m§Vr KSy>Z Amcr.
H«$m§VrZ§Va {dë`_ d _oar `m§À`m hmVr B§½c§S>Mr gÎmm Amcr. gÎmmàmßVrZ§Va {dë`_ d _oar `m§Zr gj_ d
à^mdr naamîQ´> YmoaUmMm Adc§~ Ho$cm. `m Ë`m§À`m YmoaUm_wio B§½c§S>Mo `wamonÀ`m amOH$maUmV _hÎd d
à{VîR>m dmT>cr. VgoM `m amOm d amUrZo \«$mÝgÀ`m {damoYmVrc amîQ´>m§Mo g§KQ>Z Ho$co. Ë`m_wio gd©Ì
`wamonÀ`m amOH$maUmV B§½c§S>Mm X~X~m {Z_m©U Pmcm.
29
8) OZVoÀ`m _yc^yV hŠH$mg _mÝ`Vm : B§½c§S>_Yrc amOm Xwgam Ooåg `mZo OZVoÀ`m
^mdZoMm, g_ñ`m§Mm {dMma Z H$aVm amÁ`H$ma^ma Ho$cm. hm amÁ`H$ma^ma hþH$w _emhr d¥ÎmrMm hmoVm.
Ë`m_wio A{Z`§[ÌV amOgÎmo{déÕ Ag§Vmof {Z_m©U Pmcm. n[aUm_r H«$m§Vr KSy>Z Amcr. H«$m§VrZ§Va {dë`_
d _oar `m§Zr B§½c§S>Mo gÎmmYre åhUyZ amÁ`H$ma^mamMr gwÌo hmVr KoVcr. B§½c§S>_Yrc amOH$s`
n[apñWVrMo AmH$cZ Ë`m§Zm hmoVo. Ë`m_wio Ë`m§Zr amÁ`H$ma^ma hmVr KoVmM OZVog ì`{ŠVñdmV§Í`,
^mfUñdmV§Í`, _wÐUñdmV§Í` ho _wc^yV hŠH$mg _mÝ`Vm {Xcr.
9) àmoQ>oñQ>§Q> à^mdemcr ~Zco : `m H«$m§VrZo H$°Wm°{cH$ n§Wr`m§Mm nam^d Pmcm. àmoQ>oñQ>§Q>
n§Wr`m§Mm {dO` Pmcm. {~c Am°\$ amB©Q>g²_Yrc VaVwXrZwgma H°$Wm°{cH$ n§Wr` ì`ŠVr B§½c§S>À`m
JmXrda ~gy eH$Uma Zmhr ho {gÕ Pmco. Ë`m_wio B§½c§S> ho àmoQ>oñQ>§Q> amîQ´> ~Zco. B§½c§S>_Yrc àemgZmZo
{¼íMZ Y_m©Vrc BVa n§Wr`m§Zm g{hîUwVoZo dmJ{dco. `mCcQ> H°$Wm°{cH$m§À`m ~m~VrV H$moUË`mhr
àH$maMr ghmZw^yVr XmI{dcr Zmhr.
10) {~c Am«\$ amB©Q>g²Mo KQ>ZmË_H$ _hÎd : H$ÝìhoÝec nmc©_|Q>Zo _oar d {dë`_ `m§Zm amOnX
XoD$Z nmc©_|Q>Mo gmd©^m¡_Îd {gÕ Pmco. nmc©_|Q> H$moUmcmhr amOm ~Zdy eH$Vo qH$dm Ë`mcm nXÀ`wV H$ê$
eH$Vo. nmc©_|Q>Zo Amnco gmd©^m¡_Îd {gÕ H$aÊ`mgmR>r {~c Am°\$ amB©Q>g² hm H$m`Xm amOmamUrnwT>o
R>odcm. Vmo _§Oya H$ê$Z KoVcm. `m H$m`ÚmÀ`m VaVwXr nwT>rcà_mUo1) amOmcm nmc©_|Q>À`m nadmZJr{edm` ZdrZ H$m`Xo H$aUo, OwZo H$m`Xo aÔ H$aUo qH$dm Ë`mMr
A§_c~OmdUr H$aVm `oUma Zmhr.
2) AmOn`ªV amOmZo ñdV…À`m A{YH$mamV H$m`Úm§Zm ñW{JVr {Xcr qH$dm Ë`mMr
A§_c~OmdUr Ho$cr ho H¥$Ë` ~oH$m`Xoera Amho.
3) nmc©_|Q>À`m nadmZJr{edm` H$moUË`mhr àH$maMm H$a dgyc H$aÊ`mMm qH$dm ZdrZ H$a cmJy
H$aÊ`mMm hŠH$ amOmcm Zmhr.
4) nmc©_|Q>À`m nadmZJr{edm` amOmcm g¡Ý` ^aVr H$aVm `oUma Zmhr.
5) Ym{_©H$ ~m~VrV qH$dm BVa H$moUË`mhr ~m~VrV nmc©_|Q>À`m nadmZJr{edm` amOmcm
Am`moJ Zo_Vm `oUma Zmhr.
6) Om_rZ XoUo, X§S> H$aUo, H$R>moa {ejm XoUo Agm H$moUVmhr A{YH$ma amOmcm AgUma Zmhr.
7) Ý`m`m{Yem§Mr Zo_UyH$ qH$dm Ë`m§Mr {ZdS> nmc©_|Q>Zo R>adyZ {Xcoë`m n°Zoc_YyZM H$amdr.
8) EImÚmcm _moR>m X§S> H$aUo qH$dm H$_r H$aUo, _mc_Îmm OßV H$aUo ho A{YH$ma nmc©_|Q>À`m
qH$dm H$moQ>m©À`m nadmZJr{edm` amOmcm AgUma ZmhrV.
9) {~«Q>re ZmJ[aH$m§Zm nmc©_|Q>Mr {ZdS>UyH$ cT>{dÊ`m~m~V nyU© ñdmV§Í` Agoc.
30
10) nmc©_|Q>_Yrc àË`oH$ g^mgXmcm ^mfU ñdmV§Í`, "MM}_Ü`o' gh^mJr hmoÊ`mMo nyU© ñdmV§Í`
Agoc. Ë`mZo Ho$coë`m ^mfUmda nmc©_|Q>~mhoa Ë`mÀ`mda H$moUË`mhr Ý`m`mc`mV IQ>cm
Mmc{dcm OmUma Zmhr.
11) g_mOm_Yrc d H$m`Úm_Yrc ÌwQ>r qH$dm C{Udm, Xmof Xÿa H$aÊ`mgmR>r nmc©_|Q>Mr g^m
dma§dma ~mocdmdr.
12) {~«Q>re àOocm Amnë`m AS>MUr, g_ñ`m, nmc©_|Q>nwT>o _m§S>Ê`mMm nyU© hŠH$ Amho.
13) amOmZo nmc©_|Q>À`m {ZdS>UwH$s_Ü`o hñVjon H$ê$ Z`o.
14) àmoQ>oñQ>§Q> n§Wr` cmoH$m§Zm H$m`ÚmZo g§ajU Úmdo.
15) Oo H°$Wm°{cH$ AmhoV qH$dm Á`m§Zr H°$Wm°{cH$ H$Ý`oer {ddmh Ho$cm Amho Aem H$moUË`mhr
amOKamÊ`mVrc ì`ŠVrcm B§½c§S>Mo amOnX {_iUma Zmhr.
1) _hgyc d H$a dgwcrda nmc©_|Q>À`m _`m©Xm : ({gpìhc {cñQ> 1689) nmc©_|Q>À`m
nadmZJr{edm` amOmZo OZVoda H$a ~gdy Z`oV. H$moUË`mhr H$maUmñVd OZVoH$Sy>Z H$a dgyc H$ê$ Z`o.
amOmÀ`m n[admamMm IM©, _§Í`m§Mo nJma, JwßV H$m`m©gmR>r amOmcm H$amdm cmJUmam IM© hm nmc©_|Q>H$Sy>Z
Xadfu _§Oya H$ê$Z ¿`mdm. _hÎdmMr ~m~ åhUOo _§Oya Ho$cocm IM© Ë`mM ImË`mda hmoVmo qH$dm Zmhr ho
VnmgÊ`mMo A{YH$ma nmc©_|Q>Zo Amnë`mH$S>o R>odco. Aem àH$mao amOmÀ`m ImOJr IMm©da qH$dm
_hgycmda nmc©_|Q>Mo {Z`§ÌU àñWm{nV Pmco. Ë`m_wio nwT>rc IMm©g _§Oyar d H$m`©dmhrgmR>r amOmg
nmc©_|Q>À`m ~¡R>H$m ~moc{dUo H«$_àmßV Pmco.
2) IS>çm g¡Ý`m~m~V YmoaU : nmc©_|Q>Zo amOmda AZoH$ {Z~ªY cmXco. g¡Ý` ~miJÊ`m~m~V
amOmda ~§YZ KmVco. em§VVoÀ`m H$mimV nmc©_|Q>À`m nadmZJr{edm` g¡Ý` ~miJVm `oV Zgo. Aem§V
qH$dm ~§S>mirM`m n[apñWVr_Ü`o amOmcm g¡Ý` C^maÊ`mMr nadmZJr Ago. Aem g¡Ý` ^aVrgmR>r Img
å`w{Q>Zr A°ŠQ> (Mutiny Act) nmg H$ê$Z ¿`mdm cmJcm. H$moQ>© _me©c H$aÊ`mMm A{YH$ma amOmcm
{Xcm. `m A{YH$mamMm J¡adman hmoD$ Z`o åhUyZ Ë`mMr _wXV EH$ df} R>odÊ`mV Amcr.
3) Ym{_©H$ YmoaU : d¡^demcr amÁ`H«$m§VrZ§Va nmc©_|Q>Zo B§½c§S>_Ü`o Y_m©À`m ~m~VrV
Y_©g{hîUwVm `m YmoaUmMm pñdH$ma Ho$cm. `m Ym{_©H$ YmoaUm_wio B§½c§S>_Yrc gd©Y{_©`m§Zm g{hîUwVoMr
dmJUyH$ {_ioc Aer h_r XoÊ`mV Amcr. `m Ym{_©H$ YmoaUmg {deof _hÎd Amho. H$maU `m YmoaUmnydu
amOm Á`m Y_m©Mm Agoc Ë`m Y_m©À`m cmoH$m§Zm gdcVr d BVa Y{_©`m§À`mda AZoH$ {Z~ªY cmXco OmV.
H$m`ÚmZo amOm d Y_©g§ñWm `m§À`mVrc g§~§Y {ZpíMV H$aÊ`mV Amco. Y_m©À`m ñdmV§Í`mMm ZmJ[aH$m§Mm
hëcm _mÝ` H$aÊ`mV Amcm.
4>) _wÐU ñdmV§Í` : B.g. 1693 nydu amOgÎmoH$Sy>Z _wÐU ñdmV§Í`mmda AZoH$ ~§YZo cmXÊ`mV
Amcr. na§Vw 1993 gmcr amOm {dë`_ {Vgè`mZo gd© d¥ÎmnÌmdarc ~§Xr CR>dÊ`mV Amcr. Ë`m_wio
31
d¥ÎmnÌm§Zm ñdmV§Í` {_imco. g§nmXH$ _wŠVnUo d¥ÎmnÌmVyZ Amnco {dMma ì`ŠV H$ê$ cmJco.
àemgZmdagwÕm Q>rH$m H$aÊ`mMm A{YH$ma Ë`m§Zm àmßV Pmcm.
5) nmc©_|Q> {ZdS>UyH$ H$m`Xm : hm H$m`Xm ApñVËdmV `oÊ`mnydu amOm {H$Ë`oH$ df} nmc©_|Q>Mr
g^m ~mocmdrV Zgo. Ë`m_wio AZoH$ AS>MUr {Z_m©U hmoV. na§Vw 1994 _Ü`o gXaMm H$m`Xm _§Oya H$ê$Z
{~«Q>re nmc©_|Q>Mr {ZdS>UyH$ Xa VrZ dfmªZr KoÊ`mV `mdr ho {ZpíMV Pmco. Xadfu {H$_mZ EH$Xm
nmc©_|Q>Mr ~¡R>H$ KoÊ`mMo {ZpíMV Ho$co. àË`oH$dfu nmc©_|Q>Mr ~¡R>H$ KoÊ`mV `oD$ cmJë`mZo cmoH$m§Mo
AZoH$ àíZ _mJu cmJco.
6) JwÝhoJmam§À`m Mm¡H$erMm H$m`Xm (1696) : hm H$m`Xm ApñVËdmV `oÊ`mnydu B§½c§S>_Ü`o
EH$ àH$maMo g§e`mMo dmVmdaU hmoVo. g§e`mdê$Z EImÚmcm Vwé§JmV Q>mH$co OmV Ago. {ZanamYr
cmoH$m§À`mH$S>o g§e`mZo nm{hco OmV Ago. `m àH$maMo dmVmdaU Xÿa H$aÊ`mgmR>r 1696 _Ü`o A°ŠQ> Am°\$
{ÐgZ nmg Ho$cm. `m H$m`ÚmZo JwÝhoJmam§Mr Mm¡H$er H$aÊ`mÀ`m nÕVrV ~Xc H$aÊ`mV Amcm.
JwÝhoJmamg Amnco åhUUo H$m¡pÝgcnwT>o _m§S>Ê`mMr, dH$sc XoÊ`mMr nadmZJr {_imcr. Ý`m`mc`rZ
IQ>ë`mgR>r XmoZ gmjrXmam§Mr Amdí`H$Vm ~§YZH$maH$ R>odcr.
7) A°ŠQ> Am°\$ goQ>c_|Q> (1701) : hm H$m`Xm _§Oya hmoÊ`mnydu amOm R>a{dÊ`mMm A{YH$ma
nmc©_|Q>cm Zgo. `m H$m`ÚmZo Vmo A{YH$ma nmc©_|Q>cm {_imcm. d¡^demcr H«$m§VrZ§Va nmc©_|Q>Zo Amnë`m
A{YH$mamV {dë`_ d _oar `m§Zm B§½c§S>Mo amOnX ~hmc Ho$co. {dë`_ d _oar `m§Zm AnË` Zgë`mZo
OoågMr Xþgar _wcJr d _oarMr ~hrU ìh°Zmoìha KamÊ`mVrc amUr A°Zrg B§½c§S>Mo amOnX XoÊ`mMo
EH$_VmZo R>a{dÊ`mV Amco. Xaå`mZ B.g. 1694 _Ü`o _oar d B.g. 1700 _Ü`o A°Zr amUrÀ`m _wcmMo
{ZYZ Pmco. Ë`m_wio naV B§½c§S>À`m JmXrÀ`m dmagmMm àíZ {Z_m©U Pmcm. A°Zr amUrMr _wcJr
gmo{\$`m {hcm amOnX XoÊ`mMo nmc©_|Q>Zo {ZpíMV Ho$co. gmo{\$`m hr amOm Ooåg Xþgam `mMr ZmV hmoVr.
{VÀ`m hmVr amOnX gmon{dÊ`mgmR>r nmc©_|Q>Zo A°ŠQ> Am°\$ goQ>c_|Q> _§Oya H$ê$Z KoVcm. Ë`m H$m`ÚmÀ`m
VaVwXr nwT>rcà_mUo1) A°Z amUrÀ`m _¥Ë`yZ§Va B§½c§S>Mm amO_wHw$Q> ìh°ZmoAaMr C_amd gmo{\$`mH$S>o gmon{dÊ`mV `mdm. Vmo
{VÀ`mH$S>oM d§ena§naoZo Mmcmmdm.
2) H$moUË`mhr naXoer ì`ŠVrcm B§½c§S>_Yrc _hÎdmMo nX XoD$ Z`o.
3) nmc©_|Q>À`m nadmZJr{edm` amOmZo H$moUË`mhr `wÕmV ^mJ KoD$ Z`o.
4) H$moUË`mhr n[apñWVrV amOmZo nmc©_|Q>À`m nadmZJr{edm` B§½c§S>~mhoa OmD$ Z`o.
5) nydu A{YH$mamda AgUmè`m nU gÜ`m {Zd¥Îmr doVZ KoV Agcoë`m ì`ŠVrcm hmD$g Am°\$
H$m°_Ýg_Ü`o ~gVm `oUma Zmhr.
6) gd© _hÎdmÀ`m JmoîQ>tMm {ZU©` {àpìhH$m¡pÝgc_Ü`o ¿`mdm.
32
7) H$moUmÀ`mhr nXÀ`wVr_Ü`o amOmZo hñVjon H$ê$ Z`o.
8) Ý`m`g§ñWoMr à{VîR>m d ñdmV§Í` A~m{YV R>odÊ`mV `oB©c.
9) Ý`m`mYrem§Zm nmc©_|Q>À`m nadmZJr{edm` Ë`m§À`m nXmdê$Z H$mTy>Z Q>mH$Ê`mMm hŠH$ amOmcmm
Zgmdm. VgoM Ý`m`m{Q>em§Mm nJma {ZpíMV Agmdm.
A°ŠQ> Am°\$ goQ>c_|Q> nmg hmoV AgVmZmM Xþgam Ooåg \«$mÝg_Ü`o _aU nmdcm. Ë`m_wio {~«Q>re
nmc©_|Q>Zo gwQ>Ho$Mm {Zídmg Q>mH$cm. A°ŠQ> Am°\$ goQ>c_|Q> hm H$m`Xm {~c Am°\$ amB©Q>g²cm nyaH$ Amho.
ñd`§ AÜ``Z àíZ-3
A) Imcrc àíZm§Mr EH$m dmŠ`mV CÎmao {chm.
1) d¡^demcr amÁ`H«$m§VrZo H$emMm eodQ> Pmcm?
2) d¡^demcr amÁ`H«$m§VrZo H$moUË`m XoemVrc A{Z`§{ÌV amOoemhrMm eodQ> Pmcm?
3) ñQw>AQ>© KamUo H$emMo nwañH$V} hmoVo?
4) naH$s` AmH«$_ZmÀ`m {^VrZo B§½c§S>_Yrc H$moUVo nj EH$Ì Amco?
5) d¡^demcr amÁ`H«$m§VrZo H$moUË`m n§{W`m§Mm nam^d Pmcm?
~) Imcrc CnàíZm_Ü`o {dYmZo d n`m©` {Xco AmhoV. `mo½` n`m©` {ZdS>m.
1. ......... gmcr nmc©_|Q> {ZdS>UyH$ H$m`Xm H$aÊ`mV Amcm.
A) B.g. 1694 ~) B.g. 1794
H$) B.g. 1894
S>) B.g. 1994
2. ......... `m H$m`ÚmZo JwÝhoJmam§Mr Mm¡H$er nÕVrV ~Xc Ho$cm.
A) A°ŠQ> Am°\$ {Q´>eZ
~) A°ŠQ> Am°\$ goQ>c_|Q>
H$) {gpìhc A°ŠQ>
S>) `mn¡H$s Zmhr
3) ....... amOmZo B§½c§S>_Yrc d¥ÎmnÌmdarc ~§Xr CR>{dÊ`mV Amcr.
A) {dë`_ {Vgam ~) Xþgam hoÝar
H$) Xþgam [aMS>©
S>) Xþgam ES>dS>©
4) ........ hm H$m`Xm nmg hmoÊ`mnydu amOm R>a{dÊ`mMm A{YH$ma nmc©_|Q>cm ZìhVm.
A) å`w{Q>Zr A°ŠQ>
~) Q>m°caoeZ A°ŠQ>
H$) A°ŠQ> Am°Z goQ>c_|Q>
S>)
5) ....... gmcr ñQw>AQ>© KamUo B§½c§S>À`m gÎmoda Amco.
A) B.g. 1503 ~) B.g. 1603
H$) B.g. 1703
33
S>) B.g. 1803
2.3 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW©
Y_©{Zanoj : gd© Y_©g_^md, H$moUË`mhr EH$m AWdm {d{eîR> Y_m©cm A{YH¥$V amOml`
Z XoUo.
AmnÎmr : g§H$Q>
gZX : nadmZm
nmc©_|Q> : hm eãX \o«$§ M nmc©a `m eãXmnmgyZ Amcm Ë`mMm AW© MMm© H$aUo.
H«$m§Vr : ~Xc
A{Z`§{ÌV : Á`mÀ`mda H$moUmMohr ~§YZ Zmhr Agm.
amîQ´> : hm eãX Natio `m c°{Q>Z eãXmnmgyZ Amcm Amho. Z°{Q>Amo åhUOo qH$dm d§e. AmnU
EH$ AmhmoV `m ^mdZoZo EH$Ì Amcocm g_mO åhUOo amîQ´> hmo`.
amîQ´>dmX : hr EH$ ^mdZm Amho. Y_© g§ñH¥$Vr ^mfm d d§eÀ`m g_mZVoVyZ EoŠ`mMr ^mdZm
{Z_m©U hmoVo. Aer EoŠ`mMr ^mdZm åhUOo amîQ´>dmX hmo`.
2.4 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
ñd`§ AÜ``Z àíZ H«$. 1
A) 1) gVamì`m eVH$mV 2) B§Jc§S>
3) ñQw>AQ>©
4) c°H$o ñQ>a `m°{H©$ñQ>
5) AmR>dm hoÝar
~) 1) A
2) H$
4) A
5) ~
ñd`§ AÜ``Z àíZ H«$. 2
A) 1) Xþgam Ooåg
4) MM© Am°\$ B§½c§S>
~) 1) A
3) S>
2) ~
2) Q>oñQ> A°ŠQ>
3) {àam°Jo{Q>ìh H$moQ>© Am°\$ hm` H${_eZ
5) Oo\$ar
3) H$
4) S>
5) A
ñd`§ AÜ``Z àíZ H«$. 3
A) 1) A{Z`§{ÌV amOoemhrMm
4) Q>moar-ìhrJ
~) 1) A
2) A
2) B§½c§S>
5) H°$Wm°{cH$
3) A
4) A
34
5) ~
3) A{Z`§{ÌV amOoemhrMo
2.5 gmam§e
B§½c§S> `m Xoemcm cmoH$memhrMr OZZr åhUyZ AmoiIco OmVo. cmoH$emhrMm CX` àW_ `mM
XoemV Pmcm. gdm©V àW_ amo_Z cmoH$m§Zr n{hë`m eVH$mV amOH$s` dM©ñd àñWm{nV Ho$co. gmYmaUnUo
nmMeo df} amo_Um§Zr B§½c§S>da amÁ` Ho$co. Ë`mZ§Va amo_Z gm_«mÁ`mMm èhmg Pmcm. Ë`mZ§Va A±½cmog°ŠeZ, Á`wËg², O_©Z `m§Zr B§½c§S>da amOH$s` dM©ñd àñWm{nV Ho$co. Xaå`mZÀ`m H$mimV B§½c§S>_Ü`o
H$mhr Mm§Jë`m na§nam {Z_m©U Pmë`m. amOmÀ`m {ZYZmZ§Va Ë`m§Zm dmag gj_ Zgoc Va dmagmhŠH$mZo
amOnX {Xco OmV Zgo. B§½c§S>Mo àemgZ em`a, h§S´>oS>, IoS>oJmd Aer {d^mJUr Ho$cr hmoVr. Z§VaÀ`m
H$mcI§S>mV B§½c§S>_Ü`o {d{dY amOKamUr CX`mg Amcr. B§½c§S>À`m OZVoMo Img d¡{eîQ>ç åhUOo
B§½c§S>À`m H$moUË`mhr amOmmcm A{Z`§{ÌV amÁ`H$ma^mamnmgyZ amoIco. Ago Agco Var ñQw>AQ>©
amOKamÊ`m_wio B§½c§S>_Ü`o H«$m§VrMo dmao {Z_m©U Pmco. B§½ c§S>_Ü`o A°Šcmo-g°ŠeZ H$mi, Zm°_©Z H$mcI§S>
Aem {d{dY amOKamÊ`m§Zr amÁ`H$ma^ma Ho$cm. H$mhr amOKamÊ`m§Zr `mo½` amÁ`H$ma^ma Z Ho$ë`mZo
H«$m§Vrg AZwHy$c dmVmdaU {Z_m©U Pmco. B§½c§S>_Yrc OZVm EH$g§K Pmcr. Ë`m§Zr nmc©_|Q> d OZVoMo
na§naoZo MmcV Amcoco d A{YH$ma Omhra H$aÊ`mgmR>r nmc©_|Q>Zo OZVoÀ`m hŠH$mMo nÌH$ {~c Am°\$
amB©Q>g² V`ma Ho$co. d¡^demcr amÁ`H«$m§Vr hr B§½c§S>À`m Zìho Va OJmÀ`m B{VhmgmVrc EH$ AË`§V
_hÎdnyU© KQ>Zm Amho. aŠVmMm EH$hr W|~ Z gm§S>Vm hr amÁ`H«$m§Vr `eñdr Pmcr. `m H«$m§VrZo A{Z`§{ÌV
amOoemhrMm eodQ> Ho$cm. VgoM amOm d nmc©_|Q> `m§À`mVrc g§Kfm©Mm eodQ> Pmcm. VgoM B§½c§S>_Ü`o
cmoH$emhr nÕVrMm CX` Pmcm. Ë`m_wio OZVoÀ`m _yc^yV hŠH$mg _mÝ`Vm {_imcr. _hÎdmMo åhUOo
àmoñQ>oñQ>§Q> AË`§V à^mdemcr Amho. {~c Am°\$ amB©Q>g²Mo KQ>ZmË_H$ _hÎd dmT>co.
2.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
A) Imcrc àíZm§Mr CÎmao {chm.
1) B.g. 1688 À`m aŠVhrZ/d¡^demcr amÁ`H«$m§VrÀ`m H$maUm§Mr MMm© H$am.
2) B.g. ì`m d¡^demcr H«$« m§VrMr dQ>Mmcr{df`r _m{hVr Úm.
3) B.g. 1688 À`m d¡^demcr amÁ`H«$m§VrÀ`m n[aUm_m§Mr _m{hVr Úm.
~) Q>rnm {chm.
1) {OQ>oZOr_m°Q>
2) ñQw>AQ>© amÁ`KamÊ`mMr d¡{eîQ>ço
3) {n{Q>eZ Am°\$ amB©Q>g²
4) {~c Am°\$ amB©Q>g²
5) A°ŠQ> Am°\$ goQ>c_|Q>
35
2.7 g§X^© J«§W
Amnë`mcm A{YH$ dmMZmgmR>r Imcrc nwñVHo$ Cn`wŠV AmhoV.
1) E. Ama. Hw$cH$Uu : AmYw{ZH$ `wamon
2) {eaJmdH$a eamdVr : AmYw{ZH$ `wamon, lr {dÚm àH$meZ, nwUo.
3) Ama. ìhr. AmoVwaH$a : Adm©MrZ OJ, nwUo {dÚmWu J«W§ àH$meZ.
4)
Arun Bhattarcharjee, World Revolutions, Ashish Publishing House,
Delhi 1988.
5)
Macmillan, Modern Europe to 1870 (New York) Jan. 1953.
36
gÌ 3 : KQ>H$ 3
A_o[aH$Z amÁ`H«$m§Vr (1776)
(American Revolution 1776)
AZwH$« _{UH$m
3.0 C{ÔîQ>ço
3.1 àmñVm{dH$
3.2 {df` {ddoMZ
3.2.1 A) A_o[aH$Z amÁ`H«$m§VrMr H$maUo
3.2.2 ~) amÁ`H«$m§Vr H$mimVrc _hÎdmÀ`m KQ>Zm
3.2.3 H$) A_o[aH$Z amÁ`H«$m§VrMo n[aUm_
3.3 nm[a^m{fH$ ímãX, ímãXmW©
3.4 ñd§`-AÜ``Z àíZm§Mr CËVao
3.5 gmam§e
3.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
3.7 g§X^© J«§W
3.0 C{ÔîQ>ço
`m KQ>H$mÀ`m Aä`mgmZ§Va Amnë`mcm
A_o[aH$Z I§S>mV {~«Q>rem§À`m dgmhVtMr ñWmnZm H$er Pmcr ho H$ioc.
{~««Q>rem§À`m dgmVhrdaÀ`m A{YH$ÎmoMo ñdê$n H$go hmoVo ho H$ioc.
dgmhVtMr H«$m§VrÀ`m {XeoZo H$m dmQ>Mmc Pmcr ho H$ioc.
amÁ`H«$m§VrÀ`m H$mimVrc _hÎdmÀ`m KQ>Zm§Mr _m{hVr hmoB©c.
A_o[aH$Z amÁ`H«$m§VrÀ`m n[aUm_m§Mr _m{hVr hmoB©c.
37
3.1 àmñVm{dH$
AR>amdo eVH$ ho OJmÀ`m B{VhmgmV H«$m§VrMo eVH$ _mZco OmVo H$maU `m eVH$mV KS>coë`m
A_o[aH$ amÁ`H«$m§Vr, \«$| M amÁ`H«$m§Vr Am{U Am¡Úmo{JH$ H«$m§Vr `m VrZ H«$m§Ë`mZr Ho$di Ë`m Ë`m ^mJmdaVr
Zmhr Va g§nyU© OJmda àË`j qH$dm AàË`j n[aUm_ Ho$bm. gm_m{OH$, amOH$s`, Am{W©H$, gm§ñH¥${VH$
n[apñWVrda XrK©Jm_r n[aUm_ KS>{dUmè`m `m `m H«$m§Ë`m _mZdr B{VhmgmV _hËdnyU© R>aë`m. {deofV…
ì`ŠVrñdmV§Í` `m VËdmbm `mZ§Va Iyn _hËd àmá Pmbo. A_o[aH$Z amÁ`H«$m§VrZo AÝ`m`r gm_«mÁ`dmXr
eŠVr{dê$Õ g§KQ>rV hmoD$Z H$gm bT>m Úmdm `mMm AmXe© OJmg_moa R>odbm. `m H«$m§VrVyZ {Z_m©U
Pmboë`m VËdm§Zr d¡Mm[aH$ joÌmV KS>dyZ AmUbobo ~Xb ho Va Iyn _hËdnyU© _mZmdo bmJVrb.
OJ^amV KSy>Z Amboë`m nwT>rb AZoH$ H«$m§Ë`mZm àmoËgmhZ XoÊ`mMo H$m`© `m H«$m§VrZo Ho$bo.
3.1.1 {¼ñVmo\$a H$mob§~g Am{U A_o[aHo$Mm emoY …
`wamon_Yrb n«~moYZmMm H$mbI§S> hm AZoH$ Zì`m emoYm§Zm OÝ_ XoUmam R>abm. `m H$mbI§S>mV
`wamonmVrb YmS>gr X`m©dXtZr Am{e`m Am{U BVa I§S>mH$S>o OmUmao Ob_mJ© emoYyZ H$mT>bo ho Ob_mJ©
nwT>o ì`mnma d¥ÕrgmR>r Cn`wŠV R>abo. {IñVmo\$a H$mob§~g hm EH$ YmS>gr X`m©dXu hmoVm. OÝ_mZo
BQ>m{b`Z Agboë`m {¼ñVmo\$abm ñnoZMm amOm \${S>©Zm§S> Am{U amUr Bgm~obmZo àmoË`mhZ Am{U
Am{W©H$ _XV {Xbr. ^maVmH$S>o OmUmam Ob_mJ© emoYÊ`mÀ`m CX²XoemZo H$mob§~gZo Am°JñQ> 1492 _Ü`o
`wamon_YyZ npíM_ {XeoZo Obàdmg gwê$ Ho$bm gmo~V ZrZm, qnQ>m Am{U gm§Vm hr VrZ OhmOo Am{U
AR²>R>`mE|er Ibmer gmo~V hmoVo. gÎma {XdgmÀ`m IS>Va àdmgmZ§Va A_o[aH$m I§S>mZOrH$À`m nyd©
{Xeog Agboë`m ~hm_m ~oQ>mda Am°ŠQ>mo~a 1492 _Ü`o nmohmoMbm. AmnU ^maVmÀ`m ^y_rV nmohmoMbmo.
AmhmoV Ago dmQy>Z Ë`mZo {VWë`m Vm_«dUu` {ZdmgtZm aoS> B§{S>`Ýg (Red Indians) Ago Zmd {Xbo. ho
Zmd AmOhr àM{bV Amho. `wamon - Am{\«$H$m - Am{e`m `mì`{V[aŠV BVa OJmMr _m{hVr Zgboë`m
`wamo{n`m§Zm A_o[aH$m I§S>mÀ`m ê$nmZo Zì`m OJmMm emoY bmJbm. `mM Xaå`mZ A_o[aJmo doñnwMr `mZo
ñnoZV\o© npíM_oÀ`m {XeoZo n{hbr _mohr_ H$mT>br. CÎma A_o[aH$m I§S>mV nmohmoMboë`m A_o[aJmoZo
gÜ`mMo ìhoZoPwEbm ho [R>H$mU emoYbo. A°_oPm°Z ZXrMm CJ_hr Ë`mZo emoYyZ H$mT>bm. 1501 _Ü`o Xþgar
_mohr_ H$mTy>Z Ë`mZo AmUIr H$mhr {R>H$mUo emoYbr. `m ^y^mJmMr Ë`mZo Ho$bobr dU©Zo `wamonmV à{gÜX
Pmbr. `wamon_Yrb _m{Q>©Z ìhmëQ>Poå`wba `mZo 1507 _Ü`o Amnë`m J«W§ mV `m Zì`m ^y^mJmg
A_o[aJmoÀ`m Zmdmdê$Z A_o[a[ ho Zmd {Xbo. Vmon`ªV Ë`mbm H$mob§~gÀ`m àdmgm{df`r _m{hVr ZìhVr
`mZ§Va A_o[aH$m ho Zmd àM{bV Pmbo. H$mob§~g _mÌ Ano{jV am{hbm.
3.1.2 A_o[aH$m I§S>mV `wamo{n`Z dgmhVtMr ñWmnZm
H$mob§~gZo g§oQ>mo S>moq_`mo `oWo dgmhV ñWmnZ H$ê$Z VoWo CgmMo CËnmXZ ¿`m`bm gwadmV Ho$br.
X{jU A_o[aHo$V dgmhVr ñWmnZ H$aÊ`mgmR>r ñnoZ Am{U nmoV©wJmb `m§À`mV nmon AboŠPm§S>a ghmdm
`mZo _Ü`ñWr Ho$br. `m XmoÝhr amîQ´>m§Mr BWo _ŠVoXmar {Z_m©U Pmbr. X{jU A_o[aH$m I§S>mV dgmhVr
38
ñWmnZ H$ê$Z `m XmoÝhr amîQ´>m§Zr A_mn \$m`Xm {_idm`bm gwadmV Ho$br. `oWrb _wiÀ`m a{hdmgr
Agboë`m BÝH$m, A°PQ>oH$, _m`m Aem g§ñH¥$Vr `wamo{n`Zm§Mo AmH«$_U Wmondy eH$ë`m ZmhrV. `m ^mJmV
b°Q>rZ ^mfoMm àgma Pmbm Ë`m_wio hm ^mJ b°Q>rZ A_o[aH$m ZmdmZo à{gÜX Pmbm. `m ^mJmVyZ XmoÝhr
amîQ´>m§Zr àM§S> g§nÎmr {_i{dbr ho nmhÿZ B§½b§S>, \«$mÝg, hm°b§S> `m amîQ´>m§Zmhr `m ^mJmV Amnë`m
dgmhVr Agmì`mV Ago dmQy> bmJbo. AIoarg {~«Q>ZMm amOm gmVdm hoÝar `mZo nmonMo AmXoe YwS>H$mdyZ
bmdV `m ^y_rH$S>o Amnë`m Om°Z H°$~oQ> `m Ibmemg 1496 _Ü`o nmR>{dbo. Ë`mZo A_o[aHo$n`ªV àdmg
H$ê$Z {~«Q>ZÀ`m hŠH$mMm nm`m aMbm. _mÌ Ë`mÀ`mZ§Va Odi Odi e§^a dfm©Z§Va A_o[aH$Z ^y_rV
dgmhV ñWmnZ H$aÊ`mgmR>r {~«Q>rem§Zr àË`j gwê$ Ho$bo 1584 _Ü`o ga dm°ëQ>a a°bo `mZo amUr
E{bPm~oWH$Sy>Z nadmZm {_idyZ CÎma H°$am{bZm eoOmaÀ`m ~oQ>mV ìh{O©{Z`m hr dgmhV ñWmnZ
H$aÊ`mMm à`ËZ Ho$bm _mÌ Vmo A`eñdr R>abm `mVyZ YS>m KoV {~«Q>re ì`mnmar EH$Ì Ambo Am{U CÎma
A_o[aH$m I§S>mVrb Ooåg ZXrÀ`m H$mR>mda Ooåg Q>mD$Z `m ZmdmZo eha ñWmmnZ Ho$co. nwT>o `mMoM énm§Va
dgmhVrV Pmco Am{U `m dgmh{Vg "ìh{O©{Z`m' (1607) ho Zmd {Xco Joco.
1607 Vo 1732 `m H$mcI§S>mV CÎma A_o[aH$m I§S>mÀ`m nyd© {H$Zmè`mda Voam dgmhVr ñWmmnZ
Pmë`m. `m dgmhVr nwT>rcà_mUo- ìh{O©{Z`m, _°goÀ`wgoQ>² g, _o[ac±S>, Ý`y`m°H©$, S>ocmdoAa, H$ZoŠQ>rH$Q>,
Ý`y Ogu, Ý` h°ånem`a, noZ{gëìhm{Z`m, èhmoS> Am`c§S>, X{jU H°$amo{cZm, CÎma H°$amo{cZm Am{U
Om°{O©`m. Om°{O©`m (1733 hr {~«Q>rem§Zr (ñWmnZ Ho$cocr eodQ>Mr dgmhV R>acr. `mVrc H$mhr
dgmhVr {~«are gÎmoZo, H$mhr ImOJr H§$nÝ`m§Zr, eoVH$è`m§Zr, H$mhr ì`ŠVtZr nwT>mH$ma KoD$Z Va H$mhr
dgmhVr {d{eîQ> JQ>mÀ`m cmoH$m§Zr EH$Ì `oD$Z ñWmnZ Ho$ë`m hmoË`m. `m dgmhVrda Z§Va {~«Q>ZMo
àemgZ àñWm{nV Pmco. `m dgmhVr_Ü`o {~«Q>Z ~amo~aM `wamon_Yrc BVa amîQ´>mVco cmoH$ EH$Ì `odyZ
ñWm{`H$ Pmco. ho cmoH$ {d{dY dUm©Mo Am{U d§emMo hmoVo. Am{W©H$ hcmIr, Ym{_©H$ N>i `mcm H§$Q>miyZ
`oWo Amcoë`m cmoH$m§Zm àJVrMr g§Yr {_imcr. nañna ghH$m`© Am{U H$îQ>mÀ`m Omoamda `m cmoH$m§Zr
àJVr Ho$cr. Zì`m {dMmamÀ`m g_mOmMr `m_wio {Z{_©Vr Pmcr. CÎma A_o[aH$m I§S>mV ñnoZ-\«|$M B.
`wamo{n`Z amîQ´>m§À`m dgmhVrhr ñWmnZ Pmë`m. _mÌ {~«Q>re dgmhVr BVH$s Ë`m§Mr àJVr hmoD$ eH$cr
ZìhVr.
3.2 {df` {ddoMZ
3.2.1 A) A_o[aH$Z amÁ`H«$m§VrMr H$maUo
1776 _Ü`o {~«Q>re A{YnË`mImcrc Voam dgmhVtZr EH$Ì `odyZ {~««Q>rem§er geñÌ cT>m {Xcm
Am{U ñdmV§Í` {_i{dco. B{VhmgmV hr KQ>Zm "A_o[aHo$Mo ñdmV§Í``wÕ' qH$dm "A_o[aH$Z amÁ`H«$m§Vr' `m
ZmdmZo AmoiIcr OmVo. A_o[aH$Z amÁ`H«$m§Vr hr AMmZH$ KSy>Z Amcocr KQ>Zm ZìhVr. {~«Q>rem§Mr
dgmhVr~m~VMr gm_«mÁ`dmXr ^y{_H$m, Ë`m§Mr ì`mnmard¥Îmr, dgmhVtMo Ë`m§Zr gmVË`mZo Ho$coco Am{W©H$
39
emofU Ë`m_wio dgmhVrV {~«Q>rem§{damoYr Ag§Vmof dmT>V Jocm. AIoarg Ë`mMrM n[aUrVr amÁ`H«$m§VrV
Pmcr. A_o[aH$Z amÁ`H«$m§Vr_mJMr H$maUo nwT>rcà_mUo gm§JVo `oVrc.
1) {~«Q>rem§Mm A_o[aH$Z dgmhVrH$S>o ~KÊ`mMm ÑîQ>rH$moZ Am{U dgmhVr {df`rMo YmoaU
dgmhVr `m {~«Q>rem§À`m nwT>mH$mamZoM ñWmnZ Pmë`m hmoË`m. dgmhVrda {~Q>rem§Mr A{YgÎmm
hmoVr. `m dgmhVtMm Cn`moJ {~«Q>ZÀ`m CÝZVrgmR>r Pmcm nm{hOo AgmM {~«Q>re amÁ`H$Ë`mªMm ÑîQ>rH$moZ
hmoVm. `m_wio Ë`m§Zr `m dgmhVtdaMr amOH$s` Am{U Am{W©H$ nH$S> A{YH$m{YH$ KÅ> H$am`cm gwédmV
Ho$cr. cmoH$emhrÀ`m VÎdmMm CXmoCXmo H$aUmao {~«Q>re dgmhVr~m~V _mÌ ^oX^md H$aV hmoVo.
dgmhVtgmR>r A{YH$m{YH$ H$S>H$ H$m`Xo H$am`cm Ë`m§Zr gwadmV Ho$cr. ~mOmanoR> åhUyZ `m
dgmhVtH$S>o nm{hco OmV hmoVo. H$mimÀ`m AmoKmV {~«{Q>em§Mo YmoaU ~XcÊ`mEodOr A{YH$ gm_«mÁ`dmXr
hmoV Joco. ho YmoaUM dgmhVrVrc Ag§Vmof dmT>{dÊ`mgmR>r H$maUr^yV R>aVo.
2) ñdV§Ì {dMmamÀ`m A_o[aH$Z g_mOmMr OS>UKS>U
dgmhVr Oar {~«Q>rem§À`m _mcH$sÀ`m Agë`m Var {~«Q>Z~amo~a `wamonmVrc {d{dY XoemVyZ {d{^ÝZ
d§emMo cmoH$ VoWo `odyZ H$m`_ñdê$nr ñWm{`H$ Pmco. Ë`m§Mo nañnamVrc {ddmh Ë`mM~amo~a aoS> B§{S>`Z
Am{U `wamonr` `m§À`mVë`m dU©g§H$amVyZ Zì`m g_mOmMr {Z{_©Vr Pmcr. AË`§V H$îQ>miy Am{U CÚmoJr
Agcoë`m `m cmoH$m§Zr H$_r H$mimV àJVr Ho$cr. amOgÎmoMo qH$dm Y_©gÎmoMo dM©ñd Ë`m§Zm ZH$mo hmoV.o
{~«Q>rem§Zr Ë`m§À`m `m ^mdZoH$S>o Xþcj
© Ho$co. Ë`m§À`m àJVrV gm_«mÁ`dmXr {~«Q>re AS>Wim ~Zco hmoVo.
Zd{dMmamÀ`m dgmhVrVrc g_mOmcm {~«{Q>em§Mo dM©ñd A{YH$ H$mi ghZ H$aUo eŠ` ZìhVo.
Ë`m§À`mVrc ñdmV§Í`mMr ^mdZm H$mimÀ`m AmoKmV dmT>V Jocr. Ë`m§À`m H$S>H$ {Z~ªYmZ§Va Va Vr
A{YH$M C\$miyZ Amcr.
3) dgmhVrda Am{W©H$ {Z~ªY KmcUmao H$m`Xo
{~«Q>rem§Zr dgmhVtMo ñdV…À`m Am{W©H$ \$m`ÚmgmR>r àM§S> emofU Ho$co. `mgmR>r {d{dY H$m`Xo
Ë`m§Zr dgmhVtda cmXco. 1621 _Ü`o Am{W©H$ \$m`Xm XoUmè`m ìh{O©{Z`mVrc V§~mIyÀ`m ImOJr
CËnmXZmda ~§Xr KmcUmam H$m`Xm nmg Ho$cm. 1651 _Ü`o Am°{cìha H«$m°_docZo "ZoìhrJoeZ A°ŠQ>' nmg
Ho$cm. `m A°ŠQ>Zwgma dgmhVrVyZ {Z`m©V Ho$cm OmUmam _mc {~«Q>rem§À`m _mcH$sÀ`m OhmOmVyZ nmR>dUo
~§YZH$maH$ Ho$co. `m_wio S>Mm§Mr `m dmhVwH$sda Agcocr _ŠVoXmar g§nwîQ>mV Amcr. 1660 _Ü`o
{~«Q>re nmc©_|Q>Zo H$m`Xm H$ê$Z dgmhVrVyZ {Z`m©V hmoUmè`m gmIa, H$mnyg, cmoH$a, Zri Aem AZoH$
dñVy§da ~§YZo KmVcr. ~moS>© Am°\$ Q´>oS> A°ÝS> ßc±Q>oeZ (Board of Trade and Plantation) ZmdmMo
ì`mnmar _§S>I ñWmnZ H$ê$Z dgmhVrVrc ì`mnmamda cj R>odm`cm gwédmV Ho$cr. {~«Q>ZZo 1674 _Ü`o
cm°S>©g Am°\$ Q´>oS> (Lords of Trade) g{_Vr ñWmnZ Ho$cr. `m g{_Vr_m\©$V dgmhVtMm amÁ`H$ma^ma
A{YH$ H$m`©j_ H$aUo, dgmhVrÀ`m Am`mV-{Z`m©V ì`dhmamda ~§YZo R>odUo, dgmhVrÀ`m JìhZ©acm
40
AmXoe XoUo Aer H$m_o Ho$cr OmD$ cmJcr. `m g{_VrMm dgmhVrVë`m H$ma^mamVcm hñVjon VoWrc
cmoH$m§Zm ÌmgXm`H$ dmQy> cmJcm.
{~«Q>Z_Ü`o CËnm{XV hmoUmè`m cmoH$ar H$mnS>mÀ`m CËnmXZmg A_o[aHo$V CËnm{XV hmoUmè`m cmoH$ar
H$nS>çmer ñnYm© H$amdr cmJy Z`o åhUyZ 1699 _Ü`o dwcZ JwS²>g _°Ý`w\°$ŠMaa [añQ´>rŠeZ A°ŠQ>
(Woolen Goods Manufacturer Restriction Act) nmg Ho$cm. dgmhVtda JaOonwaVoM cmoH$ar
H$mnS> CËnm{XV H$aÊ`mMo ~§YZ KmVco Joco. 1732 _Ü`o h°Q²>g A°ŠQ> (Hats Act) Ûmao dgmhVrVrc
OZVoZo B§½c§S>_Ü`o CËnm{XV hmoUmè`m h°Q>MmM dmna H$amdm Agm AmXoe {Xcm. Ho$di ñdV…À`m
\$m`ÚmMm {dMma H$aUmè`m {~«Q>rem§Mr OmñVrV OmñV cm^ {_i{dÊ`mMr d¥Îmr dmT>V hmoVr. {deofV…
Am¡Úmo{JH$ H«$m§VrZ§Va `mV ^aM nS>cr.
1764 À`m ewJa A°ŠQ>Zo dgmhVrVrc {~«Q>re {damoYmVrc ^mdZm A{YH$M dmT>cr. `m A°ŠQ>_wio
dgmhVrZm OdiÀ`mM Š`w~m ~oQ>mV V`ma hmoUmar gmIa WoQ> {dH$V KoVm `oV ZìhVr. {~«{Q>em§_m\©$VM
{dH$V ¿`mdr cmJo. Ë`m_wio gmIa _hmJ Pmcr hmoVr. `m{edm` {~«Q>rem§Zm 1763 À`m gßVdm{f©H$
`wÕmV Amcocm A\$mQ> IM© dgyc H$aÊ`mgmR>r Ë`m§Zr AmUIr {Z~ªY dmT>dco. {dXoer Xmê$, aoer_
Am{U H$mnS>mdaMm H$a dmT>{dÊ`mV Amcm. H$mVS>çmMr {Z`m©V Ho$di {~«Q>rem§ZmM H$aÊ`mMo ~§YZ
KmcÊ`mV Amco. `m gd© JmoîQ>r_wio dgmhVtMo Iyn Am{W©H$ ZwH$gmZ hmoV Ago. dgmhVtZr `m gdmªMm
{ZfoY Ho$cm _mÌ `mH$S>o Xþcj
© H$aV 1765 _Ü`o "ñQ>±n A°ŠQ>' nmg Ho$cm. `m A°ŠQ>Z§Va dgmhVr
{~«Q>rem§{damoYmV àË`j H¥$Vr H$ê$ cmJë`m. ñQ>±n A°ŠQ>Zwgma dgmhVrVrc d¥ÎmnÌo, {d{dY àH$maMr
H$amanÌo B. H$m`XnÌmda AÜ`m© noZr nmgyZ Xhm nm¢S>mn`ªVMo ñQ>±n cmdUo ~§YZH$maH$ H$aÊ`mV Amco.
dgmhVrVrc AW©ì`dhmam§da `mMm dmB©Q> n[aUm_ Pmcm. dgmhVrVrc cmoH$m§Zr `mcm H$S>mSy>Z {damoY
Ho$cm. gd©M dgmhVrV Am§XmocZo hmoD$ cmJcr. ì`mnmè`mZr {~«Q>re _mmcmda ~{hîH$ma Q>mH$cm. Ý`y`m°H©$
`oWo gd© dgmhVtMr n[afX ~mocmdÊ`mV Amcr. `m n[afXoV ñQ>±n A°ŠQ> Z ^aÊ`mMm {ZU©` KoÊ`mV
Amcm. ìh{O©{Z`m {dYmZg^oV no{Q´>H$ hoÝarZo Kmo{fV Ho$co H$s dgmhVtZr {ZdSy>Z {Xcoë`m
à{V{ZYr{edm` BVa H$moUmcmhr H$a ~g{dÊ`mMm A{YH$ma Zmhr. dmT>Vm {damoY nmhÿZ AIoarg {~«Q>re
nmc©_|Q>Zo hm A°ŠQ> aÔ Ho$cm. AemàH$mao H«$m§VrgmR>rMo dmVmdaU `mdoir V`ma Pmco. `m àg§JmVyZ
H$mhrM ~moY Z KoVm 1766 _Ü`o {~«Q>re nmc©_|Q>Zo "Q>mD$ZeoS> A°ŠQ>' nmg Ho$cm. {~«Q>ZMm AW©_§Ìr
Mmc©g Q>mD$ZeoS> `mZo `m H$m`ÚmÛmao dgmhVrda AàË`j H$am§Mm ~moOm Q>mH$cm. dgmhVrV Am`mV
hmoUmè`m AZoH$ dñVyda O~a OH$mV ~gdcr. OH$mVrÀ`m dgwcrgmR>r OH$mV ImË`mMr nwZa©MZm
H$aÊ`mV Amcr. `m H$m`Úm{damoYmV dgmhVrV Ag§Vmof dmT>cm. dgmhVrV CR>md hmoD$ cmJco. nwT>o
1769 _Ü`o hm H$m`Xm aÔ H$aÊ`mV Amcm Agcm Var dgmhVrVrc dmVmdaU _mÌ àjwãY Pmco.
4) dgmhVtZr-Ho$cocr e¡j{UH$ Am{U gm§ñH¥${VH$ àJVr
dgmhVH$mam§Zr OmUrdnyd©H$ e¡j{UH$ àJVr KS>dyZ AmUcr hmoVr. gŠVrÀ`m àmW{_H$
{ejUm~amo~aM gmd©O{ZH$ dmMZmc`o, J«W§ mc`m§Mr ñWmnZm Ho$cr hmoVr. N>mnImÊ`m_wio d¥ÎmnÌmMr
41
gwadmV Pmcr. H$cm, gm{hË`, g_mOmn`ªV nmohMy cmJco. CÀM {ejUmgmR>r `m {R>H$mUr hm°dS>©,
H$moc§{~`m `mgmaIr {dÚmnrR>o gwê$ H$aÊ`mV Amcr. cmoH$emhr, ì`ŠVrñdmV§Í`mgmaIr _yë`o BWo éOV
Jocr. dgmhVtZr Ho$coë`m e¡j{UH$ Am{U gm§ñH¥${VH$ àJVr_wio Zì`m {dcMmamÀ`m g_mOmMr `oWo
{Z{_©Vr Pmcr. `m g_mOmcm {~«Q>rem§Mr ~§YZo ZH$mo hmoVr.
5) dgmhVdmë`m§Mo àemgH$s` kmZ
dgmhVtZr amÁ`H$ma^ma Mmc{dÊ`mgmR>r cmoH${Z`wŠV à{V{ZYtMr H$m`Xo_§S>io ñWmnZ Ho$cr hmoVr.
JìhZ©a {~«Q>rem§Mm Agcm Var àemgZ Mmc{dÊ`mMo H$m`© hr _§S>ioM H$aV hmoVr. `m_wio
dgmhVdmë`m§H$S>o nwaogm àemgH$s` AZw^d Amcm hmoVm. {~«Q>re Joco Var AmnU amÁ`H$ma^ma Mmcdy
eH$Vmo hm AmË_{dídmg Amcm hmoVm. _°g°À`ygoQ>² g `m dgmhVrZo cmoH$emhrMm `eñdr à`moJ H$ocm
hmoVm. Ago {_imcoco àemgH$s` kmZ dgmhVtZm amÁ`H«$m§VrgmR>r àoaUm XoUmao R>aco.
6) gßVdm{f©H$ `wÕmMr g_mßVr
CÎma A_o[aH$m I§S>mV {~«Q>re dgmhVtÀ`m npíM_ocm \«$| MmÀ`m dgmhVr hmoË`m. A_o[aHo$Vrc
{~«Q>re dgmhVtZm \«$| MmÀ`m AmH«$_UmMr gVV ^rVr dmQ>V Ago. Ë`mdoir dgmhVtMo g§ajU {~«Q>re
g¡Ý`mH$Sy>Z Ho$co OmV hmoVo. Ë`m_wio ZmBcmOmZo dgmhVtZm {~«Q>rem§Mr Vm~oXmar ghZ H$amdMr cmJV
hmoVr. 1756 Vo 1763 `m Xaå`mZ {~«Q>re Am{U \«$mÝg `m§À`mV gßVdm{f©H$ `wÕ Pmco. `mV \«$mÝgMm
nam^d Pmcm. Ë`m_wio A_o[aHo$V AgUmè`m `m dgmhVr Ë`m§Zm gmoS>mì`m cmJë`m. AemàH$mao \«|$M
AmH«$_UmMr dgmhVtZm dmQ>Umar ^rVr g§nwîQ>mV Amcr. {~«Q>rem§da Adc§~yZ amhÊ`mMr JaO am{hcr
Zgë`mZo `mZ§VaÀ`m H$mimV dgmhVrVcm {~«{Q>e {damoY dmT>V Jocm.
7) {dMmad§Vm§Mo H$m`©
amÁ`H«$m§VrgmR>r Amdí`H$ Agcocr d¡Mm[aH$ nmœ©^y_r V`ma H$aÊ`mMo H$m`© {dMmad§VmZr Ho$co.
Wm°_g noZ, ~|Om{_Z \«°$H$crZ, Wm°_g Oo\$agZ, n°{Q´>H$ hoÝar B. amîQ´>dmXr ZoË`m§Zr dgmhVrVrc OZVoV
Amnë`m coIUrZo OmJ¥Vr KS>dyZ AmUcr. Wm°_g noZMo "H$m°_Z goÝg' ho nwñVH$ dgmhVrV Iyn
cmoH${à` Pmco. ñdmV§Í`mMo _hÎd cmoH$m§Zm g_Oco. Oo\$aZZo AÝ`m`r gÎmo{déÕ geñÌ CR>mdmMo
g_W©Z Ho$co. nmc©_|Q>_Ü`o Am_Mo à{V{ZYr ZmhrV Va H$a hr Zmhr. WmoS>Š`mV, "Zm à{V{ZYr Zm H$a',
hr h°åS>oZMr KmofUm AË`§V cmoH${à` Pmcr. ~|Om{_Z \«±$H$crZZo 1754 _Ü`o A_o[aH$Z amÁ`mMr
H$ënZm _m§S>cr hmoVr. gd©M {dMmad§VmZr gm_«mÁ`dmXr {~«{Q>em§da Q>rH$m Ho$cr Am{U H«$m§VrgmR>r
cmoH$m§Zm CÚwŠV Ho$co.
ñd`§ AÜ``Z àíZ-1
Imcrc àíZm§Mr EH$m dmŠ`mV CÎmao {chm.
1. H$moUË`m eVH$mcm H«$m§Vr eVH$ åhQ>co OmVo?
42
2. A_o[aH$Z ^y_rda nm` R>odUmar n{hcr `wamo{n`Z ì`ŠVr H$moU?
3. {~«Q>rem§Mr A_o[aHo$Vrc n{hcr dgmhV H$moUVr?
4. {~«Q>rem§À`m A{YnË`mImcr EHy$U {H$Vr dgmhVr A_o[aH$m I§S>mV ñWmnZ Pmë`m?
5. {~«Q>rem§Zr ñWmnZ Ho$cocr eodQ>Mr dgmhV H$moUVr?
6. 1765 _Ü`o {~«Q>rem§Zr dgmhVrda H$moUVm H$m`Xm cmdcm?
7. Zm à{V{ZYr Zm H$a Aer KmofUm H$moUr Ho$cr?
3.2.2 ~) amÁ`H«$m§Vr H$mimVrc _hÎdmÀ`m KQ>Zm
dgmhVr `m _mV¥^y_rÀ`m H$ë`mUmgmR>rM AgVmV hm {dMma _mZUmè`m {~«Q>rem§Zr dgmhVtMo
{d{dY _mJmªZr Am{W©H$ emofU Ho$co. {deofV… Am¡Úmo{JH$ H«$m§VrZ§Va ho à_mU dmT>VM Joco. {~«Q>ZÀ`m
`m YmoaUm{déÕMm dgmhVrVrc Ag§Vmof dmT>V Jocm Am{U AIoarg Ë`mMo énm§Va geñÌ amÁ`H«$m§VrV
Pmco. `m H«$m§VrVrc _hÎdmÀ`m KQ>Zm nwT>rcà_mUo.
1) ñQ>±n A°ŠQ> {damoYmV n[afX : 1765 _Ü`o {~«Q>rem§Zr nmg Ho$coë`m ñQ>±n A°ŠQ> {damoYmV
gd©M dgmhVrV Ag§Vmof Cgicm. ìh{O©{Z`mVrc n°Q>´ rH$ hoÝarZo `m A°ŠQ>Mm {ZfoY H$aV dgmhVrVrc
cmoH$m§Zr {ZdSy>Z {Xcoë`m à{V{ZYr{edm` H$moUmcmhr H$a cmXÊ`mMm A{YH$ma Zmhr ho Omhra Ho$co.
_°g°À`wgoQ²>g dgmhVrZo nwT>mH$ma KodyZ `m A°ŠQ>{damoYmV dgmhVrMr n[afX 1765 _Ü`o Am`mo{OV
Ho$cr. Á`mcm ZD$ dgmhVrMo à{V{ZYr hOa hmoVo. dgmhVr `m{Z{_ÎmmZo EH$Ì Amë`m. gd©OU
A_o[aH$Z AmhmoV hr ^y{_H$m _mÝ` Pmcr. {~«Q>rem§Zr dgmhVrÀ`m g§_Vr{edm` H$moUVohr H$a cmXÿ Z`oV
hm R>amd nmg H$aÊ`mV Amcm. dgmhVr Am{U {~«Q>rem§À`mVrc g§Kf© Vrd« hmoV Jocm. dmT>Vm {damoY
nmhÿZ AIoarg {~«Q>rem§Zr hm H$a 1766 _Ü`o aÔ Ho$cm.
2) Zm à{V{ZYr Zm H$a : {~«Q>re nmc©_|Q>_Ü`o dgmhVtMm EH$hr à{V{ZYr Zmhr V|ìhm Ë`m§Zm
dgmhVrda H$a cmXÊ`mMm Z¡g{J©H$ qH$dm Z¡{VH$ A{YH$ma Zmhr. "Zm à{V{ZYr Zm H$a' (No Taxation
Without Representation) Aer KmofUm dgmhVtZr Ho$cr. 'Sons of Liberty and Daughters of
Liberty' ZmdmMr dgmhVrVrc Vê$U VéUtMr cT>mD$ nWHo$ ñWmnZ Pmcr. Ë`m§Zr {~«Q>rem§Zm geñÌ
{damoY gwê$ Ho$cm.
3) ~moñQ>Z Q>r nmQ>u : _°g°À`wgoQ²>g dgmhVrVrc ~moñQ>Z ho ~§Xa {~«Q>re {damoYr Am§XmocZmMo
à_wI H|$Ð ~Zco. {~«Q>rem§Zr ñQ>±n A°ŠQ> aÔ Ho$cm _mÌ 1767 _Ü`o Q>mD$ZeoS> A°ŠQ>Zgw ma dgmhVrV
Am`mV Ho$ë`m OmUmè`m dñVy§da àM§S> H$a ~g{dcm. Va Q>r A°ŠQ> cmXÿZ dgmhVtZr {~«{Q>em§§H$Sy>Z Mhm
IaoXrMr gŠVr Ho$cr. dmVmdaU nwÝhm àjwãY ~Zco. ~moñQ>Z `oWo OH$mV g{_VrMr ñWmnZm Ho$cr.
g°å`wAc A°S>åggma»`m H$Q²>Q>a amîQ´>dmXr ZoË`m§Zr Am§XmocZo gwê$ Ho$cr. Ë`mÀ`m àjmo^H$ ^mfUm_wio
cmoH$ AmUIr {MS>co. ~{hîH$ma Am§XmocZ gwê$ Pmco. ho Am§XmocZ dmT>V Joco. 5 _mM© 1770 amoOr
43
~moñQ>Z `oWo Am§XmocH$ Am{U {~«Q>re g¡{ZH$ `m§À`mV MH$_H$ Pmcr. `m_Ü`o Mma ZmJ[aH$ _maco Joco. `m
KQ>ZoMo dU©Z "~moñQ>ZMo hË`mH$m§S>' Ago Ho$co OmD$ cmJco. {~«Q>re {damoY Iyn dmT>cm. AIoarg 1770
_Ü`o Mhm ì`{V[aŠV BVa nXmWm©daMr OH$mV aÔ Ho$cr. _mÌ dgmhVH$mam§Mm Ë`mcmhr {damoY hmoVm.
1770 Vo 1772 hm H$mi H$mhrgm em§VVoV Jocm Z§Va nwÝhm g§Kfm©g gwadmV Pmcr.
1773 _Ü`o {~«Q>re nmc©_|Q>Zo Q>r A°ŠQ>Mr A§_c~OmdUr gwê$ Ho$cr. B©ñQ> B§{S>`m H§$nZrg
dgmhVrV Mhm {dH$Ê`mMr _ŠVoXmar {_imcr. H$Å>a ZoË`m§Zr Mhmda ~{hîH$mamMo AmdmhZ Ho$co. B©ñQ>
B§{S>`m H§$nZrMr Mhm KodyZ Amcocr OhmOo ~moñQ>Z ~§XamV Zm§Jacr Jocr hmoVr. Ë`mÀ`mdaMm _mc
~§XamV CVadcm OmUma Amho Aer ~mV_r dgmhVdmë`m§Zm H$icr. 19 {S>g|~a 1773 amoOr g°å`wAc
A°S>åg Ë`mMo ghH$mar aoS> B§{S>`ÝgMm doe YmaU H$ê$Z `m OhmOmda MT>co Am{U Ë`m§Zr OhmOmdarc
MhmÀ`m 342 noQ>çm g_wÐmV \o$H$ë`m. hr KQ>Zm A_o[aHo$À`m B{VhmgmV ~moñQ>Z Q>r nmQ>u (~moñQ>Z Mhm
nmQ>u) `m ZmdmZo à{gÕ Pmcr. `m KQ>ZoZ§Va {~«Q>re A{YH$M g§Vmnco. {~«Q>re gÎmo{déÕ Ho$cocr hr
~§S>Imoar Amho Ago Omhra H$ê$Z AmUIr H$m`Xo nmg Ho$co. ~moñQ>Z ~§XamVrc ì`mnma ~§X H$ê$Z
_°g°À`wgoQ²>g dgmhVrV ZdrZ H$m`ÚmÀ`m A§_c~OmdUrgmR>r OZac JoO `mcm g¡Ý`mgh nmR>{dÊ`mV
Amco. dgmhVr{déÕ {~«Q>re `m§À`mVrc g§Kfm©Zo CJ«« ê$n YmaU Ho$co.
4) n{hcr {\$cmS>opë\$`m n[afX (5 gßQ>|~a 1774)
{Z_m©U Pmcoë`m n[apñWVrda {dMma H$aÊ`mgmR>r ìh{O©{Z`m dgmhVrZo nwT>mH$ma KodyZ
{\$cmS>opë\$`m `oWo n[afXoMo Am`moOZ Ho$co. Om°{O©`m dJiyZ BVa ~mam dgmhVtMo à{V{ZYr hOa hmoVo.
~|Om{_Z \««°$H$crZ hm `m n[afXoMm AÜ`j hmoVm. `m n[afXog H$m°pÝQ>ZoÝQ>c H$m±J«og (Continental
Congress) Ago Zmd {Xco Joco `mdoir {~«Q>ZÀ`m amOmH$S>o gm_«mÁ`mV§J©V ñdm`ÎmVoMr _mJUr H$aÊ`mV
Amcr. AÝ`m`r H$m`Xo aÔ H$amdoV AÝ`Wm ~{hîH$ma Am§XmocZ Vrd« H$aÊ`mMm Bemam XoÊ`mV Amcm.
dgmhVrÀ`m Am§XmocZmg _mJ©Xe©Z H$aÊ`mgmR>r {d{dY g{_Ë`m ñWmnZ H$aÊ`mV Amë`m. dgmhVr
Am{U {~«Q>re `m§À`mV g_oQ> KS>dyZ AmUÊ`mMm à`ËZ ~|Om{_Z \«°$H$crZ, ES>_§S> \«°$H$ B.Zr Ho$cm _mÌ
Ë`mg `e Amco Zmhr. {~«Q>ZMm amOm {Vgam Om°O©Zo AmH«$_H$ YmoaU ñdrH$maco. dgmhVr `m {~«Q>re
A{YgÎmoÀ`m A§{H$V AmhoV, Ë`m§Mr ~§S>Imoar ghO XS>nVm `oB©c Ago Ë`mcm dmQ>V hmoVo. Ë`mZo
dgmhVrV {~«Q>re \$m¡Om nmR>{dÊ`mMo AmXoe {Xco. dgmhVrZrhr ñdg§ajUmgmR>r H«$m§VrH$maH$m§Mr geñÌ
Xco C^mam`cm gwadmV Ho$cr.
5) copŠP¨½Q>ZMr MH$_H$ Am{U ñdmV§Í` `wÕmMr gwadmV
H§$H$mS>© ehamV H«$m§{VH$maH$m§Zr cîH$ar eñÌmñÌmMm gmR>m Ho$cm Amho Aer ~mV_r {~«Q>re goZmZr
Wm°_g JoOcm g_Ocr. Ë`mZo cJoMM Amncr EH$ cîH$ar VwH$S>r nmR>dcr. _mÌ dmQ>oV copŠP¨½Q>Z
ZmdmÀ`m EH$m IoS>oJmdmOdi {~«Q>re g¡Ý` Am{U H«$m§VrH$maH$m§À`mV MH$_H$ hmoD$Z AmR> H«$m§{VH$maH$
44
_maco Joc.o hrM amÁ`H«$m§VrMr gwédmV R>acr. H«$m§{VH$maH$m§Zr `mcm àË`wÎma XoV JoOÀ`m AS>rMeo
g¡{ZH$m§Zm R>ma _maco.
6) Xþgar {\$cmS>opë\$`m n[afX (8 _o 1775)
àË`j MH$_H$sZm gwédmV Pmë`mda nwT>Mm H$m`©H$« _ R>a{dÊ`mgmR>r Xþgar {\$cmS>opë\$`m n[afX
~moc{dÊ`mV Amcr. Om°O© dm°qe½Q>ZH$S>o dgmhVrÀ`m g¡Ý`mMo ZoV¥Ëd A{YH¥$V[aË`m gmon{dÊ`mmV Amco.
dgmhVrÀ`mdVrZo H$m_H$mO nmhÊ`mMm A{YH$ma H$m°pÝQ>ZoÝQ>c H$m±J«ogcm XoÊ`mV Amcm. `mM n[afXoV
Eo{Vhm{gH$ "ñdmV§Í`mMm OmhraZm_m' nm[aV H$aÊ`mV Amcm.
7) A_o[aH$Z ñdmV§Í`mMm OmhraZm_m
{\$cmS>opë\$`m n[afXoV dgmhVtZr {~«{Q>em§{damoYmVrc cT>çmg _mÝ`Vm {Xcr. ìh{O©Zr`mÀ`m
[aMS>© hoÝar cr `mZo 7 OyZ 1776 amoOr dgmhVrÀ`m ñdmV§Í`mMm àñVmd _m§S>cm. `mMdoir dgmhVtÀ`m
ñdmV§Í`cT>çmg Z¡{VH$ ~I XoUmè`m ñdmV§Í`mMm OmhraZm_m V`ma H$aÊ`mgmR>r Wm°_g Oo\$agZÀ`m
ZoV¥ËdmImcr EH$ g{_Vr {Z`wŠV H$aÊ`mV Amcr. ~|Om{_Z \««$° H$crZ, am°~Q>© {cpìh¨JñQ>Z, Om°Z A°S>åg
Am{U am°Oa eoa_Z ho `m g{_VrMo gXñ` hmoVo. ñdmV§Í`àmßVr ho C{ÔîQ> S>moù`mg_moa R>odyZ V`ma Ho$coë`m
`m OmhraZmå`mÀ`m A§{V_ _gwÚmg H$m°pÝQ>ZoÝQ>c H$m±J«ogZo _mÝ`Vm {Xcr. hm OmhraZm_m B{VhmgmV
"A_o[aH$Z ñdmV§Í`mMm OmhraZm_m' `m ZmdmZo à{gÕ Pmcm. 4 Owc¡ 1776 amoOr Wm°_g Oo\$agZZo Vmo
gmXa Ho$cm. hm {Xdg A_o[aHo$Mm ñdmV§Í`{XZ R>acm. `m OmhraZmå`m_wioM dgmhVtÀ`m cT>çmg
Agcoco ~§S>mMo ñdê$n Zmhrgo H$ê$Z Ë`mcm ñdmV§Í` `wÕmMo ñdê$n àmßV H$ê$Z {Xco. _mZdr ñdmV§Í`mMr
hr gZX R>acr. `mV "{ZgJ©V… _mZd ñdV§Ì AgyZ _wŠV Amho. gd© _mZd OÝ_V… g_mZ AgyZ àË`j
{dYmË`mZoM gdm©Zm ñdmV§Í` d gwI g§nmXZ H$aÊ`mMm hŠH$ {Xcm Amho. `m hŠH$mÀ`m g§ajUmgmR>r
àOm emgZg§ñWm {Z_m©U H$aV AgVo. O|ìhm hr emgZ g§ñWm àOoMo _wc^yV hŠH$ S>mdcVo V|ìhm Vr
~XcÊ`mMm, ~aImñV H$aÊ`mMm Am{U Zdr emgZg§ñWm ñWmnZ H$aÊ`mMm nyU© hŠH$ àOog Amho Ago
à{Vnm{XV H$aÊ`mV Amco.
àOoMo gmd©^m¡_Ëd AYmoao{IV H$aUmè`m `m OmhraZmå`mÀ`m n{hë`m ^mJmV _mmZdmÀ`m {ZgJ©XÎm
A{YH$mam§Mr, Xþgè`m ^mJmV {~«{Q>em§H$Sy>Z dgmhVrda Ho$coë`m AË`mMmamMr Va {Vgè`m ^mJmV emgZ
d àOm `m§À`mVrc g§~§YmMr MMm© Ho$cocr Amho. Wm°_g Oo\$agZZo `mV OZVocmhr gm§{JVco H$s
Xoe^ŠVm§Mo Am{U hþH$w _ehm§Mo aŠVqgMZ Ho$ë`m{edm` ñdmV§Í`mMm d¥j Q>dQ>drV ahmV Zmhr. `mgmR>r
dgmhVrVrc gd© OZVocm cT>çmV gh^mJr hmoÊ`mMo AmdmhZ Ho$co. `m OmhraZmå`mÀ`m ñdrH¥$Vr_wio
{~«Q>Zer VS>OmoS> AeŠ` Amho `mMr gdmªZmM OmUrd Pmcr. dgmhVtZm AÝ` XoemMr _XV {_iUo
`m_wio eŠ` Pmco. AÝ`m`r amOgÎmo{déÕÀ`m g§Kfm©V gm_mÝ` cmoH$m§À`m à`ËZm§Zm `m OmhraZmå`m_wio
VmpÎdH$ ~¡R>H$ {_idyZ {Xcr. A_o[aHo$~amo~aM AZoH$ amîQ´>m§À`m g§{dYmZmV _mZdmÀ`m _wc^yV
45
A{YH$mam§Mr MMm© Ho$cocr Amho. Ë`mMm AmYma hm ñdmV§Í`mMm OmhraZm_mM Amho. _mZdr B{Vhmgmcm
doJio diU XoÊ`mMo H$m`© `m OmhraZmå`mZo Ho$co.
8) dgmhVrMo ñdmV§Í``wÕ
ñdmV§Í`mMm OmhraZm_m à{gÕ Pmë`mZ§Va Iè`m AWm©Zo dgmhVrÀ`m cT>çmg ~I Amco.
gwadmVrÀ`m H$mimV {~«{Q>em§Mo nmaS>o OS> hmoVo. H$maU Ë`m§Mo cîH$ar ~I A{YH$ hmoV.o Wm°_g Jo Ohm
Ë`m§Mm à_wI goZmZr hmoVm. Ë`mÀ`m _XVrcm CÎm_moÎm_ ghm`H$ hmoVo. VwcZoZo dgmhVtMo ~I H$_r hmoV.o
gd©gm_mÝ` cmoH$m§ZrM eñÌ hmVr KoVco hmoVo _mÌ dgmhVrÀ`m g¡Ý`mg Om°O© dm°qe½Q>ZÀ`m ê$nmZo AË`§V
Xoe^ŠV, Mm[aÍ`dmZ Am{U g_Vmoc~wÕrMm ZoVm {_imcm hmoVm. Ë`mZo Amnë`m g¡Ý`mV {eñV Am{U
{OÔ {Z_m©U Ho$cr.
{~«Q>re g¡{ZH$ Am{U dgmhVr `m§À`mVrc MH$_H$sZm 1775 nmgyZM gwédmV Pmcr hmoVr. OyZ
1775 _Ü`o ~§H$a {hc `m ^mJmV Pmcoë`m g§Kfm©V {~«Q>rem§Mm {dO` Pmcm hmoVm _mÌ Ë`m§Zm Amnco
EH$ hOma MmonÝZ g¡{ZH$ J_dmdo cmJco hmoVo. `m_wio {~««Q>re goZmnVr JoOÀ`m OmJoda OZac hm°doMr
{Z`wŠVr H$aÊ`mV Amcr hmoVr. B.g. 1776 _Ü`o dgmhVtÀ`m g¡{ZH$m§Zm Ý`y`m°H©$ Am{U Ý`yOgu `oWohr
_mKma ¿`mdr cmJcr. {~«Q>rem§Zr àg§Jr ^mS>moÌr g¡{ZH$ AmUco hmoVo.
1777 À`m g°amQ>moJmÀ`m cT>mB©Zo _mÌ `wÕmMo EHy$U {MÌ nmcQ>co. A_o[aH$Z goZmZr JoQ²>g `mZo
OZac ~maJmoB©ZÀ`m ZoV¥ËdmImcr {~«Q>re \$m¡Om§Mm Ywìdm CS>dcm. Ë`mcm nyU© eaUmJVr nËH$amdr
cmJcr. Xaå`mZ ~|Om{_Z \«$±H$crZZo \«$mÝgMr _XV {_i{dÊ`mMm ~amM à`ËZ Ho$cm hmoVm. g°amQ>moJmÀ`m
{dO`mZ§Va \«$mÝgZo dgmhVtZm _XV H$aÊ`mMo _mÝ` Ho$co. \«$mÝg Am{U dgmhVr `m§À`mV XmoZ H$ama
hmoD$Z \«$mÝgZo dgmhVtÀ`m ñdmV§Í`mcm _mÝ`Vm {Xcr Am{U Ë`m§À`m ~mOyZo `wÕmV àdoe Ho$cm. `wÕ
A{YH$ ì`mnH$ Pmco. gßVdm{f©H$ `wÕmV Pmcoë`m nam^dmMo CÅ>o \«$mÝgZo AemàH$mao H$mT>co. 1779
_Ü`o ñnoZhr dgmhVrÀ`m ~mOyZo `wÕmV CVaco. {deofV… ñnoZZo {Xcocr Ama_mar _XV dgmhVtZm
Cn`wŠV R>acr. \«$mÝgÀ`m cm\$m`V `m goZmZrÀ`m ZoV¥ËdmImcr _moR>o g¡Ý` A_o[aH$Z ^y_rV
{~«{Q>em§{damoYmV cTy> cmJco Va S>oÝ_mH©$, ñdrS>Z, a{e`m `m amîQ´>m§Zr geñÌ VQ>ñWVoMo YmoaU ñdrH$maco.
\«±$H$crZÀ`m _wËgÔo{JarMm hm {dO` hmoVm.
`wÕmVrc {ZUm©`H$ cT>m`m X{jUoH$S>o Pmë`m. {~«Q>re goZmZr pŠc¨Q>Z Am{U H$m°Z©dmcrg ho `m
^mJmV dgmhVr {déÕ cT>V hmoVo. AmŠQ>mo~a 1781 _Ü`o `m°H$© Q>mD$Z `oWo H$m°Z©dmcrgcm dm°qe½Q>ZÀ`m
g¡Ý`mZo nyU©nUo Koaco. AIoarg 19 Am°ŠQ>mo~a 1781 `m {Xder Ë`mZo Amnë`m goZogh eaUmJVr
nËH$acr. hr ~mV_r {~«Q>Zcm nmohmoMVmM Zm°W© _§{Ì_§S>imZo amOrZm_m {Xcm. `mZ§Va gÎmoda Amcoë`m
pìhJ njmÀ`m _§Ìr_§S>imZo 1783 _Ü`o dgmhVtÀ`m ñdmV§Í`mg _mÝ`Vm {Xcr.
9) n°arg Vh (3 gßQ>|~a 1783)
46
àË`j `wÕmÀ`m g_mßVrZ§Va {~«Q>Z Am{U dgmhVr `m§À`mV Vh hmoÊ`mgmR>r Odinmg XmoZ `fm©Mm
H$mcmdYr Jocm. n°arg `oWo C^` njmV dmQ>mKmQ>r Pmë`m. VhmÀ`m dmQ>mKmQ>rÀ`m doir ~|Om{_Z
\«±$H$crZ Am{U Om°Z A°S>åg `m§Zr A_o[aH$Z amîQ´>mMo à{V{Z{YËd Ho$co. Ë`mÝd`o `wÕmMm eodQ> Pmcm
Am{U {~«Q>rem§Zr Voamhr dgmhVtMo ñdmV§Í` _mÝ` Ho$co. {edm` gßVdm{f©H$ `wÕmZ§Va \«$mÝgH$Sy>Z
{_imcocm àXoehr dgmhVtÀ`m Vmã`mV {Xcm. dgmhVr \«$mÝgÀ`m dM©ñdmImcr OmD$ Z`oV VgoM
ì`mnmamgmR>r dgmhVrH$Sy>Z {~«Q>rem§Zm A{YH$ gdcVr {_imì`mV `m hoVyZo {~«Q>rem§Zr `mdoir Vh _mÝ`
Ho$cm. dgmhVr `mZ§Va A{YH¥$V[aË`m ñdV§Ì Pmë`m. AQ>cm§{Q>H$ _hmgmJamnmgyZ Vo {_{g{gnrn`ªVMm
Va CÎmaog g|Q> cm°aoÝg ZXrnmgyZ Vo âcmo[aS>mÀ`m CÎma gr_on`ªVMm àXoe hm dgmhVtH$S>o Amcm Va ñnoZZo
Ho$coë`m _XVrMm _mo~Xcm åhUyZ âcmo[aS>mMm ^mJ Ë`m§Zm {Xcm Jocm. AemarVrZo A_o[aH$Z
dgmhVtÀ`m Zì`m dmQ>Mmcrg gwédmV Pmcr.
dgmhVtÀ`m {dO`mMr Am{U {~«Q>rem§À`m nam^dmMr H$maUo
{~«Q>Z ho Ë`mdoiMo amOH$s` Am{U cîH$arÑîQ>çm EH$ ~cmT>ç amîQ´> hmoVo. Zd»`m dgmhVtZr
{~«Q>ZMm nam^d H$aUo hr Ë`m H$mimVrc amOH$s`ÑîQ>çm gdm©V Amü`©H$maH$ JmoîQ> R>acr. Ë`m_mJMr
H$maUo nwT>rcà_mUo gm§JVm `oVrc.
1) ñdmV§Í`mgmR>r dgmhVtMr Vrd« AmH$m§jm
`wamonmVyZ dgmhVrV ñWcm§V[aV Pmcoco cmoH$ ñdñdmV§Í`mda ào_ H$aUmao hmoVo. {~«Q>rem§Mr dmT>V
Mmccocr ~§YZo A{YH$ H$mi ghZ H$aUo Ë`m§Zm eŠ` ZìhVo. Ë`m_wioM dgmhVrVrc gm_mÝ` cmoH$hr
{~«{Q>em§{damoYr cT>çmV gh^mJr Pmco. dgmhVr ñdmV§Í`mÀ`m CXmÎm hoVyZo Am{U gd© eŠVr{Zer cT>V
hmoË`m Va {~«Q>re AË`§V g§H$w {MV ^mdZoZo cT>V hmoVo. Ë`m_wio dgmhVtZm {dO` {_i{dVm Amcm.
2) ^m¡Jmo{cH$ n[apñWVr
{~«Q>Z Am{U A_o[aH$Z dgmhVrV Odinmg VrZ hOma _¡cmMo A§Va Amho. `mH$mimV
XiUdiUmgmR>r Ho$di Oc_mJ©M CncãY hmoVm. Aem `m A{YH$ A§Vamdê$Z `wÕ gm{hË`,
AÝZYmÝ`mMm nwadR>m H$aUo Am{U `wÕ {Z`§ÌU H$aUo hr Ver H$R>rU JmoîQ> hmoVr. {~«Q>rem§Mo g¡Ý` ho
AZmoiIr àXoemV OmD$Z cT>V hmoVo Va dgmhVtMo g¡Ý` Ë`m§À`mM àXoemV cT>V hmoVo. Ë`m§Zm ñdV…À`m
^m¡Jmo{cH$ n[apñWVrMr g§nyU© _m{hVr Agë`mZo g¡Ý` g§»`oZo H$_r AgyZhr doJdmZ hmcMmcr H$aV.
àg§Jr J{Z_r `wÕmMm dmna H$aV Ë`m§Zr {~«Q>re g¡Ý`mg nam^yV Ho$co.
3) Om°O© dm°qe½Q>ZMo I§~ra ZoV¥Ëd
dm°qe½Q>ZÀ`m ê$nmZo dgmhVrÀ`m g¡Ý`mcm AJXr `mo½` Am{U I§~ra ZoV¥Ëd {_imco. {ZñdmWug_Vmoc ~wÕrÀ`m `m ZoË`mZo Amnë`m g§»`oZo Anwè`m Am{U Aà{e{jV g¡Ý`mÀ`m ghmæ`mZo {~«Q>re
g¡Ý`mcm Vm|S> {Xco. H$mhr doim Ë`m§Mm nam^d Pmcm _mÌ Ë`mZo Amnë`m g¡Ý`mMo _ZmoY¡`© IMy {Xco
47
Zmhr. àg§Jr _mKma KoV AMmZH$ hëcm H$aUo, J{Z_r H$mì`mMm dmna H$aUo Aem `wÕ V§ÌmMm dmna
Mm§Jë`m arVrZo Ho$cm. `mCcQ> {~«Q>re goZmnVr Wm°_g JoO, H$m°Z©dmcrg BVH$s à^mdr H$m_{Jar H$ê$
eH$co ZmhrV.
4) `wamo{n`Z amîQ´>mH$Sy>Z {_imcocr _XV
dgmhVrÀ`m cT>çmg H$mhr `wamo{n`Z amîQ´>m§Zrhr _XV Ho$cr. Ë`m_wio dgmhVtÀ`m {dO`mMm _mJ©
gwH$a Pmcm. \«$mÝgZo 1778 _Ü`o cîH$ar Am{U Ama_mar _XV Ho$cr. ñnoZZohr dgmhVtZm Ama_mar
_XV Ho$cr. `m_wio {~«Q>rem§À`m Ama_mamcm amoIUo, Ë`m§Mo `wÕ gm{hË` {~«Q>re g¡Ý`mn`ªV nmohMy Z XoUo
B. JmoîQ>r H$aVm Amë`m. S>oÝ_mH©$, ñdrS>Z, a{e`m `m§Zr VQ>ñWVoMo YmoaU ñdrH$maV dgmhVtZm
AàË`jnUo _XVM Ho$cr. WmoS>Š`mV dgmhVtZm OmJ{VH$ nmVirda ñdmV§Í` cT>çmgmR>r Z¡{VH$ nmqR>~m
hmoVm.
5) {dMmam§Mo H$m`©
Wm°_gnoZ, Wm°_g Oo\$agZ, ~|Om{_Z \««$± H${cZ, g°å`wAc A°S>åg, Om°O© dm°qe½Q>Z B. ZoË`m§Zr{dMmad§VmZr dgmhVrVë`m cmoH$m§Zm ñdmV§Í`mgmR>r ào[aV Ho$co hmoV.o Ë`m§À`m_wio dgmhVrVrc ì`mnmar,
eoVH$ar, ì`mdgmB©H$, H$m_Jma Aem gd© WamVco cmoH$ {~«{Q>em§{déÕÀ`m cT>çmV gh^mJr Pmco Am{U
Vo ñdmV§Í`mÀ`m C{ÔîQ>mZo cT>co. Ë`m_wio dgmhVr {dO`mn`ªV nmohmoMë`m `mCcQ> {~«Q>rem§À`m
gm_«mÁ`dmXmda IwÔ Ë`mÀ`mM XoemVyZ Q>rH$m Pmcr.
ñd`§ AÜ``Z àíZ-2
AMyH$ n`m©` {ZdS>m.
1. ~moñQ>Z ~§Xa .................. `m dgmhVrV Aho.
A) ìh{O©{Z`m
~) _°g°À`wgoQ²>g
H$) Ý`y`m°H$©
S>) _o[ac±S>
2. A_o[aH$Z ñdmV§Í`mMm OmhraZm_m ............... `mZo V`ma Ho$cm.
A) A~«mh_ qcH$Z ~) Oo\$agZ
H$) h°åS>oZ
S>) éPdoëQ>
3. A_o[aH$Z amÁ`H«$m§VrÀ`mdoir dgmhVtMo ZoV¥Ëd .................... `mZo Ho$co.
A) _°{S>gZ
~) Ooåg _ÝQ>mo
H$) Om°O© dm°qe½Q>Z S>) dwS´>mo{dëgZ
4. ................ `oWo H$m°Z©dmcrg `mZo nyU© eaUmJVr nËH$acr.
A) `m°H$© Q>mD$Z
~) Om°{O©`m
H$) _oarc°S>
S>) {\$cmS>opë\$`m
5. ................ `m VhmZo {~«Q>rem§Zr dgmhVtMo ñdmV§Í` _mÝ` Ho$co.
A) n°argMm Vh
~) O_©ZrMm Vh
H$) Ý`y`m°H$© Mm Vh S>) ñn°{ZeMm Vh
48
3.2.3 H$) A_o[aH$Z amÁ`H«$m§VrMo n[aUm_
A_o[aH$Z amÁ`H«$m§VrZo Zì`m amîQ´>mg OÝ_ {Xcm Va {~«Q>rem§Zm Ë`m§À`m gm_«mÁ`mMm _moR>m ^mJ
J_dmdm cmJcm. `m amÁ`H«$m§VrMo n[aUm_ A_o[aH$Z dgmhVr d {~«Q>Z~amo~a BVa amîQ´>m§dahr Pmco. ho
n[aUm_ Ho$di amOH$s`M ZìhVo Va Am{W©H$, gm_m{OH$ Am{U VmpÎdH$hr hmoVo.
1. ñdV§Ì amîQ´> åhUyZ A_o[aHo$Mm CX`
amÁ`H«$m§VrZ§Va gd© Voam dgmhVr EH$Ì Amë`m Am{U A_o[aHo$Mr g§`wŠV g§ñWmZo (United States
of America) `m ñdV§Ì Am{U gmd©^m¡_ amîQ´>mMm CX` Pmcm. AënmdYrV `m amîQ´>mZo OmJ{VH$
amOH$maUmV d AW©H$maUmV Amncm à^md {Z_m©U Ho$cm. amÁ`H«$m§Vr_wio ho hmoD$ eH$co.
2. OJmVë`m n{hë`m {c{IV amÁ`KQ>ZoMr {Z{_©Vr
ñdV§Ì amîQ´> åhUyZ ApñVËdmV `oV AgVmZm gd© amÁ`m§Zm EH$Ì ~m§YUmar {c{IV amÁ`KQ>Zm
1789 _Ü`o A_o[aHo$Vrc {dMmad§VmZr {Z_m©U Ho$cr. KQ>ZoÛmao cmoH$emhr nÕVrMm A§JrH$ma A_o[aH$oZo
Ho$cm. OJmÀ`m B{VhmgmV ho n{hë`m§XmM KS>co hmoVo. AÜ`jr` cmoH$emhr, {ÛJ¥hr H$m`Xo _§S>i,
gdm}ÀM Ý`m`mc`, gÎmoMo {dH|$ÐrH$aU Aem AZoH$ cmoH$emhr nyaH$ JmoîQ>tMr {Z{_©Vr `m amÁ`KQ>ZoÛmao
A_o[aHo$V H$ocr Jocr. `m amÁ`KQ>ZoMm AmXe© OJmVrc AZoH$ amîQ´>m§Zrhr R>odcm Am{U Amnë`m
amÁ`KQ>Zm `mà_mUo V`ma Ho$ë`m. ^maVmÀ`m amÁ`KQ>Zodahr `m amÁ`KQ>ZoMm à^md nS>cm Amho.
3. OJ^amVë`m AZoH$ ñdmV§Í` MidirZm àoaUm
_mZdr ñdmV§Í`mgmR>r AÝ`m`r amOgÎmo{déÕ cT>m {Xcoë`m A_o[aH$Z amÁ`H«$m§VrZo OJ^amVë`m
AZoH$ ñdmV§Í` MidirZm àoaUm {Xcr. {deofV… 1789 _Ü`o Pmcoë`m \«$| M amÁ`H«$m§Vrda `m
amÁ`H«$m§VrMm Iyn à^md nS>cm. A_o[aH$Z ñdmV§Í` g¡{ZH$m§Zm _XV H$aUmè`m cm\$mEV `m \«|$M goZmZrZo
Z§Va A_o[aH$Z ñdmV§Í` MidirZo ào[aV hmoD$Z \«|$M amÁ`H«$m§VrÀ`m doir Iyn _hÎdmMr ^y{_H$m
~Omdcr. A_o[aH$Z ñdmV§Í` `wÕmV gh^mJr Pmcoco \«$| M g¡{ZH$ "ñdmV§Í`mMm' {dMma KodyZM
\«$mÝg_Ü`o naVco. ñdmV§Í`, g_Vm, ~§YwVm `m VÎdm§Mm àgma H$aUmè`m \«$| M amÁ`H«$m§Vrg_moa A_o[aH$Z
amÁ`H«$m§VrMmM AmXe© hmoVm. EH$mo{Ugmì`m Am{U drgmì`m eVH$mV Pmcoë`m OJ^amVrc AZoH$
H«$m§Ë`mdahr `m amÁ`H«$m§VrMm à^md nS>cm hmoVm.
4. {~«Q>Zda Pmcocm Am{W©H$ n[aUm_
{~«Q>rem§Zm dgmhVr ~amo~aÀ`m cT>çmgmR>r àM§S> IM© H$amdm cmJcm. Ë`m§À`m amîQ´>r` H$Om©Mo
à_mU Ë`m_wio IynM dmT>co. Am{W©H$ _§XrMm Ë`m§Zm gm_Zm H$amdm cmJcm. {~«Q>ZÀ`m `wamon_Yrc
eÌy§Zr n[apñWVrMm \$m`Xm KoV Ë`m§À`m Zm{dH$Xcmda Ë`mMà_mUo ì`mnmar OhmOmdahr hëco Ho$co.
AZoH$ ì`mnmar OhmOo eÌy§À`m Vmã`mV Jocr `m_wio {~«Q>rem§À`m ì`mnmamda A{ZîQ> n[aUm_ Pmcm.
49
5. {~«Q>ZÀ`m dgmhV{df`H$ YmoaUmV ~Xc
A_o[aH$Z dgmhVrVyZ {~«{Q>em§Zm Iyn Am{W©H$ \$m`Xm {_iV hmoVm Omo `m H«$m§VrZ§Va nyU© ~§X
Pmcm. `m dgmhVr~m~VMo Ë`m§Mo AÝ`m`r Am{W©H$ YmoaU ho amÁ`H«$m§VrMo à_wI H$maU R>aco hmoVo. `m_wio
H«$m§VrZ§Va {~«{Q>em§Zr Amnë`m YmoaUmV ~Xc Ho$cm. Am°ñQ´>o{c`m-H°$ZS>m BË`mXr {R>H$mUÀ`m
dgmhVrVrc H$S>H$ ì`mnmar ~§YZo Ë`m§Zr Xya Ho$cr. dgmhVtZm A§VJ©V H$ma^mamÀ`m ~m~VrV H$mhr
à_mUmV ñdm`ÎmVm Úm`cm gwadmV Ho$cr. `mZ§VaÀ`m H$mimV Ë`m§Mo cj dgmhVr ñWmnZ H$aÊ`mgmR>r
Am{e`m-Am{\«$H$m I§S>mda H|${ÐV Pmco. `oWrc AZoH$ amîQ´>o Z§Va {~«Q>re gm_«mÁ`dmXmg ~ir nS>cr.
6. amîQ´>dmX d cmoH$emhrMm àgma
A_o[aH$Z amÁ`H«$m§VrZo amîQ´>dmX d cmoH$emhr `m XmoZ _hÎdmÀ`m VÎdm§Mm OJ^amV àgma Ho$cm.
{~«Q>ZÀ`m gm_«mÁ`dmXmcm OmoaXma YŠH$m XoV A_o[aHo$À`m ê$nmZo cmoH$m§Mo amÁ` ApñVËdmV Amco.
A_o[aH$Z ñdmV§Í`mÀ`m OmhraZmå`mZo OJmcm _mJ©Xe©Z H$aÊ`mMo H$m_ Ho$co. _mZdr ñdmV§Í`mMr OmUrd
`m_wio cmoH$m§Zm Pmcr. amOoemhr-ga§Om_emhrcm YŠH$m XoUmè`m `m amÁ`H«$m§VrZo AmYw{ZH$ `wJmcm
MmcZm {Xcr.
ñdmV§Í` {_i{dÊ`mgmR>r Voam dgmhVr EH$Ì Amë`m Am{U ~cmT>ç {~«{Q>em§{déÕ Ë`m§Zr _moR>m
g§Kf© Ho$cm. Ë`mV Ë`m§Zm `e Amco. hm g§Kf© gm_«mÁ`dmXmcm ~ir nS>coë`m BVam§gmR>rhr àoaUmXm`r
R>acm. Ë`m§Zrhr ñdñdmV§Í`mgmR>r à`ËZ Ho$co.
A_o[aH$Z amÁ`H«$m§VrMo _hÎd
AmYw{ZH$ OJmÀ`m B{Vhmgmcm diU cmdUmar KQ>Zm, gm_«mÁ`dmXm{déÕ cT>Ê`mgmR>r àoaUm
XoUmar KQ>Zm åhUyZ `m amÁ`H«$m§VrMo dU©Z H$amdo cmJVo. `m amÁ`H«$m§VrMo A_o[aH$Z dgmhVrda n[aUm_
PmcoM Ë`mM~amo~a OmJ{VH$ B{Vhmgmdahr n[aUm_ Pmco. dgmhVtdaMm {~«Q>rem§À`m dgmhVr hm
{eŠH$m nwgcm Jocm. Ë`m§Mo A_o[aH$sH$aU Pmco. ñdV§Í` amîQ´> åhUyZ ApñVËdmV `oÊ`mH$S>o Ë`m§Mr
dmQ>Mmc gwê$ Pmcr. amÁ`H«$m§Vr Xaå`mZ dgmhVtZr à{gÕ Ho$cocm _mZdr hŠH$mMm OmhraZm_m hm
AmOhr g§nyU© OJmMm _mJ©Xe©H$ R>aVmo Amho. amOgÎmm-ga§Om_rgÎmm-Ym{_©H$ gÎmog OmoaXma YŠH$m XoV
cmoH$emhrMr àñWmnZm `m H«$m§VrZo Ho$cr. dgmhVdmXmImcr X~coë`m OJ^amVrc OZVocm ñdñdmV§Í`mgmR>r cT>Ê`mMr àoaUm Am{U ~i `m_wio {_imco, åhUOoM Ago åhUVm `oB©c H$s {d{dY
Xoem§À`m ñdmV§Í`cT>çm_mJo A_o[aH$Z amÁ`H«$m§Vr H$maUr^yV R>acr Amho. ñdmV§Í`, g_mZVm, cmoH$emhr
B. AmYw{ZH$ OJmVrc VÎdm§Zm àñWm{nV H$aÊ`mMo H$m`© `m H«$m§VrZo Ho$co.
3.3 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW©
noZr, nm¢S> - {~«Q>Z_Yrc McZ
50
H$m°pÝQ>ZoÝQ>c H$m±J«og - {\$cmS>opë\$`m n[afXodoir A_o[aH$Z dgmhVtÀ`m à{V{ZYtMr V`ma
Ho$cocr g{_Vr. hr g{_Vr dgmhVtÀ`mdVrZo {ZU©` KoUma hmoVr.
3.4 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
ñd`§ AÜ``Z àíZ-1
1. AR>amì`m eVH$mcm 2. {¼ñVmo\$a H$moc§~g 3. ìh{O©{Z`m
5. Om°{O©`m
4. Voam
6. ñQ>±n A°ŠQ>
7. h°åS>oZ
2. Oo\$agZ
3. Om°O© dm°qe½Q>Z 4. `mH©$Q>mD$Z
ñd`§ AÜ``Z àíZ-2
1. _°g°À`wgoQ²>g
5. n°argMm Vh
3.5 gmam§e
cmoH$emhr VÎdmMm àË`j ñdrH$ma H$aUmao, ì`ŠVr ñdmV§Í`mcm gdm}ÀM _hÎd XodyZ g_mOmcm
gm_«mÁ`dmXmÀ`m H$MmQ>çmVyZ gmoS>{dÊ`mgmR>r ~cmT>ç {~«{Q>em§{déÕ geñÌ cT>m XoUmao amîQ´> åhUyZ
A_o[aHo$Mo Zmd ¿`mdo cmJVo. `mM VÎdmÀ`m ~imda A_o[aH$m EH$ amîQ´> åhUyZ VwcZoZo C{eam OÝ_mcm
`odyZhr AënmdYrV àJVr Ho$cr. _mZdmÀ`m _yc^yV hŠH$m§Mm OmhraZm_m, {c{IV amÁ`KQ>Zm `m
A_o[aH$Z cmoH$mÛmao {Z{_©V XmoÝhr JmoîQ>r OJmÀ`m B{VhmgmVrc _¡cmMo XJS> ~Zë`m AmhoV. OJmVrc
BVa AZoH$ amîQ´>m§Zm ñdV§Ì hmoÊ`mgmR>r Z¡{VH$ ~i XoÊ`mMo H$m_ A_o[aH$Z amÁ`H«$m§VrZo Ho$co. Ë`mMà_mUo
cmoH$emhrMr H$mg Yê$Z H$er dmQ>Mmc H$amdr `mMm AmXe©hr A_o[aHo$Zo {Z_m©U Ho$cm. AmO OJmVrc
gdm©V à^mdemcr amîQ´> åhUyZ A_o[aHo$Mo Zmd KoVco OmVo. A_o[aHo$À`m `m dmQ>Mmcr_mJo amÁ`H«$m§VrVrc
VÎdo hrM à_wI àoaUm Amho.
3.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
A) g{dñVa CÎmao {chm.
1. A_o[aH$Z amÁ`H«$m§VrÀ`m H$maUm§Mr g{dñVa MMm© H$am.
2. A_o[aH$Z amÁ`H«$m§VrV {~«Q>rem§Mm nam^d Pmë`mÀ`m H$maUm§Mr g{dñVa _m{hVr Úm.
3. A_o[aH$Z ñdmV§Í` `wÕmMo n[aUm_ {chm.
~) Q>rnm {chm.
1. A_o[aH$Z amÁ`H«$m§VrMo _hÎd
2. ~moñQ>Z Q>r nmQ>u
51
3. ñdmV§Í`mMm OmhraZm_m
4. Om°O© dm°qe½Q>ZMo H$m`©
3.7 g§X^© J«§W
1. H$moR>oH$a em§Vm, A_o[aHo$À`m g§KamÁ`mMm B{Vhmg, lr gmB©ZmW àH$meZ, ZmJnya
2. _moad§MrH$a am. lr., A_o[aH$Z g§KamÁ`mMm B{Vhmg, {dÚm ~wŠg n{ãceg©, Am¡a§Jm~mX.
3. Ho$. gmJa, AmYw{ZH$ OJmMm B{Vhmg, Ho$. gmJa npãcHo$eZ, nwUo.
4. H$X_ `. Zm., AmYw{ZH$ OJ, \$S>H$o àH$meZ, H$moëhmnya.
5. {dœH$moe I§S>-1, VH©$VrW© lr cú_UemñÌr Omoer (g§nmXH$) _hmamîQ´> amÁ` _amR>r
{dœH$moe {Z{_©Vr _§S>i, _w§~B©.
52
gÌ 3 : KQ>H$ 4
\«|$M amÁ`H«$m§Vr (1789)
A) H$maUo ~) dmQ>Mmb H$) n[aUm_
AZwH$« _{UH$m
4.0 C{ÔîQ>ço
4.1 àmñVm{dH$
4.2 {df` {ddoMZ
4.2.1 \«$mÝgMr ^m¡Jmo{bH$ pñWVr
4.2.2 amOH$s` H$maUo
4.2.3 gm_m{OH$ H$maUo
4.2.4 Am{W©H$ H$maUo
4.2.5 Ym{_©H$ H$maUo
4.2.6 d¡Mm[aH$ H$maUo
4.2.7 \«$|MH«$m§VrMr dmQ>Mmb
4.2.8 amîQ>´r` g^oMo H$m`©
4.2.9 n{hbo \«$| M {d{Y_§S>i
4.2.10 Z°eZb H$ÝìhoÝeZ gaH$ma - H$m`©
4.2.11 \«|$M amÁ`H«$m§Vr n[aUm_
4.3 nm[a^m{fH$ ímãX Am{U ímãXmW©
4.4 ñd§`-AÜ``Z àíZm§Mr CËVao
4.5 gmam§e
53
4.0 C{ÔîQ>ço
`m àH$aUmÀ`m Aä`mgmZ§Va {dÚmWr© {_Ìm§Zmo AmnUmg.....
\«|$M amÁ`H«$m§VrMr H$maUo Aä`mgVm `oVrb.
~wa~m± KamÊ`mVrb bwB© amÁ`H$Ë`m©{dîm`r _m{hVr KoVm `oB©b.
\«|$M amÁ`H«$m§VrgmR>r d¡MmarH$ OmJ¥Vr {dMmad§VmZr H$er Ho$br `mMr _m{hVr XoVm `oB©b.
\«|$M amÁ`H«$m§Vr H$mimVrb KQ>Zm§Mr g{dñVa _m{hVr KoVm `oB©b.
amîQ>´r` g^oÀ`m H$m`m©Mm g{dñVa AmT>mdm KoVm `oB©b.
n{hë`m \«$| M {dYr_§S>imMr _m{hVr KoVm `oB©b.
XheVdmXr H$mbI§S>mMm AmT>mdm KoVm `oB©b.
g§MmbH$ _§S>imMo H$m`© ñnîQ> H$aVm `oB©b.
\«|$M amÁ`H«$m§VrMo n[aUm_ gm§JVm `oVrb.
4.1 àmñVm{dH$
gZ 1688 À`m B§½bS>_Yrb Jm¡adembr amÁ`H«$m§VrZ§Va OmJ{VH$ B{Vhmgm_Ü`o 1789 À`m \«$| M
amOH«$m§VrMo A{Ve` _moR>o _hËd Amho. \«$| M amÁ`H«$m§Vr hr OJmÀ`m B{VhmgmVrb _moR>r n[adV©ZdmXr
KQ>Zm hmo`. \«$mÝg_Ü`o na§namJV MmbV Ambobr ~wa~±m amOKamÊ`mMr OwZr amOdQ>, emgZmVrb Jm|Yi,
VËH$mbrZ amOm gmoimdm bwB© `mMr AH$m`©j_Vm d Ë`mMr nËZr amUr _oar A°Q>moB©ZoQ> {hMm CÔm_nUm
`m_wio \«$mÝgMr amOH$s` pñWVr {~KS>br Aem_Ü`oM \«$mÝg_Yrb gm_m{OH$ {df_Vm, {XdmiImoarda
Ambobo amîQ>´, gd© gm_mÝ` bmoH$m§Mr J[a~r, àM§S> hbmH$s `m gd© KQ>H$m§Zr amÁ`H«$m§Vrg dmVmdaU
{Z_m©U Ho$bo. Aem_Ü`oM `wamonmV d¡Mm[aH$ à~moYZmMo dmao OmoamV dmhÿ bmJbo. ê$gmo, _m°Q>oñŠ`y,
ìhm°ëQ>oAa, \«$° Zo, {S>So>am± BË`mXr {dMmad§VmZr \«$| M bmoH$m§_Ü`o H«$m§VràdU {dMma ê$Odbo. `m gdm©§Mm
n[aUm_ åhUyZ gZ 1789 _Ü`o \«$| M amÁ`H«$m§Vr KSy>Z Ambr.
\«$mÝg_Ü`o bmoH$m§Zr amQ>´r` g^oÀ`m _mÜ`_mVyZ H«$m§VrÀ`m dmQ>Mmbrg gwédmV Ho$br. AZoH$ eVHo$
Owb_r amOoemhrMo à{VH$ AgUmao ~°ñQ>rb `m N>moQ>çm {H$ëë`mMm nmS>md H$ê$Z Ë`m {R>H$mUr H¡XoV
AgUmè`m bmoH$m§Zm _wŠV H$ê$Z nwT>o _mZdr hŠH$mMm OmhraZm_m à{gÜX H$ê$Z ñdmV§Í`, g_Vm, ~§YyVm
`m _hmZ VrZ VËdmMm O`Kmof Ho$bm. EoZ^amV Mmby AgUmè`m H«$m§Vrbm amOm, amUr d Ë`m§À`m
nmR>ram»`mZr {MaS>Ê`mMm à`ËZ Ho$bm. H«$m§VrH$maH$m§Zr amOm-amUrbm nH$Sy>Z {Jbmo{Q>Zda MT>dyZ Ë`m§Mm
{eaÀN>oX Ho$bm. nwT>o \«$m§Ýg_Ü`o XheVrMm H$mbI§S> {Z_m©U H$aUmè`m am°~oñnrAabm bmoH$m§ZrM
{Jbmo{Q>Zda MT>{dbo Am{U XheVrMm H$mbI§S> g§ndbm.
54
\«|$M bmoH$m§Zr H«$m§Vr H$ê$Z na§namJV MmbV Ambobr Owby_r d ^îQ>´ amOoemhr emgZ ì`dñWm
CbQy>Z Q>mH$br. \«|$M bmoH$m§Zr amOH$s`, Ym{_©H$ d gm_m{OH$ joÌmVrb gZmVZr {dMma JmTy>Z Q>mH$bo.
Am{U \«|$M g_mO nwamoJm_r àJV bmoH$emhr {dMmam§H$So> dibm. A{Z`§{ÌV amOoemhr, dJ© H$b§h,
ga§Om_emhr nÕV, loîR>-H${ZîQ> {dMma ì`dñWobm _wR>_mVr {Xbr.
\«|$M bmoH$m§Zr Ho$boë`m `m H«$m§VrMo XwaJm_r n[aUm_ \«$m§Ýg~amo~a g§nyU© OJmda Pmbo. na§namJV
MmbV Ambobm amOd§e hm B©ídamMm A§e ZgyZ Vmo OZVoMm godH$ Amho, Amnbo H$V©ì` nma nmS>Ê`mV
amOm An`er R>aV Agob Va Ë`mg qghmgZm§dê$Z Imbr IoMÊ`mMm A{YH$ma OZVoMm Amho ho {gÜX
H$ê$Z XmI{dbo. åhUyZ \«$| M amÁ`H«$m§VrMo \$ma _moR>o _hËd Amho. OZVm à{V{ZYtÀ`m _mÜ`_mVyZ amÁ`
Mmbdy eH$Vo hm ZdrZ g§Xoe OJmbm {Xbm.
4.2 {df` {ddoMZ
4.2.1 \«$mÝgMr ^¡Jmo{bH$ pñWVr
`wamon I§S>mVrb \«$m§Ýg hm Xoe AJXr àmMrZ H$mbI§S>mnmgyZ Amnbo ApñVËd {Q>H$dyZ Amho. ho
amîQ´> d VoWrb bmoH$ AË`§V àm_m{UH$, H$Q>miy AmhoV. `m Xoem_Ü`o npíM_ ~mOyg AQ>bm§{Q>H$
_hmgmJa, B§½b§S>Mr ImS>r hr _hÎdmMr {R>H$mUo AmhoV. \«$mÝgÀ`m ^y^mJmV g|Q>, bwAma, J°amoZ, Am{U
èhmoZ `m _hÎdmÀ`m ZÚm AmhoV. \«$m§Ýg _Ü`o XmoZ {demb nR>mao AmT>iVmV. X{jUog Amëßg² Am{U
{na{ZO `m _moR>çm S>m|Ja am§Jm AmT>iVmV. CËVaoH$Sy>Z \«$m§ÝgMm ^y^mJ gnmQ> AmT>iVmo `oWrb hdm_mZ
gm¡å` AË`§V CËgmhdY©H$ Amho. Ë`mdoir `oWrb bmoH$m§Mm _w»` ì`dgm` eoVr hmM hmoVm. `m Xoem_Ü`o
{dnyb à_mUmV \$i ~mJm AmT>iVmV. eoVr_wio hm Xoe nydr© ñd`§nyU© hmoVm. Ago AgboVar `m Xoem§V
na§namJV MmbV Amboë`m ~wa~m± KamÊ`mÀ`m amOo bmoH$m§Zr `oWo A{Z`§{ÌV amÁ`gÎmm Mmb{dbr. d
\«$m§ÝgMr _moR>çm à_mUmV A{W©H$ {XdmiImoar Ho$br. n[aUm_r \«§$o§M OZVoZo H«$m§Vr H$ê$Z ~wa~m±
amOKamÊ`mMr gÎmm ZîQ> Ho$br.
4.2.2 amOH$s` H$maUo
H$moUVrhr H«$m§Vr EH$mEH$ hmoV ZgVo. {VMr H$maU na§nam hr {H$Ë`oH$ df}© MmbV amhVo. bmoH$m§Zm
A{Z`§{ÌV amOgËVo{damoYmV emgZ {ZU©` Agø R>ê$ bmJë`mg pñWVr ñ\$moQ>H$ ~ZVo. Ë`mVyZM H«$m§Vr
hmoVo. \«|$M amOH«$m§Vr~m~V hrM pñWVr {XgyZ `oVo. amÁ`H«$m§VrMr {d{dY H$maUo AmhoV. Vr `mà_mUo· A{Z`§{ÌV amOoemhr : \«$m§Ýg_Ü`o d§ena§namJV ~wa~m± amOKamÊ`mMr gËVm MmbV Ambobr hmoVr.
hr gËVm A{Z`§{ÌV hmoVr. `m amOoemhrda H$moUmMoM {Z~ªY AWdm A§Hy$e ZìhVm. amOmZo àOoÀ`m
H$ë`mUH$[aVm amÁ` H$aUo ho H$V©ì`. na§Vw ~wa~m± d§eO \«$| M OZVogmR>r bmoH$H$ë`mUmW© amÁ`H$ma^ma
H$arV ZìhVo. Vo gd© ~wa~m± d§eO Owb_r, AË`mMmar, njnmV H$aUmao, AÝ`m`r ñdê$nmMo H$m`Xo
H$aUmao, dJ© ^oX H$aUmao amOo hmoVo. \«$m§Ýg_Yrb d[aîR> dJ© gwI{dbmgmV X§J hmoVm Va gd© gm_mÝ` àOm
55
AË`§V hbm{H$V OrdZ OJV hmoVr. Ë`m§Zm H$moUË`mhr gmo`rgw{dYm ZìhË`m, Ë`m§Zm H$a ^amdo bmJV. `m
OZVobm ^mfU ñdmV§Í` ZìhVo. hr OZVm AÝ`m`mImbr {nMbr hmoVr. Ë`m_wio \«|$M bmoH$m§V ~wa~m±
KamÊ`m{df`r Ag§Vmof ngabm hmoVm.
gmoimdm bwB© : (1774 Vo 1793)
gmoimdm bwB© hm 1774 Vo 1793 `m H$mimV \«§$mÝgMm amOm hmoVm. Ë`mMr gd© emgZ ì`dñWm
{dñH$irV d bmMbwMnVrZo ~a~Q>bobr hmoVr. hm amOm àOoda Owby_ H$aUmam hmoVm. `m amOmÀ`m A§Jr
YS>mS>rMo ZoV¥Ëd ZìhVo. Vmo {^Ìm Am{U Amier hmoVm. amÁ`H$ma^ma H$aÊ`mMo gImob kmZ Ë`mÀ`m
Odi ZìhVo. hm gmoimdm bwB© Amnë`m amUrÀ`m dM©ñdmImbr hmoVm. amUr Am{U {VÀ`m g„mJmam§Zr
gmoimdm bwB©g MwH$sMo g„o {Xbo Ë`m_wio Ë`mbm amÁ`H$ma^mamV H$moUË`mhr ZdrZ gwYmaUm H$aVm Amë`m
ZmhrV. hm amOm ZH$mo Ë`m JmoîQ>rV AS>HyZ nS>bm. `m amOmZo \«$| M OZVoMr ghmZw^yVr J_mdbr.
amUr _oar A°Q>moB©ZoQ> :
gmoimì`m bwB©Mr nËZr amUr _oar A°Q>moB©ZoQ> hr hmoVr. hr Am°pñQ>´`mMr hmoVr. hr AË`§V gw§Xa AgyZ,
Vr CYù`m ñd^mdmMr hmoVr. Vr Amnë`m nVrda à^wËd JmOdV Ago H$moUË`mhr JmoîQ>rMr ImÌr Z
H$aVm `mo½` A`mo½` Z nhmVm, Vr amOmH$Sy>Z AmnUm§g hdr AgUmar ~m~ gmÜ` H$ê$Z KoV Ago.
amÁ`H$ma^mamV {VZo AË`§V Jm|Yi KmVbm hmoVm. VgoM Vr CYù`m ñd^mdmMr Agë`m_wio
amO{VOmoarda _moR>m IM© nS>bm OmB©. \«$m§Ýg amîQ>´ {XdmiImoarÀ`m C§~aR>çmda AgVmZmhr {VZo Amnbm
CYionUm H$_r Ho$bm Zmhr. hr amUr \«$m§ÝgÀ`m bmoH$m§_Ü`o g_ag Pmbr Zmhr. Ë`m_wio \«$|M OZVm {VMm
{VañH$ma H$ê$ bmJbr.
gÎmoMo H|$X«rH$aU :
amÁ`m_Ü`o gd© gËVm Ho$X«mÀ`m {R>H$mUr Ho$qX«V Agob. Am{U OZVobm ñWm{ZH$ ñdamÁ`mMo
A{YH$ma ZgVrb Va amÁ`H$ma^mamMr H$m`©j_Vm H$_r hmoVo. gVamì`m Am{U AmR>amì`m mVH$mV
\«$m§Ýg_Ü`o \$ma _moR>o gËVoMo H|$X«rH$aU Pmbo. ìhgm©§` `oWrb amOdmS>`mVyZ AZoH$ MwH$sMo {ZU©` KoVbo
OmV AgV. EImX`m JmoQ>rMm {ZU©` bmJon`©§V Ë`m {ZU©`mVrb hdm {ZKyZ OmV Ago. \«|$M OZVoMr
H$moU{Vhr H$m_o `m_wio hmoV ZgV.
gXmof amÁ`H$ma^ma :~wa~m± d§eO gmoimì`m bwB©Mr amÁ`ì`dñWm {dñH$irV d gXmof hmoVr. àemgZmVrb _hÎdmÀ`m
OmJm gaXma, C_amd, d Ë`m§Mo dmagXma `m§Zm na§namJV[aË`m {_iV AgV. MwH$sMo g„o XoUmar _§S>ir
amÁ`H$ma^mamV hñVjon H$arV. bmoH$emhr _mJm©Zo H$moUVrhr {ZU©` à{H«$`m hmoV Zgo. \«$m§Ýg_Yrb
{d{dY àm§VmV doJdoJù`m àH$maMo H$m`Xo AgV. amOmMr Ý`m`XmZ à{H«$`mgwÜXm AË`§V dmB©Q> d
AÝ`m`r ñdê$nmMr hmoVr. Ë`m_wio àemgZmV H$_mbrMm Jm|Yi {Z_m©U Pmbm hmoVm. Mm¡Xmì`m bwB© Z§Va
56
\«$m§Ýg_Ü`o H$V©~Jma amOm {Z_m©U Pmbm Zmhr. n§Yamdm bwB© gwÕm AH$m`©j_ hmoVm. n§Yamì`m bwB©À`m
H$mimV \«$m§Ýgbm Amnë`m AZoH$ dgmhVr J_dmì`m bmJë`m. 1756 Vo 1763 `m H$mimV B§½b§S>
Am{U \«$m§Ýg `m XoemV "gádmfr©H$ `wÜX' Pmbo `m `wÜXmV B§½b§S>H$Sy>Z \«$m§ÝgMm _moR>m nam^d Pmbm.
\«$m§Ýg_Yrb àemgZmZo Amnë`m A{YH$mè`m§Mo A{YH$ma ñnîQ> Ho$bobo ZìhVo. Ë`m_wio ho
àemg{H$` A{YH$mar EH$_oH$m§_Ü`o {d{dY ñVamda {ZU©` à{H«$`oV hñVjon H$arV n[aUm_r gd© gm_mÝ`
OZVoda Owby_, AÝ`m` d AË`mMma hmoV Ago. `m AË`mMmam§nmgyZ gaH$mar A{YH$mè`m§Zm H$moUrhr
namd¥ËV H$arV ZìhVo.
H«$m§Vrnyd© H$mimV \«§$mÝg_Ü`o AZoH$ Ý`m`mb`o hmoVr. na§Vw `m Ý`m`mb`m_Ü`o {bpIV H$m`ÚmMr
nwñVHo$ ZìhVr. amOm, C_amd, ga§Om_Xma, gaXma, Y_©Jwê$ XoVrb Vmo Ý`m` Aer AdñWm àË`oH$ àm§VmV
hmoVr. Ý`m`m{YemÀ`m OmJm amOmÀ`m _Or©Zwgma ^aë`m OmV. EdT>oM Zìho Va àË`oH$ dJm©Mr doJdoJir
Ý`m`mb`o, Vwê$§J AgV Ë`m_wio gd©gm_mÝ` \«$| M OZVobm Ý`m` {_iUo AË`§V AdKS> hmodyZ ~gbo
hmoVo.
\«$m§Ýg_Ü`o bmoH$emhr emgZ g§ñWm§Mm A^md :\«$m§Ýg_Ü`o A{Z`§{ÌV amOoemhr H$m`m©ÝdrV Agë`mZo B§½b§S>À`m nmb©_|Q>gmaIr bmoH$emhr emgZ
g§ñWm \«$m§Ýg_Ü`o H$m`©aV ZìhVr. Ë`m_wio \«$m§ÝgÀ`m amOH$Ë`m©Zm Jar~ \«$| M OZVoÀ`m doXZm H$ië`m
ZmhrV. \«$m§Ýg_Ü`o _Ü``wJmnmgyZ "ñQ>oQ>g² OZab' ZmdmMr g§ñWm hmoVr. nU `m g§ñWoMr eodQ>Mr g^m
1614 _Ü`o Pmbr hmoVr. Ë`m§ZVa `m g^obm amOmZo H$YrM ~mob{dbo ZìhVo. `m g^obm H$moUVohr
A{YH$ma ZìhVo. na{H$` AmH«$_UmÀ`mdoir amOm H$YrVar `m g^oMm g„m KoB©. hr g^m amOmbm {damoY
H$arV Zgo. ñQ>oQ>g² OZabMr VrZ à_wI g^mJ¥¥ho hmoVr. Ë`m_Ü`o gaXmag^mJ¥h, Y_©Jwê$g^mJ¥h d
gm_mÝ` àOoMo g^mJ¥h ho {VÝhr dJm©Vrb à{V{ZYr AmnAmnë`m g^m doJdoJù`m KoV AgV. Y_©Jwê$ d
gaXma g^mJ¥ho EH$Ì `oV AgV. Ë`m_wio gm_mÝ` g^mJ¥hmMo MmbV Zgo. Y_©Jwê$ Am{U gaXma
g^mJ¥hmÀ`m dM©ñdm_wio \«$m§Ýgg_moa AgUmao {d{dY àíZ gmoS>{dÊ`mgmR>r ñQ>oQ>g² OZab g^m H$mhrhr
H$ê$ eH$V ZìhVr.
4.2.3 gm_m{OH$ H$maUo :
\«|$M bmoH$m§Mo amÁ`H«$m§Vrnyd© gm_m{OH$ OrdZ AÝ`m`, {df_Vm, dJ© H$bhmZo ^ê$Z Jobobo hmoVo.
\«|$M g_mOmV à_wI VrZ dJ© hmoVo n{hbmdJ© - C_amd, XwgamdJ©- Y_©Jwê$, {VgamdJ©- gm_mÝ` OZVm
(WS©> BñQ²oQ>) `m {edm` `m_Ü`o ^yXmg d Jwbm_m§Mm dJ© doJim hmoVm.
n{hë`m XmoZ dJm©Zm g_mOmV {deof A{YH$ma, gdbVr hmoË`m. hm dJ© H$moUVmhr H$a ^aV ZìhVm.
gm_mÝ` OZVoda (WS©> BñQ²oQ>) H$am§Mo gd© AmoPo bmXbo OmB©. `m bmoH$m§Mr EHyU bmoH$g§»`m 99% hmoVr.
C_amd, ga§Om_Xma gaXma, Y_©Jwê$ `m§Mr {_iyZ bmoH$g§»`m hr 1% hmoVr. Ago AgyZ gwÜXm 1%
bmoH$ ~hþg§»` OZVoda AÝ`m` AË`mMma H$arV.
57
\«$m§ÝgMr g_mOaMZm hr Ë`mdoir nyU©nUo emofUmda AmYmaobobr hmoVr. \«$m§ÝgÀ`m g_mOmVrb
AZoH$ bmoH$m§Mo _¥Ë`y AOrUm©_wio, Cnmg_marZo hmoV AgV. H«$m§Vrnyd© \«$m§Ýg_Ü`o hr {df_Vm AË`§V
namH$moQ>rbm Jobr hmoVr.
ga§Om_Xma dJ© :
hm \«$§ mÝg_Yrb àñVm{nV dJ© hmoVm. amO{ZîR>m R>odUo, gm_mÝ` bmoH$m§Mo emofU H$aUo, hm `m§Mm
OÝ_{gÜX hŠH$ hmoVm. `m dJm©bm amOmZo Img A{YH$ma {Xbo hmoVo. `m A{YH$mamMm dmna H$ê$Z hm dJ©
AË`§V M¡ZrV d {dbmgmV amhV Ago. "amOmer ~mobUmam amOmÀ`m _§Í`mMr _¡Ìr H$aUmam, H$O©
H$mT>Umam, nJma KoUmam, noÝeZ KoUmam, dmagmhŠH$ {_idUmam hm ga§Om_Xma dJ© hmoVm.' `m dJm©H$So>
g§nyU© \«$m§Ýg_Yrb 60% hÿZ A{YH$ O_rZ hmoVr. I§S> dgyb H$aUo, ~iO~arZo YmÝ` Kar AmUUo.
bmoH$m§H$Sy>Z ZOamUm KoUo VgoM ^yXmg, doR>{~Jma d Jwbm_m§Zm Amnë`m eoVmda gŠVrZo am~dyZ KoUo, B.
H$m_o H$ê$Z KoV AgV. amÁ`àemgZ ì`dñWo_Yrb d[aîR> OmJm, g¡Ý`mVrb OmJm, Ý`m`XmZ joÌmVrb
OmJm `m§Zm {_iV AgV. `m na§namJV A{YH$mam_wio ga§Om_Xma dJ© \«$| M bmoH$mda à^wËd R>odyZ hmoVm.
Y_©Jwê$ dJ© :
ga§Om_Xma dJm© à_mUo Y_©Jwê$ dJ©gwÜXm àñVm{nV hmoVm. `m dJm©H$So> gwÜXm d§ena§namJV A{YH$ma
hmoVo. \«|$M bmoH$m§Mr AmÜ`m{_H$ CÝZVr H$aUo, Ë`m§Zm gX²_mJ© XmI{dUo, ho `m§Mo H$m_ hmoVo. g_mOmV
`m§Zm AË`§V _mZmMo ñWmZ hmoVo. Ago Agbo Var ga§Om_Xma dJm©à_mUo hm dJ© lr_§Vr, M¡Z, {dbmg
`m~m~VrV _mJo ZìhVm. `m dJm©H$So> d§ena§namJV A{YH$ma hmoVo. hm dJ© gwÜXm \«$§ mÝg_Yrb EHyU
O_rZrÀ`m {hññ`mn¡H$s nmMì`m {hññ`mda A{YH$ma {_idyZ ~gbm hmoVm. `m dJm©Mo MM©Mo amÁ`,
"amÁ`m§V§J©V amÁ`' hmoVo. {d{dY Y_©g§ñWm A{YH$mamV Agë`m_wio àM§S> n¡gm `m dJm©H$So> CnbãY hmoV
Ago.
\«$m§Ýg_Yrb MM© hr Y_©g§ñWm H°Wm°{bH$ hmoVr. Ë`m_yio OwZo ~wagQ>bobo {dMma, ^m|Xy{Jar,
dm__mJ©, AZ¡{VH$Vm `m_Ü`o ho gd© Y_©Jwê$ Jw§Vbobo hmoVo. `m_wio gd©gm_mÝ` \«$| M OZVoMm "MM©' `m
Y_© g§ñWodarb {dídmg CSy>Z Jobobm hmoVm. `m Y_©Jwê$§Zm Ym{_©H$ H$a, BVa CËgd H$a dgyb H$aUoMm
A{YH$ma hmoVm. ho H$a Jmoim H$aVmZm gd©gm_mÝ` bmoH$m§da gŠVr Ho$br OmB©. `m dJm©Mm hm AË`mMma
\«|$M amÁ`H«$§ mVrgmR>r H$maUr^yV R>abm.
gd© gm_mÝ` dJ© (WS©> BñQ²oQ>):ga§Om_Xma d Y_©Jwê$ ì`{V[aŠV amhrbobo ~hþg§»`m§H$ bmoH$ {Vgè`m dJm©Mo bmoH$ (WS©> BñQ²oQ>)
åhUyZ AmoiIbo OmV. `m_Ü`o hr AZoH$ nmoQ>^oX hmoVo {Vgè`m dJm©_Ü`o gwÜXm lr_§V, Jar~, gm_mÝ`
A{Vgm_mÝ`, eoVH$ar, ~wÜXr{ZîR> d {^H$mar `m§Mm g_mdoe hmoVm. `m gdm©Mo A{W©H$ X¥{îQ>H$moZmVyZ VrZ
àH$ma g_Obo OmV.
58
1. lr_§V O_rZXma (~wÁdm©)
2. _Oya d H$mam{Ja
3. gm_mÝ` / Jar~/ eoVH$ar
n{hë`m dJm©_Ü`o dH$sb, S>m°ŠQ>a, {ejH$, boIH$, eoVr H$gUmao eoVH$ar `oV AgV. `m§Mr
Am{W©H$ pñWVr ~è`mn¡H$s Ago. ho ~wÜXrdmXr d d¡Mm[aH$ AgV. hm dJ©M A{Z`§{ÌV amOgËVoMm Iam
{damoYH$ hmoVm. åhUyZ Y_©Jwê$, gaXma d C_amd ho `m dJm©Mm Ûof H$arV AgV. H«$m§Vrnyd© d H«$m§Vr
H$mimV Omo Ag§Vmof {Z_m©U Pmbm Ë`mg `mo½` diU XoÊ`mMo H$m_ `m dJm©Zo Ho$bo. àM{bV amÁ`gËVm,
gm_m{OH$ {df_Vm Iè`m AWm©Zo `m dJm©Zo ZîQ> Ho$br Ago åhUVm `oB©b.
`m dJm©Vrb bmoH$ Xwæ`_ XOm©Mo AgV. `m_Ü`o h_mb, _Oya, {H$aH$moi H$m_ H$aUmao, N>moQ>o _moR>o
H$mam{Ja `oV AgV. Ë`m H$mimV \«$m§Ýg CÚmoJ àYmZ Xoe Zgë`mZo `m§Mr g§»`m \«|$M g_mOmV H$_r
hmoVr.
{Vgè`m dJm©Vrb bmoH$ åhUOoM ~hþg§»` eoVH$ar hmoV. ho bmoH$ åhUOoM \«$| M amîQ>´ hmo`. `m
dJm©Zo H«$m§Vr_Ü`o _hÎdnyU© H$m_{Jar Ho$br. `m dJm©da àñVm{nVm§Zr AÝd§tV AË`mMma Ho$bo. hm dJ© gd©
H$a ^aV Ago. A{Ve` _moR>m {hñgm H$a ê$nmZo hm dJ© amOmH$So> ^aV Ago. H$a ^aÊ`mgmR>r gŠVr Ho$br
OmB©. H$am§À`m AmoÂ`mImbr hm g§nyU© dJ© {nMbm Jobobm hmoVm. _mÌ amÁ`gËVoH$Sy>Z `m§Zm H$moUË`mhr
gmoB© d gw{dYm CnbãY hmoV ZgV.
\«|$M eoVH$è`m§Mr Am{W©H$ pñWVr `m_wio A{Ve` dmB©Q> Pmbr hmoVr. `m dJm©bm \«$m§Ýg_Ü`o
H$moUVohr A{YH$ma AWdm ñWmZ ZìhVo. AÝ`m`, AË`mMma, Owby_ `mg hm dJ© ~ir nS>bm hmoVm.
_mUyg åhUyZ AgUmao {ZgJ©XËV A{YH$ma `m dJm©bm Cn^moJVm `oV ZìhVo. `m bmoH$m§Mr ì`pŠVJV
ñdm`VÎmm nm`Xir VwS>dbr Jobr hmoVr. n[aUm_r `m dJm©V ~wa~m± amOgÎmo {damoYmV àM§S> {MS>,
Ag§Vmof, {Z_m©U Pmbobm hmoVm. Ë`mMo n`m©dgZ \«$| M H«$m§§VrV Pmbo.
4.2.4 Am{W©H$ H$maUo :
gZ 1789 À`m \«|$M amÁ`H«$m§VrMo à_wI H$maU åhUOo \«$m§ÝgMr T>mgiV Mmbbobr Am{W©H$
n[apñWVr hmo`. `m Xoem_Ü`o Am{W©H$ {df_Vm, CËnmXZmMo gmYZo amOm-amUr, C_amd, gaXma,
ga§Om_Xma d Y_©Jwê$ `m§À`m hmVr hmoVr. `m bmoH$m§Zr Ho$boë`m ^«îQ>mMmam_wio \«$m§Ýg_Ü`o {df_VoZo W¡_mZ
KmVbo. T>mgiVr AW©ì`dñWm gmdaVm Ambr Zmhr. n[aUm_r amÁ`H«$m§Vr AQ>i R>abr.
Mm¡Xmì`m bwB©Mr {XdmiImoar:Mm¡Xmì`m bwB©À`m H$ma{H$Xu_Ü`o \«$m§ÝgZo AZoH$ bT>m`m Ho$ë`m. `wÜXmda àM§S> IM© Ho$bm.
{VOmoarMr CYinQ²Q>r Pmbr. Mm¡Xmì`m bwB©Mo S>moio CKS>bo Voìhm doi {ZKyZ Jobobr hmoVr. `m H$mimV
amîQ>´r` H$Om©Zo Cƒm§H$ Ho$bm. Mm¡Xmì`m bwB©bm \«§$mÝgbm Am{W©H$ X¥{îQ>H$moZmVyZ gmdaVm Ambo Zmhr.
59
n§Yamdm bwB© :n§Yamì`m bwB©Zo Amnë`m H$mimV \«$§ mÝg_Ü`o {d{dY {R>H$mUr _moR> _moR>r ~m§YH$m_o Ho$br. `m
~m§YH$m_mda Am_mn n¡gm CYibm VgoM Ë`mZohr `wÜXm§da àM§S> n¡gm IM© Ho$bm. nmob§S> ~amo~arb
"dmagmhŠH$ `wÜX' Am{U B§½b§S> ~amo~arb "gádmfuH$ `wÜXo' `mda àM§S> n¡gm IM© Pmbm. `m
`wÜXmVrb nam^dm_wio \«$m§ÝgMr à{VîR>m b`mg Jobr.
gmoimdm bwB© Am{U A_o[aH$Z ñdmV§Í` `wÜX :gmoimdm bwB© \«§$mÝgMm amOm Pmbm V|ìhm \«$§ mÝgMr Am{W©H$ n[apñWVrV A{Ve` {~H$Q> diUmda
hmoVr. Ago AgVmZm hr gmoimì`m bwB©Zo A_o[aH$Z dgmhVtZm àM§S> _moR>r bîH$ar _XV Ho$br. `m
KQ>Zo_wio \«$m§ÝgMo Am{W©H$ H§$~aSo> _moS>b.o _mÌ A_o[aHo$V Joboë`m \«|$M g¡{ZH$m§Zm Ë`m{R>H$mUr
ñdmV§Í`mMm ZdrZ A{dîH$ma nhmd`mg {_imbm. dgmhVtMo ñdmV§Í` VoWrb bmoH$m§Mo Xoeào_,
CÚmoJrnUm, {d{dY A{YH$mamMm Cn^moJ, `mMm à^md \«$o§M g¡{ZH$mda nS>bm. `mMm Cn`moJ H«$m§VrgmR>r
Pmbm.
Ag_mYmZH$maH$ _hgyb H$anÜXVr :`m H$mimV {XdmiImoar_wio \«$m§Ýgdarb H$Om©Mm ~moOm dmT>V Jobm. hm ~moOm H$_r H$aUogmR>r
gmoimì`m bwB©Zo àOoda H$a ~g{dÊ`mg gwédmV Ho$br. C_amd, gaXma, Y_©Jwê$ dJ© H$a_wŠV hmoVm Va
\«|$M Jar~ OZVoda {d{dY àH$maMo Ag§»` H$a bmXÊ`mV Ambo. `m Am{W©H$ {nidUwH$s_wio \«|$M OZVm
Cnmer amhrbr. `m H$a nÜXVrVyZ Jar~, ^y_rhrZ, _Oya, H$mam{Ja gwQ>bo ZmhrV. _rR> H$a, Ym{_©H$ H$a,
{_amgXmar H$a, XiUdiU H$a, nmUrnQ²Q>r, {Xdm~ËVr, eoVgmam H$a, BË`mXr H$am_wio Am{U
doR>{~Jmar_wio \«$| M gm_mÝ` OZVobm Ord ZH$mogm Pmbm. amOH$Vm© `m ZmË`mZo gmoimì`m bwB©Zo Jar~
OZVoH$So> Xwb©j Ho$bo. n[aUm_r H«$m§Vr AQ>i R>abr.
4.2.5 Ym{_©H$ H$maUo :
\«$m§Ýg_Ü`o "H°Wm°{bH$ Am{U àmoQ>oñQ>§Q²' Ago XmoZ n§W hmoVo. \«$m§Ýg_Ü`o H°Wm°{bH$ n§Wm§Mo dM©ñd hmoVo.
H°Wm°{bH$ d àmoQ>oñQ>§Q² n§WmV g§Kf© hmoVo. MM© `m Y_©gËVoda à^md amIUogmR>r ho XmoÝhr n§W YS>nSV>
AgV. amÁ`gËVm hr Y_©gËVoÀ`m dM©ñdmImbr Agë`mZo Y_© gËVobm hŠH$, gdbVr, {_iV AgV.
Ë`m_wio MM©bm gw~ËVm àmá Pmbr hmoVr. Y_© gËVoH$Sy>Z amOmbm _mÝ`Vm ¿`mdr bmJo. Ë`m_wioM Y_©
gËVm amOmda Amnbm à^md nmS>V Ago. {d{dY g§ñH$ma, Y_©AZwîR>mZo, Ho$br Zmhr Va ZaH$ `mVZm
^moJmì`m bmJVmV. Agm g_O Y_© gËVoZo {Z_m©U Ho$bobm hmoVm. `m A§YlÕonm`r gd© gm_mÝ` OZVm
A{W©H$ X¥îQ>rH$moZmVyZ ZmJ{dbr OmB©. gd© gm_mÝ` OZVoda Y_© g§ñWoH$Sy>Z "Q>mB©W' ZmdmMm Ym{_©H$ H$a
gŠVrZo dgwb Ho$bm OmB©. Y_© g§ñWoÀ`m `m AÝ`m`m_wioM \«$| M OZVoV àM§S> Ag§Vmof {Z_m©U Pmbm. d
`mVyZ H«$m§VrgmR>r dmVmdaU {Z_m©U Pmbo.
60
4.2.5 d¡Mm[aH$ H$maUo :
eómnojm AZoH$ doim boIUr à^mdr R>abobr AmT>iVo. `mMo gdm©V loîR> CXmhaU åhUOo \«|$M
VÎdoË`§mZr bmoH$m§Mr _Zo H«$m§VrgmR>r V`ma Ho$br. àË`j \«|$M H«$m§Vr `m VËdkm§Zr KS>{dbr Zgob na§Vw
\«|$M bmoH$m§Mr Xw:Io AË`§§V à^mdrnUo _m§S>UoMo H$m_ `m§Zr Ho$bo. J{bVJmÌ Pmboë`m \«$| M bmoH$m§Mm
ñdm^r_mZ OmJ¥V H$aÊ`mMo d ZoV¥Ëd {Z_m©U H$aUoMo Am{U AmË_{dídmg {Z_m©U H$aÊ`mMo AË`§V ^ard
H$m`© `m {dMmad§Vm§Zr Ho$bo. g§nyU© \«$m§Ýg Xoem_Yrb _Ü` `wJmnmgyZ MmbV Amboë`m g§ñWm H$em
gS>boë`m AmhoV. Ë`m§Zm AYmoJVr àmá Pmbr Amho. ho Amnë`m {bImUmÛmao Ë`m§Zr _m§S>bo. ho _m§S>V
AgVmZm CnamoY, VwbZm, emór` _m§S>Ur, X¥îQ>m§V, `wŠVrdmX, Xmof{Zê$nU Am{U àIa {Q>Ho$À`m
_mÜ`_mVyZ \«$m§ÝgÀ`m gmd©OZrH$ OrdZmVrb Xmof ñnQ> Ho$bo. `m bmoH$m§À`m {bImUm_wio \«$| M OZVoV
OmJ¥VrMr ^mdZm {Z_m©U Pmbr.
äm«îQ>mMmar amOì`dñWoVobm CbWyZ Q>mH$Ê`mMr nmíd©^y_r V`ma Ho$br. \«|$M amÁ`H«$m§Vrbm Amdí`H$
AgUmè`m gd© KmofUm `m bmoH$m§ZrM V`ma Ho$ë`m hmoË`m. \«$m§Ýg_Ü`o H«$m§Vr hmoÊ`mnydr© _m±Q>oñŠ`y (1689
Vo 1755), ìhm°ëQ>oAa (1694 Vo 1778), \«o$Zo (1694 Vo 1774), ê$gmo (1812 Vo 1778) d
{S>So>am± (1713 Vo 1784) `m gma»`m {dMmad§Vm§Zr g_mO OmJ¥VrMo H$m`© Ho$bo. `m g_mO OmJ¥Vr_wio
\«$m§ÝgÀ`m OZVoV d¡Mm[aH$ H«$m§Vr KSy>Z Ambr.
_m±Q>oñŠ`y (1689 Vo 1755) :
_m°Q>oñŠ`y Vk H$m`Xon§{S>V hmoVm. `mZo OJmVrb AZoH$ amÁ` KQ>Zm§Mm d {d{dY emgZ g§ñWm§Mm
_moR>m Aä`mg Ho$bm hmoVm. The spirit of laws `m Amnë`m amÁ`emñÌmdarb à{gÜX J«§WmV Ë`mZo
amOoemhrÀ`m JwUXmofm§Mo ñdê$n ñnîQ> Ho$bo Amho. {~«Q>ZMr KQ>H$mZmË_H$ emgZ nÜXVr Ë`mg `mo½` dmQ>o.
H$maU amOoemhr, bmoH$emhr d hÿH$w _emhr `m {VÝhrMo JwU EH$Ì Ambobo AmhoV. Ago Ë`mbm dmQ>V
Ago. _m±Q>oñŠ`ybm \«$m§Ýg_Ü`o amOgËVm hdr hmoVr nU {Za§H$w f, A{Z`§{ÌV amOgËVoMm Vmo {damoYH$ hmoVm.
amOgËVoH$Sy>Z bmoH$H$ë`mU hmoÊ`mgmR>r amOmÀ`m emgZ nÜXVrda {Z~ªY Agm`bm nmhrOoV ho
{Z~ªY AmUÊ`mgmR>r Ë`mZo "gËVm{d^mOZmMm {gÜX§mV _m§S>bm' H$m`Xo_§S>i, H$m`©H$mar_§S>i,
Ý`m`_§S>i `m VrZ gËVm Ë`mbm doJù`m hì`m hmoË`m. EH$mM ì`ŠVrÀ`m hmVr gËVm amhrë`mg Vr
ì`ŠVr ì`{^Mmar ^«ï> ~ZVo `m Ë`mÀ`m {dMmam_wio \«$m§Ýg_Yrb X¡dr amOgËVoÀ`m {gÜXm§Vmda _moR>m
àhma Pmbm. \«|$M bmoH$m§Zm Ë`mÀ`m `m {dMmam_wio \«$m§Ýg_Yrb àM{bV A{Z`§{ÌV amOì`dñWm hrM
\«$mÝg_Yrb ^«îQ>mMmamMo, Owby_ AÝ`m`mMo àVrH$ Amho Vo g_OyZ Ambo. _m±Q>oñŠ`yZo Benevolent
Dictatorship’ Mm nwañH$ma Ho$bm. _m±Q>oñŠ`yZo \«|$M amÁ`H«$m§Vr nyd© H$mimV OmJ¥VrMr ^mdZm {Z_m©U
H$ê$Z bmoH$m§Zm H«$m§Vr H$aÊ`mg ào[aV Ho$bo.
61
ìhm°ëQ>oAa (1694 Vo 1778) :
hm ZmQ>H$H$ma, B{VhmgH$ma, H$dr, emñÌk åhUyZ à{gÜX hmoVm. Ë`mZo Amnë`m {bImZmV {dZmoX
d Cnhmg `m _mÜ`_mVyZ \«$| M gmd©O{ZH$ OrdZmVrb gXmof emgZ ì`dñWm, ~wa~m± KamÊ`mMr
A{Z`§{ÌV amOoemhr, MM©, Y_©Jwê$ `m§Mr b~mS>r \«|$M g_mO OrdZmVrb dJ©, Xm§{^H$Vm B. Xmofm§da
{Q>H$m Ho$br. Vmo lÜXmiy hmoVm. VargwÜXm Ë`mZo MM©, Y_©Jwê$, Ë`m§Mo Y_©nrR> Ë`mVrb AZmMma,
AZ¡{VH$Vm, gHw$§MrV {dMma `mda OmoaXma h„o Ho$bo. ìhm°ëQ>oAaZo àMbrV amOì`dñWoda \$ma _moR>r
{Q>H$m Ho$br. `mbm bmoH$H$ë`mUH$mar amOgËVm A{^àoV hmoVr. Ë`mZo ì`ŠVr ñdmV§Í`mMm nwañH$ma Ho$bm.
bmoH$_Vmà_mUo amÁ` Mmbmdo, Vgo MmbV Zgob Va bmoH$m§Zr Vo Mmbdmdo, bmoH$_V gmd©^m¡_ Amho,
bmoH$M gd©loîR> AmhoV. amÁ` Zìho, gdm©§Mo H$ë`mU d {hV WmoS>çm§À`m hmVr Z XoVm gdmªÀ`m hmVr Úmdo
`m _VmMm Ë`mZo nwañH$ma Ho$bm. Ë`mZo Amnë`m {bImUmÀ`m _mÜ`_mVyZ amOgËVoMo dm^mSo> H$mT>bo.
Y_©gËVm d amOgËVm {_iyZ gm_mÝ` bmoH$m§da H$gm AÝ`m` H$aVmV ho Amnë`m {bImUmÛmao XmI{dbo.
ìhm°ëQ>oAaZo H°{S>S> ZmdmMm AË`§V _hËdnyU© J«§W {b{hbm.
\«o$Zo (1694 Vo 1774) :
hm S>m°ŠQ>a hmoVm Ë`mZo \«$m§Ýg_Ü`o d¡ÚH$s` ì`dgm` Ho$bm hmoVm. Ë`m_wio Ë`mMm JmoaJar~ OZVoer
g§~§Y Ambobm hmoVm. `m bmoH$m§Mr Xw:Io Ë`mbm g_Obr hmoVr. `mZo \«$m§Ýg_Yrb Am{W©H$ n[apñWVrMm
_moR>m Aä`mg Ho$bm hmoVm. \«$m§ÝgMr AW©ì`dñWm gwYam`Mr Agob Va CÚmoJ, ì`mnma, eoVr `mH$So> bj
{Xbo nmhrOo. d \«$m§Ýgbm Am{W©H$X¥îQ>çm g~b H$aUmar hr joÌo ñdm`Îm R>odbr nm{hOoV. Ago \«$o ZoZo
AW©{df`H$ _moR>o {dMma _m§Sy>Z, \«$m§Ýg Am{W©H$X¥îQ>çm ~bdmZ Agbm nmhrOo Ago à{VnmXZ Ho$bo.
H«$m§VrZ§VaÀ`m H$mimV \«|$M ZoË`mZr \«|$ZoMo {dMma àË`jmV CVa{dbo.
ê$gmo (1712 Vo 1778) :
"ê$gmo Pmbm ZgVm Va \«|$M amÁ`H«$m§Vr Pmbr ZgVr' Ago åhUVmV `mZo \«$| M OZVo_Ü`o H«$m§VrMr
Á`moV noQ>{dÊ`mMo _hmZ H$m_ Ho$bo Ë`mZo The Social Contract gm_mOrH$ H$ama hm gwà{gÜX J«§W
{b{hbm. hm J«W§ åhUOo \«$| M amÁ`H«$m§VrMo ~m`~b g_OVmV. `m J«§WmÀ`mÛmao Ë`mZo Amnbo {dMma
_m§Sy>Z H«$m§Vrbm OmoaXma MmbZm {Xbr. `m{edm` "_m` H$Ý\o$eÝg' ZmdmMo AmË_M[aÌ {bhrbo. VgoM
"E{_b ZmdmMm Xwgam J«W§ hr {b{hbm' ñdmV§Í`, g_Vm, ~§YwËd `m CXmËV VËdm§Mm nmR>nwamdm Ho$bm.
ê$gmoZo amOgËVoÀ`m X¡dr {gÕm§Vmbm àM§S> _moR>m {damoY Ho$bm. "bmoH$m§À`m BÀN>odaM AWdm g§_VrZo
amOmMo ñWmZ Adb§~yZ Amho. amOm gmd©^m¡_ ZgyZ \«|$M bmoH$_V gmd©^m¡_ Amho. bmoH$H$ë`mU
H$aÊ`mÀ`m AQ>rda amOmMo ñWmZ Adb§~yZ Amho bmoH$ H$ë`mU Oa amOmH$Sy>Z hmoV Zgob qH$~hÿZm ho
H$V©ì` Ë`mÀ`mH$Sy>Z Oa nma nmS>bo OmV Zgob Va Ë`m amOmg qghmgZmdê$Z Imbr IoMÊ`mMm Z¡{VH$
A{YH$ma \«$| M OZVobm Amho. nU H$moUVrhr ì`ŠVr qghmgZmda ~gbr d {Vbm EH$Xm A{YH$ma àmá
Pmbo H$s Vr àOoMo H$ë`mU H$ê$ eH$Uma Zmhr Vr ì`ŠVr gËVoMm J¡admna H$aUma ho B{VhmgmZo {gÜX
62
Ho$bo AgyZ \«$m§Ýg_Ü`o bmoH$emhrM Agbr nmhrOo Ago naIS> {dMma ê$gmoZo _m§S>bo. gm_m{OH$ g_Vm
AmUUo Am{W©H$ {df_Vm ZîQ> H$aUo `mda Ë`mZo _moR>m ^a {Xbm. Xoem_Ü`o bmoH$emhr nÕVrMr emgZ
ì`dñWm Agbr nmhrOo, bmoH$ H$ë`mUmgmR>r ñdmV§Í` nmhrOo gdm©Zm g_VoMr dmJUyH$ {_imbr nmhrOo,
H$moUrhr Cƒ, {ZM Zmhr. ho Ë`mMo {dMma AË`§V à^mdr R>abo. gmd©^m¡_Ëd Am{U amOH$s` g_Vm `m
Ë`mÀ`m XmoZ VËdmMm \«|$M OZVoV \$ma _moR>m àgma Pmbm. Ë`m_wio bmoH$emhrMr ^mdZm \«|$Mm§À`m _ZmV
ê$Obr d Vo H«$m§VrgmR>r V`ma Pmbo.
{S>So>am± (1713 Vo 1784):`mZo {b{hboë`m {dídH$mofm§À`m _mÜ`_mVyZ \«$m§ÝgMm amO{H$`, gm_m{OH$ d Ym{_©H$ OrdZnQ>
bmoH$m§nwT>o _m§S>bm. d `mM _mÜ`_mVyZ gm_m{OH$ Jwb_{Jar, Am{W©H$ Jwbm_{Jar, {df_Vm, Ym{_©H$ MM©
_Yrb AZmJm|Xr `mda àIa {Q>H$m Ho$br. amîQ>´mÀ`m àJVrgmR>r H$moUË`m gwYmaUm Ho$ë`m nm{hOoV ho ñnQ>
Ho$bo. {S>So>am°Zo boIZr d dmUrÀ`m _mÜ`_mVyZ Amnbr {dMma gaUr \«$| M g_mOmV ê$O{dÊ`mMm à`ËZ
Ho$bm. {S>So>am°À`m {dMmamMm à^md \«|$M _Ü`_dJm©da nS>bm d `m dJm©ZoM H«$m§VrMo ZoV¥Ëd Ho$bo.
darb {dMmad§Vm{edm` AW©emñÌk, B{VhmgH$ma `m§Zrhr `mM H$mimV Ohmb {bImU Ho$bo.
hobodo{Q>`g, hm°b~m±M, {¹$ñZo, d H°$Zo `m§Zr Amnë`m {bImUmV H$a nÜXVrVrb Xmof, `wÜXm§da hmoUmao
IM©, Jar~ dJm©Mo Mmbbobo emofU, Jwbm_{Jar, doR>{~Jmar BË`mXr {df`mda Ohmb {bImU Ho$bo.
Ë`m§À`m {bImUm_wio \«|$M Jar~ d {nMboë`m dJm©V _moR>r OmJ¥Vr Pmbr. `m gd© ~wÕrdmXr _§S>irMm
à^md \«$| M amÁ`H«$m§Vrda nS>bobm {XgVmo.
ñd`§-AÜ`m`ZmgmR>r àíZ H«$. 1
`mo½` n`m©` {ZdS>m.
1.
2.
3.
4.
5.
\«$m§Ýg_Ü`o ................. `m KamÊ`mMr gËVm hmoVr.
A) ~wa~m±
~) Am°aoO
H$) ìhm°Zoda
S>) Ooåg²
\«$mÝg_Yrb gd©gm_mÝ` OZVobm .............. Ago åhUVmV.
A) WS©> B©ñQ>oQ>
~) goH§$X Šbmg H$) àmoQ>oñQ>§Q>
S>) am°B©g Q>°J
gm_m{OH$ H$ama hm J«§W .................. `mZo {bhbm.
A) ìhmëQ>oAa
~) ê$gmo
H$) {_am~mo
S>) am°~opñnAa
pñnarQ> Am°\$ bm°O hm J«W§ ............ `mZo {b{hbm.
A) _m±ÝQ>oñŠ`y
~) ê$gmo
H$) ìhmëQ>oAa
S>) H°$Zo
\«$m§Ýg_Ü`o ............. ì`m eVH$mV _moR>r gm_m{OH$ {df_Vm hmoVr.
A) 16
~) 17
H$) 18
S>) 19
63
4.2.7 \«|$M amÁ`H«$m§VrMr dmQ>Mmb :
\«$mÝgMr T>mgiVr AW©ì`dñWm :
14 d 15 ì`m bwB©nmgyZ \«$m§Ýgdarb H$Om©Mm ~moOm dmT>V Jobm. Am{U 16 ì`m bwB©À`m
H$mimn`©§V \«$m§Ýg Am{W©H$ {XdmiImoarÀ`m C§~aR>çmda `oD$Z nmohMbm. g§aOm_Xma, C_amd Y_©Jwê$,
H$a_wŠV hmoVo. Va Jar~ \«$| M OZVm H$aXmVr hmoVr Ë`m_wio gm_m{OH$ OrdZmV àM§S> H$Qy>Vm {Z_m©U
Pmbr. \«$m§Ýg O|ìhm {XdmiImoarÀ`m C§~aR>çmda Ambm 16 ì`m bwB©Zo {XdmiImoarVyZ \«$m§Ýgbm
dmM{dUogmR>r "Q>aJm°Q>' `m AW©_§Í`mMr Zo_UyH$ Ho$br. Q>aJm°Q>Zo AW©_§ÌrnX pñdH$maboZ§Va Ë`mbm
A§XmOnÌH$m _Ü`o VwQ> OmUdy bmJbr. àË`oH$ dfu AerM VwQ> amhrbr Va \«$m§ÝgMo ZŠH$s {Xdmio
dmOob. `mMr ImÌr Q>aJm°Q>bm Pmbr. åhUyZ Ë`mZo {XdmiImoanUm ZH$mo, H$a dmT> ZH$mo, Ago YmoaU
Omhra Ho$bo. Am{U amOm-amUr, g§aOm_Xma d gaXma `m§Mr CKinQ²Q>r H$_r H$aUoMm à`ËZ Ho$bm
n[aUm_r C_amd, gaXma ^S>H$bo. Ë`mZr amUrÀ`m _mÜ`_mVyZ Q>aJm°Q>bm AW© _§ÌrnXmdê$Z hmH$bbo.
Q>aJm°Q>À`m hmH$bnQ²Q>rZ§Va "ZoH$a' hm Zdm AW©_§Ìr Pmbm. Ë`mÀ`m H$mimV {d{dY `wÜXmdarb
IM© dmT>V JoboZo \«$m§Ýgdarb H$O©M dmT>V Jobo. Aem napñWVr_Ü`o ZoH$aZo IM© d CËnÝZ XmI{dUmam
EH$ Ahdmb à{gÜX Ho$bm. `m AhdmbmV Xa~mamVrb bmoH$, d[aîR> "àñVm{nV dJ©, amîQ>´mMr H$moUVrhr
godm Z H$aVm {VOmoar H$er [aH$m_r H$aVmV `mMo ñnîQ> {MÌ XmI{dÊ`mV Ambo. `m Ahdmbm_wio
ZoH$ada Xa~mar _§S>itMm amof dmT>V Jobm. d Ë`m_wio Ë`mbmhr Amnbo AW©_§ÌrnX J_dmdo bmJbo.
Ë`mZ§Va "H°bmoZ' AW©_§Ìr Pmbm `mÀ`m H$mimV {VZ dfm©_Ü`o \«$m§Ýgda 300 H$moQ>r \°$Šg S>m°baMo H$O©
Pmbo. Ë`mZo H$O© H$mT>Ê`mg à{V~§Y Ho$bm Zmhr. nwT>o Ë`mZo gd©gmYmaU H$a ~g{dUoMm à`ËZ Ho$bm.
`mg _moR>m {damoY hmodyZ Ë`mghr Amnbo _§ÌrnX J_dmdo bmJbo.
ñQ>oQ>g² OZabMr g^m :\«$m§ÝgMo AW©ì`dñWm gmdaÊ`mMo à`ËZ An`er R>aë`mZ§Va amOmbm _¥Vàm` Pmbobr ñQ>oQ>g²
OZab g^m ~mobdmdr bmJbr. C_amd, Y_©Jwê$ d gm_mÝ` àOm Aer VrZ J¥ho hmoVr. hr {VÝht g^mJ¥ho
ñdV§Ì AgV. C_amd d Y_©Jwê$ `m§Mo ~hþ_V hmoB.© d gm_mÝ` àOoMo EH$ _V hmoV Ago. Ë`m_wio ñQ>oQ>g²
OZab_Ü`o gm_mÝ` àOoÀ`m _Vmbm Ë`mÁ` R>a{dbo OmB©.
ñQ>oQ>g² OZabMo VrZ dJ© :\«$m§ÝgMr Am{W©H$ {XdmiImoar bjmV KodyZ amOmZo nwÝhm EH$Xm ZoH$abm AW©_§ÌrnX {Xbo. d ñQ>oQ>g²
OZabMr g^m _o 1789 bm "ìhgm`©' `oWo ~mob{dÊ`mV Ambr. \«$m§Ýg_Yrb gm_mÝ` OZVobm
{dídmgmV KoVë`m{edm` AmnUmbm H$m§hr H$aVm `oUma Zmhr `mMr ImÌr gmoimì`m bwB©bm Pmbr hmoVr.
`m g^obm EHyU ~mameo hÿZ A{YH$ à{V{ZYr hOa hmoVo. `m_Ü`o 621 à{V{ZYr WS©> BñQ>oQ>, 285
C_amdm§Mo à{V{ZYr Am{U 308 Y_©Jwê$§Mo à{V{ZYr EH$Ì `odyZ ~¡R>H$ Pmbr. hr ~¡R>H$ \«$m§ÝgÀ`m
B{VhmgmV A{dñ_aUr` _mZbr OmVo.
64
\«|$M OZVoMr JmèhmUr :ñQ>oQ>g² OZabÀ`m g^og Amboë`m à{V{ZYrZr OZVoMr JmèhmUr, OZVoMr Xw:Io, AS>MUr, Z{dZ
gwYmaUm `m~m~VrV amOmH$So> Amnë`m _mJÊ`m gmXa Ho$ë`m. Ë`m `mà_mUo hmoË`m.
Ho$di bharda Oo emgZ Mmby Amho Vo ~§X H$aÊ`mV `mdo.
àË`oH$mg ñdmV§Í` XoUmar amOKQ>Zm V`ma H$aÊ`mV `mdr.
ñQ>oQ>g² OZacMr g^m {Z`{_V ~moc{dÊ`mV `mdr.
ñQ>oQ>g² OZaccm H$m`Xo H$aÊ`mMo A{YH$ma AgmdoV.
àOoda H$a ~g{dVmZm ñQ>oQ>g² OZacMr nadmZJr ¿`mdr.
eoVH$è`mda ~g{dcoco H$a aÔ H$aÊ`mV `mdo. ñQ>oQ>g² OZacÀ`m H$moUË`mhr à{V{ZYrZo H«$m§VrMm
CëcoI Ho$cm ZìhVm. `m CcQ> amOmZo Amåhm§cm ~moc{dco `m ~Ôc H¥$VkVm ì`ŠV Ho$cr. H$maU
ZdrZ gwYmaUm~m~V Ë`m§Zm Aem {Z_m©U Pmcr hmoVr.
ñQ>oQ>g² OZabMo amï>>´r` g^o_Ü`o ê$nm§Va :AW©_§Ìr ZoH$aZo ñQ>oQ>g² OZab g^m ~mob{dbr Iar na§Vw _hËdmMm àíZ bm|~H$iV R>odbm. ñQ>oQ>g²
OZabMo à{V{ZYr EH$mM g^mJ¥hmV ~gbo ZmhrV. Vo AmnAmnë`m g^mJ¥hmV ~gbo. ho qVÝhr
g^mJ¥hmMo à{V{ZYr EH$Ì ~gbo AgVo Va `m g^og nmb©_|Q>Mo ñdê$n {_imbo AgVo na§Vw Vgo KS>bo
Zmhr. n[aUm_r {Vgè`m dJm©Zo 17 OyZ 1789 bm Am_Mo g^mJ¥h åhUOoM "amîQ>´r` g^m' Amho. Ago
Omhra Ho$bo.
Q>o{Zg H$moQ>m©darb enW :20 OyZ 1789 bm WS©> BñQ>oQ>Mo à{V{ZYr g^ogmR>r Amnë`m g^mJ¥hmÀ`m OmJr Jobo Voìhm§ g^mJ¥h
amOmÀ`m g¡{ZH$mZr Vmã`mV KoVë`mMo AmT>ibo. `m_wio amîQ>´r` g^oMr JiMonr H$aÊ`mMm CX²Xoe Amho.
Agm g_O gm_mÝ` dJm©Mm Pmbm. `m_wio amOm, C_amd, Y_©Jwê$ ho EH$m ~mOybm d WS©> BñQ>oQ> Xwgè`m
~mOybm Aer pñWVr {Z_m©U Pmbr. Aem Jm|YimÀ`m dmVmdaUmV gm_mÝ` OZVoZo g^mJ¥hmOdiM
Agboë`m Q>o{Zg H$moQ>m©H$So> _moMm© di{dbm. d Ë`m _¡XmZmda amîQ>´r` g^oMo A{YdoeZ KoÊ`mV Ambo.
Ë`m {R>H$mUrM amÁ`KQ>Zm V`ma H$aÊ`mMr enW KoÊ`mV Ambr. `mg \«$m§ÝgÀ`m B{VhmgmV "Q>o{Zg
H$moQ>©darb enW' Ago åhUVmV.
g§`wŠV ~¡R>H$ :C_amd, Y_©Jwê$, g§aOm_Xma dJm©Zo amOmda XS>nU AmUbo. d amîQ>´r` g^obm _moSy>Z H$mT>Ê`mMo
à`ËZ gwê$ Pmbo. Ë`m§Zr amOmMm nmqR>~m {_idyZ 23 OyZ 1789 bm {VÝhr g^mJ¥hmMr ~¡R>H$ ^a{dbr
`m ~¡R>H$s_Ü`o WS©> BñQ>oQ>Z| Ho$bobr H¥$Vr Ad¡Y Amho Ago Omhra Ho$bo. Am{U C_amd, Y_©Jwê$ dJm©gh
65
amOm g^mJ¥hmVyZ {ZKyZ Jobm. _mÌ WS©> BñQ>oQ>Mo g^mgX Ë`mM {R>H$mUr ~gyZ amhrbo. ho nmhVmM
amOmMm A{YH$mar WS©> BñQ>oQ>À`m g^mgXmZm åhUmbm amOmMm hÿHy$_ Vwåhr EoH$bm Zmhr H$m? AmnU
`oWyZ {ZKyZ Omdo Aer _mPr {dZ§Vr Amho. Ë`mM doir g^mJ¥hmÀ`m ~mhoa amOmMo g¡{ZH$ {Xgy bmJbo.
WS©> B§ñQ>oQ>À`m g^mgXmZm AmnU `oWyZ {ZKyZ Joë`mg AmVmn`ªV Ho$boë`m H$m_mda nmUr {\$aob. Am{U
~mhoa nS>ë`mg amOmMo g¡{ZH$ _maVrb. Ago dmQy> bmJbo Xaå`mZ WS©> BñQ>oQ> g^mJ¥hmMm ZoVm "{_a±~mo'
`mZo C^o amhÿZ Amåhr `oWyZ hbUma Zmhr Ago ñnîQ> gm§{JVbo d Omo H$moUr CnpñWVrV gXñ`§mda eñÌ
CJmaob Ë`mg XoeX«mohr g_OÊ`mV `oB©b. Ago gm§JyZ Vgm R>amd amîQ>´r` g^oZo nmg Ho$bm. g^mJ¥hm_Ü`o
Pmbobm hm Jm|Yi godH$mZo amOmg gm§{JVbm. WS©> BñQ>oQ>À`m bmoH$m§Mm hm CKS> amOm§km ^§JmMmM àH$ma
hmoVm. gmoimì`m bwB©bm H$m` H$amdo ho gyMoZmgo Pmbo XmoZ {XdgmZ§Va AZoH$ Y_©Jwê$ C_amd, amîQ>´r`
g^og `odyZ {_imbo. 27 OyZ 1789 bm gmoimì`m bwB©Zo Img dQ>hÿHw$_ H$mTy>Z {VÝhr g^mJ¥hmZo `m
nwT>rb H$mimV EH$ÌM ~¡R>H$s ¿`mì`mV Ago Omhra Ho$bo.
AW©_§Ìr ZoH$aMr nwÝhm EH$Xm hmH$bnQ²Q>r :gmoimdm bwB© Am{U gm_mÝ` dJ© `m§À`mV g§Kf© MmbyM amhrbm. amOm Am{U Ë`mÀ`m Xa~mamÀ`m
bmoH$m§Zr amîQ>´r` g^obm {MaS>Ê`mMo à`ËZ Ho$bo. AW©_§Ìr ZoH$aZo amÁ`H$ma^mamV gwYmaUm gwM{dë`m
hmoË`m. nU Ë`m _mÝ` Pmë`m ZmhrV. CbQ> ZoH$aMr nwÝhm hmH$bnQ²Q>r H$aÊ`mV Ambr. amOmZo ìhgm`©
Am{U n°arg Odi bîH$a O_m Ho$bo. d amîQ>´r` g^m d \«|$M OZVoÀ`m Midirda àhma H$aÊ`mMo
R>a{dbo. ho H$iVmM amîQ>´r` g^oZo bmoH$m§Zm g¡Ý` ñWmnZ H$aÊ`mMo AmXoe {Xbo `m KQ>Zobm \«$m§ÝgÀ`m
B{VhmgmV "{gìhrŠg² JmS©>g²' Ago Zmd {_imbo. nwT>o hrM g§KQ>Zm \«$m§ÝgMr "Z°eZb JmS©>g²' ~Zbr.
A_o[aH$Z ñdmV§Í` `wÕm§V ^mJ KoVbobm \«$| M bîH$amMm goZmnVr bm\$m`Vo hm `m g§KQ>ZoMm à_wI
~Zbm.
~°pñQ>bMm nmS>md :ZoH$aÀ`m hH$mbnQ²Q>r_wio amOmÀ`m à{VJm_r YmoaUm~m~V \«|$M OZVobm ImÌr Pmbr. Ë`m_wio
n°arg, ìhgm`©gh AZoH$ ehamV Ag§Vmof Cgibm. OZVoZoM amîQ>´r` g^obm _moR>o g§ajU {Xbo. bmoH$m§Zr
hmVr gmnS>Vrb Vr eñÌo KodyZ ~°pñQ>b `m JT>r dOm {H$ëë`mda h„m MT>{dbm. ~°pñQ>bMm {H$„m Owby_
d AÝ`m`mMo à{VH$ hmoVm `m {R>H$mUr hOmamo {ZanamY bmoH$m§Zm S>m§~yZ R>odbo hmoVo `m {R>H$mUr Omo g§Kmf©
Pmbm Ë`m_Ü`o 200 bmoH$ _mabo Jobo, eoH$S>mo bmoH$ OI_r Pmbo. ~°pñQ>b `oWrb Vwê$§J à_wI S>r. bwZo
_mabm Joë`mZ§Va bmoH$m§Zr H¡Xr AgUmè`m bmoH$m§Zm _wŠV Ho$bo {dO`r {_adUyH$ H$mT>br. 14 Owb¡
1789 hm {Xdg "amîQ>´r` {XZ åhUyZ Omhra H$aÊ`mV Ambm'. åhUyZ hm {Xdg \«$m§Ýg_Ü`o ñdmV§Í`mMm
{dO` {Xdg åhUyZ AmoiIbm OmVmo. ~°pñQ>bdarb h„m \«$m§ÝgÀ`m H«$m§Vr KQ>Zm§Mr Zm§Xr R>abm.
66
Mma Am°JñQ>Mr gm_m{OH$ H«$m§Vr :- 4 Am°JñQ> 1789
\«$m§ÝgÀ`m H«$m§VrH$mimV amOmÀ`m {damoYmV gm_mÝ` OZVm {dO`r hmoV Jobr. ho bmoZ g§nyU©
\«$m§Ýg_Ü`o gwê$ Pmbo. AmË`mMmar bmoH$m§da gwS> KoÊ`mV Ambo. \«$mÝg_Yrb C_amd, Y_©Jwê$, amO{ZîR>
bmoH$ `m§À`mda _moR>o h„o H$aÊ`mV Ambo. O{_ZXmam§Mo dmSo> bwQ>Ê`mV Ambo. Ë`m§À`mH$So> AgUmar
O_rZ, JhmU IVnÌo OmiÊ`mV Ambr. AZoH$ {R>H$mUr O_rZXmam§Mo IyZ nmS>Ê`mV Ambo. YmÝ`gmR>o
bwQ>Ê`mV Ambo. `m KQ>ZoZo \«$m§Ýg_Ü`o g§aOm_emhr _moS>H$irg Ambr.
4 Am°JñQ> 1789 `m {Xder "ZmoAm{bg²' `m C_amdmZo Amnbo na§namJV gd© A{YH$ma Ë`mJ
H$ê$Z gd©gm_mÝ` àOo~amo~a AmhmoV ho XmIdyZ {Xbo. `m KQ>Zo_wio AZoH$ C_amdm§Zr Amnbo
d§ena§namJV A{YH$ma Ë`mJbo. `m {R>H$mUr Pmboë`m g^oV AË`§V _hËdnyU© R>amd nmg H$aÊ`mV
Ambo. `m R>amdm§Zm 4 Am°JñQ>Mo dQ>hÿHy_ åhUyZ AmoiIbo OmVmV.Vo `m à_mUo :
\«$m§Ýg_Ü`o doQ>{~Jmar nÕV aÔ H$aÊ`mV Ambr.
C_amdm§Mo d§ena§namJV A{YH$ma aÔ H$aÊ`mV Amco.
`mnwT>o H$moUVmhr ^oX^md H$aÊ`mV `ody Z`o.
{Z…njnmVrnUo Ý`m` XoÊ`mV `mdm.
gd© \«$| M cmoH$ g_mZ _mZco OmVrc.
gm_m{OH$ ^oX d {df_Vm ZîQ> H$aÊ`mV `oB©c.
ñdmV§Í`, g_Vm, ~§YwVm hr AmYma^yV VËdo amhVrb Ago Omhra H$aÊ`mV Ambo. åhUyZ 4 Am°JñQ>
hm {Xdg \«|$M amÁ`H«$m§VrV _moR>m _mZbm OmVmo. `m KQ>ZoZo \«$m§Ýg_Ü`o na§namJV MmbV Ambobr
gm_m{OH$ {df_Vm _moSy>Z nS>br.
ìhgm©`À`m amOdmS>çmda \«$|M pñÌ`m§Mm _moMm© :amOm gmoimdm bwB© hm YagmoS> d¥ËVrMm hmoVm. amUr Amnë`m amO{ZîR> godH$m§À`m d Amnë`m
^mdmÀ`m nmqR>ã`mÀ`m _XVrZo H«$m§Vr XS>nÊ`mMm à`ËZ H$arV hmoVr. Am°JñQ>À`m gm_mOrH$ H«$m§VrÀ`m
R>amdm§Zm g§_Vr Xe©H$ ghr ZmH$mê$Z amOmZo amîQ>´r` g^oÀ`m ÜdOmMm An_mZ Ho$bm hr ~mV_r H$iVmM
hOmamo pñÌ`m§Zr nwT>mH$ma Kody n°[aghÿZ ìhgm`©À`m amOdmS>çmda _moMm© H$mT>bm. hm _moMm© g§áV d
^wHo$ë`m ñÌr nwê$fm§Mm hmoVm. amOmÀ`m g¡{ZH$m§Zr `m bmoH$m§Zm {damoY Ho$bm Zmhr. Idiboë`m bmoH$m§Zr
amOm-amUr `m§Zm nH$Sy>Z AË`§V An_mZmñnX [aVrZo n°arg `oWo AmUbo. {_adUwH$sVrb {ñÌ`§mZr
"Amåhr ~oH$ardmbm Am{U Ë`m§Mr nËZr nH$Sy>Z AmUbr Amho ho AmVm Amåhm§g ^anya ~«oS> Imd`mg
XoUma AmhoV.' Aem àH$maÀ`m KmofUm {Xë`m. "^mH$ar {_iV Zgob Va ~«oS> Im' åhUUmè`m amUrbm
bmoH$m§Zr Mm§JbrM AÔb KS>dbr. amOm d amUrbm n°[ag Odi H¡XoV R>odÊ`mV Ambo. `m KQ>ZoZo
67
ìhgm`©À`m amOdmS>çmMo _hÎd bmon nmdyZ \«$m§ÝgMm amOH$ma^ma n°[ag `m {R>H$mUmhÿZ gwê$ Pmbm. d
amîQ>´r` g^oMo H$m`© gwê$ Pmbo.
4.2.8 amîQ>´r` g^oMo H$m`©
{df_Vm d O_rZXmar nÕV ZîQ> :
\«$m§ÝgÀ`m H«$m§VrH$mimV CX`mg Amboë`m amîQ>´r` g^oZo 1789 Vo 1791 `m H$mimV _hÎdnyU©
H$m`© Ho$bo. amîQ>´r` g^oZo \«$m§Ýg_Ü`o amÁ`KQ>Zm H$aÊ`mMo _moR>o H$m_ Ho$bo. `m amîQ>´r` g^oZo C_amdemhr,
ga§Om_emhr d {df_Vm ZîQ> H$ê$Z _moR>o H$m`© Ho$bo.
_mZdr hŠH$mMm OmhraZm_m :amîQ>´r` g^oZo \«$m§Ýg_Ü`o _mZdr hŠH$mMm OmhraZm_m KmofrV Ho$bm. A_o[aH$Z ñdmV§Í`mÀ`m
OmhraZmå`mÀ`m YVr©da Vmo AmYmarV hmoVm. Ë`mV gVam _hËdnyU© H$b_o hmoVr. `m_Yrb A{YH$mar ho
H$moUË`mhr emgZmÀ`m _Or©da Adb§~yZ ZìhVo. åhUyZ _mZdr hŠH$mMm OmhraZm_m \«$| M amOH«$m§VrMm
nm`m _mZbm OmVmo. hr H$b_o `mà_mUo hmoVr.
_mZd hm OÝ_V: ñdV§Ì Amho. Vmo ñd§VÌM amhVmo. Ë`mbm g_mZ hŠH$àmá hmoVmV.
gm_m{OH$ OrdZmV ì`ŠVr, ì`ŠVr§_Ü`o ^oX^md H$aVm `oUma Zmhr.
_mZdmÀ`m Z¡g{J©H$ A{dZmer hŠH$mMo ajU H$aUo ho àË`oH$ amOH$s` g§ñWoMo Ü`o` Agbo nm{hOo
Vo åhUOo ñdmV§Í`, _mb_Îmm g§nmXZ, gwa{jVVm, AÝ`m`§mMm à{VH$ma hr hmoV.
Xwgè`m H$moUË`mhr ì`ŠVrÀ`m {hVg§~§Ymbm Z XwIdUo. ñdBÀN>oZwgma dmJÊ`mMo ñdmV§Í` ho àË`oH$
ì`ŠVrbm AgboM nm{hOo.
AmMma, {dMma, Cƒma _VàXe©Z H$aUo BË`mXr hŠH$ AgVrb.
H$m`ÚmMo {dhrV amhÿZ Amamon {ZpíMV H$aUo.
{dZm Mm¡H$er H$moUmghr Vwê$§JmV R>odVm `oUma Zmhr.
Amamon {gÜX Pmbo{edm` {ejm XoÊ`mV `ody Z`o. H$m`ÚmÛmao gm_m{OH$ g_Vm àñVm{nV H$aUo
gmd©^m¡_Ëd hm amîQ>´mMm A{YH$ma Amho. Vmo ì`ŠVr AWdm g§ñWobm KoVm `oUma Zmhr.
\«|$M cmoH$M AW©ì`dñWoda {Z`§ÌU R>odVrc.
gd© XoemV OZH$ë`mUH$mar H$m`Xo {Z_m©U Ho$co OmVrc.
68
amîQ>´r` g^oZo Ho$boë`m `m _mZdr hŠH$mÀ`m OmhraZmå`m_Ü`o ì`ŠVr ñdm§VÍ`, ZmJarhŠH$, ZmJar
_Vm{YH$ma, H$m`Xm d Ý`m`, {ejm nÕVr, ImOJr _mb_ËVoMm A{YH$ma ñnîQ> Ho$bobm AmT>iVmo. `m
OmhraZmå`m_wio ñdmV§Í`, g_Vm, ~§YwËd `m VrZ VÎdm§Mm OmoaXma àgma Pmbm.
EH$g_mZ amÁ` ì`dñWm ñWmnZ : amîQ>´r` g^oZo \«$m§Ýg_Ü`o EH$g_mZ amÁ`ì`dñWm {Z_m©U
Ho$br. 83 àm§V, {d^mJ, H°Q>§Ýg, H$å`wÝg {Z_m©U Ho$br d J«m_rU ^mJmV ñWm{ZH$ H$m¢pÝgbMr VaVwX
Ho$br. Ý`m`m{Yem§Mr {ZdS> bmoH$m§_m\©$V gwê$ Ho$br. H$m`Xo OmñVrOmñV gwQ>gwQ>rV Ho$bo.
AW©ì`dñWoMr nwZa©MZm :- \«$m§Ýg Am{W©H$X¥Q>çm Xw~im hmoVm. Vmo geŠV ~Z{dUogmR>r amîQ>´r`
g^oZo à`ËZ Ho$bo. MM© `m Y_©gËVoMr gd© _mb_ËVm Oá Ho$br d \«$m§Ýg_Ü`o H$mJXr MbZ gwê$ Ho$bo.
MM© g§~§Yr AË`§V H$S>H$ Cnm` H$ê$Z \«$m§Ýg_Ü`o Ym{_©H$ g§{hîUwVm Omhra Ho$br. Owb¡ 1790 _Ü`o
MM©bm _wbH$s amOKQ>Zm bmJy Ho$br. {~en, AmM©{~en `m§Mr {Z`wŠVr A{YH$ma bmoH$m§Zm {Xbo. Ë`m§Zm
amoI nJma gwê$ Ho$bm. `m_wio nmonMr Ym{_©H$ gËVm ZmamO Pmbr.
ZdrZ amÁ`KQ>Zm {Z_m©U : gZ 1789 Vo 1791 n`©§V amîQ>´r` g^oZo Oo doimodoir hÿHy_,
OmhraZm_o, H$m`Xo Ho$bo hmoVo Vo EH$Ì H$ê$Z amîQ>´r` g^oZo \«|$M bmoH$m§Zm KQ>Zm {Xbr. d amOmZo Ë`mg
g§_Vr {Xbr. hr \«$m§ÝgMr {bIrV amOKQ>Zm hmo`. Z{dZ amOKQ>ZoZwgma \«$m§Ýg_Ü`o _`m©XrV KQ>ZmË_H$
amOoemhr ApñVËdmV Ambr. amOmÀ`m A_`m©X gËVoda A§H$y e bmdÊ`mV Ambm. _`m©{XV amOoemhr d
gËVm{d^mOZ hr XmoÝhr d¡{eîQ>ço `m amÁ`KQ>Zo_Ü`o hmoVr. `m amOKQ>Zo_Ü`o H$m`Xo_§S>i {Z_m©U H$aÊ`mV
Ambo. `m H$m`Xo _§S>imMo gXñ` {ZdS>UwH$sZo {ZdSy>Z KoÊ`mV Ambo. bmoH$m§Zm _VXmZmMo A{YH$ma {Xbo.
Ý`m` emIm nwZ©{O©drV H$aÊ`mV Ambr. Ý`m`m{Yem§Mr {ZdS> {ZdS>UwH$m KodyZ H$aÊ`mV Ambr. `m§Mm
H$m`©H$mi Mma dfo© R>odÊ`mV Ambm. n§M nÕVr gwê$ H$aÊ`mV Ambr. \«$m§Ýg_Yrb amÁ`H$ma^ma
{dH|${X«V Ho$bm. A{YH$mar, H$maHy$Z, `m§Mr `mo½` nÜXVrZo {ZdS> Ho$br. àemgZmVrb Jm|Yi H$_r Ho$bm.
amîQ>´r` g^oZo Amnë`m H$mimV Ago ^ard H$m_H$mO Ho$bo. amîQ>´r` g^oZo Oo H$m`© Ho$bo Ë`m_wio \«$m§ÝgÀ`m
amOH$maUmbm {d{eîQ> Aer {Xem {_imbr. A{Z`§{ÌV amOoemhrMo OmoIS> \o$Hy$ XodyZ OZVobm
amÁ`H$ma^mamV gh^mJ {_iyZ XoUogmR>r amîQ>´r` g^oZo Ho$bobo H$m`© _hÎdmMo _mZbo OmVo.
amîQ>´r` g^m H$m`© /_wë`_mnZ :- amîQ>´r` g^oZo 1789 Vo 1791 `m H$mimV _hËdnyU© H$m`©
Ho$bo. OwZr amÁ`ì`dñWm, ga§Om_Xma dJ©, OwZr AW©ì`dñWm, ~XbyZ Q>mHy$Z MM©À`m g§ñWoV ~Xb
KS>{dbo. àemgZ gmono H$aÊ`mMm à`ËZ Ho$bm. H$m§hr B{VhmgH$m§amÀ`m _VmZwgma amîQ>´r` g^oZo KoVboë`m
{ZU©`m_wio \«$m§Ýg_Ü`o Pw§S>emhrg àma§^ Pmbm. Ym{_©H$ àíZm_wio \«$m§ÝgÀ`m g_mOmV Xar {Z_m©U Pmbr.
H$m`Xo _§S>i Am{U H$m`©H$mar _§S>i doJio Pmë`mZo Ë`m§Mr H$m`©j_Vm ZîQ> Pmbr. OwÝ`m OmUH$ma
bmoH$m§Zm S>mdbbo Jobo ZdrZ Vê$Um§Zm dmd {Xbm. `m JmoîQ>tMm \$m`Xm hmoÊ`mEodOr ZwH$gmZ Pmbo Ago
åhUVmV. Var amîQ>´r` g^oZo Ho$bobo H$m`© nwT>o {Q>H$bo \«$| M OZVobm àoaUm d ñ\w$Vu {_imbr. hr JmoîQ>
H$_r _hÎdmMr Zmhr.
69
ñd`§-AÜ`m`ZmgmR>r àíZ H«$.2
`mo½` n`m©` {ZdS>m.
1. {XdmiImoanUm ZH$mo, H$a dmT> ZH$mo,.......... Ago YmoaU H$moUË`m AW©_§Í`mZo Omhra Ho$bo.
A) ZoH$a
~) H°bmoZ
H$) Q>aJm°Q>
S>) {~«`mZ
2. ................ `m AW©_§Í`mÀ`m H$mimV \«$m§Ýgda VrZeo H$moQ>r \«°$Šg S>m°baMo H$O© Pmbo.
A) ZoH$a
~) H°bmoZ
H$) Q>aJm°Q>
S>) {~«`mZ
3. ............ `m dJm©Zo AmåhrM amîQ>´r` g^m AmhmoV Ago Omhra Ho$bo.
A) ga§Om_Xma
~) Y_©Jwê$
H$) WS©> BñQ>oQ>
S>) ~wÁdm©
H$) \°$Zo
S>) {_a±~mo
4. .............. hm WS©> BñQ>oQ>Mm ZoVm hmoVm.
A) {S>bwZo
~) H°$Zo
5. .......... ho {R>H$mU \«$| M OZVoÀ`m Owb_mMo à{VH$ hmoVo.
A) n°[ag
~) ìhgm`©
H$) ~°pñQ>b
S>) g|Q>
4.2.9 n{hbo \«|$M {d{Y_§S>i :
amOm d amUr ZOa H¡XoV hmoV.o \«$m§Ýg_Ü`o amîQ>´r` g^m H$m`© H$arV hmoVr. V|ìhm amOm d amUrZo
\«$m§Ýg_YyZ niyZ Jobobo amO{ZîQ> bmoH$, ñdV:Mm ~§Yy d BVam§À`m _XVrZo H«$m§Vr XS>nÊ`mMm {dMma Ho$bm
d 20 OyZ 1791 amoOr niyZ OmÊ`mMm à`ËZ Ho$bm. na§Vw Ë`m§Mm à`ËZ Ag\$b R>abm. Ë`m§Zm nH$Sy>Z
AmUyZ naV ZOa H¡XoV R>odÊ`mV Ambo. `m§ZVa amîQ>´r` g^oV amOmÀ`m A{YH$mam~m~V gImob MMm©
Pmbr. na§Vw eodQ>r amOmbmM KQ>Zm à_wI åhUyZ R>odÊ`mV Ambo. Ë`mda amOmMr ghr KodyZ KQ>Zm _§Oya
hmodyZ Z{dZ H$m`Xo_§S>i ApñVËdmV `oÊ`mnydr© amîQ>´r` g^m ~aImñV H$aÊ`mV Ambr. nwT>o H$m`Xo
_§S>imÀ`m {ZdS>UHw $m `odyZ 745 OUm§Mo EH$ H$m`Xo_§S>i V`ma Pmbo. `mV OwZo AZw^dr g^mgX
ZìhVo. Ë`m_wio nwÝhm \«$m§Ýg g§H$Q>mÀ`m J§V}V AS>H$bm. `m H$mimV \«$m§Ýg_Ü`o AZoH$ nj {Z_m©U Pmbo.
\«$m§ÝgÀ`m {Oam±S> `m ^mJmVyZ Amboë`m gXñ`m§Zm {Oam±{S>Ýg² åhUyZ AmoiIbo OmB©. Va n°[ag
n[agamVrb à{V{ZYrÀ`m JQ>mg O±H$mo{~Ýg² åhUV AgV. `m Ohmb JQ>mMo ZoV¥Ëd {_a°~mo d bm\$m`Vo
`m§À`mH$So> hmoVo. `m_Yrb H$m°S}>{b`a hm JQ> A{V Ohmb hmoVm. S>m±Q>Z hm `m JQ>mMm à_wI hmoVm. J«m_rU
^mJmVyZ Amboë`m à{V{ZYtZm {Z`§{ÌV amOoemhr _mÝ` hmoVr. {Oam±{S>Ýg ho g§`_r d _dmidmXr hmoVo.
Ë`m§Zm \«$m§Ýg_Ü`o àOmH$gËVmH$ amOdQ> hdr hmoVr. Va O±H$mo{~Ýg² àVr{ZYtZm amOoemhr nyU©nUo ZîQ>
H$amd`mMr hmoVr. ZdrZ H$m`Xo _§S>imZo Y_©Jwê$da n{hë`m§Xm {Z~ªY bmXbo. d H«$m§VrH$mimV niyZ
Joboë`m§Mr _mb_Îmm Oá H$aÊ`mMo {ZU©` KoVbo. gmoimì`m bwB©Zo `mbm {damoY Ho$bm. Ë`m_wio `m Zì`m
{dYr_§S>imZo gmoimì`m bwB©Mo amOnX ZîQ> H$ê$Z h§Jm_r gaH$ma ñWmnZ Ho$bo.
70
\«|$M amOH«$m§Vr_wio `wamonmVrb amOoemhrbm YmoH$m {Z_m©U Pmbm AZoH$ Xoe \«$m§ÝgMo eÌy ~Zbo.
Aem n[apñWVrV H$m`Xo _§S>imZo 20 E{àb 1792 amoOr Am°pñQ>´`m {dê$ÜX `wÜX nwH$mabo. na§Vw `wÜX
AmKmS>çmda \«$m§ÝgMm nam^d hmody bmJbm. `m H$mimV gmoimdm bwB© Am{U amUrZo H«$m§Vr {damoYr _XV
H$aÊ`mMo AmìhmZ `wamonr`Z Xoem§Zm Ho$bo. Am°pñQ>´`m d à{e`m `m Xoem§Zr amOoemhr g§ajUmgmR>r bwB©bm
nmR>t~m {Xbm. d \«$m§Ýg_Ü`o nwÝhm ~wa~m± amOKamÊ`m§Mr gËVm {Z_m©U Ho$br OmB©b Aer KmofUm Ho$br.
Ë`m_wio bmoH$m§Zr amÁ`KQ>Zm aX²X H$ê$Z H$m`Xo_§S>i ({d{Y_§S>i) ~aImñV Ho$bo. ZdrZ {ZdS>UwH$m
KoVë`m. Am{U 20 gßQ>|~a 1792 amoOr Z°eZb H$ÝìhoÝeZ gaH$ma gËVoda Ambo.
4.2.10 Z°eZb H$Ýìh|ÝeZ gaH$ma - H$m`©
21 gßQ>|~a 1792 Vo 26 Am°ŠQ>mo~a 1795 `m H$mimV \«$m§Ýg_Ü`o Z°eZb H$Ýìh|ÝeZ H$m`© Ho$bo.
`m Z°eZb H$Ýìh|ÝeZ gH$mabm AZoH$ Jw§VmJwVrMo àíZ d g_ñ`m gmoS>dmì`m bmJë`m CXm. gmoimì`m
bwB©À`m ~m~VMm àíZ, amOoemhr g_W©Z H$aUmè`m Xoem§~m~V g§Kfm©Mo àíZ, A§VJ©V CR>md d ~§S>mirMo
àíZ, \«$m§Ýg_Ü`o g_mOgwYmaÊ`mMm àíZ, d \«$m§ÝgMr A{W©H$ àJVr H$aUo B. Jw§VmJw§VrÀ`m g_ñ`m `m
gaH$manwT>o hmoË`m.
amîQ>´r` g^oÀ`m ~aImñVrZ§Va \«$m§ÝgMr ZdrZ Ag|ãbr AñVrñdmV Ambr `m_Ü`o {d{dY njm§Mo
gXñ` hmoVo. `m gaH$mamV O±H$mo{~Ýg² bmoH$m§Mm _moR>m à^md hmoVm.
gmoimì`m bwB©g \$mgmda MT>{dbo :`m gaH$maZo amOnX ZîQ> Ho$bo. gmoimì`m bwB©da XoeX«mohmMm Amamon R>odyZ IQ>bm Mmb{dbm `m
_Ü`o amOm gmoimdm bwB© `mbm \$merMr {ejm R>moR>mdÊ`mV Ambr. d 21 OmZodmar 1793 amoOr Ë`mbm
\$mer XoÊ`mV Ambr. d nwT>o 16 Am°ŠQ>mo~a 1793 amoOr amUr _oar A°Q>moB©ZoQ> hrbm gwÕm \$mgmda
bQ>H$dbo. Z°eZb H$Ýìh|ÝeZ gaH$maZo amOoemhrMo gd© OyZo Adeof ZîQ> Ho$bo.
{dXoe {ZVr :Z°eZb H$Ýìh|ÝeZ gaH$ma gËVoda Amë`mZ§Va amOm gmoimdm bwB©g Omo H$moUr _XV H$arb Vmo
\«$m§ÝgMm eyÌy amhrb Ago Omhra Ho$bo. nwT>o gmoimdm bwB©g \$mgmda bQ>H${dë`mZ§Va `wamonmVrb amOoemhr
amîQ>ó \«$m§ÝgMr eÌy amîQ>´o Pmbr. `m_Ü`o Am°pñQ>´`m, a{e`m, B§½b§S>, hm°b§S>, ñnoZ, gmaS>m©{Z`m `m amîQ>´mZr
\«$m§Ýgda AmH«$_U Ho$bo.
Z°eZb H$Ýìh|ÝeZ gaH$maZo H°aZmQ> `m goZmnVrÀ`m ZoV¥ËdmImbr `wÕmMr V`mar Ho$br. Z{dZ g¡Ý`
C^o H$aÊ`mV Ambo. amOH«$m§VrMo ajU H$aUo `m Ü`o`mZo bîH$amZo _moR>m namH«$_ Ho$bm. a{e`mZo \«$m§Ýg
~amo~a Vh Ho$bm. Va hm°b§S>Zo _¡Ìr Ho$br _mÌ Am°{ñQ>´`m, B§½b§S>, d gmaS>m©{Z`m `m Xoem§~amo~aM \«$m§Ýg
g§Kf© H$arV amhrbm.
71
A§VJ©V YmoaU :Z°eZb H$ÝìhoÝeZ gaH$mabm A§VJ©V YmoaU am~{dVmZm H${R>U napñWVrbm Vm|S> Úmdo bmJbo. `m
gaH$maZo `m napñWVrbm Vm|S> XoÊ`mgmR>r "gmd©O{ZH$ gwajm g{_Vr' d "gd© gmYmaU gwajm g{_Vr' `m
XmoZ H${_Q>çm ñWmnZ H$ê$Z XoemV XheVrMo dmVmdaU {Z_m©U Ho$bo. `m g{_Ë`m§~amo~aM H«$m§VrH$mar
Ý`m`mb`o ñWmnZ H$ê$Z A§VJ©V ~§S>mù`m _moSy>Z H$mT>Ê`mgmR>r Cnm` `moOZm H$aÊ`mV Ambr.
amîQ>´ {damoYr Midir H$aUmè`mda XheV ~g{dÊ`mV Ambr. g§e`mdê$Z hOmamo bmoH$m§Zm R>ma
_maÊ`mV Ambo. hOmam|Zm Vwê$§JmV S>m§~Ê`mV Ambo d A§VJ©V em§VVm àñVmnrV H$aÊ`mMm à`ËZ Ho$bm.
XheVrMo amÁ` : 1793 Vo 1794
\«$m§Ýg_Ü`o XheVrMo amÁ` 1 df© 4 _{hZo Mmbbo. H«$m§VrH$mar Ý`m`mb`o ñWmnZ H$aÊ`mV Ambr.
Ë`mM {XdgmnmgyZ \«$m§Ýg_Ü`o XheVrÀ`m amÁ`mg àma§^ Pmbm. d 29 Owb¡ 1794 am°~opñnAa `m
Ohmb ZoË`mÀ`m \$merZ§Va XheVrÀ`m amÁ`mMm eodQ> Pmbm. {Oam±{S>ÝgÀ`m AH$m`©j_ àemgZm_wio
XoemV Jm|Yi {Z_m©U Pmbm Aem_Ü`oM na{H$` amîQ>´mMo AmH«$_U MmbyM hmoVo. H«$m§Vr dmM{dUo
Amdí`H$ hmoVo. åhUyZ O±H$mo{~Ýg² njm§À`m Ohmb ZoË`m§Zr \«$m§Ýg_Ü`o XheV {Z_m©U Ho$br. `m_Ü`o
am°~opñnAa, S>m°ÝQ>Z, H°aZm°Q>, g|Q>O°ñQ> BË`mXr ZoVo AmKmS>rda hmoVo.
`m gaH$maZo gmd©O{ZH$ gwajm g{_Vrbm nmo{bgr A{YH$ma {Xbo. H«$m§VrH$mar Ý`m`mb`mZo H$m`Xm
Am{U gwì`dñWo~m~V bmoH$m§À`m _ZmV XheV {Z_m©U Ho$br. amîQ>´X«moh H$aUmè`m§Zm \$mgmda
bQ>H${dÊ`mV Ambo. `m bmoH$m§Zm \$mer XoUogmR>r "{JbmoQ>rZ' ZmdmMo `§Ì {Z_m©U Ho$bo. `m `§ÌmZo AZoH$
_dmi H$m`©H$V}, H«$m§Vr{damoYH$ Am{U H«$m§Vrg_W©H$ `mZm. \$mer {Xbo. XheVrÀ`m amÁ`m§Mm nwañH$Vm©
am°~opñnAaZo `m H$mimV A_`m©©X hþHy$_emhr Mmb{dbr. ^`mZH$ AË`mMma nmhÿZ S>m°ÝQ>Z `mZo hm
aŠVnmV d AmË`mMma Ý`m`mo{MV Zmhr Ago {dMma ~mobyZ XmI{dë`mZ§Va Ë`mbmhr \$mer XoÊ`mV Ambo.
S>m°ÝQ>ZÀ`m \$mer Z§Va H$ÝìhoÝeZ gaH$ma_Yrb gXñ` AñdñW Pmbo CÚm hr doi Amnë`mda `oB©b `m
{^VrZo Ë`m§Mm WaH$mn CS>mbm am°~opñnAa hmM \«$| M ñdmV§Í` nm`Xir VwS>drV Amho. `mda H$ÝìhoÝeZ
gaH$maMr ~¡R>H$ hmodyZ gaH$maZoM am°~opñnAabmM nH$S>Ê`mMr Amkm H$obr. 28 Owb¡ 1794 bm
am°~opñnAabm nH$S>Ê`mV Ambo d Ë`mbm {JbmoQ>rZda MT>{dÊ`mV Ambo. Ë`mÀ`m _¥Ë`y~amo~aM
\«$m§Ýg_Yrb _mZdr hË`mH$m§S>mMr e¥I§bm W§m~br. hr XhehVrMr H$ma{H$X© (Reign of Terror)
\«$m§ÝgÀ`m B{Vhmgmbm H$mir_m bmdUmar R>abr. `m_Ü`o A§XmOo Mmirg hOma bmoH$m§Mm {JbmoQ>rZda
{eaÀN>oX H$aÊ`mV Ambm. XmoZ bmI bmoH$m§Zm Vwê$§JmV S>m§~Ê`mV Ambo. XheVrÀ`m amÁ`mZ§Va Z°eZb
H$Ýìho§ÝeZ gaH$maZo \«$m§Ýg_Ü`o Imbrb _hËdnyU© H$m`© Ho$bo.
Ë`m_Ü`o - {ejUmMo _mÜ`_ åhUyZ \«|$M ^mfoMm dmna gwê$ Ho$bm. H$m`Úm§Mo EH$gwÌrH$aU Ho$bo. eoVr
g§X^m©V g_mOdmXr à`moJ gwê$ Ho$bo. O{_ZrMo g_mZ dmQ>n Ho$bo. Y_©{df`H$ joÌmV {dkmZmda {dídmg
XmI{dbm. amîQ>´r`Ëdmbm CËVoOZ {Xbo. H$mbJUZm_Ü`o ~Xb Ho$bo. amîQ>´r` J«W§ mb`mMr ñWmnZm Ho$br.
72
Zm°_©b ñHyb d V§Ì _hm{dÚmb`o gwê$ Ho$br. \«$m§Ýg_Ü`o dñVy g§J«mb`mMr {Z{_©Vr Ho$br. \«$m§Ýg_Ü`o
ZdrZ KQ>Zm {Z_m©U H$ê$Z {ÛJ¥hr H$m`Xo _§S>i V`ma Ho$bo.
_wë`_mnZ :Z°eZb H$ÝìhoÝeZ gaH$maMo \«$m§Ýg_Yrb H$m`© "_|Q>´rH$ nÕVr' gmaIo hmoV.o H$ÝìhoÝeZ gaH$maZo
\«$m§Ýgbm dOZm_mnmMr nÕVr {Xbr. Xoeào_, amîQ>´r`Ëd `mbm _hËd XodyZ H$m`ÚmMo gwgyÌrH$aU Ho$bo.
^mH$ar BVHo$M {ejUmbm _hÎd {Xbo. _wbo hr AmB© ~mnm nojm amîQ>´mMr g§nËVr AgVmV ho XmIdyZ
{Xbo. XheVrÀ`m amÁ`m_wio ~XZm_ Pmboë`m H$mimV AË`§V à{VHyb narpñWVrV `m gaH$maZo
H$m_H$mO Ho$bo. {_am°~mo, _°aQ>, am°~opñnAa, H°aZm°Q>, goÝQ>O§ñQ>, S>m°ÝQ>Z `m§Zr \«$m§ÝgÀ`m `mH$mimV H$m`©
Ho$bo. Ë`m§Zr \«$| M amÁ`H«$m§Vr `eñdr H$aUo VgoM \«$m§ÝgMo g§ajU H$ê$Z bmoH$emhr pñWa H$aUogmR>r \$ma
_moR>o `moJXmZ {Xbo. nwT>o 1795 À`m ZdrZ amOKQ>ZoZwgma g§MmbH$ _§S>i A{YH$mamda Ambo. `m
_§S>imZo 1795 Vo 1799 `m H$mimV \«$m§ÝgMm H$ma^ma Mma df© Ho$bm. `m H$mimV _mÌ \«$m§Ýg_Ü`o
Jm|Yi, ^«îQ>´mMma PmboZo Zonmo{b`Z ~moZmnmQ>©Zo `mo½` g§YrMm \$m`Xm KodyZ H°§Ýgwbo§Q>Mr gËVm Amnë`m
hmVmV KoVbr.
ñd`§-AÜ`m`ZmgmR>r àíZ H«$.3
`mo½` n`m©` {ZdS>m.
1. ............... À`m YagmoS> d¥ËVrZo \«$m§Ýg_Ü`o Am{W©H$ narpñWVr {~H$Q> Pmbr.
A) Mm¡Xmdm bwB© ~) n§Yamdm bwB©
H$) gmoimdm bwB© S>) amUr _oar A°Q>moB©ZoQ>
2. .............. `m AW©_§Í`mZo A§§XmOnÌH$ gmXa Ho$ë`mZo Ë`mg ~S>V\©$ ìhmdo bmJbo.
A) H°bmoZ
~) ZoH$a
H$) {~«`Z
S>) Q>aJm°Q>
3. \«$m§Ýg_Yrb .................. hr g§ñWm B§½b§S>À`m nmb©_|Q>gmaIr bmoH$ à{V{ZYtMr g^m
hmoVr.
A) ñQ>oQ>g² OZab ~) B§ñQ>oQ> OZab H$) bm`Z S>r H$moQ>© S>) Z°eZb JmS©>g²
4. ............... `m g§KQ>ZoMm {_am°~mo hm à_wI hmoVm.
A) Z°eZb JmS©>g² ~) ñQ>oQ>g² JmS©>g² H$) H$moQ>© JmS©>g²
S>) B§ñQ>oQ> JmS©>g²
5. ................. `m {Xder gm_m{OH$ H«$m§Vr Pmbr.
A) 1 Am°JñQ> ~) 2 Am°JñQ>
H$) 3 Am°JñQ>
S>) 4 Am°JñQ>
4.2.11 \«|$M amÁ`H«$m§Vr n[aUm_ :
\«$m§Ýgdarb n[aUm_ :- 1789 À`m \«$| M amOH«$m§VrMo n[aUm_ gdm©V àW_ \«$m§§Ýg amîQ>´mda
Pmbo. Vo `mà_mUo 73
A{Z`§{ÌV gËVm g§nbr :
\«$m§Ýg_Ü`o {H$Ë`oH$ eVHo$ Mmby AgUmar ~wa~m± d§emMr A{Z`§{ÌV d Owb_r amOgËVoMm eodQ>
H«$m§Vr_wio Pmbm. `m H«$m§VrZ§Va \«§$mÝg_Ü`o Zonmo{b`Z ~moZmnmQ>©, AR>amdm bwB©, bwB© {\$brnr Am{U {Vgam
Zonmo{b`Z `m§Zr amOgËVm ^moJbr. n§aVw Ë`m§À`m amOgËVoda _`m©Xm hmoË`m. OwZo amOgËVoMo d¡^d Zmhrgo
Pmbo. \«$m§Ýg_Ü`o H$m§hr A§er KQ>ZmË_H$ amOoemhr Am{U Z§Va bmoH$gËVmH$ amÁ`nÕVr dmnabr Jobr.
gm_m{OH$ {df_VoMm A§V
`m H«$m§VrZo \«$m§Ýg_Yrb gm_m{OH$ {df_VoMm A§V Ho$bm. H«$m§Vrnyd© H$mbI§S>m_Ü`o VoWo gaXma,
C_amd, g§aOm_Xma, Y_©Jwê$, amOmMo ZmVodmB©H$, B. {deof A{YH$ma hmoVo. \«$m§Ýg_Ü`o Cƒ, {ZM
^oX^md hmoV.o Jar~, _Ü`_ dJm©Mo àM§S> hmb hmoV.o `m H«$m§VrZo XoemV d[aîR> dJm©Mo {deof A{YH$ma
_moSy>Z nS>bo. gm_m{OH$ g_Vm àñVm{nV H$aÊ`mV Ambr. bm`H$ bmoH$m_YyZM àemgZmVrb gd© nXo
^abr Omdy bmJbr.
Jwbm_{Jar g§nbr :
\«$m§Ýg_Ü`o MmbV Ambobr doQ>{~Jmar, ^wXmg nÕV Am{U Jwbm_{Jar `m nÕVr {df_VoMo àVrH$
hmoË`m. `m H«$m§Vr_wio `m gd© nÕVr ZîQ> Pmë`m. H«$m§Vr_wio gd© bmoH$ ñdV§Ì d g_mZ Pmbo. AÝ`m`,
{nidUyH$ ~§X Pmbr. ñdmV§Í`, g_Vm, ~§YwËd `mda AmYm[aV Zdg_mO {Z{_©Vr hmody bmJbr.
àemgZmV gwYmaUm :
`m H«$m§Vr_wio XoemVrb amOH$ma^ma gwYmabm. {d{dY {R>H$mUrM MmbUmar ~o{eñV, d{ebo~mOr,
njnmV, {d{dY nmVirda bmoH$m§da hmoUmam AÝ`m` `m H«$m§VrZo JmTy>Z Q>mH$bm. gd© XoemV g_mZ H$m`Xo
nÕV A§_bmV Ambr. H$m`ÚmMo gwgyÌrH$aU Pmbo. Ý`m`mXmZ{df`H$ joÌmV gwYmaUm Pmbr. H$m`ÚmnwT>o
gd© \«$| M g_mZ R>abo.
OJmda n[aUm_: 1789 À`m \«|$M amÁ`H«$m§VrMo XyaJm_r n[aUm_ OJmda Pmbo Vo `m à_mUo OmJ{VH$ amOgËVoda àhma Pmbm. :
1789 À`m \«|$M amOH«$m§VrZo `wamonmVrb d OJmVrb A{Z`qÌV amOoemhrda _`m©Xm AmUë`m. amOm
hm B©ídamMm A§e Amho hm {gÕm§V _moSy>Z nS>bm. amOm Amnë`m bhar à_mUo AWdm _Or©à_mUo amÁ`
H$ê$ eH$V Zmhr. `m_Ü`o bmoH$m§Mr A§{V_ gmd©^m¡_ BÀN>m _hËdmMr AgVo. hm {dMma \«$| M amÁ`H«$m§VrZo
OmJ{VH$ ñVamda Zobm.
74
dJ© nÕVr ZîQ> Pmbr:
OmJ{VH$ AZoH$ Xoem_Ü`o MmbV Ambobr n§anamJV dJ© nÕVr g§nîw R>mV Ambr. gd© bmoH$ g_mZ
AmhoV. hr H$ënZm `m H«$m§VrZo OmoamV àgmarV Ho$br. `mVyZM nwT>rb H$mimV Jwbm_{Jar, doQ>{~Jmar,
^yXmg, {damoYr Midir OmJ{VH$ ñVamda gwê$ Pmë`m. hm `m H«$m§VrMm _moR>m OmJ{VH$ n[aUm_ hmo`.
OZVm- bmoH$ gmd©^m¡_ :
\«$m§Ýg_Yrb {d{dY ~w{ÕdmXr bmoH$m§Zr _m§S>bobo {gÕm§V ho amOoemhr {damoYr hmoV. àOm hr
gmd©^m¡_ AgyZ amOm gmd©^m¡_ Zmhr, amOm hm àOoMm godH$ Amho, Ë`m_wio OZVm AWdm bmoH$M
Amnë`m BÀN>oZwgma amÁ`H$V} d emgZ nÕV R>ady eH$VmV. AÝ`m`r amOgÎmo {damoYmV CR>md AWdm
~§S> H$aÊ`mMm A{YH$ma OZVog Amho. ho `m H«$m§VrZo {gÕ Ho$bo.
ñdmV§Í`, g_Vm Am{U {díd~§YyËd :
\«|$M amOH«$m§VrZo OmJ{VH$ ñVamda ñdmV§Í`, g_Vm, {díd~§YyËd `m VrZ A_yë` VËdm§Mm OJm_Ü`o
OmoaXma àgma Ho$bm. `m VËdmgmR>rM \«$| M bmoH$m§Zr Amnbr àmUm§Mr AmhÿVr {Xbr. d Ë`m_Ü`o Vo `eñdr
Pmbo. nmaV§Í`m§V AgUmè`m amîQ>´m_Ü`o hr VrZ VËdo doJmZo àgm[aV Pmbr. `m amîQ>´m_Ü`o ñdmV§Í`
Midir gwê$ Pmë`m.
amîQ>´r`Îd ^mdUm dmT>rg bmJbr :
bmoH$m§Zr Amnë`m Xoemda {Zgrå_ ào_, ^ŠVr Ho$br nmhrOo. ho VËd `m H«$m§VrZo {Xbo. EH$OyQ>
Agë`mg eÌyMm nam^d hmody eH$Vmo. ho \«$m§ÝgZo OJmbm XmI{dbo. Ë`m_wio OmJ{VH$ ñVamda
amîQ>´r`ËdmMr ^mdZm dmT>rg bmJbr. `m KQ>ZoMo n[aUm_ nwT>rb H$mimV {XgyZ Ambo. `wamon I§S>,
Am{e`m I§S> Am{U _Ü` nyd}V amîQ>´r`ËdmÀ`m MidirZo Omoa Yabm. WmoS>Š`mV \«$| M amÁ`H«$m§Vrhr
XwaJm_r n[aUm_ H$aUmar KQ>Zm _mZbr OmVo.
4.3 nm[a^m{fH$ eãX Am{U eãXmW© :
X¡dr A{YH$mamMm {gÕm§V : amOm åhUOo gmjmV na_oídamMm A§e hmo`. na_oídamZoM
amÁ`H$ma^mamgmR>r amOm§g {Z_m©U Ho$bo Amho. hm nam§namJV MmbV Ambobm {gÕm§V hmo`.
Q>mB©Q> : Ym{_©H$ H$a
Q>°br : gm_mÝ` OZVodarb _mb_ËVoMm H$a
gm_m{OH$ H$ama : ê$gmoMm J«§W
amîQ>´r` g^m : gm_mÝ` bmoH$m§À`m à{V{ZYtMr Pmbobr EH$OyQ>
75
amîQ>´r` {Xdg : 14 Owb¡ 1789 amoOr amOoemhrÀ`m AÝ`m`§M à{VH$ ~°pñQ>bMm nmS>md
KQ>ZoMm {Xdg.
{JbmoQ>rZ : \$mer XoÊ`mMo `§Ì
4.4 ñd§`-AÜ``Z àíZm§Mr CËVao
ñd`§-AÜ``Z àíZ H«$. 1
1) A) ~wa~m± 2) A) WS©> B©ñQ>oQ>
3) ~) ê$gmo 4) A) _m±ÝQ>oñŠ`y
5) H$) 18
ñd`§-AÜ``Z àíZ H«$. 2
1) H$) Q>aJm°Q> 2) ~) H°bmoZ 3) H$) WS©> BñQ>oQ> 4) S>) {_a°~mo 5) H$) ~°pñQ>b
ñd`§-AÜ`m`ZmgmR>r àíZ H«$.3
1) H$) gmoimdm bwB©
2) ~) ZoH$a
3) A) ñQ>oQ>g² OZab
4) A) Z°eZb JmS©>g²
5) S>) 4 Am°JñQ>
4.5 gmam§e :
1789 À`m \«$| M amOH«$m§VrZo OmJ{VH$ B{Vhmgmda XyaJm_r n[aUm_ Ho$bo. ~ya~m± KamÊ`mMr Owb_r
amOdQ>, \«$m§Ýg_Yrb gm_m{OH$ {df_Vm, AZ¡{VH$ dmJUmao Y_©Jwê$, amOm gmoimì`m bwB©Mm ZmH$V}nUm,
amUrMm CYim ñd^md, ~Xg„m XoUmao A{YH$mar, g§nyU© XoemMr S>J_JUmar AW©ì`dñWm MwH$sMo
AW©_§Ìr d Ë`m§Mo {ZU©`, `m gd© n{apñWVr_wio H«$m§Vr pñWVr {Z_m©U Pmbr. Aem _Ü`oM amOmZo
~mob{dbobo OmUH$ma bmoH$m§Mo _§S>i B§ñQ>oQ> OZab Mo A{YdoeZ Ë`m_Ü`o Pmbobm Jm|Yi Ë`m_wio {Z_m©U
Pmbobr amîQ>´r` g^m, Am{U amOm d OZVm `m§À`mVrb H$Qw>Vm, amOmZo amîQ>´r` g^obm XS>nÊ`mMm
Ho$bobm àH$ma Ë`mVyZ {Z_m©U Pmbobo ~°pñQ>b àH$aU, _mZdr hŠH$mMm Om{haZm_m, ZdrZ amÁ`KQ>Zm,
amOm-amUrZo niyZ OmUoMm Ho$bobm à`ËZ, na{H$` amîQ>´mÀ`m _XVrZo H«$m§Vr XS>nÊ`mMm Pmbobm à`ËZ
`m gdmªMm n[aUm_ åhUOo XheVrMr amOdQ>, `m _YyZ amOm-amUrg {Xbobr \$mer Z°eZb H$ÝìhoÝeZ
gaH$maZo Ho$bobo H$m_H$mO, g§MmbH$ _§S>imMo An`e Am{U Zonmo{b`Z ~moZmnmQ>©Mm CX` `m AË`§V
_hÎdnyU© KQ>Zm AmhoV.
\«|$M amÁ`H«$m§VrMo `wamon Am{U OJmda XwaJm_r n[aUm_ Pmbo. `wamonmVrb A{Z`§ÌrV gÎmm ZîQ>
Pmbr. gm_m{OH$ {df_VoMm eodQ> Pmbm, Jwbm_{Jar g§nbr. \«$m§ÝgÀ`m àemgZmg gwYmaUm Pmë`m
`wamon Am{U OJmVrb AgUmè`m amOgËVoda `m H«$m§VrZo _`m©Xm nS>ë`m. OmJ{VH$ ñVamda dJ© nÕVr
hiyhiy ZîQ> Pmbr. àOm gmd©^m¡_ Amho, amOm Zìho. ho {gÕ Ho$bo. OmJ{VH$ ñVamda amîQ>´r`ËdmMr
^mdZm dmT>rg bmJbr. ñdmV§Í`, g_Vm Am{U {díd~§YwËd hr VrZ gd©loR> VËdo OJmbm {Xbr. åhUyZ
\«|$M amÁ`H«$m§Vr A{Ve` _hÎdmMr KQ>Zm Amho.
76
4.6 gamdmgmR>r àíZ :
A) XrKm}Îmar àíZ
1. gZ 1789 À`m \«|$M amÁ`H«$m§VrÀ`m H$maUm§Mr g{dñVa MMm© H$am.
2. amîQ>´r` g^oZo Ho$boë`m H$m_mMm AmT>mdm ¿`m.
3. \«$m§ÝgÀ`m H«$m§VrH$mimVrb _hËdnyU© KQ>Zm§Mm AmT>mdm ¿`m.
4. `wamon Am{U OJmda \«|$M amÁ`H«$m§VrMo H$moUVo n[aUm_ Pmbo Vo gm§Jm.
~) {Q>nm {bhm.
1. 16 dm bwB©
2. amîQ´>r` g^m.
3. ê$gmo
4. n{hbo {dYr_§S>i
5. Z°eZb H$ÝìhoÝeZ gaH$maMo H$m`©.
4.7 g§X^© gmYZo:
1µ. Ho$iH$a \«$|M H«$m§Vr' ìhrZg ~wH$ ñQ>>m°b nwUo.
2. d¡Ú gy_Z "AmYw{ZH$ OJ' _§Joe àH$meZ, ZmJnwa 1975.
3µ. Hw$bH$Ur© A.am./\$S>Ho$. jr. am. "AmYw{ZH$ `wamon' Xoe_wI Am{U H§$nZr, µnwUo.1976
4.
Ketelbey, C.D.M. 'A short History of Modern Europe, Surjeet Publication,
Delhi 1978. & Gooh G. P. History of Modern Europe.
77