Political Science : Basic Concepts in Political Science Paper III

H
I
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
Xya {ejU H|$Ð
(gÌ 3 : nona 3)
amÁ`emñÌmVrc _yc^yV g§H$ënZm
(gÌ 4 : nona 5)
ñWm{ZH$ ñdamÁ` g§ñWm Am{U _hmamîQ´>mVrc Midir
EopÀN>H$ nona 3 d 5
~r. E. ^mJ-2
go{_ñQ>a 3 d 4 H$[aVm
K
ISBN-978-81-8486-563-9
(e¡j{UH$ df© 2014-15 nmgyZ)
J
© Hw$bg{Md, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya (_hmamîQ´>)
àW_md¥Îmr : 2014
~r. E. (amÁ`emñÌ) ^mJ-2 nona 3 d 5 H$[aVm
gd© h·H$ ñdmYrZ. oedmOr odÚm[rR>mÀ`m [admZJroedm` H$m{UË`mhr àH$mamZ{ Z·H$c H$aVm `{Uma Zmhr.
àVr : 1,000
n
àH$meH$ :
S>m°. S>r. ìhr. _wio
Hw$bg{Md,
{edmOr {dÚmnrR>,
H$moëhmnya - 416 004.
n
_wÐH$ :
lr. ~r. nr. nmQ>rc
AYrjH$,
{edmOr {dÚmnrR> _wÐUmb`,
H$moëhmnya - 416 004.
n
ISBN-978-81-8486-563-9
H
H
Xÿa{ejU H|$Ð Am{U {edmOr {dÚmnrR> `m~ÔcMr _m{hVr nwT>rc nÎ`mda {_iy eHo$c.
{edmOr {dÚmnrR>, {dÚmZJa, H$moëhmnya-416 004 (^maV)
Xÿa {ejU {d^mJ-{dÚmnrR> AZwXmZ Am`moJ, Zdr {Xëcr `m§À`m {dH$gZ AZwXmZmVyZ `m gm{hË`mMr {Z{_©Vr
Ho$cr Amho.
(ii)
Xÿa {ejU H|$Ð, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
n
àm. (S>m°.) EZ. Oo. ndma
gëcmJma g{_Vr n
àmMm`© S>m°. Oo. Eg. nmQ>rc
_m. Hw$cJwê$,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
A{YîR>mVm, gm_m{OH$ emñÌo {dÚmemIm,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
àm. (S>m°.) E_. E_. gmiw§Io
àmMm`© S>m°. gr. Oo. {Icmao
_m. Hw$cJwê$,
`ed§Vamd MìhmU _hmamîQ´> _wŠV {dÚmnrR>, Zm{eH$
A{YîR>mVm, {dkmZ {dÚmemIm,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
àm. (S>m°.) Ho$. Eg. a§Jmßnm
S>m°. Ama. Or. \$S>Vao
A{YîR>mVm, dm{UÁ` {dÚmemIm,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
_m. Hw$cJwê$,
åh¡gya {dÚmnrR>, åh¡gya
àmMm`© S>m°. E. ~r. amOJo
àm. nr. àH$me
g§MmcH$, _hm{dÚmc` d {dÚmnrR> {dH$mg _§S>i,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
_m. à-Hw$cJwê$,
B§{Xam Jm§Yr amîQ´>r` _wŠV {dÚmnrR>, Zdr {Xëcr
S>m°. S>r. ìhr. _wio
_m. àmMm`© (S>m°.) E. Eg. ^moB©Q>o
Hw$cg{Md, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
_m. à-Hw$cJwê$, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
lr. E_. E. H$mH$S>o
àm. (S>m°.) gr_m `odco
narjm {Z`§ÌH$, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
JrV-JmoqdX, âc°Q> Z§. 2, 1139 gmB©Šg EŠñQ>|eZ,
H$moëhmnya-416001
lr. ìhr. Q>r. nmQ>rc
{dÎm d coIm A{YH$mar, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
S>m°. A{Zc Jdir
àm. (S>m°.) AéU ^mogco (gXñ` g{Md)
A{YîR>mVm, H$cm d c{cVH$cm {dÚmemIm,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
n
g§MmcH$, Xya{ejU H|$Ð, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
Aä`mg_§S>i : amÁ`emñÌ n
AÜ`j - S>m°. (lr_Vr) ^maVr nmQ>rc
{d^mJà_wI, amÁ`emñÌ {d^mJ, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
l
l
S>m°. ~mimgmho~ JmoqdXamd ^mogco
l
ghH$ma ^wfU _m. Eg. Ho$. nmQ>rc _hm{dÚmc`,
Hw$é§XdmS>, {O. H$moëhmnya.
l
~mimgmho~ XogmB© H$m°coO, nmQ>U, Vm. nmQ>U, {O. gmVmam.
S>m°. _mohZ am_M§Ð KZdQ>
l
S>m°. AmË_mam_ ~mOramd OJXmio
S>m°. ^mcM§Ð ~r. {d^yVo
àm¡T> Am{U {Za§Va {ejU {d^mJ,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya.
gXJwê$ JmS>Jo _hmamO H$m°coO, {dÚmZJa, H$amS>, {O. gmVmam.
l
S>m°. H$[aAßnm {edmßnm Imnao
XÎmmOramd H$X_ AmQ>©g, gm`Ýg A°ÊS> H$m°_g© H$m°coO, BMcH$a§Or.
_wYmoOr H$m°coO, \$cQ>U, Vm. \$cQ>U, {O. gmVmam.
l
S>m°. {earfHw$_ma Ym|{S>am_ ndma
S>m°. lr_Vr A{_Vm g§Ord H$UoJm§dH$a
S>r. S>r. qeXo gaH$ma H$m°coO, Ûmam- {dÚmnrR> hm`ñHy$c, H$moëhmnya.
(iii)
Xya oejU H|$Ð
oedmOr odÚm[rR>,
H$m{ëhm[ya
gÌ-3 : nona-3 : amÁ`emñÌmVrc _yc^yV g§H$ënZm
gÌ-4 : nona-5 : ñWm{ZH$ ñdamÁ` g§ñWm Am{U _hmamîQ´>mVrc Midir
Aä`mg KQ>H$m§Mo boIH$
boIH$
KQ>H$ H«$_m§H$
gÌ-3 : nona-3 : amÁ`emñÌmVrc _yc^yV g§H$ënZm
S>m°. {dH«$_ Zmam`Uamd nmQ>rc
e§H$aamd OJVmn AmQ>©g² A°ÊS> H$m°_g© H$m°coO, dmKmocr, Vm. H$moaoJmd, {O. gmVmam
1
àm. S>m°. dg§V ^ynmc qeXo
AmQ>©g A°ÊS> H$m°_g© H$m°coO, ZmJR>mUo
2
àm. S>m°. Eg. E_. gocyH$a
{dÇ>camd nmQ>rc _hm{dÚmc`, H$io, Vm. nÝhmim, {O. H$moëhmnya
3
àm. S>m°. E_. nr. _mo{hVo
_{hcm _hm{dÚmc`, H$amS>
4
gÌ-4 : nona-5 : ñWm{ZH$ ñdamÁ` g§ñWm Am{U _hmamîQ´>mVrc Midir
lr. S>r. S>r. ^mogco
lr_Vr E. Ama. nmQ>rc H$Ý`m _hm{dÚmc`, BMcH$a§Or
1
lr. AmÊUmgmho~ hmaXmao
{edamO _hm{dÚmc`, JS>qh½cO.
2
àm. A{YH$amd EM. {ZH$_
lr {dO`qgh `mXd _hm{dÚmc`, noR>dS>Jm§d, H$moëhmnya
3
àm. E. Eg. JmS>do
gX²Jwê$ JmS>Jo _hmamO H$m°coO, H$amS>
4
g§nmXH$ n
àm. S>m°. _oOa _mohZ KZdQ>
_wYmoOr H$m°coO, \$cQ>U
n
BMcH$a§Or, {O. H$moëhmnya.
(iv)
àñVmdZm
{edmOr {dÚmnrR>mZo Xÿa {ejU H|$ÐmÀ`m _mÜ`_mVyZ {ejUmnmgyZ ì`ŠVrJV Am{U ^m¡{VH$
n[apñWVrZo Xÿa Jocoë`m AZoH$m§Zm nwÝhm {ejU àdmhmV `oÊ`mMr gwdU©g§Yr CncãY H$ê$Z {Xcr
`mMo g§nyU© lo` {dÚmnrR>mcm OmVo. "kmZ_odm_¥V_²' {edmOr {dÚmnrR>mÀ`m ~«rX dmŠ`mà_mUo kmZê$nr
A_¥V àmßV H$aÊ`mMr g§Yr gdmªgmR>r CncãY H$ê$Z {Xcr. `mM Xÿa {ejU H|$ÐmÛmao Zm|X Pmcoë`m
~{h…ñW {dÚmÏ`mªZm ñd`§AÜ``Z gm{hË` CncãY H$ê$Z {Xco Amho.
ho nwñVH$ ~r. E. ^mJ XmoZ À`m amÁ`emñÌ {df`mÀ`m nona H«$_m§H$ VrZ gÌ VrZ gmR>r
"amÁ`emñÌmVrc _yc^yV g§H$ënZm' Am{U nona H«$_m§H$ nmM gÌ Mma gmR>r "ñWm{ZH$ ñdamÁ` g§ñWm
Am{U _hmamîQ´>mVrc Midir' ho {dÚmÏ`mªÀ`m hmVr XoVmZm Amåhmcm {deof AmZ§X hmoV Amho.
amÁ`emñÌ {df`mMo AÜ``Z H$aVmZm amÁ`emñÌmVrc _yc^yV g§H$ënZm§Mo ñnîQ> kmZ {dÚmÏ`mªZm
Pmco nm{hOo, åhUyZM `m nwñVH$m_Ü`o g_m{dîQ> Ho$coë`m amOH$s` g§H$ënZm§Mr _m{hVr gImoc
Am{U Var gmÜ`m d ñnîQ> gai ^mfoV _m§S>cr Amho. amÁ`emñÌmMr AmoiI hmoUo JaOoMo AmhoM
na§Vw Ë`mM~amo~a Ë`m_Yrc amÁ`, amîQ´>´, amîQ´>r`Ëd `m g§H$ënZm ñnîQ> Pmë`m nm{hOoV. Ë`m
~amo~aM amÁ`mMm AmË_m AgUmar gmd©^m¡_ÎdmMr g§H$ënZm ñnîQ> Ho$cr Amho. g_mOm_Ü`o
gd©gm_mÝ` _Zwî` Ooìhm ñdmV§Í`, g_Vm, Ý`m` `m eãXm§Mr MMm© H$arV AgVmo Voìhm Vmo ñdV…À`m
ÑîQ>rZo Am{U {hVmZwgma {dMma _m§S>V AgVmo. na§Vw ñdmV§Í`, g_Vm, Ý`m` `m g§H$ënZm§Mm _yi AW©
H$m` Amho `mMo gImoc kmZ {dÚmÏ`mªZm Pmë`mg `m g§H$ënZm§À`m g§X^m©Vrc _ZmVrc Û§Û/Jm|Yi
ZîQ> hmoB©c Am{U AZoH$ {d{MÌ àg§J Q>miVm `oVrc hm ñdÀN> hoVy Amho.
OJmVrc gdm©V _moR>r cmoH$emhr åhUyZ ^maVmH$S>o nm{hco OmVo Am{U AZoH$m§À`m _Zm_Ü`o
àíZ{MÝh C^o ahmV Agoc H$s gd© cmoH$m§Mm ^maVr` cmoH$emhrV àË`j, AàË`j gh^mJ Agoc
H$m? `mMo CÎma Amho hmo`! H$maU 1952 _Ü`o "amîQ´>r` {dñVma godoMr' {Z{_©Vr H$ê$Z gm_w{hH$
{dH$mg H$m`©H«$_ am~{dcm. Ë`mVyZM ñWm{ZH$ emgZ ì`dñWoMr g§H$ënZm {dH$grV hmoV Jocr
Ë`mgmR>r gwadmVrcm ""~cd§Vam` _ohVm g{_VrMm'' CX` Pmcm. Ë`m_Ü`o cmoH$m§À`m _mJUrZwgma
Am{U `eñdr gH«$s`VoZwgma ~Xc Ho$cm Jocm. {ÌñVar` emgZ ì`dñWm {Z_m©U Pmcr Am{U
Ë`m_Yrc eodQ>Mm ñVa "ñWm{ZH$ ñdamÁ` g§ñWm' hm _hÎdmMm _mZcm Jocm. J«m_n§Mm`V,
n§Mm`Vg{_Vr, {Oëhmn[afX, ZJanm{cH$m, _hmZJanm{cH$m `m g§ñWm CX`mg Amë`m Á`m_Ü`o
àË`oH$ ^maVr` ZmJarH$mMm àË`j gh^mJ hmoVmZm {XgVmo. Ë`m_wio amOH$maUmMo gm_m{OH$aU Am{U
amOH$s` OmJ¥Vr {Z_m©U Pmcr. hoM cmoH$emhrÀ`m `emMo J_H$ Amho. åhUyZM {dÚmÏ`mªZm ñWm{ZH$
(v)
ñdamÁ` g§ñWoMr g§nyU© _m{hVr hmoUo Amdí`H$ Amho. Ë`mMr aMZm, nXm{YH$mar, cmoH$à{V{ZYr
Ë`m§Mr Zo_UyH$ d {ZdS> g_OUo Amdí`H$ Amho. VgoM `m g§ñWm Am{U nXm{YH$mar `m§Mr H$m`}
Am{U H$V©ì`, Ë`mM~amo~a gwOmZ d gyk ZmJarH$ åhUyZ àË`oH$mMo hŠH$ Am{U H$V©ì` `mMr _m{hVr
`m nwñVH$mÀ`m _mÜ`_mVyZ {dÚmÏ`mªn`ªV nmohMdUo Amdí`H$ Amho. Amåhmg Vgo dmQ>Vo. 22 d 23
{S>g|~a 1992 amoOr Pmcocr AZwH«$_o 73 dr d 74 dr KQ>ZmXþéñVr Am{U Ë`mVrc VaVwXrMr
_m{hVr {dÚmÏ`mªàV nmohM{dÊ`mMo H$m_ ho nwñVH$ ZŠH$s H$aoc Am{U Iè`m AWm©Zo OmñVrV OmñV
cmoH$m§Mm ^maVr` cmoH$emhrVrc gh^mJ dmT>oc d OJmVrc _moR>r cmoH$emhr g§gXr` _mJm©Zo `eñdr
hmoB©c hrM Am_Mr _ZmoYmaUm Amho. `m nwñVH$mVrc {d{dY KQ>H$mda {c{hVmZm Á`m kmZr, hþema
d {eH$dUo ho d«V KoUmè`m àmÜ`mnH$m§Zr Aä`mgy d¥ÎmrZo gImoc nU gmÜ`m gai eãXmV {dícofU
Ho$co Vo H$m¡VwH$mg nmÌ AmhoV.
`m nwñVH$ {Z{_©Vr_Ü`o {edmOr {dÚmnrR>mMo Hw$cJwê$ _m. S>m°. EZ. Oo. ndma `m§Mr àoaUm d
àmoËgmhZ Amåhmcm {_imco Ë`m~Ôc Ë`m§Mo _Z…nyd©H$ Am^ma. Ë`mMà_mUo amÁ`emñÌ {d^mJà_wI
S>m°. ^maVr nmQ>rc, Zohê$ Aä`mg H|$Ð g_Ýd`H$, amÁ`emñÌ {d^mJmÀ`m _mOr {d^mJà_wI S>m°.
dmg§Vr amg_, amÁ`emñÌ {d^mJ {edmOr {dÚmnrR> _Yrc àmÜ`mnH$ S>m°. àH$me ndma, S>m°. ^UJo
aqdÐ, {edmOr {dÚmnrR> amÁ`emñÌ Aä`mg _§S>imMo gd© gÝ_mZZr` gXñ`, {edmOr {dÚmnrR>
amÁ`emñÌ n[afXoMo AÜ`j S>m°. dg§V nmQ>rc d gd© coIH$ `m§Mo ghH$m`© cm^ë`m~Ôc Ë`m gdmªMo
_r Am^ma _mZVmo.
darc gdmªBVHo$M _hÎdmMo åhUOo Xÿa {ejU H|$ÐmMo g§MmcH$ S>m°. AéU ^mogco, Xÿa {ejU
H|$ÐmVrc gd© ghH$mar {dÚmnrR>mMo gd© nXm{YH$mar `m§Mo ghH$m`m©~Ôc d VËnaVo~Ôc gdmªMo
_Z…nyd©H$ Am^ma _mZVmo.
- g§nmXH$
S>m°. _oOa KZdQ> _mohZ am_M§Ð
{d^mJà_wI amÁ`emñÌ {d^mJ,
_wYmoOr _hm{dÚmc`, \$cQ>U
(vi)
AZwH«$_{UH$m
KQ>H$mMo erf©H$
KQ>H$ H«$_m§H$
nmZ H«$_m§H$
nona-3 : go{_ñQ>a-3
amÁ`emñÌmVrc _yc^yV g§H$ënZm
1.
amÁ`emñÌ - AW©, ñdê$n Am{U ì`mßVr
1
2.
amÁ`emñÌmVrc _yc^yV g§H$ënZm / amÁ` / amîQ´>
14
3.
amÁ`emñÌmVrc _yc^yV g§H$ënZm / gmd©^m¡_ g^m
54
4.
amOH$s` g§H$ënZm : ñdmV§Í`, g_Vm, Ý`m`
77
nona-5 : go{_ñQ>a-4
ñWm{ZH$ ñdamÁ` g§ñWm Am{U _hmamîQ´>mVrc Midir
1.
ñWm{ZH$ ñdamÁ` g§ñWm (J«m_rU)
95
2.
ñWm{ZH$ ñdamÁ` g§ñWm (ZmJar)
145
3.
ñWm{ZH$ ñdamÁ` g§ñWm Am{U _hmamîQ´>mVrc Midir
172
4.
_hmamîQ´>mVrc ZdMidir
185
(vii)
n
odÚmÏ`mª Z m gy M Zm
àË`{H$ KQ>H$mMr gwédmV CoÔîQ>m§Zr hm{B©c. CoÔîQ>{ oXemXe©H$ AmoU [wT>rc
]m]r ñ[îQ> H$aUmar AgVrc.
1. KQ>H$m_Ü`{ H$m` oXc{c{ Amh{.
2. Vw_À`mH$Sy>Z H$m` A[{ojV Amh{.
3. odoeîQ> KQ>H$mdarc H$m`© [yU© H{$ë`mZ§Va Vwåhmcm H$m` _mhrV hm{Ê`mMr
A[{jm Amh{.
ñd`§ _yë`_m[ZmgmR>r àíZ oXc{c{ AgyZ Ë`m§Mr A[{ojV CÎma{hr X{Ê`mV
Amc{cr Amh{V. Ë`m_wi{ KQ>H$mMm Aä`mg `m{½` oXe{Z{ hm{B©c. Vw_Mr CÎma{ ochÿZ
Pmë`mZ§VaM ñd`§ AÜ``Z gmohË`m_Ü`{ oXc{cr CÎma{ [mhm. hr Vw_Mr CÎma{ (qH$dm
ñdmÜ`m`) Am_À`mH$S>{ _yë`_m[ZmgmR>r [mR>dm`Mr ZmhrV. Vwåhr `m{½` oXe{Z{
Aä`mg H$amdm, `mgmR>r hr CÎma{ "Aä`mg gmYZ'
(Study Tool)
åhUyZ
C[`w·V R>aVrc.
{à` {dÚmWu,
ho ñd`§AÜ``Z gm{hË` `m nonagmR>r EH$ nyaH$ Aä`mggm{hË` åhUyZ
Amho. Ago gy{MV H$aÊ`mV `oVo H$s, {dÚmÏ`mªZr 2014-15 nmgyZ V`ma
Ho$cocm ZdrZ Aä`mgH«$_ nmhÿZ Ë`mà_mUo `m nonaÀ`m gImoc Aä`mgmgmR>r
g§X^©nwñVHo$ d BVa gm{hË`mMm Aä`mg H$amdm.
(viii)
KQ>H$ : 1
amÁ`emó - AW©, ñdê$n Am{U ì`mßVr
AZwH$« _{UH$m
1.0
C{ÔîQ>o
1.1
àmñVm{dH$
1.2
{df` {ddoMZ
1.2.1 amÁ`emómMm AW©
1.2.2 amÁ`emómMo ñdê$n
1.2.3 amÁ`emómMr ì`mßVr
1.3
nm[a^m{fH$ eãX
1.4
ñd`§AÜ``Z àíZmMr CÎmao
1.5
gmam§e
1.6
gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
1.7
g§X^© nwñVHo$
1.0 C{ÔîQ>ço
`m KQ>H$mÀ`m Aä`mgmZ§Va Amnë`mbm
♦
amÁ`emómMm AW© g_OyZ KoVm `oBb
© .
♦
amÁ`emómMo ñdê$n ñnîQ> H$aVm `oBb
© .
♦
amÁ`emómMr ì`mßVr ñnîQ> hmoBb
© .
1
1.1 àmñVm{dH$
_Zwî` hm ñd^mdV: EH$ gm_m{OH$ àmUr Amho d g_mOerb àmUr Agë`m_wio _Zwî` g_mOmVM
Amnbo OrdZ OJV AgVmo. àË`oH$ _Zwî`mMr ì`{ŠVJV àJVr gm_m{OH$ OrdZmda AmYm[aV AgVo åhUyZ
Vmo g_yh H$ê$Z amhÿ bmJbm. _mZdmÀ`m JaOm§Mr nyVV© m H$aÊ`mgmR>r {d{dY àH$maÀ`m g§ñWm {Z_m©U
Pmë`m. CXm. Hw$Qw>~§ g§ñWm, {ddmh g§ñWm, {ejU g§ñWm, Ym{_©H$ g§ñWm Aem {d{dY ñdê$nmÀ`m g§ñWm
ñWmnZ H$aÊ`mV Amë`m. Ë`mVyZM ì`ŠVr g§ñWm Am{U g§ñWm - g§ñWm Ago nañna g§~Y§ {Z_m©U Pmbo.
g_mOì`dñWoV amhUmè`m ì`ŠVrMm Xwgè`m ì`ŠVrer g§~Y§ `oV AgVmZm H$mhr à_mUmV g§Kf© hmoD$
bmJbo. ho g§Kf© Wm§~{dÊ`mgmR>r {Z`§ÌUmMr JaO ^mgy bmJbr. Ë`m_wio _mZdmÀ`m g_mOOrdZmda
{Z`§ÌU R>do Ê`mgmR>r amÁ`g§ñWoMr {Z{_©Vr H$aÊ`mV Ambr. gmo{\$ñQ>mÀ§ `m _Vo "_Zwî` amOH$s` àmUr'
Agë`m_wio g_mO amOH$s` ñdê$nmMm Pmbm. {ZpíMV Aem ^wàXoemV amOH$s` ÑîQ>çm g§K{Q>V Pmboë`m
bmoH$m§Mr gmd©^m¡_ emgZ g§ñWm {Z_m©U Pmbr. amÁ`memómbm emór` ñdê$n àmßV H$ê$Z XoÊ`mMo lo`
J«rH$ VÎdkm§ZmH$S>o OmVo. Y_©emó, nwamU, Zr{Vemó `m§À`mnmgyZ amÁ`emñÌmbm ñdV§Ì H$ê$Z Ë`mbm
ñdV§Ì gm_m{OH$ emómMm XOm© àmßV H$ê$Z XoÊ`mMo lo` A°[añQ>mQ° >bH$S>o OmVo åhUyZ Ë`mbm amÁ`emómMm
OZH$ Ago åhQ>bo OmVo. `m amÁ`emómÀ`m AW©, ñdê$n d ì`mßVrMm Aä`mg AmnU `m KQ>H$m_Ü`o
H$aUma Amho.
1.2.1 amÁ`emómMm AW© (ì`m»`m) (Definition of Political Science)
A°[añQ>mQ° >bZo Amnë`m J«W§ mMo Zmd "nm°{b{Q>Šg' Ago {Xbo, VoìhmngyZ "amÁ`H$ma^mamMo emó'
åhUyZ nm°{b{Q>Šg hm eãX àM{bV Pmbm. amOH$maU Am{U amÁ`emó `m XmoÝhr AWm©Zr nm°{b{Q>Šg hr
EH$M g§km ~arM df} dmnamV `oV Ago. nwT>o amÁ`emómgmR>r "nm°{b{Q>H$b' Aer g§km ê$T> H$aÊ`mV
Ambr. _yë`m§À`m g§X^m©V amOH$s` àíZm§Mo qMVZ H$aUmao amOH$s` {dMmad§V d X¡Z{§ XZ amOH$maUmÀ`m
à{H«$`m§_Ü`o dmdaUmao {H«$`merb amOH$maUr ZoVo Am{U amOH$s` _ybVÎdo, KS>m_moS>r d amOH$s` dV©Z `m§Mm
emór` ÑîQ>rZo {dMma H$aUmao amÁ`emómMo {dÚmWu `m§À`m ÑîQ>rH$moZm§V ñdm^m{dH$M \$aH$ AgUma ho
J¥hrV Yê$Z amÁ`emómÀ`m emIm§Mm {dñVma Pmbm. A°[añQ>mQ° >bZo amÁ`emómbm ""emóm§Mo emó'' Ago
åhUVmo. Ë`mÀ`m H$mimer Vo g§~moYZ gwgJ§ VM hmoV.o amÁ` Am{U g_mO `m§À`mVrb ^oX J«rH$ ZJaamÁ`m§_Ü`o
Ho$bm OmV Zgë`m_wio amÁ`mMo joÌ gm_m{OH$ OrdZmbm ñne© H$aÊ`m BVnV ì`mnH$ hmoV.o nm°{bg
(Polise) (ZJaamÁ`) Am{U nmo{b{Q>H$m (amÁ`emó) `m Xmohm|Mr ì`mßVr gmaIrM Agë`m_wio amÁ`emó
ho "emóm§Mo emó åhUdbo OmV Ago'. `m H$mimVrb g_mO OrdZmV ì`{ŠVJV Am{U gmd©O{ZH$ Agm
^oX H$moUË`mM ~m~VrV {Z_m©U Pmbobm Zgë`m_wio Am{U gm_wXm{`H$ OrdZmMr {d{dY joÌo EH$_oH$m§nmgyZ
doJir Pmbobr Zgë`m_wio ZJaamÁ`mÀ`m ZmJ[aH$mMo H$moUVohr dV©Z `m Zm Ë`m g§X^m©V amOH$s` R>aV
Ago, H$maU Ë`m dV©ZmMm gm_wXm{`H$ ghOrdZmda à^md nS>Uo A{Zdm`©M R>aV Ago. Amnë`mH$S>o
2
_hm^maVmÀ`m em§{Vndm©V gwÕm Agm C„oI AmT>iVmo H$s "hÎmrÀ`m nmdbmÀ`m IwUm§_Ü`o AÝ` gd©
àmÊ`m§À`m nmD$bIwUm Oem gm_mdyZ OmVmV Ë`mà_mUo amÁ`emómÀ`m ì`már_Ü`o gd© emóo gm_mdVmV.
AmYw{ZH$ {dMmad§Vm§Zr amÁ`emómMm Aä`mg dmñVddmXr d {díbofUmË_H$ nÕVrZo Ho$bobm
Amho. Ë`m_wio amÁ`emómMm Aä`mg Am¡nMm[aH$ d AZm¡nMm[aH$ Agm XmoÝhr nÕVrZo gwê$ Pmbm. amOH$s`
{H«$`m, à{H«$`m§Mm, amOH$s` g§H$ënZm§Mm Aä`mg d¡km{ZH$ nÕVrZo dmñVddmXr Ñ{îQ>H$moUmVyZ hmoD$
bmJbm. amÁ`emómMr {ZpíMV ì`m»`m H$aUo H$R>rU Pmbo. {d{dY {dMmad§VmZo amÁ`emómMr ì`m»`m
H$aÊ`mMm à`ËZ Ho$bobm Amho Ë`m nwT>rbà_mUo 1)
Ama. Or. JoQ>b
o `m§À`m _Vo
""Eo{Vhm{gH$ Ñ{îQ>H$moZmVyZ ^yVH$mimV amÁ` H$go hmoV,o dV©_mZH$mimV amÁ` H$go Amho Am{U
Z¡{VH$ÑîQ>çm ^{dî`H$mimV amÁ` H$go Agmdo `m g§~Y§ rMm Aä`mg H$aUmè`m emómbm "amÁ`emó' Ago
åhUVmV.''
2)
àm. grbr `m§À`m _Vo
"Á`m à_mUo AW©emómV g§nÎmrMm àm{UemómV Or{dVmMm, ~rOJ{UVmV A§H$m§Mm Am{U ^y{_VrV
ñWi Am{U C§Mr `m§Mm emoY KoVbm OmVmo. Ë`mà_mUo amÁ`emómV emgZ g§ñWoÀ`m VÎdm§Mm emoY KoVbm
OmVmo.'
3)
nm°b OoZQo `m§À`m _Vo>
"amÁ`emó hm gm_m{OH$ emómMm Agm ^mJ Amho H$s, Á`m_Ü`o amÁ`mMr AmYma^yV VÎdo Am{U
emgZ g§ñWoMr _yb^yV VÎdo `m§Mm {dMma Ho$bm OmVmo.'
4)
Oo. S>ãë`y. JmZ©a `m§À`m _Vo
"amÁ`emómÀ`m Aä`mgmMm àma§^ amÁ`mnmgyZ hmoD$Z Ë`mMm eodQ>hr amÁ`mÀ`m Aä`mgmVM
hmoVmo.'
5)
noZm°H$ Am{U pñ_W `m§À`m _Vo
"emgZ g§ñWm Am{U amOH$s` à{H«$`m `m§Mo ñdê$n H$m` Amho, Vo H$go Agmdo Am{U Ë`m§À`mV
EH$ê$nVm H$er gmYVm `oBb
© `m CÔoemZo gwì`dpñWVnUo Ho$bobm Aä`mg åhUOo amÁ`emó hmo`.'
6)
am°~Q>© S>mb `m§À`m _Vo
"amÁ`emómV amOH$s` ì`dñWoMm Aä`mg Ho$bm OmVmo, amOH$s` ì`dñWm åhUOo _mZdr g§~Y§ mMm
Agm AmH¥$Vr~§Y H$s Á`m_Ü`o {Z`§ÌU, à^md, gÎmm Am{U A{YH$ma `m§Mm A{dîH$ma KSy>Z `oV AgVmo.'
3
EH§$XarV amÁ`mg§~Y§ r, amOH$s` ì`dñWog~§ Y§ r AgUmè`m gd© ì`dhmam§Mm KQ>Zm§Mm, {gÕm§V,
g§H$ënZm Am{U {H«$`m - à{H«$`m `m§Mm Aä`mg H$aUmao emó Vo amÁ`emó Ago åhUVm `oBb
© .
1.2.2 amÁ`emómMo ñdê$n (Nature of Political Science)
amÁ`emómMo ñdê$n g_OmdyZ KoVmZm amOH$maU amÁ`emó Am{U amOH$s` VÎdkmZ `m g§H$ënZm§Mm
Aä`mg H$aUo _hÎdmMo Amho. A°[añQ>mQ° >bZo J«rH$ ZJaamÁ`mÀ`m amÁ`H$ma^mamg§~Y§ r Aä`mg H$aVmZm
"nm°{b{Q>Šg' hm J«W§ {bhbm. gÚH$mbrZ amOH$s` {H«$`m-à{H«$`m ~mobVmZm amOH$maU hm eãX dmnabm
OmVmo. XoemVrb {dÚ_mZ amOH$s` KS>m_moS>r, amOH$s` àíZ d Ë`mdarb Cnm``moOZm, amOH$s` dmVmdaU,
amOH$s` S>mdnoM, amOH$s` Ioir BË`mXrgmR>r amOH$maU hm eãX dmnabm OmVmo. AmYw{ZH$ amÁ`emókm§Zr
amOH$maU EodOr amÁ`emó hm eãX dmnabm Amho. amÁ`emó åhUOo amÁ`mg§~Y§ rMo emó hmo`. amÁ`,
amÁ`mMm CX`, {dH$mg, emgZg§ñWm, Ë`mMo A{YH$ma, H$m`}, ZmJ[aH$ d amÁ` `m§Mo g§~Y§ ZmJ[aH$m§Mo
A{YH$ma, Am§Vaamï´>r` g§~Y§ BË`mXr~m~V amÁ`emó Aä`mg H$aVo amOH$s` VÎdkmZmV VmpÎdH$ d
d¡Mm[aH$ Ñ{îQ>H$moUmVyZ amOH$s` {dMma _m§S>bo OmVmV. amOH$s` VÎdkmZ d amOH$s` {gÕm§V `m XmohmoV
\$aH$ H$aUo H$R>rU Amho. H$mhr {dMmad§VmZo amOH$s` VÎdkmZ hm eãX amOH$s` {gÕm§V `m AWm©Zo
dmnaVmV. ßboQ>m,o A°[añQ>mQ° >b, _°{H«$`mìhobr, {_b, bmñH$s, H$mb© _mŠg©, am°~Q>© S>mb BË`mXr {dMmad§Vm§Zr
amOH$s` {dMmam§Zm Vm{ÎdH$ d g¡Õm§{VH$ ~¡R>H$ {Xbr Amho.
amÁ`emómÀ`m ñdê$nmMo VrZ H$mbI§S> AmT>iZy `oVmV 1)
nma§nm[aH$ amÁ`emómMo ñdê$n (B.g. 1850 nyduMm H$mbI§S>)
2)
g§H$« _U H$mimVrb amOH$s` {dMma (B. 1850 Vo 1950 Mm H$mbI§S>)
3)
AmYw{ZH$ amOH$s` {dMmagaUr (B.g. 1950 Z§VaMm H$mbI§S>)
1)
nma§nm[aH$ amÁ`emómMo ñdê$n
amÁ`emó ho àmMrZ H$mimnmgyZ Aä`mgbo OmUmao emó Amho. B.g. nyd© Mm¡Ï`m eVH$mnmgyZ
amÁ`emómMr EH$ Aä`mgemIm åhUyZ Aä`mg gwê$ Pmbm. J«rH$ ZJaamÁ`mV ßboQ>m,o A°[añQ>mQ° >b `mgma»`m
{dM>mad§VmZr amÁ`emómbm à{VîR>m {_idyZ {Xbr. ßboQ>mZo o Ë`mÀ`m "{X. [anãbrH$' Va A°[añQ>mQ° >bZo
Ë`mÀ`m "nm°{b{Q>Šg' `m J«W§ mV amÁ`-{df`H$ {dMma _m§S>b.o `m H$mimVrb amÁ`emó ho ZJaamÁ`m§Mm
Aä`mg H$arV hmoV.o àmW{_H$ AdñWm g§nZy ZmJar, àJV OrdZmg gwê$dmV Pmbr hmoVr. `m H$mimVrb
ZJaamÁ`o AmH$mamZo N>mQo >r hmoVr. _`m©{XV ^m¡Jmo{bH$ AmH$ma, _m\$H$ bmoH$g§»`m, _`m©{XV àíZ d JaOm,
4
{dkmZ V§ÌkmZmMm A^md `m_wio amÁ`emóm g_moa \$mago {dMma _§WZ hmoÊ`mMr JaO ZìhVr. amÁ`mZo
Am_Mo g§ajU H$amdo Aer _mJUr hmoVr.
amOm, amÁ` d g§ajU ì`dñWm `m à_wI VrZ JmoîQ>rda Ë`mdoiMo amÁ`emó AmYm[aV hmoV.o
ßboQ>mÀo `m "[anpãbH$' J«W§ mV VÎdk amOmMr d AmXe© amÁ`m§Mr _m§S>bb
o r AmXe©dmXr g§H$ënZm nma§nm[aH$
amÁ`emómMo ñdê$n XmIdVo. A°[añQ>mQ° >bZo ßboQ>mÀo `m WmoS>o nwT>o OmdyZ A{YH$ Mm§Jbr emgZnÕVr H$moUVr
`mMm VwbZmË_H$ d {Z[ajUmda AmYmarV Aä`mg Ho$bm hmoVm. A°[añQ>mQ° >bZo Jwbm_{JarMo Ho$bobo g_W©Z ho
nma§nm[aH$ amÁ`emómÀ`m gr_maofm XmIdVo. amOm d amOmMr H$V©ì`, amOm d AmXe© amÁ` g§H$ënZm,
Ý`m`, g§ajU BË`mXr _hÎdmÀ`m {df`mZm§M VËH$mbrZ amÁ`emómZo ñne© Ho$bm hmoVm. `mVyZM nma§nm[aH$
amÁ`emómMo ñdê$n nwT>rb à_mUo hmoV.o
1)
dU©ZmË_H$ ñdê$n
nma§nm[aH$ amÁ`emó ho dU©ZmË_H$ hmoV.o emór` {M{H$Ëgm, {díbofU H$aÊ`mEodOr ho nma§nm[aH$
amÁ`emó dU©Zmbm _hÎd XoV hmoVo `mV H$mën{ZH$Vm gm{hpË`H$s ^mfm, Ab§H$marVm `m§Zm {dMmad§V
_hÎd XoV.
2)
AmXe©dmX
dñVypñWVr nojm AmXem©Zm§ A{YH$ _hÎd {Xë`m_wio AZoH$ MwH$sMo nmoH$i Am{U A`mo½` {gÕm§V
d {ZîH$f© _m§S>bo Job.o `m_Ü`o g§»`mË_H$ d VwbZmË_H$ nÕVrMm dmna \$ma H$_r à_mUmV Ho$bm OmV Ago
Ë`m_wio na§namJV amÁ`emómVrb H$mhr {gÕm§V d VÎdo {Zê$n`moJr R>abr Jobr.
3)
Z¡{VH$
nma§nm[aH$ amÁ`emómV _yë`o, {dMma, g§ñH$ma d _mZdVmdmXr Y_©JW§« mMm gd© g_mOmda à^md
hmoVm. Ë`m_wio amÁ`emómV nmn, nwÊ`, {ZVr, A{ZVr Mm§Jbo dmB©Q>, gË`, AgË` `mda ^a XoD$Z \$ŠV
Mm§Jë`m JmoîQ>rMm ñdrH$ma Ho$bm OmB©.
4)
emñÌr`VoMm A^md
nma§nm[aH$ amÁ`emómMo ñdê$n H$mën{ZH$ hmoV.o {ZarjU, _m{hVr g§H$bZ, {díbofU, {M{H$Ëgm,
H$m`©H$maU^mdmMm emoY, àm`mo{JH$Vm g§»`memór`Vm, J{UVr AMyH$Vm, emóewÕ _m§S>Ur, V§ÌkmZmMm
AmYma, emór`Vm, _yë`{ZanojVm, dñVy{ZîR>Vm `mVrb H$moUË`mM gyú_ d {ZpíMV nÕVrMm dmna Ho$bm
OmV ZìhVm.
5
5)
Vm{H©$H$
`m H$mimV VÎdkmZmbm g_mOmV _hÎd hmoV.o Vm{H©$H$ AmYmamda amOH$s` {H«$`m à{H«$`m§Mo AW©
~moYZ Ho$bo OmB©. Ë`m_wio àË`j AZw^Vy r dm {Z[ajUmbm \$magm dmd ZìhVm. Amnë`mbm Ho$di EH$
AmXe© amÁ` H$am`Mo Amho. Aem àH$mao VH$m©À`m AmYmamda ~m§YUr Ho$br OmB©.
6)
g§H$w {MV d _`m©{XV ñdê$n
nma§nm[aH$ amÁ`emómMm Aä`mg g§H$w {MV d _`m©{XV ñdê$nmMm hmoVm. amÁ`mMm CX`, amÁ`mMo
KQ>H$, amÁ`mMr H$m`}, emgZnÕVr, amOH$s` nj, bmoH$_V Agm _`m©{XV ñdê$nmMm Aä`mg na§namJV
amÁ`emómV Ho$bm OmV.
WmoS>Š`mV nma§nm[aH$ amÁ`emñÌmMo ñdê$n ho dU©ZmË_H$, AmXe©dmXr, Z¡{VH$, ì`{ŠVdmXr,
Vm{H©$H$ d H$mën{ZH$, g§H$w {MV d _`m©{XV ñdê$nmMo hmoV.o
2)
g§H$« _U H$mimVrb amOH$s` {dMma
B.g. 1850 Vo 1950 hm amÁ`emómMm g§H$« _U H$mbI§S> _mZbm OmVmo. `m H$mbI§S>mV {d{dY
amOH$s` {dMmad§VmZr Oo {dMma _m§S>bo Ë`mMm à^md AmYw{ZH$ amÁ`emómda nS>Vmo. g§H$« _U H$mimVrb
amOH$s` {dMma nwT>rb à_mUo AmhoV.
\«$| M {dMmad§V Am°JñV H$m°åVZo g_mOemór` ÑîQ>rH$moUmVyZ amÁ`emómMm Aä`mg Ho$bm. gm_m{OH$
ì`dhma Am{U amOH$s` ì`dhma `m§À`m nañna g§~Y§ mÀ`m Aä`mgmVyZ amÁ`mMr {Z{_©Vr, {dH$mg, AñV
`m§Mm Aä`mg H$aUo A{YH$ gmono Pmbo. gm_m{OH$ n[apñWVrMm à^md amOH$s` ì`dñWoda nS>Vmo ho gm§JZy
g_mOmÀ`m g§ajUmgmR>r amÁ`mMr Amdí`H$Vm Amho Ago {dMma _m§S>b.o O_©Z {dMmad§V H$mb© _mŠg©Zo
"H$å`w{ZñQ> _°{Z\o$ñQ>m'o `m J«W§ mV gm_m{OH$ emóm§Mm EH$_oH$m§er H$gm g§~Y§ AgVmo `mMm Aä`mg Ho$bm
Amho. _mŠg©Zo emór` g_mOdmXr g_mOaMZoMr Zdr {dMmagaUr _m§S>br. B{VhmgmMo Am{W©H$ Ñ{îQ>H$moUmVyZ
{díbofU H$ê$Z {damoYr {dH$mgdmXr {gÕm§V _mÝ` H$éZ _mŠg©Zo g_mOmÀ`m {dH$mgmMo {díbofU Ho$bo
Amho. _mŠg©Zo gmå`dmXr g_mOaMZo g§~Y§ rMo Oo Zdo amOH$s` {dMma _m§S>bo Vo AmYw{ZH$ amÁ`emómÀ`m
Aä`mgmÀ`m ÑîQ>rZo _mobmMo R>abo.
B§p½be {dMmad§V h~©Q>© ñnoÝgaZo amÁ`mÀ`m ñdê$nmMm g|{Ð` {gÕm§V _m§S>bm. _mZdr earamVrb
KQ>H$m§Mo ñdê$n d H$m`© Am{U amÁ`mÀ`m KQ>H$m§Mo ñdê$n d H$m`© `m§À`mVrb gmYå`m©dê$Z ñnoÝgaZo
ì`{ŠVdmXmMo d ì`{ŠVñdmV§Í`mMo g_W©Z Ho$bo. J«h° _° dmbmg `m B§p½be {dMmad§VmZo "øy_Z ZoMa BZ
nm°{b{Q>Šg' `m J«W§ mV _mZdr dV©Z Am{U ì`dhma `m§Mo {díbofU Ho$bobo Amho. dmbmgZo _mZgemór`
Ñ{îQ>H$moUmVyZ bmoH$emhrMo {díbofU Ho$bo Amho. Ë`mZo amÁ`emómÀ`m Aä`mgmbm VmpÎdH$ nmVirdê$Z
ì`mdhm[aH$ nmVirda AmUyZ R>do bo Amho.
6
AmW©a ~|Q>bo `m§Zrhr dmñVddmXr Ñ{îQ>H$moU ñdrH$mê$Z amÁ`emómÀ`m Aä`mgmbm Zdr {Xem
{Xbr. Q>mb
° H$m°Q> nmg©Ýg `m§Zr "gm_m{OH$ ì`dñWm' hm J«W§ {bhÿZ amOH$s` ì`dñWmdmX d aMZmË_H$
H$m`©dmX `m§Mo {díbofU Ho$bo. Mmb©g _o[a`_, h°am°b bm°gdob `m§Zr gm_m{OH$ emóm§À`m VwbZmË_H$
Aä`mgmda ^a XoD$Z amOH$s` dV©Z, amOH$s` loîR>rOZ, gÎmmàmßVr BË`mXr {df`H$ {dMma _m§S>bo AmhoV.
Aem àH$mao {d{dY {dMmad§VmZr Amnbo {dMma g§H$« _U H$mbI§S>mV _m§S>bo AmhoV. Ë`m_wio
amÁ`emómÀ`m Aä`mgmbm Zdr {Xem {_imbr.
3)
AmYw{ZH$ amOH$s` {dMmagaUr
B.g. 1950 Z§VaÀ`m H$mimV amÁ`emómÀ`m Aä`mgmbm d¡km{ZH$ d AmYw{ZH$ ñdê$n àmßV
Pmbo. S>ìo hrS> B©ñQ>Z, J«{° ~«`b Amë_§S>, am°~Q>© S>mb, A±WZr OÝg, S>ìo hrS> A°ßQ>a, nm°db
o , ë`w{g`Z nm`,
H$mb© S²>dmB©e, {g½_§S> Ý`y_Z `m {dMmad§VmZr amÁ`emómMm Aä`mg AmYw{ZH$ nÕVrZo gwê$ Ho$bm.
d¡km{ZH$, VwbZmË_H$ nÕVr, gm_m{OH$, Am{W©H$ Am{U _mZgemór` Ñ{îQ>H$moU, g§»`mË_H$ nÕVr
BË`mXr nÕVrMm ñdrH$ma H$ê$Z amÁ`emómMm Aä`mg {díbofUmË_H$ nÕVrZo gwê$ Pmbm. {ZarjU,
narjU, g§emoYZ H$ê$Z dmñVddmXr Ñ{îQ>H$moUmVyZ amÁ`emómV {ZîH$f© H$mT>bo AmhoV. AmO ZdZdrZ
amOH$s` àíZ Am{U JaOm {Z_m©U Pmë`m AmhoV. Ë`mMr nyVV© m H$aÊ`mgmR>r Zì`m amOH$s` ì`dñWoMr
{dMmagaUr nwT>o Ambr Amho.
nwT>rb H$maUm§_i
w o AmYw{ZH$ amOH$s` {dMmam§Mm CX` Pmbm.
1)
{dgmì`m eVH$mVrb bmoH$emhr emgZ nÕVrZo ñdê$n ~XbyZ Job.o H$maU àË`oH$ XoemMr
amOH$s` n[apñWVr, B{Vhmg, g§ñH¥$Vr, gm_m{OH$ pñWVr, Am{W©H$ g_ñ`m BË`mXr JmoîQ>r {^ÝZ
ñdê$nmÀ`m AmhoV. Ë`m_wio bmoH$emhr emgZ nÕVrMm Cn`moJ H$mhr XoemV A`eñdr Pmbm.
n{hë`m _hm`wÕmZ§Va `wamon I§S>mVrb O_©Zr, BQ>br `m XoemV bmoH$emhr A`eñdr hmoD$Z VoWo
hÿH$y _emhr {Z_m©U Pmbr. Ë`m_wio AmYw{ZH$ amÁ`emómV bmoH$emhr emgZ nÕVrÀ`m {díbofUmMr
JaO {Z_m©U Pmbr.
2)
AmYw{ZH$ H$mbI§S>mV nma§nm[aH$ amÁ`emómÀ`m nÕVrZo Aä`mg H$ê$Z MmbUma Zmhr. AmO
"amÁ`' `m g§H$ënZoEdo Or "amOH$s` ì`dñWm' hr g§H$ënZm ì`mnH$ AWm©Zo ñdrH$mabobr Amho.
Ë`m_wio amOH$s` ì`dñWoMm Aä`mg {díbofUmË_H$ nÕVrZo hmoV Amho. amOH$s` ì`dñWmdmX,
aMZmË_H$ H$m`©dmX, amOH$s` g§ñH¥$Vr, amOH$s` g_mOrH$aU, amOH$s` lo{îR>OZ, dV©ZdmX,
CÎmadV©ZdmX, amOH$s` g§gM
y Z, amOH$s` {dH$mg Aem Aä`mgmMr JaO {Z_m©U Pmbr.
3)
{dgmì`m eVH$mV dgmhVrMo d gm_«mÁ`dmXmMo amOH$maU g§nbobo Amho. A{e`m, Am{\«$H$m
I§S>mV AZoH$ Zdmo{XV ñdV§Ì amï´>o CX`mbm Ambr. Ë`m_wio VoWrb amOH$s` àíZ, amOH$s`
n[apñWVr {^Þ ñdê$nmMr Amho. `m Z{dZ amï´>mM
§ m Aä`mg H$aUo _hÎdmMo Amho.
7
4)
Am§Vaamï´>r` amOH$maUmVrb JQ>~mOr, eómó ñnYm©, gÎmm ñnYm©, erV`wÕ, A{bßV amï´>mM
§ o
amOH$maU Aem {d{dY {df`m§Mm Aä`mg amÁ`emómbm H$aUo _hÎdmMo Amho. a{e`mMo Pmbobo
{dKQ>Z d A_o[aH$m, MrZ, ^maV Aem amï´>mM
§ o dM©ñd dmT>V Amho. `wamonr` amï´>mM
§ r Am{W©H$ d
ì`mnmar joÌmV à^md dmT>V Amho. XheVdmXmMr Zdr g_ñ`m {Z_m©U Pmbr Amho. Aem àíZm§Mr
gmoS>dUyH$ hmoÊ`mgmR>r amÁ`emómV AmYw{ZH$ d {díbofUmË_H$ nÕVrMm Aä`mg gwê$ Pmbm.
ñd`§-AÜ``Z àíZ -1
nwT>rb {dYmZo MyH$ H$s ~amo~a Vo gm§Jm.
1)
A°[añQ>mQ° >bZo J«rH$ ZJaamÁ`mMm Aä`mg H$aVmZm "nm°{b{Q>Šg' hm J«W§ {bhbm. (
2)
AmYw{ZH$ amÁ`emómMm Aä`mg 1750 À`m H$mbI§S>mZ§Va gwê$ Pmbm. (
3)
nma§nm[aH$ amÁ`emó AmXe©dmXr dU©ZmË_H$ Amho. (
)
)
)
1.2.3 amÁ`emómMr ì`mßVr (The Scope of Political Science)
amÁ`emómV amÁ`g§ñWm Am{U emgZ g§ñWm `mg§~Y§ rMm Aä`mg Ho$bm OmVmo. àmo. JoQ>b
o , àmo.
JmZ©a, ga \«$o S>[aH$ nmobm°H$, EM. Oo. _m°JÝ} `m° BË`mXr {dMmad§VmZr amÁ`emómÀ`m ì`mßVr ~m~V Amnbo
{dMma _m§S>bo AmhoV.
_mZdmMo OrdZ gwIr ìhmdo åhUyZ amÁ` ApñVËdmV Ambo d _mZdmMo OrdZ nwUn© Uo gwIr
hmoBn© `ªV Vo ApñVËdmV amhrb Ago _V J«rH$ emók A°[añQ>mb
° Q>Zo ì`ŠV Ho$bo. g_mOmMm KQ>H$ øm ZmË`mZo
ì`ŠVrÀ`m H¥$VrMm d dV©UHw $sMm Aä`mg g_mOemó H$arV AgVo. ì`ŠVrdV©ZmMm Am{U H¥$VrMm Aä`mg
H$aUmar gm_m{OH$ emóo nañna g§~{§ YV AmhoV. amÁ`emóm_Ü`o g_mOmMm KQ>H$ Am{U amÁ`mMm KQ>H$ `m
ZmË`mZo ì`ŠVrÀ`m amOH$s` dV©UHw $sMm àm_w»`mZo Aä`mg hmoVmo. 1948 gmbr `wZño H$moZo amÁ`emómÀ`m
AÜ``Zmg§~Y§ r n[ag§dmX Am`mo{OV Ho$bm hmoVm. Ë`mdoir AZoH$ {dMmad§VmZr amÁ`emómÀ`m ì`mßVrg§~Y§ rMo
{dMma ì`ŠV Ho$bm.
gm_mÝ`V: amÁ`emómÀ`m ì`mßVrV nwT>rb {df`m§Mm g_mdoe H$aÊ`mV `oVmo.
1)
amÁ`g§ñWoMm Aä`mg
nma§nm[aH$ amÁ`emómV amÁ` d emgZg§ñWm hm Aä`mgmMm H|$Ð hmoVm. AmO amÁ`emó ho Vem
AWm©Zo AZm¡nMm[aH$ Am{U AemgH$s` KQ>H$m§Mm Aä`mg H$aV Agbo Var amÁ` Am{U emgZg§ñWmMm
Aä`mg H$mb ~mø Pmbobm Zmhr. amÁ`, amÁ`mMo gmd©^m¡_Îd, amÁ`mMo H$m`Xo, amÁ`mbm eŠVr XoUmao
8
KQ>H$, amÁ` d emgZ g§~Y§ , amÁ` d g_mO, amÁ` d eoOmarb amï´> Aem g§X^m©V amÁ`mMm Aä`mg Ho$bm
OmVmo.
2)
{d{dY amOH$s` {dMmaàUmbr
amÁ`emómV {d{dY ñdê$nmMo amOH$s` {gÕm§V Am{U amOH$s` {dMmaàUmbtMm Aä`mg Ho$bm
OmVmo. bmoH$emhr, g_mOdmX, gmå`dmX, ZmPrdmX, \°${gP_, XheVdmX, AamÁ`dmX BË`mXr
{dMmaàUmbrMm Aä`mg amÁ`emómV Ho$bm OmVmo. ^yVH$mimV KS>bëo `m amOH$s` KS>m_moS>r, àM{bV
dV©_mZ pñWVr `m§Mm {dMma H$ê$Z Or amOH$s` VÎdo, {gÕm§V _m§S>bo Ë`m§Mm Aä`mg amÁ`emómV H$amdm
bmJVmo.
3)
amÁ` Am{U ZmJ[aH$ `m§À`m g§~Y
§ mMm Aä`mg
amÁ`mMr {Z{_©Vr bmoH${hVmÀ`m Ñ{îQ>H$moUmVyZ Pmbr Amho. ì`ŠVrÀ`m g§ajUmgmR>r Am{U gdmªJrU
{dH$mgmgmR>r amÁ`g§ñWm Amdí`H$ d _hÎdmMr _mZbr OmVo. amÁ`mVrb bmoH$ hm amÁ`{Z{_©VrMm _hÎdmMm
KQ>H$ _mZbm OmVmo. amÁ`emómV ZmJ[aH$ Am{U amÁ` `m§À`m g§~Y§ mMm Aä`mg Ho$bm OmVmo.
4)
ì`ŠVrMm Aä`mg
h°am°ëS> bmñH$sZo Ë`mÀ`m "J«m_a Am°\$ nm°{b{Q>Šg' `m J«W§ mV ì`ŠVrÀ`m Aä`mgmda ^a {Xbm
hmoVm. EH$mo{Zgmì`m eVH$mÀ`m CÎmamYm©V {deofV: B§½b§S>_Ü`o Oo. Eg. {_b, J«rZ, _°Šg_yba `mgma»`m
ì`ŠVrdmXr {dMmad§VmMr _moR>r bmQ> Am{U hmoVr. Ë`m§Zr ì`ŠVrdmXm ~amo~aM, ì`{ŠV ñdmV§Í` bmoH$gÎmmH$
H$ë`mUH$mar ì`dñWoda ^a {Xbm. ^maVmV Ý`m. amZS>o d _hmË_m Jm§YrZr ì`ŠVrbm {VÀ`m _yb^yV
A{YH$mam§Zm _hÎd {Xbo `mVyZM ì`{ŠVdmXr VÎdkmZmV ^a KmVbr Jobr. ì`ŠVr ho {dH$mgmMo Ü`o` d
amÁ` ho gmYZ ~Zbo.
5)
amOH$s` VÎdkmZmMm Aä`mg
amÁ` amï´> amOH$s` ì`dñWm {ZpíMV {dMmamda C^r AgVo. Vmo amOH$s` {dMmam§Mr na§nam
OmonmgV AgVmo. Ë`mdoir `m VÎdkmZmV Amdí`H$ Vo ~Xb H$aÊ`mMo YmS>g XmIdV AgVmo. `m
VÎdkmZmV H$mhr N>mQo >r _moR>r _yë`o, lÕm, Apñ_Vm Am{U gm§ñH¥${VH$ ñdê$nmMo YmJoXmoao AgVmV. B§½b§S>Zo
_`m©{XV amOoemhr ~amo~a bmoH$emhr VÎdkmZmMm ñdrH$ma Ho$bm. ^maVmZo bmoH$emhr ~amo~a g_mOdmX
Y_©{ZanojVm `mgma»`m VÎdkmZmMo à`moJ Ho$bo. `m gd© VÎdàUmbr d ~Xbm§Mm Aä`mg amÁ`emómV
hmoVmo.
9
6)
gmd©^m¡_ÎdmMm Aä`mg
gma©^m¡_ÎdmMo ñdê$n, àH$ma, {gÕm§V `m{df`r amÁ`emómV Aä`mg Ho$bm OmVmo. Am°pñQ>ZÀ`m
gmd©^m¡_ÎdmMm {gÕm§V, AZoH$gÎmmdmX, gmd©^m¡_ÎdmMr bjUo Am{U _`m©Xm BË`mXr ñdê$nmMm Aä`mg
amÁ`emómÀ`m ì`mßVrV AmT>iZy `oVmo.
7)
Am§Vaamï´>r` g§~Y
§ mMm Aä`mg
amÁ`m-amÁ`m§Vrb g§~Y§ , Am§Vaamï>r© ` g§Kf©, Am§Vaamï´>r` g§KQ>Zm, Am§Vaamï´>r` em§VVm, OmJ{VH$
amOH$maU, {dídamÁ`mMr H$ënZm BË`mXr ñdê$nmÀ`m Am§Vaamï´>r` amOH$maUmMm Aä`mg amÁ`emómV
Ho$bm OmVmo.
7)
ñWm{ZH$ amÁ`H$ma^ma Am{U H$ë`mUH$mar amÁ`
ñWm{ZH$ amÁ`H$ma^mamMo ñdê$n, J«m_rU àemgZ, ZmJar àemgZ, ñWm{ZH$ àemgZmMo _hÎd,
gÎmoMo {dH|$ÐrH$aU, H$ë`mUH$mar amÁ` BË`mXr ñdê$nmMm Aä`mg amÁ`emómÀ`m ì`mßVrV g_m{dîQ> Ho$bm
OmVmo.
9)
amOH$s` dV©ZmMm Aä`mg
20 ì`m eVH$mVrb gwê$dmVrbm dV©ZdmXr MidirZo amÁ`emómV _moR>r H«$m§Vr Ho$br. J«h° _
dm°bmgZo "øy_Z ZoMa BZ n¥{b{Q>Šg' hm J«W§ {bhÿZ amÁ`emómMr ì`mßVr Am§Vaemór` ~Zdbr `mV
bmñH$s, S>po ìhS> B©ñQ>Z, am°~Q>© S>mb, _°Šg do~a BË`mXr {dMmad§VmZr ^a KmVbr `m dV©ZdmXr Aä`mg
nÕVr_Ü`o àË`j ì`ŠVrMo amOH$s` dV©Z VnmgyZ {gÕm§V VWm {ZîH$f© _m§S>mdoV Agm AmJ«h amÁ`emómV
Yabm Omdy bmJbm. Aem àH$mao amÁ`emómÀ`m ì`mßVr_Ü`o amOH$s` dV©Zmbm _hÎd Ambo.
darb {d{dY {df`mg§~Y§ rÀ`m Aä`mgmMm g_mdoe amÁ`emómÀ`m ì`mßVrV Ho$bm OmVmo. AmYw{ZH$
H$mimV amÁ`emómÀ`m Aä`mgmgmR>r ZdZdrZ nÕVrMm ñdrH$ma Ho$bm OmV Amho Aem arVrZo AZoH$
nÕVrZo amÁ`emómMm Aä`mg Ho$bm OmV Amho. Ë`m_wio amÁ`emómÀ`m Aä`mgmMo ñdê$n A{YH$ ì`mnH$
hmoV Amho.
ñd`§-AÜ``Z àíZ - 2
nwT>rb àíZm§Mr EH$-XmoZ dmŠ`mV CÎmao {bhm.
1)
Oo. S>ãë`w. JmZ©a `m§Zr Ho$bobr amÁ`emómMr ì`m»`m gm§Jm.
2)
nma§nm[aH$ amÁ`emómMr XmoZ d¡{eîQ>ço gm§Jm.
3)
H$moUË`m {dMmad§VmZr amÁ`emómbm ñdV§Ì gm_m{OH$ emómMm XOm© àmßV H$ê$Z {Xbm ?
10
1.3 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW© B.
dñVw{ZîR>Vm
: AmYw{ZH$ H$mimV amÁ`emó emór` ~ZV Mmbë`mZo amÁ`emómMm Aä`mg
gyú_ nÕVrZo hmoV Ago AMyH$ nÕVrMr qH$dm g§»`mË_H$ nÕVrZo _m§S>Ur
åhUOo dñVw{ZîR>Vm.
Am¡nMm[aH$ amÁ`emñÌ : amÁ`emómVrb amÁ`, emgZ `m _yi g§ñWm AmhoV. `m g§ñWm§Mm Aä`mg
åhUOo Am¡nMm[aH$ amÁ`emómMm Aä`mg.
AZm¡nMm[aH$ amÁ`emó : Oo {df` ê$T> AWm©Zo amOH$s` ZgVmV Aem {~Ja amOH$s` g§ñWm dm KQ>Zm§Mm
Aä`mg AZm¡nMm[aH$ àH$mamV Ho$bm OmVmo.
{gÕm§V
: {gÕm§V åhUOo Ë`m {d{eîQ> {H«$`m-à{H«$`m ~m~V AgUmao Ñ{îQ>H$moZ, bmoH$m§Mr
_Vo H$s Or emór`, AMyH$ d H$m`©H$maU ^mdmda AmYm[aV AmhoV.
1.4 ñd`§-AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao.
1)
2)
ñd`§-AÜ``Z àíZ -1
(1)
~amo~a
(2)
MyH$
(3)
~amo~a
ñd`§-AÜ``Z àíZ -2
(1)
Oo. S>ãë`w. JmZ©a `m§À`m _Vo amÁ`emómÀ`m Aä`mgmMm àma§^ amÁ`mnmgyZ hmoD$Z Ë`mMm
eodQ>hr amÁ`mÀ`m Aä`mgmVM hmoVmo.
(2)
A) nma§nm[aH$ amÁ`emó VmpÎdH$, AmXe©{ZîR> d JwUmË_H$ hmoV.o
~) nma§nm[aH$ amÁ`emómV gm_m{OH$ emóm§À`m Am§Vag§~Y§ m§Mm Aä`mg Ho$bm OmV
Zmhr.
(3)
A°[añQ>mQ° >b `m {dMmad§VmZo amÁ`emómbm ñdV§Ì gm_m{OH$ emómMm XOm© àmßV H$ê$Z
{Xbm.
11
1.5 gmam§e
àmMrZ J«rH$ H$mbI§S>mnmgyZ amÁ`emómMm Aä`mg Ho$bm OmV Amho. gm_m{OH$ emóm§VJ©V
amÁ`emó hr EH$ _hÎdmMr Aä`mg emIm Amho. A°[añQ>mQ° >bZo amÁ`emómbm ñdV§Í` gm_m{OH$ emómMm
XOm© àmßV H$ê$Z {Xbm. nma§nm[aH$ amÁ`emómV amÁ`emó _`m©{XV hmoV.o amÁ` ì`dñWm, emgZ ì`dñWm§Zm
nmo{bgr àH$maMr g§ajUmMr _`m©{XV H$m_o hmoVr. g_mOmÀ`m JaOm H$_r hmoË`m. g_mO à~moYZ ZìhVo.
bmoH$g§»`m d {dkmZ _`m©{XV hmoV.o Ë`m_yio amÁ`emó hr _mJmg hmoV.o Ë`mdoir amÁ`emó ho dU©ZmË_H$,
Z¡{VH$, VmH$s©H$, Aemór` hmoV.o {dgmì`m eVH$mV _mÌ Vo {dH$mg nmdbo. bmoH$g§»`m dmT>, {dkmZV§ÌkmZmVrb dmT>, Am§Vaemór`Vm à`moJerbVm, J{UVr nÕVr `m_wio Vo emór` d ì`mnH$ hmoV Amho.
ì`ŠVrnmgyZ Am§Vaamï´>r` g§ñWm g§KQ>Zmn`ªV gd©M KQ>H$m§Mm amÁ`emómV Aä`mg Ho$bm OmVmo. gVV ZdrZ
ì`dñWm d bmoH$H$ë`mUH$mar VÎdkmZmMm, {gÕm§VmMm emoY KoÊ`mV amÁ`emómMo _hÎd gwa{jV Amho.
amÁ`emómMr hr à`moJerbVm, amÁ`emómMo _hÎd dmT>{dÊ`mgmR>r Cn`moJmMr Amho. amÁ`emó ho
g_mOmbm _mJ©Xe©Z H$aVo. amÁ`emómVrb VÎdkmZ g_mOmV n[adV©Z H$aVo. \«$| M H«$m§Vr, a{e`Z H«$m§Vr,
^maVr` ñdmV§Í` H«$m§VrÀ`m nmR>r_mJo {ZpíMV ñdê$nmMo VÎdkmZ hmoV.o
amÁ`emómMo ñdê$n g_OyZ KoVmZm amÁ`emó ho nma§nm[aH$, g§H$« _U d AmYw{ZH$ H$mbI§S>mVyZ
Joë`mMo {XgVo. nma§nm[aH$ amÁ`emó ho H$mimÀ`m AmoKmV {dH$mg nmdV Job.o g_mO ~Xbbm H$s emgZ
g§ñWm VÎdàUmbr d àË`j amOH$maUmVhr A_ybmJ« ~Xb hmoVmV. g§H$« _U H$mimV gm_m{OH$ ì`dhma
Am{U amOH$s` ì`dhma `m§À`m nañna g§~Y§ mMm Aä`mgmVyZ amÁ`mMr {Z{_©Vr, {dH$mg `m§Mm Aä`mg
Ho$bm. {dgmì`m eVH$mV amÁ`emómMm Aä`mg AmYw{ZH$ nÕVrZo gwê$ Ho$bm. d¡km{ZH$ nÕVr, VwbZmË_H$
nÕVr, gm_m{OH$, Am{W©H$ Am{U _mZgemór` Ñ{îQ>H$moZ, Am§Vaemór` g§~Y§ mMm ÑîQ>rH$moZ, g§»`memór`
nÕVr BË`mXr nÕVrMm ñdrH$ma H$ê$Z amÁ`emómMm Aä`mg {díbofUmË_H$ nÕVrZo gwê$ Pmbm. {ZarjU,
narjU g§emoYZ H$ê$Z dmñVddmXr ÑîQ>rH$moZmVyZ amÁ`emómV {ZîH$f© H$mT>bo OmD$ bmJbo.
nma§nm[aH$ amÁ`emómMr ì`mßVr _`m©{XV hmoVr, na§Vw {dgmì`m eVH$mVrb gmd©ÌrH$, gm_m{OH$,
Vm§{ÌH$, d¡km{ZH$ d amOH$s` H«$m§Vr_wio amÁ`emómV Am_wbmJ« ~Xb Pmbm. g§ñWm g§KQ>Zm d \$ŠV
emgZmMm Aä`mg H$aUmao amÁ`emó emgZg§ñWo ~amo~a BVa gd©M Am¡nMm[aH$ AamOH$s` KQ>H$mMm§hr
Aä`mg gwê$ Pmbm. `mV ì`ŠVr, amÁ`, emgZ g§ñWm, g§KQ>Zm, àemgZ, nj, X~mdJQ>, amÁ`KQ>Zm,
VÎdkmZ, gm{hË`, g§ñH¥$Vr, dV©Z BË`mXr AZoH$ KQ>H$m§Mm Aä`mg gwê$ Pmbm. dmT>Ë`m JwV§ mJwV§ rÀ`m Am{U
{dkmZ V§ÌkmZmÀ`m H$mbI§S>mV amÁ`emó ì`mnH$ ~ZV Amho VgoM amÁ`emómMo _hÎd dmT>V Amho.
WmoS>Š`mV amÁ`emó ho EH$ _hÎdmMo gm_m{OH$ emó Amho. amÁ`emó ho ì`ŠVrnmgyZ emgZmn`ªV
d ñWm{ZH$ amOH$maUmnmgyZ Am§Vaamï´>r` ñVamdarb g§ñWm g§KQ>Zno `ªVÀ`m AZoH$ amOH$s` KS>m_moS>rMo
{díbofU H$aVo. {dgmì`m eVH$mV dmT>Ë`m ñnY}V d gÎmoÀ`m amOH$maUmV H$ë`mUH$mar amÁ` ì`dñWm
{Z_m©U H$aÊ`mbm _mJ©Xe©Z H$aVo.
12
1.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
1)
amÁ`emómMm AW© gm§Jm.
2)
amÁ`emómMo ñdê$n ñnîQ> H$am.
3)
amÁ`emómMr ì`mßVr gm§Jm.
4)
nma§nm[aH$ amÁ`emómVrb C{Udm gm§Jm.
1.7 g§X^© nwñVHo$
1.
Garner J.W., Political Science and Government, First Edition, 1951.
2.
Bluntschill, J. K., The theory of the State, Third Edition, Oxford, 1995.
3.
Verma S. P., Modern Political Theory. Vikas Publication House Pvt. Ltd.,
Delhi.
4.
E. Barker, Principles of Social and Political Theory, Calcutta, Oxford University.
5.
Johari J.C., Contemporary Political Theory, Sterling Publishers, New Delhi,
1995.
6.
Kapur A.C., Principle of Political Science, S Chand & Co. Ltd., New Delhi.
7.
JX} {X. H$m., ~mMb {d._m., AmYw{ZH$ amOH$s` {díbofU, H$m°pÝQ>ZQo >b àH$meZ, nwU,o 1975.
8.
^moio ^m. b., amOH$s` {gÕm§V Am{U {díbofU, qnnimnwao ~wH$ {S>ñQ´>rã`wQ>g,© ZmJnya, 2002.
9.
JmoIbo am._., amÁ`emómMr _wbVÎdo, ^mJ 1 d 2.
10.
dam§S>H$a a. K., amOH$s` {gÕm§VmMr _wbVÎdo.
ooo
13
KQ>H$ : 2
amÁ`emómVrb _yb^yV g§H$ënZm / amÁ` / amï´>
AZwH$« _{UH$m
2.0
C{ÔîQ>o
2.1
àmñVm{dH$
2.2
{df` {ddoMZ
2.2.1 amÁ`mMm X¡dr {gÕm§V
2.2.2 amÁ`mÀ`m X¡dr {gÕm§VmMo Q>rH$mË_H$ n[ajU
2.2.3 amÁ`mÀ`m CX`mMm gm_m{OH$ H$ama {gÕm§V
2.3.4 Om°Z bm°H$ - gm_m{OH$ H$ama {gÕm§V
2.3
Eo{Vhm{gH$ qH$dm CH«$m§VrdmXr {gÕm§V
2.4
eŠVr {gÕm§V
2.5
_mV¥: {nV¥ gÎmmH$ {gÕm§V
2.6
ñd`§ AÜ``Z àíZ
2.7
nm[a^m{fH$ eãX
2.8
ñd`§AÜ``Z àemZMr CÎmao
2.9
ñdmÜ`m`
2.10 g§X^© : A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
14
2.0 C{ÔîQ>ço
`m àH$aUmV AmnU Imbrb C{ÔîQ>ço Aä`mgUma AmhmoV.
1.
amÁ`mÀ`m CX`mMo {gÕm§V ñnï> H$aVm `oVrb.
2.
amÁ` AW© Am{U amÁ`mMo _wb^yV KQ>H$ gm§JVm `oVrb.
3.
amï´> d amï´>r`ËdmMo KQ>H$ g_OmdyZ KoVm `oVrb.
4.
amÁ`emómVrb `m _wb^yV g§H$ënZm§Mm Aä`mg H$aVm `oBb
© .
2.1 àmñVm{dH$
"amÁ`' hr g§H$ënZm àmMrZ H$mimnmgyZ gdmªZm _m{hV Amho. AZoH$ amOH$s` {dMmad§Vm§Zr
amÁ`mÀ`m gd©lðo >mËdmMm C„oI Ho$bm Amho. amÁ`emómVrb EH$ _hÎdmMr d _Ü`dVu g§H$ënZm åhUyZ
amÁ`g§ñWoMm {dMma Ho$bm OmVmo. AmYw{ZH$ amÁ`emómV ZdZdrZ g§H$ënZoMm {dH$mg Pmbm. CXm.
amOH$s` ì`dñWm, amOH$s` gÎmm, amOH$s` à{H«$`m BË`mXr Varhr amÁ` d amï´> `m g§H$ënZoMo _hÎd H$_r
Pmbobo Zmhr. amÁ` EH$ g§H$ënZm, Amdí`H$ KQ>H$, amÁ`mÀ`m CËnÎmrMo à_wI {gÕm§V, amï´> - EH$
g§H$ënZm amï´>r`ËdmMo Amdí`H$ KQ>H$ BË`mXr amÁ`emómVrb _wb^yV ^mJmMm Aä`mg H$amdm bmJob.
2.2 {df` {ddoMZ
amÁ`mÀ`m CX`mMo {gÕm§V
g_mO {dH$mgm_Ü`o amÁ`g§ñWm hr EH$ Z¡g{J©H$ Am{U Amdí`H$ g§ñWm _mZbr Jobr. amÁ`mÀ`m
CËnÎmrg§~§Yr àmMrZ H$mimnmgyZ {dMmad§Vm_Ü`o ~aoM {dMma_§WZ Pmbo Amho. àmMrZ H$mimnmgyZ
{dMmad§Vm§Zr Amnë`m doJdoJù`m ^y{_H$m ñnï> Ho$ë`m AmhoV. àm_w»`mZo amÁ`mÀ`m CËnÎmrg§~Y§ r àm_w»`mZo
VrZ {gÕm§V _m§S>Ê`mV Ambo 1) amÁ`mMm X¡dr {gÕm§V (Theory of Divine Origin of State),
2) gm_m{OH$ H$ama {gÕm§V (Social Contract Theory), 3) amÁ`mÀ`m CX`mMm CH«$m§VrdmXr qH$dm
Eo{Vhm{gH$ {gÕm§V (Evolutionary Theory of the Origin of State) darb {gÕm§Vm~m~V g{dñVa
MMm© H$ê$Z amÁ`mÀ`m CX`mÀ`m g§~Y§ r _m{hVr KoUo JaOoMo Amho.
15
2.2.1 amÁ`mMm X¡dr {gÕm§V (Theory of Divine Origin of State)
"B©ídar àoaUoVZy amÁ`mMr {Z{_©Vr Pmbr åhUyZM amÁ`mMr gÎmm n{dÌ d gdm}ƒ Amho' Ago hm
{gÕm§V ñnï> H$aVmo. amÁ` ho na_oídamZo {Z_m©U Ho$bo AgyZ amÁ`mÀ`m {Z`§ÌUmMr O~m~Xmar amOmbm XoÊ`mV
Ambr Amho. na_oídamZo amOmbm Zo_bobo Agë`mZo, na_oídamg O~m~Xma amhÿZ amOmZo H$m`© H$amdo.
amOmda H$moUË`mhr àH$maMo bmoH$m§Mo {Z`§ÌU AgUma Zmhr. amOmMo H$m`Xo, Amkm àOobm nmimì`m
bmJVrb H$maU Vmo B©ídamMm A§e Amho. Vmo B©ídamMm à{V{ZYr Amho. àOoZo amOmÀ`m H$m`ÚmMo nmbZ H$aUo
ho àOoMo Y_©H$V©ì` Amho. amOmMm An_mZ åhUOo JwÝhm Zìho Va Vo nmn _mZbo Job.o amOmMm amÁ`m{^foH$
åhUOo X¡dr JwUm§Mr amOm _Ü`o àñWmnZ H$aUo hmo`. àmMrZ Ym{_©H$ J«W§ m_Ü`o amOm_Yrb X¡dr JwUm§Mm C„oI
AmT>iVmo. Ë`m_wio amÁ`gÎmobm Amnbo loð>Ëd {gÕ H$aUo gmono Job.o
amOm hm {dîUyMm A§e Amho, Ago {dYmZ qhXy Y_©JW§« d àmMrZ gm{hË`mV AmT>iVmo. Old
Testament `m {¼íMZ Y_©JW
§« mV amOm hm B©ídamMm A§e Amho Ago {dYmZ Amho. g|Q> nm°b `m§Zr Ago
ñnîQ> Ho$bo Amho H$s "OJmVrb gd© gÎmm B©ídar AmXoemZwgma {Z_m©U Pmbr Ë`mMr Amkm nmiÊ`mg {damoY
H$aUo åhUOo B©ídar AmXoemMm Ad_mZ H$aUo hmo`.' g|Q> Wm°_g AmpìH$Zmg `m _Ü``wJrZ {dMmad§VmZo `mM
^y{_Ho$Mm nwañH$ma Ho$bm. gVamì`m eVH$mV B§½b§S>Mm amOm Ooåg n{hbm d Ë`mMm g_H$m{bZ boIH$ S>m.°
{\$½O `m§Zr amOmÀ`m X¡dr A{YH$mamMm {gÕm§V _m§S>bm. _hm^maVm_Ü`o g_mOmVrb AamOH$VoMm eodQ>
H$aÊ`mgmR>r bmoH$m§À`m {dZ§VrZwgma na_oídamZo _Zw hm amOm nmR>{dbm. _Zw hm A{Z`§{ÌV ZìhVm. Á`y
bmoH$m§À`m OwÝ`m H$amamV (Old Testament) B©ída amOmMr Zo_UyH$ H$aVmo Am{U Ë`mZo H$V©ì`nmbZ Z
Ho$ë`mg Ë`mbm {ejm H$aVmo. {¼íMZ Am{U Bñbm_ Y_m©_Ü`o amOgÎmoÀ`m X¡dr A{YH$mamMr H$ënZm
Amho. Bñbm_ Y_m©V I{b\$m ^m¡{VH$ Ë`mM~amo~a Am{Y^m¡{VH$ gÎmm EH$mM A{YH$manXmV YmaU H$arV
Ago.
amOm, amÁ` Am{U B©ída `mV loîR> H$moUmbm _mZm`Mo Agm àíZ {Z_m©U Pmë`mg amOmnojm amÁ`
loð> d amÁ`mnojm B©ída loð> `m Ý`m`mZo ñdV:À`m Xm{`Ëdmg§~Y§ r {ZU©` KoÊ`mMm gdm}ƒ A{YH$ma àË`oH$
ì`ŠVrbm Amho Agm Ñ{ï>H$moZ {Z_m©U Pmbm. gÎmobm qH$dm amOmbm {damoY H$aÊ`mMm B©ídaXÎm A{YH$ma
àË`oH$ ì`ŠVrbm àmá hmoVmo Ë`m_wio X¡dr A{Yð>mZ àmá Pmbobm "B©ídaXÎm {gÕm§V' _mJo nS>bm. hm°ãO,
bm°H$, ê$gmo `m§Zr _m§S>bb
o r H$ama {gÕm§V Am{U bmoH$emhrMm CX` BË`mXr_wio hm {gÕm§V _mJo nS>V Jobm.
16
2.2.2 amÁ`mÀ`m X¡dr {gÕm§VmMo {Q>H$mË_H$ n[ajU
A)
JwU :
1.
gm_m{OH$ Agwa{jVVm, Jm|Yi, {dñH$irVnUm `mMo ê$nm§Va gwa{jVnUm àñWm{nV H$aÊ`mgmR>r
X¡dr {gÕm§VmMm Cn`moJ Pmbm.
2.
X¡dr {gÕm§Vm_Yrb Ym{_©H$ lÕm d ^mdZm `m g_mOmMr EoH$dmŠ`Vm {Z{_©Vrg H$maUr^yV
R>aë`m. EH$g§K g_mO d EH$mË_VoMr ^mdZm dmT>rg bmJbr. hr ^mdZm {Z_m©U hmoÊ`mg X¡dr
{gÕm§V Cn`moJr R>abm.
3.
X¡dr {gÕm§VmÀ`m VmpËdH$Vo_i
w o g_mO{Z`§ÌUmMo H$m`© gwIH$a Pmbo. amOm B©ídamMm à{V{ZYr
Ë`mÀ`m Amkm _moS>Uo åhUOo B©ídambm {damoY H$aUo Aer ^mdZm bmoH$m§_Ü`o {Z_m©U hmoV.o
4.
X¡dr {gÕm§Vm_Ü`o amOmÀ`m O~m~XmarMm C„oIhr AmT>iVmo. Ë`m_wio H$ë`mUH$mar amÁ`mMr
g§H$ënZm ê$OÊ`mg ghmæ` Pmbo. amOmda Z¡{VH$ ~§YZo Y_m©Zo KmbyZ, O~m~XmarZo amÁ`H$ma^ma
H$aÊ`mMm {gÕm§VmZo ñnï> Ho$bm.
~)
Xmof
1.
amÁ` B©ída {Z{_©V Amho d amOm B©ídamMm EH$ ^mJ Amho. hr `m {gÕm§VmMr _Ü`dVu g§H$ënZm
Amho nU hr g§H$ënZm {gÕ H$aUmam EH$hr nwamdm B{VhmgmV qH$dm Y_©JW§« mV gmnS>V Zmhr.
2.
Y_© d amOH$maU `m EH$mM ZmÊ`mÀ`m XmoZ ~mOy àmMrZ H$mir hmoË`m nU AmYw{ZH$ H$mimV Y_©
Am{U amOH$maU øm XmoZ doJdoJù`m ~mOy _mZë`m OmVmV, Ë`m_wio `m {gÕm§VmVrb \$mobnUm {XgyZ `oVmo.
3.
amOmbm {damoY H$aÊ`mMm h¸$, ñdmV§Ì `m {gÕm§VmZo gm_mÝ`mZm {_iV Zmhr, ì`ŠVr {dH$mg d
ñdmV§Í`mg {damoY H$aUmam hm {gÕm§V Amho.
4.
amÁ`emómVrb ZdZdrZ g§H$ënZm, g§km CX`mg Amë`m `m OZH$ë`mUmÀ`m g§H$ënZm§Mo {díbofU
`m {gÕm§VmH$Sy>Z hmoV Zmhr. CXm. Y_©{ZanojVm.
2.2.2 amÁ`mÀ`m CX`mbm gm_m{OH$ H$ama {gÕm§V (Social Contract Theory)
amÁ` gm_m{OH$ H$amamVyZ {Z_m©U Pmbo Am{U `m H$amamV àË`oH$OU ñdoÀN>Zo o gh^mJr Pmbo.
amÁ`mMr A{YgÎmm gdmªÀ`m g§_Vrda AmYm[aV Amho Aer H$ama {gÕm§Vm§Mr _Ü`dVu ^y{_H$m Amho.
hm°ãO, bm°H$ d ê$gmo `m§Zr hm {gÕm§V gVamì`m-AR>amì`m eVH$mV _m§S>bm. `m {gÕm§VmÀ`m `m {d{eîQ>
^y{_Ho$_wio H$mhr g_ñ`m {Z_m©U hmoVmV. hm°ãO, bm°H$, ê$gmo `m§Zr `m {gÕm§VmMr _m§S>Ur gVamì`mAmR>amì`m eVH$mV Ho$br. H$amamMo ñdê$n d emgH$ g§~Y§ m~m~V Ë`m§À`m {dMmamV _V{^ÞVm AmT>iZy
17
`oV.o VarnU amÁ`mMr {Z{_©Vr hr bmoH$m§Zr Ho$boë`m H$amamVyZ Pmbr Amho. `m~Ôb Ë`m§Mo EH$_V Amho.
Ë`m_wio amÁ`mMo ApñVËd ho bmoH$m§À`m g§_VrMm n[aUm_ Amho d amÁ`mÀ`m AmkoMo nmbZ H$aUo àË`oH$mda
~§YZH$maH$ Amho. Aer `m {gÕm§VmMr _Ü`dVu g§H$ënZm Amho. `m {gÕm§VmZwgma amÁ` hr OmUrdnydH© $
{Z_m©U Pmbobr H¥${Ì_ {Z{_©Vr R>aVo. amÁ`mÀ`m ApñVËdm_wiM
o ì`ŠVrbm, OrdZmMr emídVr, ZmJar
OrdZmMr h_r d A{YH$ma àmßV hmoVmV. åhUyZM amÁ`mMo ApñVËd ho gdm}ƒ gÎmmYmar g§ñWm Ago R>aVo.
`m {gÕm§VmMr _m§S>Ur Wm°_g hm°ãO d Om°Z bm°H$ `m B§JO
« r {dMmad§VmZr d OrZ Om°H$ ê$gmo `m \«$| M
{dMmad§VmZo Ho$br. H$amamnyduMr {ZgJ©AdñWm, gm_m{OH$ H$amamMo ñdê$n Am{U amÁ` g§ñWoMo ñdê$n `m
Ñï>rZo VrZhr {dMmad§Vm_Ü`o, d¡Mm[aH$ _m§S>Ur _Ü`o \$aH$ AmT>iVmo.
2.2.2 Wm°_g hm°ãO ( 6 E{àb 1588 Vo 4 {S>g.| 1979)
Wm°_g hm°ãOÀ`m {dnyb boIZmn¡H$s "Xo gmBd' (1642), "X H$manmoa' (1654), "Xo hmo_mBZ'
(1659) Am{U "bo{dEWZ' (1651) ho _hÎdmMo J«W§ hmo`. "bo{dEWZ' `m J«W§ mZo Wm°_g hm°ãObm
amÁ`emók åhUyZ {H$Vu {_idyZ {Xbr. "bo{dEWZ' _Yrb {ZY_u _m§S>UrZo {¼ñVr dVwi
© mV g§Vmn
ngabm. B§½b§S>_Yrb ApñWa amOH$s` n[apñWVrMm {dMma H$ê$Z hm°ãOZo A{Z`§ÌrV amOoemhrMm nwañH$ma
Ho$bm. ApñWa amOH$s` n[apñWVrda Cnm` åhUyZM A{Z`§ÌrV amOoemhrMm pñdmH$ma Ho$bm. gm_m{OH$
{gÕm§Vm§Mr _m§S>Ur `m amOH$s` n[apñWVrMm {dMma H$ê$ZM Pmbr.
A)
{ZgJm©dñWm :
hm°ãOZo {ZgJm©dñWoMo dU©Z _mZdr ñd^mdmdê$Z {Z_m©U hmoUmè`m n[apñWVrdê$Z {Z_m©U hmoV.o
Ë`mÀ`m _Vo H$moUË`mhr g_mOmV H$mhr ì`ŠVr Odi ~i AgVo, MmVw`© AgVo. AmH$m§jÀo `m nyVV© go mR>r
ì`ŠVr AnmngmV ñnYm© H$aVmV. nañnam§Mm {dZme H$aÊ`mMm à`ËZ H$aVmV. ñnY}_YyZ AmH«$_H$nUm,
qhgmË_H$Vm, AË`mMma `m XwJm©Um§Mr {Z{_©Vr hmoV.o g_mOmVrb àË`oH$ ì`ŠVr Xwgè`m ì`ŠVrMm eÌw
~ZVmo. Amnbr g§nÎmr d OrdrVmMo g§ajU H$aÊ`mMr emídVr gVV ì`ŠVrbm ^oS>gmdV AgVo. H$maU
ñdmWm©{edm` H$moUVmM {dMma ì`ŠVrÀ`m _ZmV {Z_m©U hmoV Zmhr. Aem `m Agwa{jV, ApñWa dmVmdaUmV
ì`ŠVrMr H$moUË`mhr joÌmV àJVr, {dH$mg hmoV Zmhr. H$bm, g§ñH¥$Vr d dmL²>_`, kmZ `mn¡H$s H$moUË`mhr
joÌmMm {dH$mg hmoV Zmhr. ì`ŠVr g_mOmV EH$mH$s, Xm[aÐr, newVëw `, AmoJi
§ dmZo OrdZ OJV amhVmV.
gVV {^VrMo, qMVoMo dmVmdaU {Z_m©U Pmbobo AgVo. gÎmm Zmhr - H$m`Xm ApñVËdmV Zmhr d Ý`m`mMr
AdñWm Va XyaM Aem ^`mZH$ AdñWoV ì`ŠVr g_mOmV OrdZ H§$R>rV AgVmV. Aer {ZameOZH$
Z¡g{J©H$ AdñWm hm°ãOZo aoImQ>br Amho.
18
`m n[apñWVrda _mV H$aÊ`mgmR>r, g_mOmMr {dñH$Q>bobr KS>r gwa{iV ~gdÊ`mgmR>r,
gm_Ï`©embr, ~bX§S> Aem emgZmMr àñWmnZm H$amd`mg hdr Agm {ZîH$f© hm°ãOZo H$mT>bm Am{U Aem
gmd©^m¡_gÎmoMr à{Vð>mnZm H$er H$aVm `oBb
© `mMr {dMma Wm°_g hm°ãO `m§Zr Ho$bm.
~)
_mZdr ñd^md :
Wm°_g hm°ãOÀ`m _Vo {ZgJ©dmñWm hr _mZdmÀ`m Ñï>rZo A{Ve` ^`mZH$ n[apñWVr Amho. `m
n[apñWVrV _mZdr OrdZ AË`§V H$ï>àX, Xw:Ir hmoV.o _mZdr OrdZmÀ`m `m n[apñWVrbm _mZdr ñd^mdM
H$maUr^yV R>aVmo. hm°ãOÀ`m _Vo, _Zwî` hm ñd^mdV:M AmH«$_H$, ñdmWu, AYmer, ^mS>Imoa, newdV
hmoVm. ñdV:Mo ApñVËd {Q>H$dyZ YaUo ho EoH$_od C{Ôï> `m Jmoï>r Ë`mÀ`m gd© H¥$Vr KS>dZy AmUV AgV.
ñdmW© hrM _mUgmMr à_wI àoaUm AgVo. _mUgmÀ`m AZoH$ AmH$m§jmÀ`m _wimer gÎmmbmbgmM AgVo.
`m _mZdr ñd^mdm_wio àË`oH$OU àË`oH$mÀ`m eÌy hmoVm. {ZgJ©dmñWoV _mZdmbm Zr{V-AZrVrÀ`m H$gë`mhr
H$ënZm kmV ZìhË`m. _Zwî`bm amZQ>r newà_mUo nañnam§er gVV g§Kf© H$arVM OrdZ OJmdo bmJV hmoV.o
Ë`m_wio H$moUË`mhr ì`ŠVrbm Amnë`m Or{dVmMr WmoS>rhr emídVr ZìhVr. _mZdr OrdZ EH$mH$s, X[aÐr,
KmUoaS>,o newVëw ` d Anyao hmoV.o
{ZgJ©dñWoVrb `m pñWVrMo _wiMo H$maU åhUOo _mZdm-_mZdmVrb g_mZVm hmo`. Z¡g{J©H$[aË`m
_mZdmbm g_mZ ~Zdbo Amho. H$moUVohr EH$ ì`ŠVr Xwgè`mer newVëw ` ì`dhma H$ê$Z ñdV:gmR>r gd© gVm
d \$m`Xo KoDo $ eH$V ZìhVm. _mZdmVrb `m g_mZVËdm_wio àË`oH$ ì`ŠVr Xwgè`m ì`ŠVrer H«$w a dV©Z
H$aÊ`mg g‚m hmoV. Aem ñdmWu àd¥Îmr_wio d ñdV:Mo ApñVËd {Q>H$dÊ`mgmR>r àË`oH$ ì`ŠVr Xwgè`m
ì`ŠVrer g§Kfm©Ë_H$ ^y{_H$m KoV Ago, Ago à{VnmXZ Wm°_g hm°ãOZo Ho$bo Amho.
H$)
hm°ãOÀ`m gm_m{OH$ H$ama _Yrb Z¡g{J©H$ h¸$ Am{U {ZgJm©Mo H$m`Xo
hm°ãOZo gm_m{OH$ H$ama {gÕm§V ñnîQ H$aVm§Zm Z¡g{J©H$ h¸$ Am{U {ZgJm©Mo H$m`Xo `m XmoZ
g§H$ënZmMm dmna Ho$bm. hm°ãOÀ`m _Vo Z¡g{J©H$ h¸$ åhUOo Oo eŠ` Vo {_idÊ`mMm d {Q>H$dÊ`mMm
A_`m©X A{YH$ma hmo`. ì`ŠVr ñdV:À`m Or{dVmMo g§ajU H$aÊ`mgmR>r Amnë`m em[aarH$ gm_Ï`m©Mm
`emeŠVr dmna H$aVmo. ñdV:À`m BÀN>ào _mUo dV©Z H$aVmo. Z¡g{J©H$ àd¥ÎmrZwgma EImXr JmoîQ> H$aUo qH$dm Z
H$aUo Agm ñdmV§Í`mMm AW© hm°ãO bmdVmo. Oo {_idÊ`mMr BÀN>m Amho Vr {_iÊ`mÀ`m à`ËZmV ~imMm
dmna H$aUo d Vr Jmoï> {_i{dUo åhUOoM hm°ãOÀ`m Z¡g{J©H$ h¸$ `m g§H$ënZoV Z¡{VH$ h¸$m§Zm ñWmZ Zmhr.
Z¡g{J©H$[aË`m, Á`m {Z`_m§Mo _mUyg ñd^m{dH$nUo nmbZ H$aVmo Ë`mg hm°ãO {ZgJm©Mo H$m`Xo Ago
_mZVmo. Z¡gJuH$ H$m`Xo nmbZm_wio ì`{ŠVMo hrV, ñdmW©, gwa{jVVm g_m{dîQ> AgVo. Ho$bobo H$ama nmiUo,
Z_« AgUo, EImXr ^oQ> {_imë`mg {VMr naV\o$S> H$aUo, Aëng§Vïw > ahmdo BË`mXr gmaIo Odi-Odi
EH$mo{Ug H$m`ÚmMr `mXr Ë`mZo ñnï> Ho$br Amho.
19
S>)
gm_m{OH$ H$ama
hm°ãOÀ`m _Vo darb nÕVrMr gm_m{OH$ n[apñWVr _mZdmbm Agø Pmbr, {ZgJm©dñWm,
Z¡g{J©H$ n[apñWVr hr BVH$s Q>mHo $mMr {Z_m©U Pmbr hmoVr H$s, `mVyZ H$moUVmVar Mm§Jbm _mJ© emoYÊ`mMr
_mZdmbm JaO {Z_m©U Pmbr. ~§S>Imoa d¥ÎmrÀ`m ì`ŠVrbm XoIrb em§VVm d gwì`dñWm AmdS>V AgVoM.
`m BÀN>Zo gw maM {ZgJm©dñWoVrb A{ZpíMV n[apñWVrVyZ _mJ© H$mT>Ê`mMm {dMma _mZdmZo Ho$bm d `mVyZM
gm_m{OH$ H$ama H$aÊ`mMr JaO _mZdmV {Z_m©U Pmbr. Wm°_g hm°ãOÀ`m _Vo darb {ZgJ©dñWoVrb gdmªZr
EH$Ì `oD$Z H$ama Ho$bm åhUOoM {ZgJm©dñWoVrb àË`oH$ ì`ŠVr `m H$amamV g_m{dîQ> Pmbobr hmoVr.
Amnë`m Or{dVmMo d {dÎmmMo g§ajU ìhmdo, gm_m{OH$ OrdZmV em§VVm d gwa{jVVm bm^mdr `m Ü`o`mZo
nañnag§_VrZo {ZgJm©dñWoVrb Amnbo gd© h¸$ gd©_mÝ` gd©lðo >mH$S>o (Common Superior) gynVy ©
Ho$bo. Ë`m gd©lðo >mÀ`m AmkmMo nmbZ H$aÊ`mg gdmªZr _mÝ`Vm {Xbr. ""Vy VwÂ`mda amÁ` H$aÊ`mMm
A{YH$ma g§nU
y n© Uo {d{eï> _mUgmbm dm g_yhmbm g_{n©V H$ê$Z Ë`mbm A{YH¥$V H$aerb Am{U Ë`mÀ`m
àË`oH$ H¥$Vrbm àm_mÝ` àXmZ H$aerb `m AQ>rda _r _mPm A{YH$ma Ë`mg An©U H$arV Amho.'' hm°ãOÀ`m
_Vo {ZgJm©dñWo_Ü`o _mZdmbm Z¡g{J©H$ h¸$ àmá Pmbo hmoV.o gm_m{OH$ H$amam_Ü`o ho Z¡g{J©H$ h¸$mMm
_mZdmZo Ë`mJ Ho$bm. gm_m{OH$ H$ama hm àË`oH$mMm gdmªer d gdmªMm àË`oH$mer Pmbobm H$ama hmoVm.
"Vw VwPm h¸$ gmoS>Ê`mg d Vmo EH$m ì`ŠVrH$S>o qH$dm ì`{ŠVg_yhmH$S>o XoÊ`mg V`ma Agerb Va
_r XoIrb _mPm ñd§emgZmMm h¸$ gmoS>Ê`mg Am{U Ë`m ì`ŠVrH$S>o qH$dm ì`ŠVrg_yhmH$S>o gmondÊ`mg
V`ma Amho. Agm {ZgJm©dñWoVrb gd© _mZdmZr EH$Ì `oD$Z H$ama Ho$bm. g_mOmVrb gd© h¸$ _mZdmZo
"gd©_mÝ` gd©lðo > `mÀ`mH$S>o gynXy © Ho$bo' gd©_mÝ` gd©lðo > hm EH$Va EH$ ì`ŠVr Agob qH$dm ì`ŠVrg_yh
Agob, hm°ãOZo _mÌ ì`ŠVrg_yhmnojm ì`ŠVrbmM A{YH$ àmYmÝ` {Xbo. emgZg§ñWoMm Mm§Jbm àH$ma
åhUyZ amOoemhrbmM àmYmÝ` {Xbo. Wm°_g hm°ãOÀ`m _Vo gm_m{OH$ H$ama hm àË`oH$mMm gdmªer d gdmªMm
àË`oH$mer Pmbobm H$ama hmoVm. `m H$amamZo _mZdmZo ñdÀN>Zo o Amnbo gd© A{YH$ma gd©gm_mÝ` gd©lîo RËdmH$S>o
åhUOoM gmd©^m¡_ËdmH$S>o {Xbo. gmd©^m¡_ËdmÀ`m Amkm§Mo C„KZ H$aÊ`mMm A{YH$ma _mZdmbm Zmhr,
Ë`mM~amo~a _mZdmbm gmd©^m¡_Ëdm~Ôb CR>md H$aÊ`mMm A{YH$ma Zmhr.
gmd©^m¡_mÀ`m Amkm amÁ`mVrb gdmªda ~§YZH$maH$ AgVmV. Ë`mÀ`m Amkm åhUOoM H$m`Xo
åhUyZM H$m`ÚmMo nmbZ H$aUo ho amÁ`mVrb àË`oH$mda ~§YZH$maH$ Pmbo. gmd©^m¡_ËdmVyZM ñdmV§Í` `m
g§H$ënZoMr {Z{_©Vr Pmbr.
Wm°_g hm°ãOÀ`m {gÕm§VmMo n[ajU
Wm°_g hm°ãOÀ`m gm_m{OH$ H$ama {gÕm§Vmbm _moR>çm à_mUmV _mÝ`Vm {_imbr hm {gÕm§V AË`§V
bmoH${à` R>abm, Ë`mM~amo~a Vmo dmXJ«ñVhr R>abm.
20
JwU :
1.
Wm°_g hm°ãO Zo _m§S>bëo `m gm_m{OH$ H$ama {gÕm§Vm_wio amÁ`emómV amÁ` {Z{_©VrÀ`m g§H$ënZobm
EH$ doJir {Xem àmá Pmbr.
2.
amÁ`g§ñWm hr g§ñWm _mZd{Z{_©V Amho `m {dMmambm OJm_Ü`o _mÝ`Vm {_imbr.
3.
hm°ãOZo _m§S>bëo `m {dMmam_Ü`o H$m`©H$maU ^md Agë`m_wio amÁ`mÀ`m CËnÎmr ~m~ VH©$gwgJ§ VnUm
{Z_m©U Pmbm.
4.
B§½b§S>À`m ApñWa n[apñWVrda {Z`§ÌU {Z_m©U H$aÊ`mgmR>r A{Z`§{ÌV amOoemhrMm nwañH$ma
hm°ãOZo Ho$bm. g_mOmVrb Aem§VVm H$_r H$aÊ`mMm hm _hÎdmMm Cnm` Ë`m§Zr à{VnmXbm.
5.
bmoH$m§Zr ñdg§ajUmgmR>r amÁ`g§ñWoMr {Z{_©Vr Ho$br. `m VÎdmZwgma ì`ŠVrMo g§ajU H$aUo,
H$ë`mU H$aUo `m ~m~r AmoKmZoM Amë`m åhUOoM bmoH$m§À`m JaOoVZy amÁ`mMr {Z{_©Vr Pmbr ho
VÎd _mÝ`Vm nmdbo.
Xmof :
1.
Wm°_g hm°ãOZo _mZdr ñd^mdmMr JwV§ mJwV§ bjmV Z KoVm Vmo EH$m§Jr Z¡amí`nyU© {MÌU H$aVmo.
_mZdr ^mdZm§H$S>o nyUn© Uo Xwbj
© H$aVmo.
2.
Wm°_g hm°ãOZo dU©Z Ho$boë`m Xwï> _mUgm§À`m hmVyZ gdm©^m¡_ËdmMr {Z{_©Vr hmoUo ho Vm{H©$H$ ÑîQ>çm
Z nQ>Umar ~m~ Amho.
3.
Wm°_g hm°ãOÀ`m `m {gÕm§VmV àË`j {ZarjZmnojm H$ënZmeŠVrMm dmna A{YH$ Amho. _mZd
Q>mHo $mMm A{ddoH$s d Q>mHo $mMm {ddoH$shr Agy eH$V Zmhr.
4.
hm°ãOÀ`m {ZgJm©dñWoVrb _mZdmH$S>o H$ama H$aÊ`mBVnV ~m¡{ÕH$ j_Vm ApñVËdmV ZìhVr _J
nwT>o H$amamVyZ amÁ`g§ñWm {Z_m©U Pmbr Ago åhUUo \$mobnUmMo R>aVo.
5.
H$amamVyZ amÁ`mMr {Z{_©Vr Pmbr ho _mÝ` Ho$bo Var, Á`m ì`ŠVrZr hm H$ama Ho$bm Ë`m§Zm Vmo
~§YZH$maH$ hmoD$ eH$Vmo nU nwT>À`m {nT>çm§Zm Vmo ~§YZH$maH$ H$gm hmoBb
© `mMo ñnîQ>rH$aU Zmhr.
6.
hm°ãOMo H$amam_Yrb A{Z`§{ÌV amOoemhrMo g_W©Z ho ì`ŠVrñdmV§Í`mbm {damoY H$aUmar ~m~
R>abr Ë`m_wio hm {gÕm§V dmXJ«ñV R>abm.
7.
hm°ãOÀ`m gmd©^m¡_ËdmÀ`m g§H$ënZo_i
w o àOoÀ`m h¸$mZm H$_rV H$_r _hÎd àmá Pmbo. H$maU
gmd©^m¡_Ëd ho gd©eŠVrembr _mZb§ Job.§ àOoÀ`m h¸$mZm H$_r _hÎd {_imë`m_wio àOobm
Amnbo h¸$ ^moJVm `oUma ZmhrV.
21
Wm°_g hm°ãOÀ`m `m {gÕm§VmV AZoH$ Xmof AmT>iZy `oV Agbo Var hm°ãOZo _m§S>bëo `m {gÕm§Vmbm
H$_r _hÎd àmá Pmbo Ago åhUVm `oUma Zmhr. hm°ãOZo gÎmoÀ`m ñdê$nmg§~Y§ r _m¡H$sH$ {dMma _m§S>bb
o o
AmhoV. gmd©^m¡_ËdmÀ`m g§H$bßZobm ñnï> ñdê$n XoÊ`mMo H$m`© Á`m amOH$s` {dMmad§Vm§Zr Ho$bo Ë`m
{dMmad§Vmn¡H$s Wm°_g hm°ãO hm EH$ _hÎdmMm VËdk _mZbm OmVmo.
2.2.3 Om°Z bm°H$ - gm_m{OH$ H$ama {gÕm§V (29 A¥JñQ> 1632 Vo 28 Am°ŠQ>m~o a 1704)
Wm°_g hm°ãO `mÀ`mà_mUo Om°Z bm°H$ hm XoIrb B§JO
« r {dMmad§V hmoVm. hm°ãO à_mUo, bm°H$ da
B§½b§S>À`m VmËH$mbrZ amOH$s` n[apñWVrMm à^md nS>bb
o m hmoVm. Ë`mM~amo~a bm°H$À`m ì`{ŠV_Ëdmda
gdm©{YH$ à^md Ë`mÀ`m d{S>bm§Mm hmoVm. bm°H$À`m d¡Mm[aH$ {ddoMZmbm B§½bS>À`m B{VhmgmVrb B.g.
1688 À`m d¡^dembr qH$dm aº$hrZ amÁ`H«$m§VrMr nmíd©^_y r bm^br hmoVr. `m nmíd©^_y rdaM bm°H$Zo
gm_m{OH$ H$ama {gÕm§VmMr _m§S>Ur Ho$br. _m§S>Ur_Ü`o hm°ãOZo A{Z`§{ÌV amOoemhrMo g_W©Z Ho$bo Va
bm°H$Zo {Z`§{ÌV amOoemhrMm nwañH$ma Ho$bm.
A)
bm°H$ - gm_m{OH$ H$ama {gÕm§V :
Om°Z bm°H$ amÁ`mMr {Z{_©Vr H$amamÛmao Pmbr Ago ñnï> H$aVmo. {ZgJm©dñWoVrb bmoH$m§Zr EH$Ì
`oD$Z gm_m{OH$ H$ama Ho$bm d amÁ`g§ñWoMr {Z{_©Vr Pmbr.
~)
{ZgJm©dñWm :
amÁ`mÀ`m {Z{_©Vr AJmoXaMr AdñWm åhUOoM {ZgJm©dñWm hmo`. amÁ` ApñVËdmV `oÊ`mnyduMo
_mZdr OrdZ em§V d gwì`dpñWV hmoV.o _mUgo {ddoH$mZo EH$Ì amhmV hmoVr. _Zmà_mUo l_ H$aUo, H¥$Vr
H$aUo Am{U g§nÎmrMo Cn^moJ KoÊ`mMo ñdmV§Í` hmoV.o nU ho ñdmV§Í` A_`m©{XV ZìhVo. Z¡g{J©H$ H$m`Úm_wio
g§nÎmr, Amamo½`, ñdmV§Í`, OrdrVmMr h_r `m§Zm Anm` hmoV ZìhVm. bm°H$À`m _Vo amÁ` ApñVËdmV `oÊ`m
AJmoXa OrdZ em§VVmnyU© d gwì`dpñWV hmoV.o _mZd EoH$_oH$m§~amo~a AmnwbH$sZo dV©Z H$aV Agë`m_wi,o
ghH$m`m©À`m ^mdZm dmT>rg bmJbr. ì`ŠVrbm ñdmV§Í` àmá Pmbo hmoVo nU Ë`m ñdmV§ÌmÀ`m da H$mhr
_`m©Xmhr hmoË`m, Vo ñdmV§Í` A_`m©{XV ZìhVo. {ZgJm©dñWoVrb em§VVm d gwì`dñWm {Q>H$dÊ`mgmR>r
Z¡g{J©H$ H$m`ÚmMm dmna Ho$bm OmV Ago, _mZd g§nÎmr, Amamo½`, ñdmV§Í` `m§Zm AS>Wim {Z_m©U hmoBb
©
Aem àH$maMo H$moUVohr dV©Z H$aV ZìhVm. _wbm§À`m {ejUm~m~Vhr H$mhr {dMma`oWo ñnï> H$aÊ`mV Ambo
AmhoV. _wbm§À`m {ejUmMr nyU© O~m~Xmar nmbH$m§da Q>mH$Ê`mV Ambr hmoVr. nmbH$m§Zr _wbm§da d nËZrda
A{ddoH$snUo gÎmm JmO{dUo ho Z¡g{J©H$ H$m`ÚmÀ`m {damoYr _mZbm OmV. _mUgo {ddoH$mÀ`m AmkoMo nmbZ
H$arV Agë`m_wio X§S>mË_H$ H$m`©dmhr H$aUmè`m g§ñWm§Mr JaO ^mgbr Zmhr. EImÚm JwÝhoJmamg {ejm
XoÊ`mMm A{YH$ma gdmªZm hmoVm. qhgm, Zme, Ûof, ~i, AË`mMma øm Jmoï>r gd©Zme AmoT>dVmV. Ago
22
bm°H$Zo à{VnmXZ Ho$bo Amho. {ZgJm©dñWoVrb H$moUVrhr ì`ŠVr Xwgè`m ì`{ŠVÀ`m, g§nÎmr, _mb_Îmm,
OrdrVmda qH$dm ñdmV§Í`mda AmH«$_U H$aÊ`mÀ`m à`ËZ H$aV ZìhVr. {ZgJm©dñWm _Ü`o em§VVm _mZdmÀ`m
EH$_oH$m~m~VMr gh^mdZm, ghH$m`© `m§Zr n[anyU© Aer ì`dñWm hmoVr.
Aem ñdê$nmÀ`m {ZgJm©dñWo_Ü`o H$amamMr Amdí`H$Vm H$m ^mgbr hm EH$ _hÎdmMm àíZ
Amnë`mg_moa nS>Vmo ? `mM CÎma AmnUmg XmoZ nÕVrZo XoVm `oBb
© . EH$ åhUOo `m {ZgJm©dñWo_Ü`o
ApñVËdmV Agboë`m H$m`Úmbm gd©_mÝ`Vm ZìhVr. Z¡g{J©H$ H$m`ÚmZwgma ì`ŠVrMo dV©Z KS>V hmoV d
Ë`m_wio H$m`ÚmMm AW© ì`ŠVr AmnAmnë`m ~m¡{ÕH$ j_VoZgw ma bmdV hmoVm åhUOoM gdmªZm _mÝ`
AgUmè`m H$m`ÚmMr H$_VaVm {Z_m©U Pmbr hmoVr. Xwgam ^mJ åhUOo H$m`ÚmÀ`m A§_b~OmdUr~m~V
{Z_m©U hmoVmo. H$m`ÚmMr Am§_b~OmdUr H$aÊ`mgmR>r gÎmoMr JaO AgVo. nU A§_b~OmdUr H$aUmè`mgmR>r
Amdí`H$ AgUmè`m gÎmoMo ApñVËd ZìhVo. g§Kf© {_Q>{dÊ`mMm àíZ hmoVm. `mVyZ _mJ© H$mT>Ê`mgmR>r
_mZdmbm gm_m{OH$ H$ama H$aÊ`mMr JaO ^mgbr.
H$)
gm_m{OH$ H$ama :
Om°Z bm°H$Zo Ago åhQ>bo Amho H$s {ZgJm©dñWo_Ü`o Agboë`m gdmª _Ü`o hm H$ama Pmbobm Amho.
`m H$amamÀ`m A§V^© Vy XmoZ H$ama Pmbo. n{hë`m H$amamZo ZmJar g_mOmMr d amÁ`g§ñWoMr {Z{_©Vr Pmbr d
Xwgè`m H$amamVyZ emgZg§ñWoMr {Z{_©Vr Pmbr. _mZdmZo {ZgJm©dñWoVrb Amnë`m H$mhr h¸$mMm Ë`mJ
Ho$bm. nU H$mhr _hÎdmMo h¸$ Amnë`mH$S>M
o gwa{jV R>do bo. {ZgJm©dñWoVrb _mZdmZo Á`m h¸$mMm Ë`mJ
Ho$bm Ë`m_Ü`o ñdV:À`m ~m¡{ÕH$j_VoZgw ma AW© bmdÊ`mMm h¸$ d Ë`mMr Am§_b~OmdUr H$aÊ`mMm h¸$
`m h¸$m§Mm Ë`mV g_mdoe hmoVm. OrdrVmMm h¸$, ñdmV§Í`mMm h¸$, g§nÎmrMm h¸$ ho _hÎdmMo h¸$ _mZdmZo
Amnë`mH$S>o R>do bo. gm_m{OH$ H$amamÛmao _mZdmZo Amnë`m `m h¸$m§Zm g§ajU {_i{dbo. `mM h¸$mÀ`m
g§ajUmgmR>r gm_m{OH$ H$amamMr _m§S>Ur Ho$br. {ZgJm©dñWoVrb _mZdmZo H$amamÛmam Amnë`m H$mhr h¸$m§Mm
Ë`mJ Ho$bm, nU ho gd© h¸$ EImÚm ì`{ŠVH$S>o qH$dm ì`ŠVrg_yhmH$S>o Z XoVm Ë`mZo Amnbo ho gd© h¸$
g_mOmH$S>o {Xbo. _mZdmÀ`m BÀN>Ào `m nyVV© go mR>r _mZdmZoM emgZg§ñWoMr {Z{_©Vr Ho$br. emgZg§ñWm
~XbÊ`mMm A{YH$ma bmoH$m§Zm {Xbm. H$amam_Ü`o XmoZ nj AgVmV d H$amamVrb AQ>r øm XmoÝhr njmda
~§YZH$maH$ AgVmV. Ë`mMà_mUo Xwgam nj åhUOo emgZg§ñWm d `m emgZg§ñWoda H$amamVrb AQ>r øm
~§YZH$maH$ hmoË`m. emgZ g§ñWm `m ~§YZH$maH$ AQ>r à_mUo H$V©ì`mMo nmbZ H$arV Zgob Va emgZ g§ñWm
~XbÊ`mMm A{YH$ma bmoH$m§Zm {_imbm. bm°H$Zo amÁ` d emgZg§ñWm `mV \$aH$ Ho$bm Amho. amÁ` d
emgZg§ñWm `m§À`m {Z{_©VrgmR>r Pmboë`m H$amamn¡H$s, amÁ`{Z{_©Vr Pmboë`m H$amambm bm°H$Zo _hÎdmMo
ñWmZ {Xbo Amho. H$maU amÁ` {Z{_©Vr nmR>r_mJo bmoH$m§Mr g§_Vr hr _hÎdmMr _mZbr Jobr. nU
emgZg§ñWoÀ`m {Z{_©Vr nmR>r_mJo _`m©{XV CÔoe hmoVm. gm_mOrH$ H$amamMr C{ÔîQ>ço gmÜ` H$aÊ`mgmR>r
emgZg§ñWm _mÜ`_ åhUyZ {Z_m©U H$aÊ`mV Ambo. åhUOoM bm°H$Zo amÁ`g§ñWmnojm emgZg§ñWm {h Xwæ`_
g§ñWm _mZbr Amho.
23
bm°H$À`m {gÕm§VmMm {dMma Ho$bm AgVm H$mhr R>iH$ d¡{eîQo ñnï> hmoVmV. {ZgJm©dñWoVrb _mZd
em§VVm{à`, ghH$m`© d¥ÎmrMm, ghmZ^yVr ~miJUmam, ~wÕrdmZ hmoVm Ë`m_wio {ZgJm©dñWoVrb n[apñWVr hr
narnyUV© Ho $S>o PwH$Umar hmoVr. _mZgo Mm§Jbo Agbo Var {VÀ`mV gd©_mÝ` H$m`ÚmMm A^md, gd©_mÝ` d
{ZînjnmVr Ý`m`mYremMm A^md Am{U H$m`ÚmMr A§_b~OmdUr H$aUmè`m gd©_mÝ` gÎmoMm A^md `m
VrZ à_wI CUrdm amhÿZ Joë`m hmoË`m. hr A{ZpíMVVm Am{U {VÀ`mVyZ {Z_m©U Pmbobr Agwa{jVVm Xya
H$aÊ`mgmR>r _mZdmbm H$ama H$aÊ`mMr Amdí`H$Vm ^mgbr. gm_m{OH$ H$amamV _mZdmH$Sy>Z H$mhr h¸$m§Mm
Ë`mJ Ho$bm. _mZdmZo Amnbo H$mhr _hÎdmMo h¸$ Amnë`mH$S>o R>do Zy H$mhr h¸$ g_mOmH$S>o gynVy © Ho$bo.
amÁ`mÀ`m {Z{_©VrÀ`m H$amambm bm°H$Zo _hÎdmMo ñWmZ {Xbo. emgZg§ñWm ~XbÊ`mMm h¸$ bmoH$m§Zm ~hmb
H$aÊ`mV Ambm.
bm°H$À`m {gÕm§VmMo narjU
A)
JwU :
1.
_mZdmÀ`m Z¡g{J©H$ h¸$mMm {dMma _m§S>bm. `m H$amamÛmao bm°H$Zo _mZdmÀ`m Z¡g{J©H$ h¸$m~m~V
_m§S>bëo `m {dMmamZo amÁ`emgZmbm ZdrZ {Xem àmá Pmbr.
2.
bm°H$Zo Amnë`m {gÕm§VmÛmao amÁ`g§ñWm d emgZg§ñWm `m_Ü`o \$aH$ Amho ho ñnï> Ho$bo.
3.
bm°H$Zo `m {gÕm§VmÛmao amOH$s` {dMmamÀ`m joÌmV _hÎdmMr ^a KmVbr Vr åhUOo "OZVoMr
g§_Vr'. `m g§_VrZo emgZg§ñWm ApñVËdmV `oV.o AmYw{ZH$ amÁ`emgZmVrb ho VÎd _wb^yV VÎd
åhUyZ _mZbo Job.o
4.
Om°Z bm°H$Zo `m {gÕm§VmÛmao ì`{ŠVdmXmMm nwañH$ma Ho$bm. amÁ`mV ì`ŠVrbm _hÎdmMo ñWmZ {Xbo.
5.
`m {gÕm§VmÛmao bm°H$Zo emgZg§ñWoÀ`m A{YH$mamda _`m©Xm Agbr nm{hOo ho ñnï> Ho$bo.
6.
amOH$s` bmoH$emhrMr g§H$ënZm `m {gÕm§VmZo _m§S>br.
~)
Xmof :
1.
bm°H$À`m gm_m{OH$ H$ama {gÕm§V Eo{Vhm{gH$ H$gmoQ>çmda {Q>H$y eH$V Zmhr. Eo{Vhm{gH$ AmYma
qH$dm dmñVddmXrMm AmYma `m {gÕm§Vmbm Zmhr.
2.
bm°H$Mo {ZJm©dñWoMo {MÌU ho H$mën{ZH$ ñdê$nmMo d EH$m§Jr Amho.
3.
bm°H$Zo `m {gÕm§VmV amÁ`mÀ`m gmd©^m¡_Ëdmbm Jm¡U ñWmZ {Xbo Amho.
24
4.
bm°H$Zo dU©Z Ho$bobr Z¡g{J©H$ A{YH$mam§Mr g§H$ënZm ñnï> Zmhr.
5.
emgZ ì`dñWobm {damoY H$aUo hr ~m~ H$m`ÚmÀ`m Mm¡H$Q>rV ~gV Zmhr. emgZg§ñWobm {damoY
H$aÊ`mMm A{YH$ma bmoH$m§Zm ~hmb Ho$ë`mg gmd©^m¡_ gVoÀ`m ~m~VrV AZoH$ àíZ {Z_m©U
hmoVmV. gmd©^m¡_Ëd `m g§H$ënZoÀ`m ApñVËdmbm YmoH$m {Z_m©U hmoVmo.
3.
OrZ OmH²$ ê$gmo (OÝ_ 28 OyZ 1712, _¥Ë`y 2 Owb¡ 1778)
ê$gmo hm amÁ`emómMm _hmZ VËdk hmoD$Z Jobm. gm_m{OH$ H$amamMm {gÕm§VmMm AmJ«Ur nwañH$Vm©
åhUyZ ê$gmoH$S>o nm{hbo OmVo. ê$gmo, _m°Q>ño Š`y d ìhm°ëQ>r`a, `m VrZ {dMmad§VmZr \«$| M amÁ`H«$m§VrMr
d¡Mm[aH$ ~¡R>H$ {Z_m©U Ho$br d `m VrZ {dMmad§VmZr amOH$s` VËdkmZm_Ü`o _mobmMo `moJXmZ {Xbo Amho.
Om°Z bm°H$ d Wm°_g hm°ãO à_mUo gm_m{OH$ H$ama {gÕm§Vmbm _hÎd àmá H$ê$Z XoÊ`mMo H$m`© ê$gmoZr Ho$bo
Amho. ê$gmo `mMm OÝ_ 28 OyZ 1712 _Ü`o pñdËPbªS> _Yrb {O{Zìhm `m ehamV Pmbm. d`mÀ`m
gmoimì`m dfu \«$mÝg `oWo Ambm d VoWM
o ñWm{`H$ Pmbm. _Yë`m H$mimV `wamon^a ^«_V§ r H$ê$Z {d{dY
Xoem§À`m amOH$s` ì`dñWoMm Aä`mg Ho$bm. ê$gmoMr d¥Îmr ~§S>Imoa hmoVr Ë`mMo {dMma H«$m§VrH$maH$ hmoV.o `m
H$mimVrb Y_©Jêw $À`m amofmbm ê$gmobm ~ir nS>mdo bmJbo. B.g. 1789 À`m \«$| M amÁ`H«$m§Vrda ê$gmoÀ`m
{dMmam§Mm à^md nS>bb
o m hmoVm. ê$gmoZo 1) gm_m{OH$ H$ama (Social Contract), 2) {S>ñH$mogg}
(Disco-urses), 3) A°Z BÝQ´>mSo >çŠw eZ Qy> nmo{b{Q>H$b BH$m°Zm°_r (An Introduction to Political
Economy), 4) {X B{_br (The Emily) BË`mXr J«W
§ m§Mo g§nmXZ Ho$bo.
"Man is born free but every where he is found in chains". ""_Zwî` OÝ_VmM ñdmV§Ì
Amho gd© {R>H$mUr Vmo ~§YZmV AmS>H$bobm Amho.'' gm_m{OH$ H$ama `m J«W§ mMr gwê$dmV darb dmŠ`mZo
Pmbobr Amho.
ê$gmoMm gm_m{OH$ H$ama {gÕm§V :
ê$gmoZo Amnë`m gm_m{OH$ H$ama {gÕm§Vm_Ü`o amÁ`mÀ`m {Z{_©Vr~m~V Amnbo {dMma _m§S>bo
AmhoV. amÁ`{Z{_©Vr AmJmoXa {ZgJm©dñWoVrb _mZdmZo EH$Ì `oD$Z AmnmngmV H$ama Ho$bm Am{U `m
H$amamVyZM amÁ` hr g§ñWm {Z_m©U Pmbr Ago ê$gmoZo ñnï> Ho$bo. Wm°_g hm°ãOZo A{Z`§{ÌV amOoemhrMm
nwañH$ma Ho$bm. Om°Z bm°H$ Zo _`m©{XV amOoemhrMm nwañH$ma H$aÊ`mgmR>r Amnë`m {gÕm§VmMr _m§S>Ur Ho$br.
nU ê$gmoZo amOH$s` ì`dñWoM,o emgZì`dñWoMo g_W©Z H$aÊ`mnojm gm_m{OH$ Am{U amOH$s` ì`dñWoV
~Xb KS>{dUo hm hoVy hmoVm. `m hoVgy mR>rM Ë`mZo gm_m{OH$ H$ama {gÕm§VmMr _m§S>Ur Ho$br.
25
A)
{ZgJm©dñWm :
ê$gmoMo {dMma ~wÕrdmXmÀ`m AmYmao ^mdZobm {damoY H$aUmao AmhoV. {ZgJm©À`m gm{ZÜ` Agbobo
gmYo ghOrdZ Am{U H$m¡Q>w~§ rH$ AmZ§X hm gdm©Mm g_mZ YmJm Amho. gdm©^Vy r ào_ Am{U X`m `m MM©À`m
VËdkmZmda ~m¡{ÕH$ h¸$ MT>dV ~wpÜXdmXmZo g_mOmMo ZwH$gmZM OmñV Ho$bo Amho. ~w{ÕdmXm{dê$Õ ~§S> ho
ê$gmoÀ`m {dMmam§Mo d¡{eï>` hmoV.o ê$gmoÀ`m _Vo, {ZgJm©dñWoVrb _mZd ñdÀN>X§ d ~§Y_wŠV OrdZ OJV
hmoVm. gd©OU ñdV§Ì, g_mZ ñd`§nU
y © d g_mYmZr hmoV.o Ë`m H$mimV _mZdmV H$moUË`mhr àH$maMm g§Kf©
ZìhVm. H$maU g§Kf© Á`m H$maUm_wio hmoVmo, Vr H$moUVrhr H$maUo `m _mZdr ñd^mdmV ApñVËdmV ZìhVr.
`m H$mimV _mZdr ~m¡{ÕH$ j_VoMm {dH$mg Pmbobm ZìhVm. ê$gmoÀ`m _Vo _mZdmÀ`m ñd^mdm_Ü`o ñdV§Ì,
ñd`§nU
y © EH$mH$s, Z¡{VH$-AZ¡{VH$VoMm {dMmamnmgyZ _wº$, V¥ßV, {ZñdmWu, Hw$Qw>~§ d ImOJr _mb_Îmm
{dahrV Aem gwdU©`Jw m_Ü`o _mZd OJV hmoVm. _mPo-VwPo `m ^mdZoMm àmXw^m©dM Pmbobm ZìhVm. ^mfm,
JaO, dmgZm, Ñï>mdm `mn¡H$s H$mhrM ApñVËd ZìhV. nyU© j_Vm, n[anyU© ñdmV§Í` Am{U Z¡g{J©H$
{ZamJgVm hr _mZdr ñd^mdmMr d¡{eîQ>ço hmoVr.
_mb_ÎmoMm CX` Pmbm. ImOJr _mb_Îmm {Z_m©U Pmbr. {d{eï> ^wIS§ >mda _mZd Amnbo dM©ñd
gm§Jy bmJbm. eoVrMm emoY bmJbm lr_§V-Jar~ ^oX dmT>b.o {df_Vm {Z_m©U Pmbr g_mZVoMm A§V Pmbm.
{df_Vm, N>i, Xm[aÐ` dmT>V Job.o `mVyZM `wÕ, IyZ, aº$nmV, Xwï>nUm, XheV `m§Zm MmbZm {_iV Jobr
d _mZdm_mZdmV g§Kf© gwê$ Pmbm. _mZdmMm ñdmW© hm {ZgJm©dñWoVrb g§Kfm©Mm H$maU R>abm.
g§nÎmr gmR>dÊ`mÀ`m H$ënZo_i
w o g_mOmV {df_Vm dmT>V Jobr. {ZgJm©dñWoVrb gwê$dmVrMr,
{ZamJgVm, em§VVm hr am{hbr Zmhr. _Zwî` ñd^md AmH«$_H$ ~Zbm. {ZgJm©dñWoV gd©Ì Aem§VVm {Z_m©U
Pmbr. `m n[añWVrVyZ ~mhoa nS>Ê`mgmR>r _mUgmZo H$ama Ho$bm.
~)
gm_m{OH$ H$ama :
{ZgJm©dñWoVrb àma§{^H$ AdñWoVrb gwI, em§VVm nwT>o g§nïw >mV Ambr. Voìhm _mZdmMo hadbobo
gwI em§VVm, ñdmV§Í`, nwÝhm àmá H$ê$Z KoÊ`mgmR>r Ë`mZo gm_m{OH$ H$ama Ho$bm. `m H$amamÛmao _mZdmZo
Amnbo h¸$ EH$m ì`ŠVrH$S>o qH$dm ì`º$sg_yhmH$S>o Z XoVm g§nU
y © g_wXm`mH$S>o ~hmb Ho$bo d Aem àH$mao
H$amamV gh^mJr Pmbobr àË`oH$ ì`ŠVr gm_yhrH$ B©h_o Ü`o (General will) g_m{dð> Pmbr. ì`ŠVrZo
Amnbo gd© h¸$ gd© _mZdmZo {_iyZ {Z_m©U Ho$boë`m EH$m "g_yh gÎmobm' ~hmb Ho$bo. `m g_yh gÎmobm
ê$gmo "gm_w{hH$ B©hm' Ago g§~moYVmo Amho. Ë`mVyZ "amÁ`g§ñWo' Mr {Z{_©Vr Pmbr Ago ê$gmo ñnï> H$aVmo.
ê$gmo "amÁ`' g|{Ð` ñdê$nmMo Amho hohr ñnï> H$aVmo. amÁ`mMr gOrd àmÊ`m~amo~a H$aÊ`mV Ambr Amho.
gOrdm§à_mUo amÁ`mbm BÀN>meŠVr, OrdZH«$_ AgVmo Ago ê$gmoZo gm§{JVbo.
26
gm_y{hH$ B©hm :
ê$gmoMr "gm_y{hH$ B©hm' hr g§H$ënZm d¡{eîQ>çnyU© g§H$ënZm åhUyZ amÁ`emómV _mZbr OmVo. `m
g§H$ënZo EH$m ~mOybm bmoH$emhrÀ`m VËdmZm I§~ra ~¡R>H$ àmá H$ê$Z {Xbr Ë`mM~amo~a gd©H$f gÎmoÀ`m
VËdm§Zmhr MmbZm {Xbr. ì`ŠVr Amnbo gd© h¸$ EH$ g_mZ gm_y{hH$ ì`ŠVrbm XoVmV Am{U gm_y{hH$
ì`ŠVrÀ`m ê$nmZo Vo ñdV: ñdrH$maV AgVmV. Amnbo gd© h¸$ gm_y{hH$ ñdê$nmbm ~hmb H$ê$Z _wi
ñdmV§Ì Amnë`m OdiM ahmV AgVo.
ì`mŠVrÀ`m _ZmV XmoZ BÀN>m dmñVì` H$arV AgVmV. 1) dmñV{dH$ B©ÀN>m (Actual will),
2) Iar- AmXe© BÀN>m (Real will) dmñV{dH$ BÀN>m hr ^mdZoer {ZJS>rV AgVo Va AmXe© BÀN>m
{ddoH$, qH$dm ~m¡{ÕH$ j_Voer {ZJS>rV AgVo. dmñV{dH$ BÀN>Vo d¡`{ŠVH$ ñdmWm©Mr àoaUm Ë`mÀ`m
_wimer AgVo. g_mOmda hmoUmè`m {XK©H$mbrZ n[aUm_mMr Ë`m§Zm ndm© AgV Zmhr. AmXe© BÀN>_o Ü`o
ì`{ŠVJV d gm_m{OH$ BÀN>M
o m g_Ýd` gmYÊ`mMm à`ËZ AgVmo. øm BÀN>m Á`m doir ì`{ŠVJV
ñdmWm©nmgyZ _wŠV amhVmV Ë`mdoir Ë`m gm_m{OH$ H$ë`mUmMm {dMma H$aVmV. àË`oH$ ì`ŠVrÀ`m {R>H$mUr
AgUmè`m `m BÀN>_o Ü`o g§Jf©hr {Z_m©U hmoD$ eH$Vmo. gm_y{hH$ B©hm ho ì`ŠVrÀ`m AmXe© BÀN>M
o o g_yh
ñdê$nmV Pmbobo àH$Q>rH$aU åhUOo hmo`. gm_y{hH$ B©ho _Ü`o ì`ŠVrJV ñdmWm©bm WmoS>ho r ñWmZ Zmhr.
gm_y{hH$ B©hb
o m gm_m{OH$ {hV d ~m¡{ÕH$j_Vm `mMo A{Yð>mZ àmá Pmbobo AgVo. {VÀ`mV g_mO d
g_mOmVrb gd© ì`ŠVr `m§À`m ì`mnH$ ñdê$nmMm {hVmMr Anojm J¥{hV Yabr OmVo.
ê$gmoZo gm_y{hH$ B©hM
o r H$mhr d¡{eîQ>ço ñnï> Ho$br AmhoV. ê$gmoÀ`m _Vo "gm_y{hH$ B©hm' amOH$s`
g_mOmV gd©lïo > d gdm}ƒ AgVo. A§{V_ gmd©^m¡_ AgVo. gm_y{hH$ B©hm ñWm`r ñdê$nmMr AgVo,
gm_y{hH$ B©hm A{d^mÁ` AgVo, gm_y{hH$ B©hM
o r {ddoH$erbVm ho _w»` A{Yð>mZ AgVo, gm_y{hH$ B©hVo
gmd©O{ZH$ {hVmbm _Ü`dVu ñWmZ AgVo, gm_y{hH$ B©hVo Zy amÁ`mVrb H$m`ÚmMr {Z{_©Vr hmoV.o
ê$gmoÀ`m gm_m{OH$ H$amamMo n[ajU :
JwU :
1.
`m {gÕm§Vm_wio ê$gmobm bmoH$emhr {dMmaàUmbrMm àdV©H$ _mZbo OmVo. OZVoMo gmd©^m¡_Ëd hr
g§H$ënZm ê$gmoZo àW_ g{dñVa _m§S>br.
2.
ê$gmoÀ`m `m {gÕm§Vm_wi,o ñdmV§Í`, OZVoMo gmd©^m¡_Ëd, g_mZVm, ì`{ŠV ñdmV§Í` BË`mXr
bmoH$emhrÀ`m VËdmMm nwañH$ma Ho$bm.
3.
\«$mÝgÀ`m ApñWa dmVmdaUm_Ü`o ê$gmoMm gm_m{OH$ H$ama {gÕm§Vm_Ü`o _mJ©Xe©H$ R>abm.
27
4.
bmoH$m§Mo h¸$ d H$V©ì`m~amo~aM amÁ`mÀ`m H$V©ì`mMrhr OmUrd H$ê$Z XoUmam hm {gÕm§V amÁ`emómV
_mJ©Xe©H$ R>abm.
5.
amOH$s` VËdkmZmVrb EH$ _hÎdmMm {gÕm§V åhUyZ `m {gÕm§VmH$S>o nm{hbo OmVo. amÁ`emómVrb
AZoH$ {dMmad§VmZr `m {gÕm§VmMm doJdoJù`m g§X^m©V AmYma KoVbobm Amho.
Xmof :
1.
`m {gÕm§Vm_Ü`o ê$gmoZo Ho$boë`m {ZgJm©dñWoMo dU©Z d gm_m{OH$ H$ama {gÕm§VmMr _m§S>Ur
H$mën{ZH$ Amho. dmñVdVoMm H$moUVmhr AmYma `m {gÕm§Vmbm Zmhr.
2.
{gÕm§Vm_Ü`o dU©Z Ho$bobo _mZdr ñd^mdmMo dU©Z `m~m~V AZoH$ {dMmad§VmZr Amjon KoVbo
AmhoV. _mZdr ñd^mdm_Ü`o JwU-Xmof XmoÝhr AmT>iVmV nU _mZdr ñd^md EH$X_ Mm§Jbm d
Q>mHo $mMm dmB©Q> Ag Agy eH$V Zmhr. Ë`mMm ñd^md EH$Va Mm§Jbm qH$dm nyU© dmB©Q> Ago Agy
eH$V Zmhr.
3.
{gÕm§Vm_Yrb {dMmamV gwgJ§ VnUm AmT>iV Zmhr. gVV MmbUmar à{H«$`m Ago Vmo dU©Z H$aVmo
nU Xwgè`m ~mOyg Eo{Vhm{gH$ KQ>Zm Ago dU©Z AmT>iVo Ë`m_wio Jm|Yi dmT>Vmo.
4.
ê$gmoÀ`m gm_y{hH$ B©hÀo `m dU©Zm_Ü`o {Za§H$w e gÎmoMo g_W©Z _m§S>bo Jobo Ë`m_wio bmoH$emhr
VËdkmZmÀ`m {damoYr VËd ñnï> hmoVmV. Ago H$mhr {dMmad§V ñnï> H$aVmV.
5.
ê$gmoZo Amnë`m {dMmamVyZ {Za§H$w e d A{YgÎmmdmXr amÁ`gÎmoMo g_W©Z Ho$bo Ë`m_wio gm_mÝ`
ì`ŠVrÀ`m ñdmV§Í`mMm àíZ {Z_m©U Pmbm.
6.
ê$gmoMr gm_y{hH$ B©hm g§H$ënZm XmoÝhr ~mOy _m§S>Vo EH$ AmYw{ZH$ bmoH$emhr Va Xwgè`m ~mOyg
ì`{ŠVñdmV§Í`mda àmUKmVH$ h„m H$aVmo.
7.
bmoH${hVm~m~V ì`{ŠVJV {Q>H$mnojm gmd©O{ZH$ {hVmbm _hÎd XoÊ`mMo ñnï>rH$aU ê$gmo H$aVmo
nU ho àË`j `oUo AdKS> ~m~ Amho.
ê$gmoÀ`m `m {gÕm§Vm_wio Ë`mbm H$mhrOU AmYw{ZH$ bmoH$emhrMm nwañH$Vm© R>a{dVmV, Va Ë`mM
g§H$ënZoÀ`m AmYmao Xwgao H$mhrOU Ë`mbm {Za§H$w e gÎmoMm g_W©H$ R>a{dVmV. ho Oar Iao Agbo Var
bmoH$m§À`m gmd©^m¡_ËdmMr g§H$ënZm ê$gmoZo gd©àW_ _m§S>br. ho Ë`mMo lo` \$ma _moR>o AgyZ VodT>çm_wio
amOH$s` {dMmam§À`m B{VhmgmV Ë`mbm _moR>o ñWmZ bm^bo Amho.
28
2.3 Eo{Vhm{gH$ qH$dm CH«$m§VrdmXr {gÕm§V
(The Historical or Evolutionary Theory)
amÁ`mÀ`m CX`mÀ`m g§X^m©V X¡dr {gÕm§V; bm°H$, hm°ãO, ê$gmo `m§Mm gm_m{OH$ H$ama {gÕm§V
`m§Mr _m§S>Ur Pmbr. `m {gÕm§Vm_Ü`o AZoH$ Xmof amhÿZ Job.o {dMmad§Vm_Ü`o EH$ dmŠ`Vmhr {XgyZ `oV Zmhr
d `m {gÕm§Vm§Zm emór` AmYma d R>mgo Eo{Vhm{gH$ nwamdmhr AmT>iV Zmhr. `mMmM {dMma hmoD$Z AmUIr
EH$m {gÕm§VmMr _m§S>Ur S>m.° JmZ©a, àm. ~O}g, àm. JoQ>b
o , S>m.° {bH$m°H$, S>m.° A{edmX©Z `m {dMmad§VmZr
Ho$br. `m AmYw{ZH$ amÁ`emókm§Zr amÁ`mÀ`m CX`m~m~VMm Eo{Vhm{gH$ {gÕm§VmMm nwañH$ma Ho$bm.
amÁ` hr g_mOm_Yrb BVa g§ñWmn¡H$s à_wI d _hÎdmMr g§ñWm hmo`. `m g§ñWoMr {Z{_©Vr H$Yr d
H$er Pmbr `m~m~V {ZpíMV H$mhr gm§JVm `oV Zmhr. amÁ` hr A{VnwamVU H$mimnmgyZ MmbV Ambobr
g§ñWm _mZbr OmVo. A{VàmMrZ H$mimV amÁ`mMo ApñVËd hmoVo Ë`m H$mbI§S>mV AOyZ boIZ H$bm
AmdJV ZìhVr. boIZ H$bm àmá Pmë`m AJmoXa {H$VrVar df} amÁ`mMo ApñVËd hmoVo `mMm AW© Agm H$s
amÁ`mÀ`m CËnÎmrg§~Y§ r AmnUmg A§XmOrV _Vm§da Adb§~Zy ahmdo bmJVo.
amÁ`mÀ`m CX`mg§~Y§ r {ZpíMV ñdê$nmV _m{hVr CnbãY Zgbr Var amOH$s` {dMmad§V _mZdd§emómk d g_mOemók BË`mXrZr amÁ`mÀ`m CX`mg§~Y§ r Aä`mg H$ê$Z H$mT>bëo `m {ZîH$fm©dê$Z H$mhr
JmoîQ>r ñnï> hmoVmV. amÁ`mMr {Z{_©Vr hr gm_m{OH$ H$ama{gÕm§VmVyZ qH$dm AÝ` {dMmad§Vm§Zr _m§S>bëo `m
{dMmamVyZ Pmbr Amho hr ~m~ EH$mH$s, g§{X½Y dmQ>V.o _mZdmbm "amÁ`' `m g§H$ënZoMm AMmZH$ emoY
bmJbobm Zmhr. amÁ`mMr {Z{_©Vrhr AZoH$ dfm©À`m gVV hmoUmè`m JwV§ mJwV§ rÀ`m ñdê$nmÀ`m CH«$m§Vr
à{H«$`oVZy Pmbr Amho. `mMm AW© amÁ` ho CH«$m§VrÀ`m _mJm©Zo {Z_m©U Pmbo Amho. OrdZm_Ü`o _wb^yV JaOm,
g§ajU, `m_wio CH«$m§V g_mOmV ~XbmMo gmË`V amhrbo. _mUgm_Ü`o AgUmè`m ghOàd¥Îmr, OmonmgVmZm
_mZdmbm `oUmè`m AS>MUr Ë`m AS>MUr Xya H$aÊ`mgmR>r _mZdmZo _`m©XrV gmYZo d _m{hVrÀ`m AmYmao
Ë`m AS>MUrda _mV H$aÊ`mMm Ho$bobm à`ËZ, Ë`mVyZ {Z_m©U Pmboë`m g§ñWm, ñdrH$mabobr ~§YZo, {Z_m©U
Pmbobr n[apñWVr d KQ>ZZo gw ma H$aÊ`mV Ambobo ~Xb `mVyZ amÁ`mMr {Z{_©Vr Pmbr Amho. _mZdmÀ`m
{dH$mgmMm {dMma Ho$bm AgVm àmW{_H$ {eH$mar AmdñWm. `m AdñWoVZy _mZd newnmbZ `m Q>ßß`m§da
`oVmo. `m Q>ßß`mda _mZdmÀ`m JaOo_Ü`o ~Xb Pmbm. ney g§nÎmr _mZbr OmD$ bmJbr. {VMo ajU g§dY©Z
H$aÊ`mgmR>r ì`dñWm {Z_m©U H$aUo JaOoMo Pmbo. eoVrMm emoY hm _mZdr {dH$mgmVrb A{V_hÎdmMm Q>ßnm,
ñdg§ajUm~amo~aM àXoemMo g§ajU d Ë`mMm {dñVma hr ~m~ Ë`m H$mimMr JaO R>abr. g§Kf© hmoD$
bmJbm. `m g§Kfm©V g_mOmMr eŠVr {ZUm©`H$ R>ê$ bmJbr. eŠVr JQ>mMo dm EImÚm ì`{ŠVMo {Z`§ÌU hr
amOoemhrMr gwê$dmV R>abr. amÁ`mÀ`m CX`mMm {dMma H$aVmZm amOoemhrMm B{Vhmg hm Aä`mgH$mbm
_mJ©Xe©H$ R>aVmo. amÁ`mÀ`m {Z{_©Vrg§~Y§ r _m§S>Ê`mV Ambobo {gÕm§V X¡{d{gÕm§V, gm_m{OH$ H$ama {gÕm§V
`m EH$m§Jr H$mën{ZH$ d Ë`m-Ë`m H$mimÀ`m gmo`rZwgma {Z_m©U Pmboë`m J¥hrVH$mda AmYmabobo dmQ>VmV.
29
nU Eo{Vhm{gH$ qH$dm CH«$m§VmdmXr {gÕm§V _mÌ amÁ`mÀ`m {Z{_©Vrg H$maUr^yV R>aboë`m {d{dY KQ>H$m§Zm
EH${ÌVnUo Ý`m` XoD$ eH$Vmo. CH«$m§VrdmXr {gÕm§V hm Am§Va{dÚmemór` Ñ{ï>H$moU _mZbm OmVmo.
_mZdd§eemó, g_mOemó, AW©emó, B{Vhmg, ^yJmob `m gdm©À`m {dMmanÕVr d {ZîH$f© `m_YyZ
amÁ`m§À`m CH«$m§VrMo Q>ßno Q>mKo r amÁ`o Vo AmYw{ZH$ amï´>amÁ`o n`ªVMm B{Vhmg hm emór` dmñVddmXr d
ì`mnH$ AWm©Zo {gÕm§VmMr _m§S>Ur H$aVm `oV.o
Eo{Vhm{gH$ ÑîQ>çm amÁ`mMm {dH$mg Pmbm d amÁ`mbm AmOMr àJV pñWVr àmá Pmbr.
aŠVg§~Y§ mVyZ Q>mi
o r amÁ`o, bmoH$m§À`m aj_mMm d newnmbZmMm {dñVma `mVyZ g§Kf© d g§Kf© Q>miÊ`mgmR>r
ì`ŠVrH$Sy>Z {Z_m©U Pmboë`m Amkm§Mo nmbZ. amÁ`mÀ`m A{YH$ma H$V©ì`mÀ`m dmagm_Ü`o Q>ßß`mZo hmoV
Agbobm ~Xb `mMm {dMma Ho$bm AgVm amÁ` ho na_oídamZo {Z_m©U Ho$bo qH$dm gm_m{OH$ H$amamVyZ
{Z_m©U Pmbo Ago AgÊ`mnojm Vo n[apñWVrZwgma {dH${gV Pmbobo AgUo A{YH$ eŠ` dmQ>V.o amÁ`mbm
AZoH$ KQ>H$m§À`m à`ËZm§VZy AmYw{ZH$ {dH$grV ñdê$n àmßV Pmbo Amho.
1)
aŠVg§~Y
§ :
aŠVg§~Y§ hm KQ>H$ amÁ`mÀ`m {dH$mgmVrb _hÎdmMm KQ>H$ _mZbm OmVmo. aŠVg§~Y§ pñWa
amÁ`mÀ`m {Z{_©Vrg H$maUr^yV R>aUmam Q>ßnm hmo`. aŠVg§~Y§ hm bmoH$m§Zm EH$Ì~m§YZy R>do Umam _hÎdmMm
YmJm hmoVm. EH$M d§e qH$dm AmnUm_Ü`o aŠVm§Mr ZmVr `m ^mdZm _mUgm§Zm EH$Ì AmUÊ`mg ghmæ`^yV
R>aë`m. _mZdmZo àW_ Hw$Qw>~§ g§ñVm {Z_m©U Ho$br. Hw$Qw>~§ mÀ`m {dñVmamVyZ Hw$b {Z_m©U Pmbr. Hw$bmVyZ
Q>mù
o `m {Z_m©U Pmë`m. Q>mù
o `mÀ`m g_yhOrdZmVyZ Q>ßß`m Q>ßß`mZo gm_m{OH$ g§ñWm§Mm CX` Pmbm. aŠVg§~Y§ mVyZ
Hw$Qw>~§ mVrb gXñ`m§Mr EH$Ì `oÊ`mMr à{H«$`m hrM à{H«$`m Hw$b qH$dm Q>mi
o rÀ`m {Z{_©Vrg H$maUr^yV R>abr.
_mZdmÀ`m àmW{_H$ gm_m{OH$ g§KQ>ZmVyZ amÁ`mMm {dH$mg Pmbm.
2)
Y_© :
amÁ`mÀ`m CX`mV Hw$b (Clan) Q>mi
o r (Tribe) `m§~amo~a Y_m©Mho r `moJXmZ _moR>o Amho. A{YH$ma,
{ZîR>m Am{U AmkmnmbZ `m~m~VrV Y_© H$ënZoMm à^md bmoH$m§da Am{U bmoH$g_whmda A{YH$ nS>Vmo.
{ZgJm©V KS>Umè`m KQ>Zm, dmXi, nmD$g, drO, gw`,© M§Ð, Vmao `mgma»`m KQ>Zm _mZdmbm JwT> d
AZmH$bZr` dmQ>V hmoË`m. Amnë`m^modVr KS>Umè`m gd©M KQ>Zm `m EImÚm gm_Ï`©dmZ Aem A_mZdr
eŠVrÀ`m à^mdm_wio KS>VmV Ago Ë`mbm gVV dmQ>V am{hbo. Ë`mVyZ {ZgJm©À`m nwOM
o m àWm gwê$ Pmë`m.
OÝ_, _¥Ë`y, ñdßZ `m {H«$`mhr JwT>mË_H$Vm A{YH$ dmT>dVmV. `mda EImÚm AÑí` eŠVrMm à^md Amho
Ago dmQ>U,o AmËå`mÀ`m ApñVËdmMr H$ënZm, BË`mXr g§H$ënZo_i
w o nydÁ© `mMr nwOm `m àWoMr gwê$dmV
Pmbr. nwOm d BVa Ym{_©H$ ~m~r Hw$Qw>~§ mÀ`m d Q>mi
o rÀ`m gXñ`m§V EH$mË_VoMr ^mdZm ÑT> H$aÊ`mV `m
H$_©H$m§S>mMm Cn`moJ Pmbm. g_mÁ`mV E¡Š` ^mdZm d AmkmnmbZmMr d¥Îmr {Z_m©U H$aÊ`mV Y_m©~amo~a
OmXyQ>mU
o m `m KQ>H$mMmhr hmV^ma bmJV am{hbm. OmXyQ>mZo m d Y_© `m§À`mV EoH$_oH$mV ga{_gi Pmbr. X¡dr
30
eŠVrMr nwOmAMm© H$aÊ`mÀ`m gd`rVyZ Y_© {Z_m©U Pmbm. na§Vy Ë`mMdoir `m X¡dreŠVrbm de H$ê$Z
KoÊ`mÀ`m {dMmahr _mZdmZo Ho$bm AgUma. `m {dMmamVyZM OmXyQ>mU
o m `m H¥$VrMm CJ_ Pmbm Agob. `m
{dYr H$aUmè`m ì`{ŠVbm g_mOmV _mZmMo ñWmZ àmá Pmbo. nwT>o _m§{ÌH$m§Mr OmJm Y_©Jêw $Zr KoVbr d
g_mÁ`mMo ZoVË¥ d H$ê$ bmJbo.
WmoS>Š`mV, amÁ`mÀ`m CH«$m§Vr_Yrb Y_© d OmXyQ>mU
o m `m§Mr ^y{_H$m A{Ve` _hÎdnyU© hmoVr.
g_mOmZo {eñV~Õ nÕVrZo ahmUo d bmoH$m§_Ü`o AmkmnmbZmMr gd` bmdÊ`mMo H$m`© Y_m©Zo Ho$bo.
3)
_mb_Îmm d g§ajU
àmW{_H$ AdñWoVrb _mZdmbm EH$Ì AmUÊ`mg aŠVg§~Y§ d Y_© ho KQ>H$ Cn`moJr nS>bo na§Vy
_mZdmbm gwgK§ {Q>V g_mO {Z_m©U hmoÊ`mg AOyZ H$mhr KQ>H$ H$maUr^yV R>aVmV `mn¡H$s _mb_Îmm d
g§ajU hm EH$ _hÎdmMm KQ>H$ hmoVm. _mZdmÀ`m Eo{Vhm{gH$ KQ>H$mMm Aä`mg H$aVmZm àmW{_H$
AdñWoVrb _mZdr OrdZmMo Am{W©H$ÑîQ>çm VrZ Q>ßno AmT>iZy `oVmV.
1)
{eH$mar AmdñWm :
`m AmdñWoV _Zwî` \$ŠV {eH$ma H$ê$Z d {ZgJm©dñWo_Ü`o CnbãY Agbobo AÞmMo g§H$bZ
H$ê$Z Cn{O{dH$m H$aV AgV. Ë`mMo OrdZ ^Q>H$§ Vr H$aUmao hmoV.o `m AdñWo_Ü`o g§nÎmrMr gmR>dUyH$
H$aUo hr g§ŠbnZm _m{hV ZìhVr.
2)
newnmbZ AmdñWm :
{eH$mar AmdñWo_Ü`o _mUgmZo doJdoJù`m neyM {Z[ajU Ho$bo. {ZajUm_YyZ H$mhr ney AmnUmg
Iyn Cn`wŠV AmhoV `mMr OmUrd Ë`mg Pmbr. H$mhr neyMm AdKS> H$m_mgmR>r Cn`moJ H$ê$Z KoUo eŠ`
Amho `mMr OmUrdhr Ë`mg Pmbr d `mVyZM neynmbZ `m g§H$ënZoMm CX` Pmbm. neynmbZ AdñWoV
"ney' hm g§nÎmrMm ^mJ Pmbm d g_mOm_Ü`o g§nÎmr d _mb_ÎmoMr {Z{_©Vr Pmë`mZ§Va `m g§nÎmr d
_mb_Îmodê$Z g§Kf© gwê$ Pmbm. `m g§Kfm©bm {Z`§{ÌV H$aÊ`mMr JaO ^mgy bmJbr `mdê$Z ì`{ŠVH$Sy>Z
qH$dm ì`{ŠVg_yhmH$Sy>Z g_mÁ`mMo {Z`§ÌU ømMm CX` Pmbm.
3)
eoVr ì`dñWm :
^Q>H$§ Vr H$aUmè`m _mZdmbm eoVrMm emoY bmJbm. hm emoY _mZdr {dH$mgmVrb AË`§V _hÎdmMm
Q>ßnm _mZbm OmVmo. eoVrÀ`m emoYm_wio ^Q>H$§ Vr H$aUmam _mZd hm {d{eîQ> ^yàXoem_Ü`o pñWa Pmbm. Ë`mMo
^Q>H$§ VrMo OrdZ g_mßV Pmbo. amÁ`mÀ`m CX`mÀ`m Ñ{îQ>Zo _mZdm_Ü`o Pmbobm hm ~Xb \$maM _hÎdmMm
R>abm. amÁ`{Z{_©VrgmR>r _mZdmZo {d{eîR> ^y-àXoemda dmñVì` H$aUo hm A{Ve` _hÎdmMm ^mJ hmoVm. Vmo
eoVrÀ`m emoYm_wio {ZUm©`H$ R>abm. eoVr ì`dñWoVZy dJm©Mr {Z{_©Vr Pmbr. `m dJ©g~§ Y§ m§Zm {Z`§{ÌV
31
H$aÊ`mgmR>r {Z`_m§Mr d {Z`_m§À`m Am_§b~OmdUr H$aUmè`m ì`dñWoMr JaO {Z_m©U Pmbr, `mVyZM
g_mOì`dñWo_Ü`o H$m`Xm d emgZì`dñWm {Z_m©U Pmbr.
4)
g§ajU :
_mb_ÎmoÀ`m g§ajUmà_mUoM àXoe g§ajU hm KQ>H$ XoIrb amÁ`mÀ`m CH«$m§Vrg H$maUr^yV R>abm
Ago åhUVm `oBb
© . _mZdmZo gm_m{OH$ OrdZ Amnë`m JaOoVZy {Z_m©U Ho$bo. àmW{_H$ AdñWoV _mZd
Q>mù
o `m H$ê$Z amhÿ bmJbm. àË`oH$ Q>mi
o r _mÌ Amnë`m ApñVËdmgmR>r BVa Q>mù
o `mer g§Kf©, `wÕ H$ê$
bmJë`m. Q>mi
o rMm g§ajU hm EH$ _hÎdmMm ^mJ gm_m{OH$ OrdZmMm Pmbm. `m g§ajUm_YyZ Q>mi
o rÀ`m
ZoVË¥ dmMr ~m~ {dH${gV Pmbr. Q>mi
o r_Yrb JwUm§Zo d eŠVrZo ~bdmZ AgUmè`m ì`ŠVrH$S>o Q>mi
o rMo à_wI
nX AmnmoAmnM MmbV Ambo. Q>mù
o `m `m à_wImÀ`m {Z`§ÌUmV amhÿ bmJë`m, `mVyZ H$m`Xm {Z_m©U Pmbm
d `m H$m`Úmà_mUo Q>mi
o rbm {Z`§{ÌV H$aÊ`mMr ì`dñWm {Z_m©U H$aÊ`mV Ambr `mVyZM nwT>o hiy-hiy
amÁ`mMm CX` Pmbm Agob.
5)
eŠVr :
amÁ`mÀ`m CËnÎmr_Ü`o eŠVr (Force) øm KQ>H$mbmhr _hÎdmMo ñWmZ Amho. amÁ`mÀ`m
OS>UKS>Ur_Ü`o eŠVrMo ñWmZ \$ma _moR>o Amho. `wÕ qOH$Uo, namH«$_ JmOdUmè`m ì`{ŠVÀ`m hmVr
AmnmoAmnM gÎmm `oV Ago. aŠVg§~Y§ d Y_© `m KQ>H$m§Mm à^md H$_r hmoV AgVmZm dmT>Umè`m d
doJdoJù`m àXoemV ngaboë`m bmoH$m§Zm eŠVr hm KQ>H$M EH$Ì H$ê$ eH$V hmoVm. {ZgJm©Vrb "_Ëñ`
Ý`m`' qH$dm "~§ir Vmo H$mZ {nir' øm O§Jbr Ý`m`mMm à^md nSy> bmJbm. àmXo{eH$ _`m©Xm eŠVr `m
KQ>H$mbm qH$dm ~bdmZ ì`ŠVrbm ZìhVr. amÁ`gÎmoMo àmMrZH$mimnmgyZ _mb_ÎmoMo g§ajU ho à_wI
H$V©ì` _mZÊ`mV Ambob Amho. A§VJ©V gwì`dñWm amIUo d ~møg§ajU ho H$m`© eŠVr `m KQ>H$m_wio eŠ`
Pmbo.
6)
amOH$s` OmJ¥Vr :
amÁ`mÀ`m CH«$m§Vrg H$maUr^yV R>aUmam AmUIr EH$ _hÎdmMm KQ>H$ åhUOo amOH$s` OmJ¥Vr hmo`.
amOH$s` g§KQ>Zm_m\©$V Amnë`m {hVmMr C{ÔîQ>ço gmÜ` H$ê$Z KoÊ`m~m~VMr BÀN>m, OmUrd åhUOoM
amOH$s` OmJ¥Vr hmo`. {d{eîQ> ^yàXoem_Ü`o pñWa Pmë`mda `m pñWa g_mOmV em§VVm d gwì`dñWm
àñWm{nV H$aÊ`mgmR>r amOH$s` g§KQ>ZM
o r {Z{_©Vr H$aÊ`mMo _mUgmZo R>a{dbo. gwgK§ {Q>V amOH$s` OrdZm_wio
AmnUmg gwa{jVVm d ñW¡`© bm^ob ho _mUgmÀ`m bjmV Ambo, Aem àH$mao amOH$s` OmJ¥Vr_wio amÁ`
g§ñWoMm CX` Pmbm Ago åhUVm `oBb
© .
32
2.4 eŠVr {gÕm§V
amÁ`mÀ`m CH«$m§Vr_Ü`o _mb_Îmm g§ajUmMr JaO {Z_m©U Pmbr. Q>mi
o r OrdZ _Ü`o àË`oH$ Q>mi
o r
Amnë`m ApñVËdmgmR>r d _mb_ÎmoÀ`m g§ajUmgmR>r Xwgè`m Q>mi
o rer `wÕ H$ê$ bmJbr, g§Kf© H$ê$
bmJbr. Q>mi
o rVrb gXñ`m§À`m g§ajUmMm àíZ hm _hÎdmMm àíZ ~Zbm hmoVm. eoVrÀ`m emoYm_wio AÞmMr
JaO ^mJy bmJbr nU eoVO_rZmÀ`m _mbH$sZwgma g_mOmV dJm©Mr {Z{_©Vr Pmbr. dJ© {Z{_©Vr_YyZ g§Kf©
hm AmnmoAmnM `oD$ bmJbm. `m g§Kfm©_Ü`o Q>mi
o rVrb loð> d gm_Ï`©embr ì`ŠVrH$S>o Q>mi
o rMo ZoVË¥ d
{Z_m©U Pmbr. Q>mi
o rVrb bmoH$ `m gm_Ï`©embr ì`ŠVrÀ`m, ZoË`mÀ`m, Q>mi
o rà_wImÀ`m AmkoV amhÿ
bmJë`m. Aem arVrZo "eŠVr' `m _hÎdmÀ`m KQ>H$mVyZ amÁ`mMr {Z{_©Vr Pmbr Agmdr. Ago eŠVr
{gÕm§V _mZVmo.
`wÕmZoM amÁ`mMr {Z{_©Vr Pmbr Agmdr Ago ~è`mMXm B{Vhmgm_Ü`o gm§{JVbo OmVo. àmW{_H$
AdñWoVrb g_mOmV gm_Ï`m©dmZ Am{U ~bdmZ _mZdmZo eŠVrÀ`m Omoamda Xw~b
© _mZdm§Zm Amnë`m
A§H$sV H$ê$Z KoVbo d Vmo gdmªMm ZoVm ~Zbm. AemVyZM Q>mi
o rà_wI d Q>mi
o r Zm`H$ `m§Mm OÝ_ Pmbm.
Q>mi
o r-Q>mi
o r_Ü`o g§Kf© hmoD$Z ~bdmZ, eŠVrembr Q>mi
o rZo {d{eîQ> ^y-àXoemda amÁ`mMr {Z{_©Vr Ho$br.
AWm©V "eŠVr' hmM amÁ` {Z{_©VrMm _hÎdmMm CJ_mMm ^mJ _mZbm OmVmo.
`m {gÕm§VmÀ`m n[ajUmMm ~m~V {dMma Ho$bm AgVm `m {gÕm§Vmbm Eo{Vhm{gH$ H$moUVmhr R>mgo
nwamdm gmnS>V Zgë`mMo nhmd`mg {_iVo. `m {gÕm§VmMm H$mbI§S>hr {ZpíMV Zmhr d øm {gÕm§VmMr
_m§S>Urhr {ZpíMV ñdê$nmMr Zmhr. Ë`m_wio `m {gÕm§Vmbm amÁ`mÀ`m {Z{_©VrÀ`m BVa {gÕm§Vmà_mUo _hÎd
àmßV Pmbo Zmhr. nU `m {gÕm§VmÀ`m _wiÀ`m g§H$ënZoH$S>o Xwbj
© H$ê$Z MmbUma Zmhr.
2.5 _mV¥: {nV¥ - gÎmmH$ {gÕm§V
Hw$Qw>~§ mVrb Am¡nMm[aH$ gÎmm H$moUmÀ`m hmVr `mdê$Z Hw$Qw>~§ mVrb Am¡nMm[aH$ gÎmoMm h¸$ órH$S>o
H|${ÐV Pmbo H$s nwê$fmH$S>.o d§ena§nam órH$Sy>Z gm§^mibr OmVo H$s nwê$fm§H$Sy>Z, _mb_ÎmoMm CÎmam{YH$mar
AmB©H$Sy>Z _wbrbm {_iVmo H$s {nË`mH$Sy>Z _wbmbm. {ddmhmZ§Va {ddmhrV ì`ŠVrMo {ZdmgñWmZ H$moR>o
`mdê$Z Hw$Qw>~§ mMo XmoZ àH$ma nS>VmV 1) {nV¥gÎmmH$, 2) _mV¥gÎmmH$ Hw$Qw>~§ .
`m Hw$Qw>~§ ì`dñWoda {nË`mMo dM©ñd {Z_m©U hmoV,o Ë`mÀ`m hmVr gÎmm EH$dQ>Vo d {nVm hmM
Hw$Qw>~§ mMm à_wI _mZbm OmVmo. AZoH$ Hw$Qw>~§ mÀ`m {_iyZ {Z_m©U Pmboë`m EH${ÌV Q>mù
o `m d `m Q>mù
o `mVyZ
{Z_m©U Pmbobm {d{eîQ> àXoemdarb _moR>r Q>mi
o r `mVyZM amÁ`{Z{_©Vr Pmbr Agob Ago {dMma H$mhr
{dMmad§VmZr ñnï> Ho$bo.
33
{nV¥gÎmmH$ nÕVrÀ`m AJXr CbQ> n[apñWVr _mV¥gÎmmH$ Hw$Qw>w~§ nÕVrV nhmd`mg {_iVo. _mVoMo
Hw$Qw>~§ mda, gXñ`m§da dM©ñd {Z`§ÌU AgVo Ë`mg _mV¥gÎmmH$ Hw$Qw>~§ nÕVr hmo`. `mVyZM amÁ`mMr {Z{_©Vr
Pmbr Agob Ago _m§S>bo Job.o _mV¥gÎmmH$ d {nV¥gÎmmH$ nÕVrZwgma, {Z`§ÌU, {Z`_m§Mr {Z{_©Vr, ZoVË¥ dmMm
{dH$mg, H$m`Úm§Mr {Z{_©Vr BË`mXr ~m~rMr Q>ßß`mZo {Z{_©Vr Pmbr. åhUOoM amÁ`mÀ`m {Z{_©Vrg `m XmoZ
Hw$Qw>~§ mÀ`m nÕVr H$maUr^yV R>aë`mMo {XgyZ `oV.o
`mhr {gÕm§VmÀ`m ~m~VrV Eo{Vhm{gH$ H$moUVmhr nwamdm AmT>iV Zmhr nU `m {dMmam§H$S>o nyUn© Uo
Xwbj
© H$ê$Z MmbV Zmhr. amÁ`mÀ`m {Z{_©VrMm hm EH$ _hÎdmMm ^mJ ~Zy eH$Vmo.
ñd`§ AÜ``Z àíZ - 3
Imbrb àíZ MyH$ H$s ~amo~a gm§Jm.
1)
B©ídar àoaUoVZy amÁ`mMr {Z{_©Vr Pmbr ho X¡dr {gÕm§V _mZVmo.
2)
Wm°_g hm°ãOÀ`m _Vo {ZgJm©dñWm AmH«$_H$, qhgmË_H$ hmoVr.
3)
{ZgJm©AmdñWoVrb _mZd em§VVm{à` ghH$m`© d¥ÎmrMm ZìhVm Ago Om°Z bm°H$ åhUVmo.
4)
"gm_y{hH$ B©hm' amOH$s` g_mOmV gdm}ƒ d gd©lðo > AgVo Ago ê$gmo åhUVmo.
5)
{nV¥gÎmmH$ {gÕm§Vm_Ü`o {nVm hm Hw$Qw>~§ à_wI AgVmo.
gmam§e :
amÁ` `m g§ñWoMr {Z{_©Vr CH«$m§VrÛmao Pmbr AgyZ `m CH«$m§Vrg AZoH$ KQ>H$ H$maUr^yV R>abobo
AmhoV ho {XgyZ `oV.o nU EH$ _hÎdmMr ~m~ bjmV `oVo Vr åhUOo H$moUË`mhr EH$m KQ>H$m§Zo ñdV§Í`nUo
H$m`© Ho$bobo Zmhr. {d{dY KQ>H$m§Zr EH$Ì `oD$Z, H$m`©aV amhÿZ amÁ`mbm Amdí`H$ AgUmar EH$mË_Vm d
g§KQ>rVnUm {Z_m©U Ho$bm. amÁ`mÀ`m CËnÎmrMr à{H«$`m A{Ve` JwV§ mJwV§ rMr d hiydma, g§WJVrZo MmbUmar
hmoVr. amÁ`mMr {Z{_©Vr Eo{Vhm{gH$ {dH$mg à{H«$`oÛmao, CH«$m§VrÛmao Pmbr Ago åhUVm `oBb
© .
amÁ`mÀ`m {dH$mgmVrb à_wI Q>ßno (Development of State)
amÁ` gmd©{ÌH$, gd©_mÝ` ñdê$nmMr g§ñWm Amho. àmMrZ H$mimV, gd© àH$maÀ`m g_mOmV
amÁ`mMo ApñVËd hmoV. _mÌ `m gd© àH$maÀ`m g_mOmV amÁ`mMo ApñVËd gmaIoM hmoVo Ago _mÌ AmnUmg
åhUVm `oUma Zmhr. CH«$m§Vr à{H«$`oÀ`m n[aUm_mVyZ hmoD$Z amÁ`mÀ`m ñdê$nm_Ü`o dma§dma ~Xb Pmbo
34
AmhoV. amÁ` g§ñWm hr doJdoJù`m AdñWo_YyZ {dH${gV hmoV Ambobr g§ñWm hmo`. amÁ`mMm {dH$mg gd©M
àH$maÀ`m g_mOmV gma»`mnÕVrZo Pmbm Zmhr na§Vy gmYmaUnUo amÁ`mÀ`m CH«$m§VrAdñWoVrb, {dH$mgmMo
Q>ßno Imbrb à_mUo ñnï> H$aVm `oVrb.
A)
JUamÁ` :
_mZdr OrdZmÀ`m àmW{_H$ AdñWoV "Q>mi
o r amÁ`' hm amÁ`mÀ`m {dH$mgmVrb n{hbm Q>ßnm hmo`.
`m AdñWobm JUamÁ` Agohr g§~moYbo OmVo. AmYw{ZH$ amOH$s` g§H$ënZonj
o m JUamÁ` hr àmMrZ
g§H$ënZm doJir hmoVr. JUamÁ` ì`dñWo_Ü`o ê$T>r na§nam g§H$o V `m§Zm A{YH$ _hÎd hmoV.o JUamÁ`mMo
H$m`©jÌo A{Ve` _`m©{XV Ago hmoV,o àXoe _`m©{XV hmoVm. amOH$s` g§H$ënZoMr d¡{eîQ>ç `m àmMrZ
AdñWoVrb Q>mi
o r amÁ`mV qH$dm JUamÁ`mV AmnUmg nhmd`mg {_iVmV. Q>mi
o rVrb gd© gXñ`mda Q>mi
o r
à_wImMo nyU© {Z`§ÌU Ago. `m {Z`§ÌU ì`dñWoVZy M nwT>o hiy-hiy amÁ`mMm {dH$mg Pmbm. aŠVg§~Y§ ,
g_mZnydH© $ Ë`mVyZ EH$Ì `oÊ`mMr ^mdZm, g_mOmVrb dJm©Mm CX`, Q>mi
o rà_wImbm ^oQ>r XoÊ`mMr àWm
`m_YyZ ZdrZ amÁ`ì`dñWm {Z_m©U Pmbr. ^maVmÀ`m B©emÝ` ^mJmV Aem Q>mù
o `m§Mr ì`dñWm AmT>iZy
`oV.o
~)
nm¡dm©Ë` gm_«mÁ` :
JUamÁ`mZ§Va amÁ`mMm {dH$mgmVrb _hÎdmMm nwT>bm Q>ßnm åhUOo nm¡dm©Ë` gm_«mÁ` hmo`. àmW{_H$
AdñWoVrb _mZd ^Q>H$§ Vr H$ê$Z OrdZ OJV hmoVm. {eH$ma H$aUo AÞ {_idUo hmM à_wI Ë`mÀ`m
OrdZmMm CÔoe hmoVm. Ë`mbm Amnë`m AÞmÀ`m emoYmV gVV ^«_V§ r H$amdr bmJV, EH$m {R>H$mUmhÿZ
Xwgè`m {R>H$mUr AÞmÀ`m emoYmV OmV. eoVrÀ`m emoYmZo Ë`mbm pñWa Ho$bo. pñWa OrdZmMm {dH$mg,
gwnrH$ O_rZrda ZÚmÀ`m H$mR>r \w$bV Jobr. ZmBb (B{Oá), V¡Jr« g `wà{o Q>g (~°{~bmo{Z`m), qgYy
(_mohmoOXo S>m)o , `m§Jb
o o (MrZ) Aem ZÚm§Mm H$mR>r gwnrH$ àXoemV, àmMrZ _mZdmMm {dH$mg Pmbm. àmMrZ
_mZdr g§ñH¥$VrÀ`m `m H$mimV nydH} $S>rb Xoem§V _moR>_moR>r gm_«mÁ` {dñVmarV Pmbr. `mZm§M nm¡dm©Ë`
gm_«mÁ` Ago g§~moYbo Job.o namH«$_r amOo BVa amÁ`m§Zm qOHy$Z KoV d Amnë`m A{YH$mamImbr,
A{YnË`mImbr qOH$boë`m amÁ`m§Zm KoV AgV d namH«$_r amOo Amnbo à^mdjoÌ dmT>drV AgV. nU `m
gm_«mÁ`mMo àemgZ {dH$grV hmoÊ`mg AmS>Wim {Z_m©U hmoV. àXoemMo g§ajU, OZVoH$Sy>Z hmoUmao AmkmnmbZ,
g§ñH¥${VH$ {dH$mg, g§nÎmr g§dY©Z, gw{dYm§Mr {Z{_©Vr hr `m _w»`Ëdo nydH} $S>rb gm_«mÁ`m§Mo d g_«mQ>mM
§ r
_w»` d¡{eîQ>ç hmoV.
H$)
J«rH$ ZJaamÁ`o :
àmMrZ H$mimV J«rg_Yrb ZJaamÁ`ohr d¡{eîQ>çnyU© hmoVr. `m J«rH$ ZJaamÁ`mMr {Z{_©Vr _w»`Ëdo
J«rgÀ`m ^m¡Jmo{bH$ n[apñWVrMm n[anmH$ Agbm Var amOH$s` ì`dñWoÀ`m Ñ{ï>Zo ZdZdrZ g§H$ënZm,
ZdZdrZ à`moJ ZJaamÁ`mÀ`m ì`dhmamVyZ {Z_m©U Pmbobo AmhoV. ZmJ[aH$Ëd, amOH$s` h¸$ d H$V©ì`o,
35
ñdmV§Í`, g_mOOrdZ gwIr H$aÊ`m~m~VMr amÁ`mMr YmoaUo. emgZì`dñWoMo ZdrZ à`moJ CXm. AWoÝg,
ñnmQ>m© BË`mXr. ßboQ>mo Am°[añQ>mQ° >bMr amÁ`aMZm, àË`j bmoH$emhr BË`mXr ZdZdrZ g§H$ënZm§À`m_wio `m
H$mimV J«rH$g§ñH¥$Vr CËH$mfm©À`m H$igmg nmohMbr hmoVr.
S>)
amo_Z gm_«mÁ` :
amOH$s` àJVrÀ`m Q>ßß`m_Ü`o `wamonmÀ`m _moR>çm ^y^mJmda amÁ` H$aUmao amo_Z gm_«mÁ` (B.g.ny.
510-27) hm amÁ`mÀ`m {dH$mgmMm _hÎdmMm Q>ßnm _mZbm OmVmo. hm H$mi amo_Z [anpãbH$Mm H$mi
Amho. àË`j ì`dhmamV bmoH$m§Zm A{YH$ma ZìhVo, ho gd© A{YH$ma C_amdemhrM dmnaV hmoVr. gwì`pñWV
àemgZ, A{YH$ma nXo d Ë`m§À`m A{YH$mamMr {ZpíMVr, {gZoQ>gmaIr g§ñWm, gÎmm {Z`§ÌU d gÎmm g§Vb
w Z
`m VÎdm§Mm dmna H$ê$Z gÎmm g_Vmob amIÊ`mMm à`ËZ `m amo_Z gm_«mÁ`mV Pmbobm {XgyZ `oVmo.
XiUdiUm§À`m gmYZm§Mr {Z{_©Vr, H|$Ð d {d^mJr` joÌ {Z{_©Vr, àmXo{eH$ em§VVm {Z_m©U H$aUmam
H$m`Xm, `m ~m~r AmYw{ZH$ amOH$s` {dMmamV nm`m^yV ~m~r g_Oë`m OmVmV. {ggoamo, {gZoH$mo `m§Mr Zmdo
amOH$s` {dMmamd§V åhUyZ KoVbr OmVmV.
B)
_Ü``wJrZ ga§Om_r amÁ`o :
Bgdr gZmÀ`m Mm¡Ï`m eVH$mXaå`mZ amo_Z gm_«mÁ`mMo {dKQ>Z hmoD$Z `wamonmV AZoH$ bhmZbhmZ amÁ`o, ga§Om_r amÁ`o ApñVËdmV Ambr. `wamonÀ`m B{VhmgmVrb "_Ü``wJrZ H$mbI§S>' hm ga§Om_r
H$mbI§S> åhUyZ JUbm OmVmo. `m H$mimV ga§Om_emhr {Z_m©U Pmbr. amÁ`mer EH${Zð> amhÊ`mÀ`m
_mo~Xë`mV gaXma O{_ZrMo à_wI ~Zbo. ga§Om_Xma AmnAmnë`m joÌmV à^mdr ~Zbr. àË`j O_rZ
H$aUmè`m§Mr pñWVr (^yXmg) Jwbm_m§nj
o m doJir ZìhVr. ga§Om_Xma qH$dm C_amd d ^yXmg `m§À`mVrb
nañnag§~Y§ rMr ì`dñWm hmoVr. amOH$s` ÑîQ>çm hr ì`dñWm åhUOoM J¡aì`dñWm AgVo. `m ì`dñWoZo
ñWm{ZH$ OZVoÀ`m ajUmMr _hÎdmMr O~m~Xmar nma nmS>br.
_Ü``wJmV Am{W©H$ AS>MUrVyZ _mJ© H$mT>Ê`mgmR>r amOo bmoH$m§Zm EH$Ì ~mobdrV, AmOÀ`m
bmoH$g^oÀ`m na§naoMr gwê$dmV `m {R>H$mUr PmboMr AmT>iVo. Xwï> bmoH$m§Zm {ejm XoÊ`mMo H$m`©, Ym{_©H$
H$m`© amÁ`mMo _mZbo Job.o `m H$mimV {d{dY XOm© Agbobr ehao ìho{Zg, ßbm°aÝo g, {ngm B. {Z_m©U
PmbrV.
B©)
AmYw{ZH$ amÁ`o :
ga§Om_emhrVrb AZmdñWm A{Z`§{ÌV amÁ`gÎmoZo Xwa Ho$br. `m H$mbI§S>mV A{Z`§{ÌV amOoemhrÀ`m
{dê$Õ CR>md Pmbo. {dÚoÀ`m nwZê$‚mrdZmMr Midi, emór` emoY, B§½b§S>_Yrb aŠVhrZ H«$m§Vr (1688),
\«$| M H«$m§Vr (1789) A_o[aHo$Mr ñdmV§Ì Midi (1775-83) `m gd© H«$m§Ë`m§Mm n[aUm_ åhUOoM
amï´>dmX Am{U bmoH$emhr `m Zì`m VËdmMm CX` Pmbm. g_mOaMZm, CËnmXZ nÕVr, Zì`m ^m§S>dbemhrMm
36
CX`, H$m_Jmam§Mr dmB©Q> pñWVr `mVyZ Zdo Am{W©H$ {gÕm§V _m§S>bo Job.o amï´>dmXmÀ`m CX`mVyZ "amï´>amÁ`' hr
g§H$ënZm nwT>o Ambr. AmYw{ZH$ amÁ`ì`dñWoMm nm`m amï´>amÁ` H$ënZoZo doñQ>\$m{b`mÀ`m VhmZwgma (1648)
KmVbm Ago _mZbo OmVo. amï´>dmXmÀ`m AmH«$_H$VoVZy XmoZ _hm`wÕ (1914-18) Am{U (1939-45)
{Z_m©U Pmbr. `m AmH«$_Vobm Amim KmbÊ`mgmR>r OmJ{VH$ g§KamÁ` (World Frederation), g§`Šw V
amï´>gK§ Q>Zm (`wZmo) ho Ë`m Ñï>rZo nwT>Mo nmD$b hmo`.
2.2 ~) amÁ` : amÁ`mMo _wb^yV KQ>H$
"amÁ`' `m g§H$ënZo_Ü`o Imbrb Cn_wÚmMm {dMma H$amdm bmJVmo.
1)
amÁ` - amÁ`mMr ì`m»`m.
2)
amÁ`mMo _wb^yV KQ>H$
2.2.1 amÁ`, amÁ`mMr ì`m»`m
_mZdmZo ñdV:Mm {dImg H$ê$Z KoÊ`mgmR>r AZoH$ g§ñWmMr ñWmnZm, {Z{_©Vr Ho$br. g_mOmÀ`m
{dH$mgm ~amo~aM g_mOmVrb {Za{Zamù`m g§ñWm§Mo g§~Y§ H$go AgmdoV, {Za{Zamù`m g§ñWo_Yrb Am§Vaam{H«$`m
H$em Agmì`mV ho {ZpíMV H$aÊ`mgmR>r Amdí`H$ AgUmè`m {Z`_m§Mr d Vo {Z`_m§À`m H$m`©dmhrMr
Amdí`H$Vm ^mgy bmJbr. {d{dY g§ñWm d ì`ŠVr, ì`ŠVr d ì`ŠVr, g§ñWm d g§ñWm Aem Am§Va{H«$`m
nma nS>V AgVmZm H$mhr doim g§Kf© {Z_m©U hmoD$ bmJbo. `m g§Kfm©~m~V {Z`§ÌU {Z_m©U H$aUmè`m
AmUIr _hÎdmÀ`m g§ñWoMr JaO ^mgy bmJbr, Or g§ñWm `m gd© ì`dhmamda nyUn© Uo {Z`§ÌU R>do y eHo$b
Ë`m JaOonmoQ>rM amÁ`g§ñWm {Z_m©U Pmbr. g_mOmMr amOH$s` g§KQ>Zm Ago amÁ`g§ñWoMo ñdê$n AgVo.
na§Vw amÁ`mÀ`m ñdê$nm~Ôb amÁ`emómVhr amÁ` åhUOo OZVoMm N>i H$aÊ`mMo CÎm_ gmYZ BWnmgyZ
amÁ` åhUOo bmoH$H$ë`mU Am{U OZVoMo {hV gmYUmMm CËH¥$ï> _mJ© BVŠ`m ì`mnH$ à_mUmV _V^oX
Agë`mMo {XgyZ `oV.o Ë`m_wio "amÁ`o' g§H$ënZoÀ`m ì`mIo~m~Vhr _V^oX Agë`mMo {XgyZ `oV.o {dMmad§Vm§À`m
{Za{Zamù`m Ñ{ï>H$moUm_wio amÁ` `m g§H$ënZoÀ`m ì`m»`m_Ü`o {d{dYVm Ambr Amho. JmZ©aÀ`m _Vo
""amÁ`emómMo {OVHo$ Aä`mgH$ {VVŠ`m amÁ`mÀ`m ì`m»`m Agy eH$VmV.'' AmXe©dmXr g§ñWm, dJu`
ì`dñWm, eŠVr ì`dñWm, H$ë`mUH$mar g§ñWm, d¡Ym{ZH$ ì`dñWm, gm_m{OH$ g§ñWogmaIr g§ñWm, gdm©{YH$mar
g§ñWm B. {d{dY Ñ{ï>H$moUmVyZ amÁ`emókm§Zr amÁ`mÀ`m ì`m»`m ñnï> Ho$ë`m AmhoV `m_wiM
o amÁ`mÀ`m
ì`m»`o_Ü`o {d{dYVm {Z_m©U Pmbr Amho. Ë`mn¡H$s H$mhr à_wI ì`m»`m Imbrbà_mUo
37
1)
A°[añQ>mQ° >b
""amÁ` hm Hw$Qw>~§ Am{U IoS>çmMm Agm g_yh Amho H$s, Á`mMm CÔoe _mZdmbm loð> Am{U
ñd`§nU
y © OrdZmMr àmár H$ê$Z XoUo hm Amho.''
Am°[añQ>mQ° >À`m `m ì`m»`oVZy AmYw{ZH$ amÁ`m§Mr H$ënZm ñnï> hmoV Zmhr. Am°[añQ>mQ° >b amÁ` hr
Z¡g{J©H$ g§ñWm _mZVmo na§Vy AmYw{ZH$ g§H$ënZoZgw ma amÁ` hr _mZd{Z{_©V g§ñWm Amho. gmd©^m¡_Ëd hm
amÁ`mMm A{Zdm`© KQ>H$ Amho nU Ë`mMm C„oI `m ì`m»`oV Zmhr, Ë`mM~amo~a amÁ`mbm _yV© ñdê$n àmßV
H$ê$Z XoUmè`m gaH$ma `m KQ>H$mMmgwÕm C„oI `m ì`m»`oV Zmhr. H$ë`mUH$mar amÁ`mMr g§H$ënZm,
ZH$mamË_H$ H$m`} BË`mXr ~m~r `m_Ü`o g_m{dîQ> Zgë`m_wio hr ì`m»`m _`m©{XV Amho. AmYw{ZH$
{dMmad§Vm§Zr H$mhr ì`m»`m ñnï> Ho$boë`m AmhoV Ë`m Imbrb à_mUo.
2)
ào{gS>Q§ > {dëgZ :
""amÁ` åhUOo {ZpíMV Aem ^yàXoemV H$m`ÚmÛmam gÎmm Mmb{dÊ`mgmR>r g§K{Q>V Pmbobm g_mO
hmo`.''
"A state is a people organized for low within a definite territory."
3)
àmo. JmZ©a :
""amÁ` åhUOo {d{eîQ> ^yàXoemV H$m`_ dñVr H$ê$Z H$_rA{YH$ g§»`oZo amhUmam, ~mø
{Z`§ÌUmnmgyZ g§nU
y © qH$dm OdiOdi _wŠV AgUmam Am{U Á`mÀ`m g§KQ>r>V Aem gaH$maÀ`m Amkm
~hwg»§ ` Ago a{hdmgr ghOJË`m nmiVmV Agm g_mO hmo`.''
4)
àm. JoQ>b
o :
""{ZpíMV ^y-¥ àXoemda H$m`_ dñVr H$ê$Z amhUmam, ~mø {Z`§ÌUmnmgyZ H$m`XoeraarË`m ñdV§Ì
AgUmam, Amnë`m A{YH$ma joÌmVrb gd© ì`ŠVr Am{U JQ> `m§À`mgmR>r H$m`Xo H$ê$Z Vo A_§bmV
AmUUmar gwgK§ {Q>V emgZ g§ñWm AgUmam bmoH$g_yh åhUOo amÁ` hmo`.''
5)
àm. bmñH$s :
""emgZg§ñWm Am{U àOm `m§À`mV {d^mJbm Jobb
o m VgoM Amnë`m {d{eîQ> ^m¡JmobrH$ joÌmV
BVa gd© g§ñWm§da {Z`§ÌU R>do Umam àmXo{eH$ g_mO åhUOo amÁ` hmo`.''
6)
Am°nZo ho_ :
""Ooìhm bmoH$ Amnë` ñdV:À`m gmd©^m¡_ emgZ gñWoÀ`m {Z`§ÌUmImbr EH$m XoemV ñWm`rH$
hmoVmV Voìhm amÁ` ApñVËdmV `oV.o ''
38
7)
àmo` _°H$Am`ìha :
""amÁ` åhUOo X§S>gÎmmYmar gaH$maZo à{gÕ Ho$boë`m H$m`Úmà_mUo, {d{eîQ> ^y{d^mJmV amhUmè`m
g_mOmV g_mO ì`dñWogmR>r Amdí`H$ AgUmar gmd©{ÌkH$ ~mø n[apñWVr H$m`_ R>do Umar g§KQ>Zm
hmo`.''
("A state is an association which acting through law as promulgated by a
Government endowed to this end with coercive power maintains within a community
territorially demarcated the universal external conditions of social order.")
8)
H$mb© _mŠg© :
""amÁ` eŠVrda AmYm[aV Aer `§ÌUm Amho H$s Á`mMr {Z{_©Vr EH$m dJm©Zo (^m§S>dbXma)
Xwgè`m dJm©Mo (H$m_Jma) emofU H$aÊ`mH$[aVm Ho$br Amho.''
`m ì`m»`oVo amÁ` ho eŠVrda AmYmarV AgyZ Vr dJu` g§KQ>Zm Amho. na§Vw CXma_VdmÚm§Zm ho _V
_mÝ` Zmhr. Ë`m§À`m _Vo ho amÁ`mMo {dH¥$V ñdê$n ñnîQ> H$aUmar Amho. nU H$mb© _mŠg©Mr ì`m»`m amÁ`mMo
ñdê$n ñnï> H$aÊ`mg `mo½` dmQ>V Zmhr. Vr _`m©{XV ñdê$nmMr Amho.
AmYw{ZH$ H$mimVrb AZoH$ {dMmad§VmZr Ho$boë`m ì`m»`m Aä`mgë`m AgVm, amÁ`mÀ`m _wb^yV
d¡{eîQ>çm~m~V ñnï>Vm hmoV.o H$mhr ì`m»`m§Zr amÁ`mÀ`m _wb^yV d¡{eîQ>çm§Mm, ì`m»`oVM C„oI Ho$ë`mMo
AmT>iVo. darb ì`m»`mÀ`m AmYmao amÁ` {Z_m©U hmoÊ`mgmR>r Imbrb d¡{eîQ>ço Amdí`H$ R>aVmV.
1)
amÁ` {Z{_©Vrbm {ZpíMV Agm ^y-àXoe Agbm nm{hOo.
2)
Ë`m ^y-àXoemda H$m`_ dñVr H$ê$Z amhUmam bmoH$g_yh nm{hOo.
3)
Ë`m bmoH$g_yhmMr gm_wXm{`H$ BÀN>m Á`mÛmao ì`ŠV hmoVo Am{U A§_bmV AmUbr OmVo Aer
gdm}ƒ gÎmm Agbr nm{hOo.
4)
Vmo g_wXm` ~mø{Z`§ÌUmnmgyZ _wº$ Agbm nm{hOo.
{dbmo~r `m§À`m _Vo
1) OZVm, 2) emgZ, 3) g§{dYmZ ho VrZ amÁ`mMo Amdí`H$ KQ>H$ AmhoV.
ãb§Q>íbr `m§Zr gmV KQ>H$m§Mm C„oI Ho$bm Amho.
1) bmoH$g§»`m, 2) ñWmZ, 3) g§KQ>Zm, 4) emgH$ d emgrV, 5) OrdZ, 6) gXmMmamMo
{gÕm§V, 7) ì`ŠVrJwUm§Zm àmYmÝ`.
39
JmZ©a `m§Zr Amnë`m ì`m»`oV ñnï> Ho$ë`mà_mUo amÁ`mMo MmaM Amdí`H$ KQ>H$ Imbrbà_mUo
AmhoV.
1)
bmoH$g§»`m (Population)
2)
^y-àoXe (Territory)
3)
gaH$ma qH$dm emgZg§ñWm (Government)
4)
gmd©^m¡_Ëd (Sovereignty)
`mn¡H$s EH$mXmhr KQ>H$ H$_r Agob Va amÁ`mMr {Z{_©Vr hmoD$ eH$V Zmhr.
1)
bmoH$g§»`m (Population)
H$moUË`mhr gm_m{OH$ g§ñWoÀ`m {Z{_©VrgmR>r bmoH$g§»`oMr Amdí`H$Vm AgVo. gm_m{OH$ d
_mZdr g_wM`mVyZM amÁ` hr g§H$ënZm {Z_m©U Pmbr. _mZd g_mOmVM amÁ`mMr {Z{_©Vr hmoV.o åhUyZM
bmoH$g§»`m hr amÁ`mÀ`m {Z{_©VrMr _wb^yV JaO Amho. bmoH$g§»`oÀ`m ApñVËdm{edm` "amÁ`' `m
g§H$ënZoMr H$ënZm H$aVm `oD$ eH$V Zmhr. `mMmM AW© H$s bmoH$g§»`m hm amÁ`mMm A{Ve` _hÎdmMm
KQ>H$ Amho. _mZdmÀ`m gm_m{OH$ OrdZmÀ`m JaOoVZy M amÁ`mMr {Z{_©Vr Pmbr. amÁ`mÀ`m ì`m»`oV
{d{eîQ>-^yàXoemda H$m`_ dñVr H$ê$Z amhUmam bmoH$g_wXm` Agm C„oI AmT>iVmo. `mdê$Z amÁ`mÀ`m
ApñVËdmgmR>r bmoH$g§»`m hm _wb^yV KQ>H$ _mZdm bmJob.
bmoH$g§»`m hr Amdí`H$ ~m~ Agbr Var Vr {H$Vr Agmdr bmJVo `m~m~V {ZpíMV {Z`_
ZmhrV. H$maU OJm_Ü`o EH$m ~mOybm MrZ, ^maV `mgmaIr A{V{demb bmoH$g§»`m Agbobr amÁ`o AmhoV
Va Xwgè`m ~mOyg _moZH° $mo, g°Z_[aZmo, `mgmaIr AJXr bmoH$g§»`oZo N>mQo >r-N>mQo >r amÁ`o hr AmhoV. amÁ`mMr
bmoH$g§»`m {H$Vr Agmdr `m~m~V {dMmad§Vm§_Ü`ohr _V^oX AmT>iZy `oVmV. nma§nm[aH$ amÁ`emókm§Zr
bmoH$g§»`o~m~V H$mhr gd©gmYmaU {gÕm§V _m§S>Ê`mMo à`ËZ Ho$bo. J«rH$ZJamÁ`m_Ü`o AWoÝg, ñnmQ>r
BË`mXr amÁ`o Agbr Var Vr ZJaamÁ`o Agë`m_wio Ë`m§Mr ì`már AmOÀ`m ZJanm{bHo$EdT>r hmoVr.
Ë`mÑï>rZo Ë`m§Zr bmoH$g§»`oÀ`m ~m~V Amnbr _Vo ñnîQ> Ho$br AmhoV. Am°[añQ>mQ° >b åhUVmo H$s ""bmoH$g§»`m
ñd`§nU
y © hmoÊ`mBVH$s _moR>r Am{U gwì`dpñWV amÁ`H$ma^ma hmoÊ`mBVH$s bhmZ Agmdr.''ßboQ>mÀo `m _Vo
5040 hr g§»`m amÁ`mgmR>r AmXe© _mZVm `oBb
© . \«$| M VËdk ê$gmo `mZo, Ë`m H$mimV _moR>çm amÁ`m§Mo
ApñVËd AgVm§Zm gwÕm 10,000 bmoH$g§»`m amÁ`mgmR>r AmXe© hmoD$ eHo$b Ago _V _m§S>b.o AmO
XiUdiUmMr gmYZo d dhmVwH$sÀ`m gmYZm_Ü`o dmT> Pmë`m_wi,o CËnmXZ, ì`mnma d g§ajU Amdí`H$
~m~r Pmë`m_wio _moR>r bmoH$g§»`m Am{U _moR>m ^y-àXoe Agbobr amÁ`o Amdí`H$ Am{U `mo½` Agë`mMo
_mÝ` H$aÊ`mV `oD$ bmJbo Amho.
40
bmoH$g§»`m `m amÁ`mÀ`m KQ>H$mMm Ho$di g§»`m {H$Vr `m AWm©ZM
o \$ŠV {dMma H$ê$Z MmbV
Zmhr Va Ë`m bmoH$m§À`m JwUd¡{eîQ>çmMm hr {dMma H$amdm bmJVmo. H$maU bmoH$m§À`m JwUd¡{eîQ>çmVyZM
amÁ`mMr ~iH$Q>r d XOm©, à{VîR>m BË`mXr ~m~tda Ë`mMm n[aUm_ hmoVmo. ZmJ[aH$ H$V©ì`Xj, {dMmar,
CÚmoJr ñdm{^_mZr AgVrb VaM amÁ` àJVr H$ê$ eH$Vo. bmoH$g§»`oMm amÁ`mÀ`m Am{W©H$ Am{U AÝ`
{dH$mgmda \$ma _moR>m à^md nS>Vmo. amÁ`mMr bmoH$g§»`m ^y-àXoemÀ`m _mZmZo \$maM H$_r Agob Va H$mhr
àíZ amÁ`mg_moa C^o ahmVmV. CËnmXZ, Z¡g{J©H$ gmYZ gm_wJr« Mm dmna BË`mXrda Ë`mMm n[aUm_ hmoD$Z
amÁ`mÀ`m {dH$mgmda Ë`mMm n[aUm_ hmoVmo. `m CbQ> amÁ`mMr bmoH$g§»`m OmñV Va Ë`mMmhr {dn[aV
n[aUm_ amÁ`mÀ`m {dH$mgmda nS>Vmo. amÁ`mbm bmoH$m§À`mda {Z`§ÌU R>do Uo, AÞ, dó, {Zdmam, {ejU,
Amamo½` BË`mXr Amdí`H$ gmoBg© {w dYm nwadÊ`mgmR>r amÁ`mbm OmñVrV-OmñV eŠVr IM© H$amdr bmJVo.
~oH$mar, Xm[aÐ`, Am{W©H$ {df_Vm, amhUr_mZmMm XOm© BË`mXr ~m~tda {dn[aV n[aUm_ hmoVmo.
darb {ddoMZmdê$Z Ago ñnîQ> hmoVo H$s, amÁ`mMr bmoH$g§»`m \$maM H$_r Agy Z`o VgoM Vr
\$maM OmñVhr Agy Z`o. amÁ`mMr bmoH$g§»`m hr Ë`m XoemVrb, ^yàXo e d CnbãY gmYZgm_wJr« `m§À`m
g_ à_mUmV Agmdr. Am°[añQ>mQ° >b d ê$gmo åhUVmV Ë`mà_mUo amÁ`mbm ñd`§nU
y © ~Zdy eHo$b BVH$s
bmoH$g§»`m Agmdr. àmMrZ J«rH$ {dMmad§VmZr ZmJ[aH$m§À`m Z¡{VH$ JwUm§À`m {dH$mgmda A{YH$ ^a {Xbm
Amho.
2)
^y-àXoe (Territory)
^y-àXoe hm amÁ`mMm Xwgam _hÎdmMm d Amdí`H$ KQ>H$ Amho. amÁ`mMm A{YH$ma {d{eîQ> ^yàXoemda amhUmè`m gd© bmoH$m§da MmbV AgVmo. Ë`m_wio amÁ`mbm {d{eîQ> ^y-àXoe Amdí`H$ _mZbm
OmVmo. ^Q>H$§ Vr H$aUmè`m g_mOmg amÁ` åhUyZ _mÝ`Vm {_iy eH$V Zmhr. nm°bño Q>mB©Z_Ü`o gmd©^m¡_
amÁ`mMr ñWmnZm Pmë`mZ§VaM Á`y bmoH$m§À`m amÁ`mMr {Z{_©Vr hmoD$ eH$br. Vmo n`ªV OJmV gd©Ì
{dIyabobm na§Vw g§K{Q>V Agm Vmo EH$ g_mO hmoVm. AmYw{ZH$ H$mimV ^y-àXoe hm amÁ`mMm Amdí`H$
KQ>H$ åhUyZ _mÝ`Vm {_imbobm Agbm Var nyduÀ`m H$mbI§S>mV H$mhr emókm§Zr ^y-àXoe `m KQ>H$mMr
Amdí`H$Vm AgVo Ago _mZrV ZìhVo. nU AmO AmYw{ZH$ {dMmad§Vm_Ü`o `m _Vmbm VodT>m nmqR>~m
{_iV Zmhr H$maU VmpËdH$ d ì`dhm[aH$ ÑîQ>çm {d{eîQ> ^y-àXoe hm EH$ Amdí`H$ KQ>H$ _mZbm OmVmo.
^y-àXoemÀ`m AmYmamdñW bmoH$m§_Ü`o EH$Vm, nañna ghH$m`©, ~§Y^w md Am{U am{ï´`ËdmMr ^mdZm {Z_m©U
hmoVo d Vr amÁ`mgmR>r Adí`H$ d ~iH$Q>r AmUUmar ~m~ R>aVo.
{ZpíMV Agm ^yàXoe Amdí`H$ Agbm Var Ë`mMo joÌ\$i {H$Vr Agmdo øm ~m~VrV {Z`_
Zmhr. CXmhaUmW©, 8 Mm¡ag _¡b joÌ Agbobm _moZH$mo, 38 Mm¡ag _¡b joÌ Agbobo g°Z_arZmo Am{U
bjmdYr Mm¡ag _¡b joÌ Agbobo MrZ, a{e`m ømgmaIo Xoe øm gdm©ZmM amÁ` Ago g_OÊ`mV `oV
AgVo. VgoM Agm àXoe gbJ Agmdm bmJVmo Aghr Zmhr. pñdËPbªS>, ^maV øm Xoem§gma»`m gbJ
Agmo qH$dm J«Qo > {~«Q>Z Am{U _w»`V: ~m§Jbm Xoe {Z_m©U hmoÊ`mnyduM nm{H$ñVmZ øm gma»`m {d^mJbobm
41
Agmo, Vmo amÁ` hmoD$ eH$Vmo. nyduÀ`m H$mhr H$mir bhmZ ^y-àXoe Agmdm Ago à{VnmXZ Ho$bo OmV Agbo
Var AbrH$S>o g§ajU, Am{W©H$ {dH$mg, ì`mnma dmT> hmoÊ`mÀ`m Ñï>rZo _moR>çm joÌ\$imMr amÁ`o {Z_m©U
H$aÊ`mH$S>o H$b AgVmo Ago AmT>iZy `oV.o \«$| M VËdk ê$gmo `m§Zr `m ~m~VrV EH$ gwÌ {Xbobo Amho Vo Ago
- ""amÁ`mMm {dñVma amÁ`H$ma^ma ì`dpñWVnUo H$aVm `oUma Zmhr BVH$m _moR>m Zgmdm Am{U amÁ`
ñd`§nU
y © hmoUma Zmhr BVH$m bhmZ Zgmdm.'' _m°Q± >ao Š`y , Oo. Eg. {_b Am{U ê$gmo ho {dMmad§V ^yàXoemÀ`m {dñVmamMm emgZ àH$mamer g§~Y§ AgVmo Ago _mZVmV._moR>çm amÁ`m§gmR>r bmoH$emhr emgZ
Cn`wŠV R>aVo Ago ê$gmo åhUVmo.
^m¡Jmo{bH$ {dñVma, hdm_mZ Am{U Z¡g{J©H$ gmYZ g§nÎmrMm amÁ`mÀ`m {dH$mgmda \$ma _moR>m
à^md nS>Vmo. ^m¡JmobrH$ n[apñWVrbm "amï´>r` eŠVr' (National Power) Mm EH$ KQ>H$ _mZbo OmVo.
amÁ`mMm ^y-àXoe bhmZ Agob Va Vo amÁ` g§ajUmÀ`m Ñï>rZo H$_Hw$dV ~ZVo. _`m©{XV ^y-àXoe Agob Va
Vo amÁ` Amnë`m AË`mdí`H$ JaO nyU© H$aVm `oV ZmhrV. N>mQo >çm amÁ`m§Zm Amnë`m JaOm nyU© H$aÊ`mgmR>r
_moR>çm amÁ`m§da Adb§~Zy ahmdo bmJVo. _moR>r amÁ`o `m n[apñWVrMm J¡a\$m`Xm KoVmZm {XgVmV. amÁ`mMr
^y_r, ^yàXoe gwnrH$ Agob, hdm_mZ nmofH$ Agob, I{ZO nXmW©, H$moigm, noQ>´m{o b`_ nXmW©, bmoIS§ >
BË`mXr {dnyb à_mUmV Agob Va amÁ`mMm ^y-àXoe N>mQo >m AgyZhr Vo amÁ` PnmQ>çmZo àJVrnWmda OmD$
eH$Vo. A_o[aH$m, O_©Z, B§½b§S> BË`mXr Xoem§Mm ^yàXoemVrb I{ZO nXmWm©Zo àJVerb Xoem_Ü`o g_mdoe
hmoD$Z e{ŠVembr amÁ` ~Z{dbo. _Ü`-nydV} rb amÁ`m§Zm noQ>´m{o b`_ nXmWm©À`m Z¡g{J©H$ CnbãYVo_i
w o
OmJ{VH$ nmVirda doJio d _hÎdmMo ñWmZ àmßV Pmbo Amho.
^m¡Jmo{bH$ n[apñWVrMm amÁ`m§Mr g¡{ZH$ eŠVr, CÚmoJ, ì`mnma ì`dgm` Am{U _mZdr ñd^md d
àd¥Îmr `mdahr à^md nS>Vmo. ^y-àXoe, Z¡g{J©H$ gr_m `m g§ajUmÀ`m Ñï>rZo amÁ`mbm _hÎdmÀ`m R>aVmV.
^m¡Jmo{bH$ n[apñWVr d hdm_mZ `mMm n[aUm_ Ë`m amÁ`mÀ`m à_wI ì`dgm`mda nS>Vmo. CXm. ^maVmV eoVr
ì`dgm`, amÁ`mVrb ^m¡Jmo{bH$ n[apñWVrMm n[aUm_, à^md gm_m{OH$ Am{W©H$, gm§ñH¥${VH$ d amOH$s`
OrdZmda nS>V AgVmo. AmYw{ZH$ H$mimV d¡km{ZH$ àJVr dmhVwH$ XiUdiU gmYZo, nañna ghH$m`©,
Am§Vaamï´>r` amOH$maU, eómAóo B. Jmoï>r_wio ^y-àXoe `m VËdmbm A{YH$ _hÎd am{hbobo {XgV Zmhr.
amÁ`mÀ`m ^y-àXoemV eoVr`mo½` d BVa O_rZ, nd©V, ZÚm, Obme`o, hdm_mZ, ^yJ^m©Vrb
I{ZOo, ^y-àXoemdarb AmH$me Am{U ^y-àXoembm bmJyZ AgUmam g_wÐmMm 5 Vo 15 {H$bmo{_Q>aMm
n`ªVMm {H$Zmam BË`mXrMm g_mdoe `m g§H$ënZoV `oVmo.
3)
emgZg§ñWm Am{U gaH$ma :
emgZg§ñWm hm amÁ`mMm {Vgam _hÎdmMm Am{U Amdí`H$ KQ>H$ Amho. emgZg§ñWm hm KQ>H$
Agë`m{edm` amÁ` ApñVËdmV `oD$ eH$V Zmhr. bmoH$g§»`m hm amÁ`mMm ì`{ŠVJV _wb^yV nm`m.
^yàXoe hm amÁ`mMm ^m¡{VH$ _wb^yV nm`m Va emgZg§ñWm hm amÁ`mMm g§KQ>ZmË_H$ _wb^yV nm`m _mZbm
OmVmo. EImÚm {d{eîQ> ^y-àXoemV H$m`_ dmñVì` H$aUmè`m bmoH$g_wXm`mg Vmon`ªV amÁ`mMo ñWmZ XoVm
42
`oV Zmhr. Omon`ªV Vmo bmoH$g_wXm`mg amOH$s` ÑîQ>çm gwgK§ {Q>V hmoV Zmhr. åhUOo amÁ` {Z_m©U hmoÊ`mgmR>r
EImÚm g§KQ>ZM
o r JaO AgVo Vr JaO emgZg§ñWm hr g§KQ>Zm nyU© H$aVo. amÁ` hr A_yV© g§H$ënZm _mZbr
OmVo d emgZ g§ñWm ho Ë`mMo _yV© ñdê$n _mZbo OmVo amÁ`mZo g§H$ënrV Ho$bobr C{ÔîQ>ç,o emgZg§ñWm nyU©
H$aÊ`mMm à`ËZ H$arV AgVo. amÁ`mÀ`m BÀN>M
o o A{^ì`ŠVrH$aU H$aÊ`mMo d Ë`m§Zm _wV© ñdê$n àmá H$ê$Z
XoÊ`mMo H$m`© emgZg§ñWoH$Sy>ZM nma nmS>bo OmVo. amÁ`mMm g§~Y§ emgZg§ñWoÀ`m _mÜ`_mVyZM OZVoer
`oVmo åhUOoM emgZg§ñWm ho amÁ`mMo ì`dhm[aH$ àmê$n Amho.
emgZg§ñWm ho amÁ`mMo Ago _mÜ`_ Amho H$s Á`mÛmao amÁ`mMo CÔoe AWm©V gm_mÝ` Ü`o`YmoaUo
Am{U gm_mÝ` {hVmMr nyVu Ho$br OmVo. H$moUË`mhr g_mÁ`mÀ`m gm_mÝ` JaOm AgVmV. g§ajU, A§VJ©V
em§VVm d gwì`dñWm Am{U g_mÁ`mMm ~mhoarb OJmer g§~Y§ øm Ë`m JaOm hmo`. Ë`m JaOm nyU©
H$aÊ`mgmR>r amÁ`mMo ApñVËd AgVo. nU `m JaOm nyU© H$aÊ`mgmR>r amÁ`mMo ho H$m`© emgZg§ñWm H$aVo.
g§ajUmgmR>r g¡Ý` C^maUr A§VJ©V em§VVm Am{U gwì`dñWm `mgmR>r X§S>emhrMm dmna Am{U ~mø OJmer
g§~Y§ R>do Ê`mgmR>r {dXoe ZrVrMo g§MmbZ emgZg§ñWm H$arV AgVo. hr H$m`} nma nmS>Ê`mgmR>r emgZg§ñWoMo
H$m`Xo_S§ >i, H$m`©H$mar _§S>i d Ý`m`_§S>i ho VrZ {d^mJ AgVmV. H$m`Xo_S§ >i H$m`ÚmMr {Z{_©Vr H$aVo,
H$m`©H$mar_§S>i H$m`Xm d gm_mÝ` Ü`o`YmoaUmMr Am§_b~OmdUr H$aÊ`mMo H$m`© H$aVo d Ý`m`_§S>i
Ý`m`XmZmMo H$m`© H$aVo. amÁ`mVrb ZmJ[aH$ àË`jmV amÁ`H$ma^mamV nyU© g{H«$` hmoD$ eH$V Zmhr. åhUyZ
amÁ`H$ma^mamMr O~m~Xmar emgZg§ñWmda AgVo. ZdrZ H$m`ÚmMr {Z{_©Vr H$aUo, OwZo H$m`Xo aÔ H$aUo d
OwZo H$m`Xo Xwê$ñV H$aUo ho à_wI H$m`© emgZg§ñWog H$amdo bmJVo. emgZg§ñWoMo {Za{Zamio àH$ma AgVmV.
CXm. bmoH$emhr emgZ ì`dñWm, hþH$w _emhr emgZì`dñWm, g§gXr` emgZnÕVr, AÜ`jr` emgZ
nÕVr EH$mË_emgZ, g§Kr` emgZ, amOoemhr BË`mXr emgZ ì`dñWoMo àH$ma nS>VmV. amÁ`mgmR>r `mn¡H$s
H$moUË`mhr emgZnÕVrMm Adb§~ hmoD$ eH$Vmo.
4)
gmd©^m¡_Ëd (Sovereignty)
gmd©^m¡_Ëd qH$dm gmd©^m¡_gÎmm hm amÁ`mMm gdm©V _hÎdmMm, Amdí`H$ KQ>H$ hmo`. gmd©^m¡_Ëd
Agë`m{edm` amÁ` ApñVËdmVM `oD$ eH$V Zmhr. EImXm gm_m{OH$ g_yh g§K{Q>VnUo amOH$s` OJV
Agob nU Vmo EImÚm AÝ` gm_m{OH$ g_yhmÀ`m {Z`§ÌUmImbr Agob Va Ë`mbm amÁ` g§~moYVm `oV
Zmhr. gmd©^m¡_ËdmMm g§~Y§ hm amÁ`mÀ`m A§VJ©V gmd©^m¡_Ëd d ~mø gmd©^m¡_Ëd `mMmer AgVmo åhUOoM
A§VJ©V ñdmV§Í` d ~mø ñdmV§Í` `m g§H$ënZm BWo A{^àoV Amho. gmd©^m¡_Ëd hm amÁ`mMm AmË_m Amho.
amÁ`mbm gmd©^m¡_Ëd àmá Pmë`m_wio amÁ`g§ñWm hr g_mOmVrb BVa g§ñWonmgyZ doJir d A{YH$mamZo loîR>
g§ñWm åhUyZ ApñVËdmV Ambr Amho. gd© loîR> d A§{V_ {ZU©` KoÊ`mMr, j_Vm àmá hmoUmè`m gm_m{OH$
g§ñWoV g_mOmVrb AÝ` g§ñWoÀ`m VwbZoZo loð> _mZbo OmVo d ho loð>Ëd gmd©^m¡_Ëdm_wio amÁ`mg àmá Pmbo
Amho. 1947 nydu ^maV ho amÁ` ZìhVo, 1947 nydu bmoH$g§»`m, ^yàXoe d gaH$ma ho VrZ KQ>H$ ^maVmV
hmoV.o na§Vw ^maV {~«{Q>e gÎmoÀ`m {Z`§ÌUmImbr hmoVm. {~«{Q>e gmd©^m¡_gÎmoMo A{YnË` Ë`mdoir ^maVmda
43
hmoV.o 1947 gmbr B§JO
« m§Zr `m Xoemdarb Amnbo A{YnË` gmoS>yZ {Xbo VoìhmM ^maVmMo ñdmV§Ì gmd©^m¡_
amÁ` ApñVËdmV Ambo. gmd©^m¡_Ëdm_wio BVa gd© g§ñWm§Zm amÁ`mÀ`m AYrZ amhÿZ H$m`© H$amdo bmJVo.
AemarVrZo gmd©^m¡_gÎmm hm amÁ`mMm EH$ d¡{eîQ>çnyU© JwU Amho. gmd©^m¡_gÎmm hm amÁ`mMm AmË_m Amho.
Omon`ªV gmd©^m¡_gÎmm AgVo Vmon`ªV amÁ` ApñVËdmV AgVo. gmd©^m¡_gÎmm Zï> Pmbr H$s amÁ`mhr Zï>
hmoV.o
~moXm± `m§À`m _Vo, ""gmd©^m¡_gÎmm ZmJ[aH$ Am{U àOm§§ `m§À`mda MmbUmar Aer gdm}ƒ gÎmm
Amho H$s {OÀ`mda H$m`ÚmMr H$moUVohr ~§YZo ZgVmV.'' OobrZo `m§À`m _Vo, ""gmd©^m¡_gÎmm amÁ`mÀ`m
Agm JwU Amho H$s Á`m_wio amÁ` ñdV:À`m BÀN>ìo `{V[aŠV Xwgè`mMr BÀN>m qH$dm H$moUË`mhr ~mø gÎmoÀ`m
AmXoem§Zr _`m©{XV Pmbobo ZgVo.'' `m ì`m»`odê$Z gmd©^m¡_ËdmMo XmoZ _hÎdmMo JwU ñnîQ> hmoVmV. EH$
åhUOo gmd©^m¡_Ëd {Za§H$w e AgVo d Xwgam åhUOo gmd©^m¡_Ëd ho A`m©{XV AgVo. gmd©^m¡_ËdmMr XmoZ
bjUo {XgyZ `oVmV.
1)
A§VJ©V gmd©^m¡_Ëd :
A§VJ©V gmd©^m¡_Ëd åhUOo amÁ` Amnë`m ^m¡Jmo{bH$ gr_m§À`m AmV gdm}ƒ qH$dm gd©lîo R>
AgVo. amÁ`m§VJ©V ApñVËdmV AgUmè`m gd© g§ñWm d g§KQ>Zm, ì`ŠVr `m§À`mda amÁ`mMo {Z`§ÌU
àñWm{nV Pmbobo AgVo. amÁ`mMo H$m`Xo åhUOoM amÁ`mÀ`m Amkm hmoV. amÁ`mVrb gdmªZm amÁ`mÀ`m
Amkm§Mo nmbZ H$amdo bmJVo. `m AmkmZMm ^§J H$aUmè`m ì`{ŠVg qH$dm g§ñWog {ejm H$aÊ`mMm A{YH$ma
amÁ` g§ñWog àmá hmoVmo.
2)
~mø gmd©^m¡_Ëd :
~mø joÌmV amÁ` nyUV© : ñdV§Ì AgVo. H$moUË`mhr ~mø gÎmoMo {Z`§ÌU amÁ`mda ZgVo. Amnbr
{dXoe {ZVr, `wÕ, Vh, em§VVm, VQ>ñWVm BË`mXr Jmoï>rg§~Y§ r amÁ` ñdV: {ZU©` KoV.o Am§Vaamï´>r` joÌmV
gd© amÁ`m§Mm XOm© g_mZ AgVmo. EH$ amÁ` Xwgè`m amÁ`mg AmXoe XoD$ eH$V Zmhr qH$dm Xwgè`m
amÁ`mÀ`m A§VJ©V H$ma^mamV hñVjon H$ê$ eH$V Zmhr. gmd©^m¡_gÎmog~§ Y§ rÀ`m g_ñ`m gai `wÕm§Zm OÝ_
XoVmV. bmñH$sÀ`m _Vo, ""AmYw{ZH$ amÁ` à^wËd g§nÞ AgVo Ë`m_wio BVa amÁ`m§g_moa Vo ñdV§Ì AgVo.
amÁ` Amnbr BÀN>m AemarVrZo A{^ì`ŠV H$aVo H$s H$moUË`mhr ~mø gÎmoMm à^md Ë`mÀ`mda nS>V Zmhr.
gmam§e, amÁ` øm eãXmV, {d{eîQ> ^y-àXoe, Ë`mV amhUmao bmoH$, Ë`m§Mo {Z`_Z H$aUmar
emgZg§ñWm Am{U gmd©^m¡_Ëd `m§Mm g_mdoe hmoVmo. àmo. JoQ>b
o `m§Zr amÁ`mMr ì`m»`m ñnï> H$aVm§Zm darb
Mmarhr KQ>H$mMm g_mdoe `m ì`m»`oV ñnï>nUo Ho$bobm Amho.
44
ñd`§ AÜ``Z àíZ - 1
A)
[aH$må`m OmJr `mo½` n`m©` {ZdSy>Z {dYmZo nyU© H$am.
1.
amÁ` hr ................. g§H$ënZm Amho.
(A_yV,© gmYr, _yV)©
2.
_mZd hm EH$ .......... àmUr Amho.
(amZQ>r, gm_m{OH$, emór`)
3.
AmYw{ZH$ bmoH$emhr amÁ`mV ............ da A{YH$ ^a {Xbm OmVmo.
(H|$ÐrH$aU, Am{W©H$H$maU, {dH|$ÐrH$aU)
4.
H$moUË`mhr gm_m{OH$ g§ñWoÀ`m {Z{_©VrgmR>r .......... Amdí`H$Vm AgVo.
(g§{dYmZ, bmoH$g§»`m, ZoVË¥ d)
5.
amÁ`mÀ`m {Z{_©VrgmR>r ............ KQ>H$ Amdí`H$ AgVmV.
(Mma, XmoZ, VrZ)
2.3 H$) amï´> : AW© Am{U amï´>r`ËdmMo KQ>H$
2.3.1 amï´> (Nation) AW© - ì`m»`m
amï´> øm eãXm~m~V amOH$s` {dMmad§VmV _V^oX AmT>iZy `oVmV. amï´>mÀ`m d amÁ`mÀ`m ^m¡Jmo{bH$
_`m©Xm EH$M hmoD$ bmJë`m_wio "amï´>' hm eãX "amÁ`' øm AWu dmnabm OmV Agë`mMo {XgyZ `oV.o amï´> `m
eãXm§Mm nma§nm[aH$ Omo AW© Amho Ë`mZwgma EH$mË_VoMr ^mdZm Agbobm bmoH$g_wXm` åhUOo amï´> Ago
_mZbo OmVo. EH$mË_VoMr ^mdZm Agbobm g_mO åhUOo amï´> Ago O_©Z emókm§Mm Xmdm Amho. nU B§JO
« r
emók amï´> hmoÊ`mH$arVm "EH$mpË_H$ g_wXm`mV' åhUOo amï´>H$mbm (Nationality) amOH$s` ñdmV§Í`
{_idmdo bmJVo, AJa amOH$s` ñdmV§Í` {_idÊ`mMm {ZíM` H$ê$Z Ë`m Ñï>rZo H$m`© H$aÊ`mg gwê$dmV
H$amdr bmJVo Ago à{VnmXZ Ho$bo Amho. gma§eê$nmZo Ago åhUVm `oBb
© H$s, O_©Z emók "amï´>'
(Nation) hm eãX Á`m AWu dmnaVmV Ë`m AWu B§JO
« amÁ`emók "amï´>H$' (Nationality) hm eãX
dmnaVmV. "amï´>' (Nation) hm eãX Á`m b°{Q>Z (Natio) eãXmnmgyZ ~Zbobm Amho Ë`mMm AW© OÝ_
qH$dm d§e Agm hmoVmo. g_mZ d§e AgUmè`m bmoH$m§Mo amï´> hmoD$ eH$Vo, AJa aŠVg§~Y§ AgUmè`m bmoH$m§Mo
amï´> {Z_m©U hmoD$ eH$Vo. àmo. ~O}g `m§À`m _Vo,
45
""amï´> åhUOo ^m¡Jmo{bH$ EH$Vm Agboë`m àXoemV dñVr H$ê$Z amhUmam Am{U d§{eH$ EH$Vm
AgUmam bmoH$g_wXm` hmo`.''
àmo. brH$m°H$ `m§À`m _Vo,
"amï´>mMm {dMma dm§{eH$ EH$VoÀ`m g§X^m©V Ho$bm nm{hOo Ago åhQ>bo Amho. Aer EH$Vm g_mZ
d§e, g_mZ ^mfm, g_mZ na§nam BË`mXrH$m§Zr {Z_m©U hmoD$ eH$Vo.''
darb ì`m»`oMm {dMma Ho$ë`mg `m ì`m»`o_Ü`o dm§{eH$ EH$Voda A{YH$ ^a {Xbm Amho. na§Vy hm
AW© _mÝ` Ho$bm Va ^maV, a{e`m, A_o[aH$m, pñdËPbªS> BË`mXr XoemV {^Þ d§emMo bmoH$ AgUmè`m
Xoem§Zm amï´> åhUVm `oUma Zmhr. d§{eH$ EH$Vm hm amï´>mMm g§H$w {MV AW© hmoVmo. ì`mnH$ Ñï>rZo {dMma H$ê$Z
amÁ`emókm§Zr amï´>mMr ì`m»`m ñnï> Ho$br Amho.
amï´>mMr ì`m»`m :
AmYw{ZH$ {dMmagaUrà_mUo EImÚm {d{eîQ> ^y-àXoemV amhUmè`m bmoH$m§_Ü`o "AmnU EH$
AmhmoV' Aer ^mdZm åhUOo EH$ËdmMr ^mdZm Agob Va Vo amï´> hmoD$ eH$Vo. EH$M ^y-àXoe, g_mZ
^mfm, g_mZ ñd^md-Y_©, g_mZ B{Vhmg øm H$maUm§_i
w o AJa ømn¡H$s EH$ qH$dm AZoH$ H$maUm§_i
w o
EH$ËdmMr ^mdZm {Z_m©U Pmbr. åhUOo Vmo g_mO amï´> hmoVmo. na§Vw AmO amï´> {Z_m©U hmoÊ`mH$[aVm g_mZ
^mfm, g_mZY_©, g_mZ B{Vhmg, g_mZ g§ñH¥$Vr, g_mZ Am{W©H$ d amOH$s` C{ÔîQ>ço øm H$maUm_wio AJa
ømn¡H$s EH$ qH$dm AZoH$ H$maUm§_i
w o EH$ËdmMr ^mdZm {Z_m©U Pmbr, åhUOo Vmo g_mO amï´> hmoVmo. na§Vw
AmO amï´> {Z_m©U hmoÊ`mH$[aVm g_mZ^mfm, g_mZ Y_©, g_mZ B{Vhmg BË`mXr JmoîQ>r Amdí`H$ AgVmV
Ago _mZbo OmV Zmhr, \$ŠV EH$ËdmMr ^mdZm Agmdr bmJVo.
""Oa g_mOmVrb KQ>H$m§V AmnU EH$ AmhmoV Am{U EH$ amhÿ Aer ^mdZm qH$dm Vrd« BÀN>m dmg
H$arb Agob Va Ë`m ^mdZo_i
w M
o Vo EH$ amï´> hmoVmV.''
(It is the will of the people to live together and not the race or language which
makes a nation)
CXmhaUmW© A_o[aHo$À`m g§`Šw V g§ñWmZm§V amhUmao bmoH$ {Za{Zamù`m Y_m©M,o {Za{Zamù`m ^mfm
~mobUmao, `wamonmVrb {Za{Zamù`m XoemVyZ A_o[aHo$V dgmhV H$aÊ`mg Amë`m_wio {Za{Zamim B{Vhmg
Agbobo Ago hmoV,o na§Vw Ë`m§À`mV AmnU EH$ AmhmoV Am{U EH$ amhÿ Aer ^mdZm {Z_m©U Pmë`m~amo~a
Ë`m§Mo EH$ amï´> ~Zbo. pñdËPbªS>gma»`m XoemV VrZ ^mfm AgyZhr VoWrb bmoH$m§À`m amï´>r` ^mdZo_i
w o
Am{U EH$ê$nVo_i
w o Vo EH$ amîQ´> Pmbo Amho. øm CbQ> `wamonI§S>mVrb AZoH$ ^mJm§V EH$M ^mfm, EH$M Y_©
Am{U g§ñH¥$Vr Agboë`m bmoH$m§V EH$ËdmMr ^mdZm Zgë`m_wio Ë`m {R>H$mUr AZoH$ amï´>o {Z_m©U Pmbr
AmhoV.
46
AmVmn`ªV amï´> d amï´>H$ Agm ^oX Ho$bm OmV Zgo. na§Vw AmO amï´> Am{U amï´>mH$ `§ m XmoZ eãXmV
\$aH$ H$aÊ`mV `oD$ bmJbobm Amho. amï´> eãXmV "amOH$s` ñdmV§Í`' ho Ü`o` AJa àË`j dñVwpñWVr `m§Mm
g_mdoe hmoV Agë`m_wio EH$ËdmMr ^mdZm Agbobm g_mO AJa amï´>H$ Á`mdoir amOH$s` ñdmV§Í`
{_i{dÊ`mMm {ZíM` H$ê$Z Ë`m Ñï>rZo H$m`© H$aÊ`mg gwê$dmV H$aVmo AJa Ago ñdmV§Í` {_idyZ ñdmV§Í`
amÁ`mMr {Z{_©Vr H$aVmo Voìhm Vmo g_mO qH$dm Vo amï´>H$ amï> ~ZVo. amï´> Am{U amï´>H$ øm_Yrb \$aH$ Aem
arVrZo Xe©{dbm OmVmo.
""amï´> åhUOo A{YH$ àË`j amÁ` qH$dm amï´>H$ ñdmV§Í` {_idyZ àË`j amÁ` ñWmnÊ`mH$[aVm
{Z_m©U Ho$bobr amOH$s` g§KQ>Zm hmo`.''
"Nation is a nationality plus statehood or nationality plus political organization
for attaining independent statehood."
bm°S>© ~«mB©g :
""amï´ åhUOo amOH$s` g§KQ>ZÀo `m Ûmam g§K{Q>V Pmbobo AJa hmoD$ BpÀN>Umao amï´>H$ hmo`.''
"A Nation is a nationality which has organized itself into a political body either
independent or desiring to be independent."
amï´> Am{U amï´>H$ `m XmohmoVrb \$aH$ ñnï> H$aVmZm hm`og `m§Zrhr Amnbo {dMma ñnï> Ho$bo AmhoV.
""amï´>H$mZo EoŠ` Am{U gmd©^m¡_ ñdV§Í` g§nmXZ Ho$bo åhUOo Vo amï´> ~ZVo.''
"Nationality be acquiring unity and soverign independence becomes a nation"
CXmhUmW© n°bño Q>mBZ_Ü`o gmd©^m¡_ amÁ`mMr ñWmnZm hmoBn© `ªV Á`y bmoH$m§Mo ñdê$n amï´>H$ Ago
hmoV.o na§Vy Ë`mZ§Va Ë`m§Zm amï´> Agm XOm© {_imbm. H$mhr amï´>H$m§Zm amï´> ìhmd`mMr BÀN>m ZgVo. Ë`m_wio
Ë`m§Mm amï´>H$ hm XOm© H$m`_ amhVmo. {~«Q>re amï´>m_Yrb ñH$m°M Am{U doëg øm amï´>H$m§Mr Aer pñWVr Amho.
ãb§Q>íbr - amï´> åhUOo
""^mfm d na§nam `mÛmao g_mZ g§ñH¥$VrV ~m§Ybm Jobb
o m bmoH$g_yh åhUOo amï´> hmo`. ho ~§Y Ë`m
g_yhmV EoŠ`mMr Am{U naH$s`m§nmgyZ AbJVoMr OmUrd {Z_m©U H$aVmV.''
a°ågo _ya :
""{d{eîQ> AmpË_`ÎmoÀ`m ^mdZoZo EH$Ì OmoS>bm Jobb
o m bmoH$g_yh åhUOo amï´>. Aem bmoH$g_yhmÀ`m
Ñï>rZo hr AmpË_`VoMr ^mdZm EdT>r à~i Am{U Iar AgVo H$s Vo AmZ§XmZo EH$Ì amhVmV Am{U Ë`m§Zm
EH$_oH$m§nmgyZ AbJ Ho$ë`mg Ag§Vïw > ~ZVmV, VgoM naH$s` bmoH$m§Mo dM©ñd Vo ghZ H$ê$ eH$V ZmhrV.''
47
2.3.2 amï´>r`Ëd, amï´>r`Vm (Nationality)
{dgmì`m eVH$mV AZoH$ ~hþamï´>r` amÁ`o ApñVËdmV Amë`mZ§Va `m XmoÝhr g§H$ënZm doJdoJù`m
Agë`mMo _mÝ` Pmbo Amho. amï´>mbm Ogm amOH$s` g§X^© Amho Vgm amï´>r`Vm qH$dm amï´>H$bm Zmhr. EH$Vm
Am{U n¥WH$VoMr ^mdZm Agbobm bmoH$g_wXm` åhUOo amï´>r`Vm qH$dm amï´>H$ hrM H$mhr {d{eîQ> H$maUm§_i
w o
EImÚm bmoH$g_wXm`mV EH$mË_VoMr ^mdZm {Z_m©U Pmbobr AgVo. Am{U Ë`mAmYmao Vmo ñdV:bm BVam§nmgyZ
doJimbr g_OVmo nU ñdV:Mo ñdV§Ì amÁ` Agmdo Aer _mJUr H$arV Zmhr VgoM ñdV§Ì amÁ`mgmR>r
g§K{Q>Vhr hmoV Zmhr Voìhm Vo amï´>H$ AgVo. amï´>r`Vm qH$dm amï´>H$mMr ì`m»`m H$aVmZm bm°S>© ~«mB©g ""d§e, ^mfm, gm{hË`, {dMma na§nam `m§À`m ~§YZm_wio EH$Ì Ambobm bmoH$g_wXm` hmo`.''
Oo. E_. {_b :
""nañnam{df`r dmQ>Umè`m ghmZw^Vy r_wio EH$Vm {Z_m©U Pmboë`m bmoH$g_wXm`mbm amï´>H$ åhUVm
`oBb
© .''
darb ì`m»`odê$Z Ago ñnï> H$aVm `oBb
© H$s EH$mM amÁ`mÀ`m A{YnË`mImbr doJdoJir amï´>H$o
Agy eH$VmV CXm. ^maVmÀ`m g§KamÁ` ì`dñWo_Ü`o _hmamï´>, JwOamV,n§Om~, Vm{_iZmSy>, CÎmaàXoe
BË`mXr KQ>H$ amÁ`o åhUOo amï´>H$ AmhoV. `m KQ>H$ amÁ`m§_Ü`o, ^mfm, g§ñH¥$Vr, ^y^mJ, na§nam BË`mXr
VËdm§À`m AmYmamda ^mdZmË_H$ EH$mË_Vm Am{U nañnam§_Ü`o ghH$m`m©Mr ^mdZm AmT>iZy `oV.o na§Vy
ñdV§Ì amÁ`mMr _mJUr Ë`m§À`mH$Sw>Z hmoV Zmhr AerM n[apñWVr H$mhr à_mUmV a{e`m, pñdËPbªS>,
B§½b§S> BË`mXr AZoH$ amï´>m_§ Ü`o AmT>iVo.
2.3.3 amï´>r`ËdmMo KQ>H$
amï´>H$ Am{U amï´>{Z{_©Vrg ghmæ` H$aUmao KQ>H$ gmaIoM AmhoV. {Jb{¼ñQ> `m§À`m _Vo, ""amï´>H$
hr amï´>mMr nydà© mW{_H$ AdñWm hmo`.'' gwê$dmVrg amï´>H$mMr {Z{_©Vr hmoVo Am{U Ë`m amï´>H$mZo amOH$s`ÑîQ>çm
g§K{Q>V hmoD$Z ñdmV§Í`mMr, ñdV§Ì amÁ`mMr _mJUr Ho$br Va Ë`mMo ê$nm§Va amï´>mV hmoV.o amï´>r`ËdmMr
_mZ{gH$Vm, ^mdZm {Z_m©U hmoÊ`mgmR>r Am{U VrÀ`mV gmVË` amhÊ`mgmR>r Imbrb KQ>H$ ghmæ`^yV
R>aVmV.
1)
^m¡Jmo{bH$ EH$Vm :
^m¡Jmo{bH$ EH$Vm åhUOoM ^y-àXoemMr AI§S>Vm. ^m¡Jmo{bH$ EH$Vo_i
w o amï´>r`ËdmMr ^mdZm
{dH${gV hmoÊ`mgmR>r JVr {_iVo. gbJ AI§S> d {ZpíMV Aem ^y-àXoemV EH${ÌV amhUmè`m OZg_wXm`mMo,
{d{eîQ> d gbJ ^y-àXoem_wio {hVg§§~Ym _Ü`o EH$gmaIonUm, g_mZVm {Z_m©U hmoD$ eH$Vo. `m
EH$gmaIonUmVyZ OZg_wXm`mV ApË_`VoMr ^mdZm dmT>rg bmJVo. ^y-àXoemMo hdm_mZ, VoWrb Z¡g{J©H$
48
ñdê$n `m§À`mer bmoH$OrdZ {ZJ{S>V AgVo. Amnë`m ^m¡Jmo{bH$ àXoem~Ôb bmoH$m§Zm A{^_mZ dmQ>V
AgVmo. `mMo CXmhaU åhUOo pñdËPbªS> Xoe hmo`. pñdËPbªS>_Ü`o amhUmè`m bmoH$m§Mr ^mfm, B{Vhmg,
g§ñH¥$Vr hr doJdoJir Amho, `m d¡{eîQ`mZo Ë`m§À`mV {d{dYVm {Z_m©U Pmbr Amho. nU Ë`m§À`mVrb
^m¡Jmo{bH$ EoH$Vo_i
w o d g_mZ {hVg§~Y§ m_wio amï´>r`ËdmMr ^mdZm dmT>rg bmJbr Amho d Ë`mVyZ amï´>mMr
{Z{_©Vr Pmbr.
`mCbQ, amï´>mÀ`m {dH$mgm_Ü`o ^m¡Jmo{bH$ EH$Vobm _hÎdmMo ñWmZ Agbo Var, OJm_Ü`o H$moUVmhr
^y-àXoe ñdV:Mm ZgVmZm gwÕm Á`y d§{e`m§Mr EH$mË_VoMr ^mdZm àIa hmoVr. åhUOoM ^y-àXoe Zgbm
Var d§er` EH$Vo_i
w o amï´>^mdZm {Z_m©U Pmbr. \$ŠV ^y-àXoe Agob Va amï´> {Z_m©U hmoV Zmhr. Va amï´>
{Z_m©U hmoÊ`mgmR>r AmË_rH$ EH$g§KVoMr ^mdZm AgUo JaOoMo Amho. amï´> hm B{VhmgmÀ`m JwV§ mJwV§ rÀ`m
KS>m_moS>rMm n[aUm_ Amho. Aem arVrZo ^y-àXoemMr gbJVm Var Xwgè`m H$moUË`mVar JwUY_m©Zo amï´>
{Z_m©U hmoD$ eH$Vo.
2)
d§{eH$ EH$Vm :
d§{eH$ EH$Vm amï´> {Z{_©VrÀ`m ^mdZobm nmofH$ R>aVo d Vmo g_mO bdH$a EH${ÌV `oD$ eH$Vmo.
d§erH$ EH$Vo_i
w o AmpË_`VoMr ^mdZm {Z_m©U hmoD$Z EH$mpË_H$Vm {Z_m©U hmoV.o AmO _mÌ AZoH$ d§emMo
EH${ÌH$aU Pmbobo Amho. Ë`m_wio d§{eH$ EH$Vm d ewÕVm `m KQ>H$mMo _hÎd H$_r Pmbo Amho. B§½b§S>,
^maV, A_o[aH$m, H°$ZS>m `m amï´>mVrb bmoH$ {_ld§er` AmhoV. Va O_©Z, S>M, ñH°${S>Z{o Å>`Z amï´>mVrb
OZg_wXm` hm d§erH$ EH$Vm Agbobo AmhoV. `m_wiM
o d§erH$ EH$Vm hm amï´>{Z{_©VrMm EoH$_od KQ>H$
_mZVm `oV Zmhr. d§erH$ EoH$Vo_i
w ,o d§{eH$ EH$Vodarb lÕo_i
w o EH$mË_VoMr ^mdZm Am{U amOH$s` EH$Vm
dmT>rg bmJyZ amï´>{Z{_©Vrg _XV hmoV.o {hQ>ba d _wgmo{bZr `m§Zr d§emMm AmYmamdaM O_©Z d BQ>brÀ`m
bmoH$m§_Ü`o amï´>r`ËdmMr ^mdZm {Z_m©U Ho$br hmoVr.
3)
^m{fH$ EH$Vm :
EH$M ^mfm, g_mZ ^mfm ~mobUmè`m bmoH$m§_Ü`o EH$mË_VoMr ^mdZm {Z_m©U hmoUo ho ñdm^m{dH$
Amho. {dMmam§Mr XodmU-KodmU H$aÊ`mgmR>r ^mfm ho _mÜ`_ åhUyZ dmnabo OmVo. {d{dY ^mfm ~mobUmè`m
bmoH$m§_Ü`o AmË_oVM
o r ^mdZm {Z_m©U hmoÊ`mg ~amM H$mi bmJVmo. ^mfo_i
w o {dMmam§Mr XodmU-KodmU
AË`§V gwb^VoZo hmoD$ eH$Vo. ^mfoVrb dmL²>_` nañnam§V EH$mË_VoMo ~§Y {Z_m©U H$aVo. Amnë`m ^mfo_i
w o
bmoH$m§À`m _ZmV Am[Ë_`Vm Am{U A{^_mZ {Z_m©U hmoVmo. AZoH$ amï´>mMr {Z{_©Vr ^mfrH$ VËdmda Pmbobr
Amho. `wamonmVrb AZoH$ amï´>o ^mfoÀ`m AmYmamda Pmbobr Amho. B§JO
« r ^mfoMo {~«Q>Z, \«$| M ^m{fH$m§Mo \«$mÝg,
O_©Z ^m{fH$m§Mo O_©Zr, ñn°{Ze ^mfoMo ñnoZ, nmoVJ©w rO ^m{fH$m§Mo nmoVJ©w mb Aer amï´>mM
§ r {Z{_©Vr Pmbr
Amho. _mÌ OJm_Ü`o AZoH$ amï´>o hr ~hþ^m{fH$ AmhoV. ^maV, a{e`m, pñdËPbªS>, H°$ZS>m Aer CXmhaUo
XoVm `oVrb.
49
4)
Ym{_©H$ EH$Vm :
amï´>r`ËdmMm EH$ _hÎdmMm KQ>H$ åhUyZ Ym{_©H$ EH$Vobm AmOhr H$mhr {R>H$mUr _hÎd XoÊ`mV
`oV,o H$maU amÁ`mÀ`m Eo{Vhm{gH$ {dH$mgm_Ü`o Y_m©bm A{Ve` _hÎdmMo ñWmZ Amho. _mZdmÀ`m àmW{_H$
AdñWo_Ü`o g_mOmbm g§K{Q>V H$aUmam, EH$Ì ~m§YZy R>do Umam Y_© hm EH$_od goVy hmoVm. Y_© Am{U
amOH$maU `m AmYw{ZH$ H$mimn`ªV EH$Ì MmbV hmoË`m. Ym{_©H$ _V^oX bmoH$ g_wXm`mV AgVrb Va
amï´>r`ËdmÀ`m {dH$mgmbm, Oar n[apñWVr AZwH$y b Agob, Var Vo _maH$ R>aVmV. Y_m©À`m AmYmamda
bmoH$m§Zm g§K{Q>V H$aUo d Ë`m§À`mV amOH$s` n[apñWVrbm `mo½` dmVmdaU {Z_m©U H$aUo gmo`rMo hmoV.o
Y_m©À`m AmYmao OJmV H$mhr amï´>o {Z_m©U Pmbr AmhoV. ^maVm Odirb nm{H$ñVmZ ho Bñbm{_H$ amï´>
{Z_m©U Pmbo. Zonmi ho qhXy Y_m©Mo amï´> {Z_m©U Pmbo. å`mZ_ma ho ~m¡ÕY_u` amï´> {Z_m©U Pmbr. _Ü`
A{e`mVrb gm¡Xr Aao{~`m, Hw$doV, H$Vma, `o_Zo ho Bñbm_ Y_m©À`m AmYmamda {Z_m©U Pmbr AmhoV.
AmYw{ZH$ H$mimV _mÌ Y_©{Zanoj amÁ`mMr g§H$ënZm àñVm{nV Pmbobr Amho. Aem g§H$ënrV
amï´>m_§ Ü`o _wb^yV AmYma hm gd©Y_©g_^md, g_mZ A{YH$ma, g_mZ h¸$, g_mZ dmJUyH$ XoÊ`mMr
g§H$ënZm à^mdrV hmoV.o Ym{_©H$ H$maUmdê$Z ì`ŠVr-ì`ŠVr _Ü`o ^oX^md Ho$bm OmV Zmhr. B§½b§S>, \«$mÝg,
O_©Zr, OnmZ, Am°ñQ´>{o b`m BË`mXr gd© àJV amï´>mZ§ r Y_©{ZanojVoMo VËd ñdrH$mabobo AgyZ ^maV ho gwÕm
Y_©{Zanoj amï´> Amho.
5)
g_mZ B{Vhmg :
nyduMm B{Vhmg hm _mZdmMm A_yë` R>do m AgVmo. Amnbm B{Vhmg d Ë`mVrb Jm¡adembr
KQ>Zm§~Ôb àË`oH$mbm EH$ gmW© A{^_mZ dmQ>Vmo. Ë`m_wio g_mZ B{Vhmg Amho Aem bmoH$m§_Ü`o Amnë`m
nyduÀ`m B{VhmgmÀ`m AmYmamda EH$Vm Am{U amï´>r`ËdmMr ^mdZm {Z_m©U hmoV.o
6)
gm§ñH¥${VH$ EH$Vm :
g_mZ gm§ñH¥${VH$ na§nao_i
w o g_mOmV EH$mË_VoMr ^mdZm ÑT> hmoV.o àË`oH$ g_mOmV H$mhr _yë`o,
lÕm ÑT> Pmboë`m AgVmV. Ë`m g_mOmÀ`m doJù`m na§nam Mm{barVr AgVmV. `mVyZM g_mOmMr doJir
g§ñH¥$Vr {Z_m©U hmoV.o g_mOmVrb Amnë`m doJù`m na§nam MmbrarVr `mVyZ EH$mË_VoMr ^mdZm dmT>rg
bmJVo. doJù`m g§ñH¥$VrMo A{dîH$aU H$bm d dmL²>_` `m _mÜ`_mVyZ hmoV AgVo. na§nam, H$bm, dmL²>_`
`m {df`r g_mOmV Omo A{^_mZ d AmXa {Z_m©U hmoVmo Ë`mVyZM EH$mË_VoMr ^mdZm {Z_m©U hmoV.o
7)
g_mZ {hVg§~Y
§ mMr EH$Vm :
Am{W©H$ {hVg§~Y§ , g§ajU{df`H$ {hVg§~Y§ d ì`mnmar {hVg§~Y§ mVrb g_mZVm `mVyZ bmoH$m§À`m
_Zm_Ü`o EH$mË_VoMr ^mdZm dmT>rg bmJVo. doJdoJù`m {hVg§~Y§ mVyZ amï´>r`ËdmÀ`m {dH$mgmgmR>r Cn`moJ
hmoVmo. amï´>r`ËdmMr ^mdZm hr àm_w»`mZo AmÜ`mpË_H$ d gm§ñH¥${VH$ ^mdZm Amho. AmYw{ZH$ {dMmad§V
50
amï´>r`ËdmgmR>r, dm§{eH$, Ym{_©H$, ^m{fH$ d ^m¡Jmo{bH$ EH$Vonj
o m Am{W©H$ {hVg§~Y§ mMo EoŠ`, amOH$s`
AmH$m§jm Am{U OrdZ _yë`m§Mr EH$Vm `mda A{YH$ ^a XoVmZm {XgVmV.
8)
g_mZ amOH$s` AmH$m§jm :
g_mZ amOH$s` Ü`o` qH$dm g_mZ amOH$s` AmH$m§jm `mZo bmoH$m§_Ü`o EH$mË_VoMr ^mdZm {Z_m©U
hmoV.o Xwgè`m _hm`wÕmnydu OJmVrb AZoH$ amï´>o nmíMmË`m§À`m A{YnË`mImbr hmoVr. `m A{YnË`mVyZ
XoemV amï´>r`ËdmMr ^mdZm {dH${gV Pmbr. ^maVmVhr {~«Q>re gm_«mOemhr {damoYmV bT>Ê`mgmR>r
^maVr`m§À`m_Ü`o EoH$mË_VoMr ^mdZm {Z_m©U Pmbr Am{U ^maVr`m§Zr eodQ>r B§JO
« m§Zm `m XoemVyZ naV
OmÊ`mg ^mJ nmS>b.o
9)
g_mZ gaH$ma :
EImÚm e{ŠVembr, gÑT> emgZmÀ`m A{YnË`mImbr am{hë`mZo amï´>r`ËdmMr ^mdZm {Z_m©U
hmoÊ`mg _XV hmoV.o ñdmV§Í`nyd© H$mimVrb gwgK§ {Q>V {~«{Q>e emgZ ^maVr` amï´>r`ËdmÀ`m {dH$mgmgmR>r
gmhæ`H$ R>abo.
`m KQ>H$m~amo~aM amï´>{Z{_©Vrg Cn`moJr R>aUmar AmUIr H$mhr VËdo gm§{JVbr OmVmV. Z¡g{J©H$
AmnÎmr, `wÕ, amï´>r` àVrHo$ AmH«$_UmMr ^rVr BË`mXr KQ>H$ amï´>r`ËdmÀ`m ^mdZobm ~iH$Q>r AmUÊ`mMo
H$m`© H$aVmV. amï´>{Z{_©VrgmR>r darb KQ>H$ {deof à^mdr R>abobm {XgVmo. H$mhr {R>H$mUr XmoZ, VrZ AWdm
Ë`mnojm A{YH$ KQ>H$ à^mdr R>aVmV. åhUOoM amï´>mM
§ r _wi àoaUm darb gd©M KQ>H$ AmhoV Ago gm§JVm
`oVrb.
ñd`§ AÜ``Z àíZ - 2
~)
Imbrb {dYmZo MyH$ H$s ~amo~a gm§Jm.
1)
d§e, ^mfm, gm{hË`, {dMma na§nam `m§À`m ~§YZm_wio EH$Ì Ambobm bmoH$ g_wXm` åhUOo amï´>H$
hmo`.
2)
amï´>r`ËdmMm _hÎdmMm KQ>H$ åhUyZ Ym{_©H$ EH$Vobm _hÎd XoÊ`mV `oV.o
3)
nyduMm B{Vhmg hm _mZdmMm A_yë` R>do m ZgVmo.
4)
Am{W©H$ {hVg§~Y§ mVyZ amï´>r`ËdmMr ^mdZm dmT>rg bmJV Zmhr.
5)
^m¡Jmo{bH$ EH$Vo_i
w o amï´>r`ËdmÀ`m {dH$mgmbm JVr {_iVo.
51
2.4 nm[a^m{fH$ eãX
1)
gmd©^m¡_Ëd
:
A§{V_ {ZU©` KoÊ`mMr gd©lðo > gÎmm
2)
gm_y{hH$ B©hm
:
gm_y{hH$ BÀN>m
3)
{ddoH$
:
~wÕr
2.5 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
2.1
2.2
2.3
1)
~amo~a
2)
~amo~a
3)
MyH$
4)
~amo~a
5)
~amo~a
1)
A_yV©
2)
gm_m{OH$
3)
{dH|$ÐrH$aU
4)
bmoH$g§»`m
5)
Mma
1)
~amo~a
2)
~amo~a
3)
MyH$
4)
~amo~a
5)
~amo~a
52
2.6 ñdmÜ`m` (gamdmgmR>r àíZ)
1)
amÁ`mÀ`mX`mÀ`m X¡dr {gÕm§VmMo n[ajU H$am.
2)
gm_m{OH$ H$ama {gÕm§VmMo Q>rH$mË_H$ n[aj_ H$am.
3)
CH«$m§VrdmXr {gÕm§V ñnï> H$am.
4)
amÁ` d amÁ`mMo KQ>H$ ñnï> H$am.
5)
amï´>, amï´>r`Ëd g§H$ënZm ñnï> H$ê$Z, amï´>r`ËdmMo KQ>H$ gm§Jm.
6)
Q>rnm {bhm 1) amÁ`mMo KQ>H$
2) ê$gmoÀ`m gm_m{OH$ H$ama {gÕm§V
3) amï´>r`ËdmMo KQ>H$
4) hm°ãOÀ`m gm_m{OH$ H$ama {gÕm§V
5) _mV¥gÎmmH$ {nV¥gÎmmH$ {gÕm§V
2.7 g§X^© : A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
1.
Hobbes Thomas : Leviathan.
2.
Appadoria A. : The Substance of Politics
3.
MacIver : The Modern State
4.
Sabine G. H. : A History of Political Theory
5.
àm. S>m.° d Jmo. Zm§XSo >H$a : amOH$s` {dMma Am{U {dMmad§V
6.
H$m|S>Ho $a, nmQ>rb, Mm§XmoaH$a : gm_m{OH$ _mZdemó
7.
Ho$. gmJa, ìhr. ~r. nmQ>rb : g_J« amÁ`emó
8.
àm. ~r. ~r. nmQ>rb : amOH$s` {gÕm§V g§H$ënZm
9.
S>m.° ^mñH$a bú_U ^moio : nmpíM_mË` amOH$s` {dMma
10.
S>m.° M§ÐeoIa {XdmU : amOH$s` {gÕm§V Am{U amOH$s` {díbofU.
ooo
53
KQ>H$ : 3
amÁ`emómVrb _yb^yV g§H$ënZm / gmd©^m¡_ g^m
AZwH$« _{UH$m
A)
gmd©^m¡_Ëd : ì`m»`m, AW©, d¡{eîQ>ç,o àH$ma
~)
EH$gÎmmdmXr gmd©^m¡_ËdmMm {gÕm§V
~moXZ± , hm°ãO, J«m{o e`g, égmo `m§Mo {dMma
Om°Z Am°pñQ>ZMm gmd©^m¡ËdmMm {gÕm§V : d¡{eîQ>ço
EH$gÎmmdmXr gmd©^m¡_ËdmÀ`m {gÕm§Vmdarb {Q>H$m
H$)
AZoH$gÎmmdmXr gmd©^m¡_ËdmMm {gÕm§V
AZoH$ gÎmmdmXr gmd©^m¡_ËdmÀ`m {gÕm§VmMm {dH$mg
hoam°ëS> bmñH$sMm AZoH$ gÎmmdmXmMm {gÕm§V
AZoH$ gÎmmdmXr {gÕm§Vmdarb {Q>H$m d n[ajU
gmam§e
gmd©^m¡_Ëd (Sovereignty)
3.0 C{X²XîQ>ço
gmd©^m¡_Ëd ho amÁ`mÀ`m Mma _yb^yV KQ>H$m§nH¡ $s EH$ _hÎdmMm KQ>H$ Amho. gmd©^m¡_Ëdm{edm`
amÁ` `m g§H$ënZobm nwU© AW© àmßV hmoV Zmhr. àñVwV àH$aUmÀ`m Aä`mgmZ§Va AmnUmg gmd©^m¡_Ëd `m
g§H$ënZo~m~V gImob kmZ àmßV hmoBb
© . {deofV: gmd©^m¡_ËdmÀ`m {d{dY {dMmad§Vm§Zr Ho$boë`m ì`m»`m
`mdê$Z gmd©^m¡_ËdmMm AW© ñnîQ> H$aVm `oBb
© . gmd©^m¡_ËdmMo {d{dY àH$ma gm§JVm `oVrb. {deofV:
gmd©^m¡_ËdmMm EH$gÎmmdmXr {gÕm§V d AZoH$gÎmmdmXr {gÕm§V `m§Mo _yë`_mnZ H$aVm `oBb
© .
54
3.1 àñVmdZm
AmnU Xwgè`m àH$aUm_Ü`o amÁ` d amîQ´> `m g§km§Mm AW© nm{hbm. amï´>r`ËdmMo d amÁ`mMo _yb^yV
KQ>H$hr Aä`mgbo. amÁ`mÀ`m _yb^yV (Amdí`H$) KQ>H$m§_Ü`o AmnU bmoH$g§»`m, {ZpíMV ^yàXoe,
emgZg§ñWm d gmd©^m¡_Ëd `m Mma KQ>H$m§Mm Aä`mg Ho$bm. `m àH$aUm_Ü`o AmnU amÁ`mMm Mm¡Wm
Amdí`H$ KQ>H$ "gmd©^m¡_Ëd' `mMm Aä`mg H$aUma AmhmoV.
gmd©^m¡_Ëdm{edm` amÁ`mMr H$ënZm H$aUo AeŠ`àm` Amho. gmd©^m¡_Ëdm_wiM
o amÁ` BVa
g_wXm`m§nj
o m doJio Amho ho {ZXe©Zmg `oV.o ì`ŠVrgmR>r Ogm àmU _hÎdmMm Amho Ë`mM nÕVrZo amÁ`mgmR>r
gmd©^m¡_Ëd _hËdmMo Amho.
gmd©^m¡_ËdmÀ`m g§H$ënZoMm {dH$mg
àË`j-AàË`jnUo gmd©^m¡_ËdmÀ`m g§H$ënZoMo AñVrËd AmnUmg àmMrZ J«rH$ d ^maVr`
{dMmam§_Ü`o {XgyZ `oV.o `m AWm©Zo "gmd©^m¡_Ëd'' hr g§H$ënZm amÁ` `m g§H$ënZoBVH$sM OyZr Agbr Var
dV©_mZ g§X^m©Vrb gmd©^m¡_Ëd (Sovereignty) hr g§H$ënZm 15 ì`m eVH$mnmgyZ {dH$grV hmoV Jobr.
15 ì`m eVH$mV \«$| M H$m`XoVk "~o_Zo moEa' (Beaumanoir) Am{U "bmoEP' (Loyseau) `m§Zr, 16
ì`m eVH$mV OrZ ~moXZ± `mZo, 17 ì`m eVH$mV øwJmo J«m{o g`g d Wm°_g hm°ãO `m§Zr 18 ì`m eVH$mV
ê$gmoZ,o 19 ì`m eVH$mV Om°Z Am°pñQ>ZZo Va 20 ì`m eVH$mV hoam°ëS> bmñH$s `m§Zr "gmd©^m¡_Ëd' `m
g§H$ënZoÀ`m {dH$mgmV _hÎdmMo `moJXmZ {Xbo Amho.
gmd©^m¡_Ëd - AW©
gmd©^m¡_Ëdmbm B§JO
« r ^mfoV gm°{d[a{ZQ>r (Sovereignty) Ago g§~moYVmV. hm eãX Super
Am{U Anus `m XmoZ b°Q>rZ eãXm§nmgyZ V`ma Pmboë`m Superanus `m b°{Q>Z eãXmnmgyZ ~Zbm Amho.
gwàmZwg åhUOo gd©lîo R> qH$dm gdm}ƒ. `m AWm©Zo gmd©^m¡_Ëd (Sovereignty) hr amÁ`mVrb gd©lîo R>,
gdm}ƒ gÎmm hmo`.
gmd©^m¡_ËdmMr g§H$ënZm ñnîQ>> H$aÊ`mgmR>r doimodi
o r amÁ`emókm§Zr gmd©^m¡_ËdmÀ`m ì`m»`m
Ho$ë`m AmhoV `m§Mm AmnU AmT>mdm Kod.y
1)
OrZ ~moX± `m§À`m _Vo, "amÁ`mVrb ZmJ[aH$ d àOmOZ `m§À`mda MmbUmar Am{U H$m`ÚmÀ`m
{Z`§ÌUmV ZgUmar gd©lîo R> gÎmm åhUOo gmd©^m¡_Ëd hmo`.' Aer gmd©^m¡_ËdmMr ì`m»`m Ho$br Amho.
55
2)
øwJmo J«m{o g`g `m§À`m _Vo, "gmd©^m¡_Ëd åhUOo gd©lîo R> amOH$s` gÎmm, Or EH$m ì`ŠVrÀ`m
hmVmV AgVo, VrÀ`m Amkm§Mo H$moUrhr C„§KZ H$arV Zmhr d VrÀ`m H¥$Ë`mda Xwgè`m H$moUË`mhr gÎmoMo
~§YZ ZgVo.'
3)
S>çJw rQ> `m§À`m _Vo, "gmd©^m¡_Ëd amÁ`mMr AmXoe XoÊ`mMr eŠVr AgVo.'
4)
~O}g À`m _Vo, "amÁ`mVrb gd© ì`ŠVr d g§ñWm `m§Zm Amkm XoUmar d Ë`m§À`mH$Sy>Z AmkmnmbZ
H$adyZ KoUmar ñd`§^,y A{Z~ªY, A_`m©{XV, ñdV§Ì d _yb^yV gÎmm åhUOo gmd©^m¡_Ëd hmo`.'
5)
{dbmo~r `m§À`m _Vo, "amÁ`mMr gd©lîo R> BÀN>m åhUOo gmd©^m¡_Ëd hmo`.'
6)
JmZ©a `m§À`m _Vo, "àË`oH$ ñdV§Ì amÁ`mV EImXr ì`ŠVr, g§ñWm qH$dm JQ>mbm H$m`ÚmÀ`m ê$nmV
gm_y{hH$ BÀN>M
o r {Z{_©Vr H$aÊ`mMm d Amnbr BÀN>m H$m`m©pÝdV H$aÊ`mMm A{YH$ma AgVmo. Aer ì`ŠVr
qH$dm ì`ŠVrg_yh H$moUmÀ`mhr ~§YZmV ZgVo Aem eŠVrbm gmd©^m¡_Ëd Ago åhUVmV.'
7)
bmñH$s `m§À`m _Vo, "ì`ŠVr qH$dm JQ>mda Agbobr H$m`Xoera gd©lîo R> gÎmm åhUOo gmd©^m¡_Ëd
hmo`.'
CnamoŠV ì`m»`m§dê$Z AmnUmg gmd©^m¡_ËdmÀ`m g§H$ënZoMm AW© H$mbnaËdo H$gm ~XbV Jobm ho
{XgyZ `oBb
© . Varhr `m ì`m»`m§À`m Aä`mgmA§Vr AmnUmg gmd©^m¡_Ëdm~m~V H$mhr g_mZ ~m~r gm§JVm
`oVrb.
1)
gmd©^m¡_Ëd hr emgZmMr gdm}ƒ gÎmm AgVo, OrMm dmna {d{eîR> ^y^mJm_Ü`o ahmUmè`m ì`ŠVr
qH$dm ì`ŠVrg_whm~m~V H$m`Xo H$aÊ`mgmR>r Ho$bm OmVmo.
2)
gmd©^m¡_ gÎmoÀ`m dmnamZo V`ma Ho$boë`m H$m`ÚmMo (AmkoM)o nmbZ Ë`m amÁ`mVrb ì`ŠVr d
ì`ŠVrg_yhm§Zm H$amdoM bmJVo.
3)
gmd©^m¡_Ëd gÎmoda H$moUmMohr ~§YZ ZgVo.
4)
gmd©^m¡_Ëd EH$m ì`ŠVr_Ü`o qH$dm ì`ŠVrg_yhm_Ü`o {Z{hV AgVo.
56
gmd©^m¡_ËdmMr d¡{eîQ>ço
CnamoŠV ì`m»`m§À`m AmYmao Omo gmd©^m¡_ËdmMm AW© ñnîQ> hmoVmo Ë`mdê$Z gmd©^m¡_ËdmMr nwT>rb
d¡{eîQ>ço ñnîQ> hmoVmV.
1)
{Za§H$w eVm (Absoluteness)
amÁ`mMr gmd©^m¡_ gÎmm hr {Za§H$w e d {Zanoj AgVo. Xwgar H$moUVrhr gÎmm gmd©^m¡_ gÎmoda
{Z`§ÌU R>do y eH$V Zmhr. OrZ ~moX± d Om°Z Am°pñQ>Z `m§À`m _Vo Va gmd©^m¡_ gÎmm Oer amÁ`m§VJ©V
ì`dhmamV {Za§H$w e AgVo Ver Vr amÁ`m~mhoarb ì`dhmam_Ü`ohr {Za§H$w e AgVo.
gmd©^m¡_ gÎmm hr amÁ`mVrb H$m`Xo ~ZdVo Á`m H$m`Úm§Mo nmbZ H$aUo ho amÁ`mVrb ZmJarH$,
OZVm `m§À`mgmR>r ~§YZH$maH$ AgVo. CbQ>njr amÁ`mVrb BVa H$moUË`mhr g§ñWoH$Sy>Z qH$dm ì`ŠVrH$Sy>Z
gmd©^m¡_Ëdmbm AmXoe {Xbm Omdy$ eH$V Zmhr.
dV©_mZ H$mimV darb _mÝ`Vm§_Ü`o ~Xb Pmbobm {XgVmo. amÁ`m§VJ©V ~m~VrV - OZ_V, ê$T>r,
àWm, na§nam, {b{IV amÁ`KQ>Zm B. Mo gmd©^m¡_ eŠVrda ~§YZo àñVm{nV Pmë`mMo {XgVo Va Am§Vaamï´>r`
g§~Y§ m§À`m ~m~VrV - Am§Vaamï´>r` g§KQ>Zm, Am§Vaamï´>r` H$m`Xm, Vh-H$ama B. Mr ~§YZohr gmd©^m¡_Ëdmda
{Z_m©U Pmbobo {XgVmV.
WmoS>Š`mV dV©_mZ H$mimV gmd©^m¡_ËdmMm X§S>eŠVr hm AmYma ~Xbbm Amho Am{U T>m~o i_ZmZo
amÁ`m§VJ©V ~m~VrV "OZ_V' Am{U Am§Vaamï´>r` g§~Y§ m§À`m ~m~VrV "amï´>{hV' `m§À`m _`m©Xm {Za§H$w eVoda
`odZy nS>ë`m AmhoV.
2)
gd©lîo R> d EH$_od gÎmm (Supereme and Exclusive Power)
"gmd©^m¡_Ëd hr amÁ`mVrb gd©lîo R> amO{H$` gÎmm AgVo', Ago J«m{o e`g øm§Mo åhUUo Amho. `m
gÎmonj
o m loîR> Xwgar gÎmm EH$m amÁ`mV Agy eH$V Zmhr, `m AWm©Zo gma©^m¡_ gÎmm hr Ë`m amÁ`mVrb EH$_od
gd©lîo R> gÎmm hmo`. Amkm XoUo ho gmd©^m¡_ËdmMo H$m`© Agë`mZo EH$m amÁ`mV EH$m nojm A{YH$ AmXoe
XoUmè`m gdm}ƒ gÎmm Agy eH$V Zmhr, AÝ`Wm amÁ`mMo {d^mOZ hmoBb
© . gmoë`wQ>À`m _Vo, "gmd©^m¡_Ëd
åhUOo amÁ`mVrb X§S>eŠVrMm (~imMm) dmna H$aUmar A§{V_ H$m`Xoera gÎmm hmo`.' ('Sovereignty is
the final legal coercive power of the state' - Soultu)
3)
gd©g_mdoeH$Vm (All Comprehensiveness)
gmd©^m¡_ gÎmm hr gd©g_mdoeH$ åhUOoM gd©ì`mnr AgVo. Ë`m amÁ`m§VJ©V Agboë`m gd©
ì`ŠVr, ì`ŠVrg_wh, g§ñWm, g§KQ>Zm `m§À`mda `m gmd©^m¡_ËdmMo {Z`§ÌU AgVo. gmd©^m¡_ gÎmoÀ`m
{Z`§ÌUmVyZ amÁ`m_Ü`o H$moUrhr _wŠV Zmhr. EImÚm àg§Jr EImÚm ì`ŠVr qH$dm ì`ŠVrg_whmbm H$mhr
57
{deofm{YH$ma Agbobo {XgVmV. na§Vy àË`jmV Vo {deofm{YH$mahr gmd©^m¡_ËdmZoM ~hmb Ho$bobo AgVmV
d gmd©^m¡_Ëd Ago {deofm{YH$ma Ho$ìhmhr dmng Kody eH$Vo.
"amÁ`oVa gmd©^m¡_ËdmÀ`m' {gÕm§VmMo nwañH$V} naH$s` dH$mbVtMr CXmhaUo XodZy amÁ`mÀ`m
gmd©^m¡_ËdmÀ`m _`m©Xm Xe©dVmV _mÌ `m naH$s` dH$mbVr gwê$ H$aUo, Mmby R>do Uo AWdm ~§X H$aUo hm
Ë`m amÁ`mMm {deofm{YH$ma Amho ho bjmV KoVbo nm{hOo.
4)
AXo`Vm (Inalienable)
gmd©^m¡_ËdmMo hñVm§VaU hmoD$ eH$V Zmhr. åhUOo Vr H$moUmbm XoVm `oV Zmhr. JmZ©a `m§À`m _Vo,
"gmd©^m¡_Ëd hm amÁ`mMm AmË_m Amho, Á`m à_mUo ì`ŠVr Amnbm AmË_m A§eV: qH$dm nwUV© : Xwgè`m§Zm
Xody eH$V Zmhr Ë`mM à_mUo gmd©^m¡_Ëdhr Xwgè`m§Zm XoVm `oV Zmhr.'
bmB©~a (Lieber) `m§À`m _Vo, "Á`mà_mUo EImÚm ì`ŠVrbm Amnbo ì`ŠVr_Ëd AWdm OrdZ
Xwgè`m§Zm XoVm `oV Zmhr Ë`mà_mUo gmd©^m¡_Ëdhr Xwgè`m§Zm XoVm `oV Zmhr.'
5)
A{d^mÁ`Vm (Indivisibility)
gmd©^m¡_ gÎmm hr amÁ`mVrb gdm}ƒ d EH$_od gÎmm Agë`m_wio Vr A{d^mÁ` gÎmm AgVo.
gmd©^m¡_ gÎmoMo {d^mOZ H$aUo åhUOo EH$m amÁ`mV AZoH$ amÁ` {Z_m©U H$aUo hmo`. H$mbhZ `m
{dMmad§VmÀ`m _Vo, gmd©^m¡_Ëd EH$ nyU© dñVw Amho.' Va égmo À`m _Vo "gmd©^m¡_Ëd gm_w{hH$ BÀN>do a
AYmarV Agë`m_wio VrMo {d^mOZ Ho$bo Omdy eH$V Zmhr.' gmd©^m¡_ gÎmoÀ`m {d^mOZm_wio EH$ Va
amÁ`mV AamOH$ _mOob qH$dm amÁ`mMo {d^mOZ hmoBb
© .
g§KamÁ` ì`dñWo_Ü`o gmd©^m¡_ËdmMo {d^mOZ hmoVo Ago bmdob, {\«$_°Z, ~«mBg B. {dMmad§Vm§Mo
_V Amho. _mÌ JmZ©a `m§À`m _Vo, "g§KamÁ`mV gmd©^m¡_ gÎmoMo {d^mOZ Pmbobo ZgVo Vo {d^mOZ emgZmMo
AgVo.'
6)
{Ma§VZVm AWdm ñWm{`Ëd (Permanence)
gmd©^m¡_Ëd hmamÁ`mMm AmYma Amho qH$~hþZm gma©^m¡_Ëd hm amÁ`mMm AmË_m Amho. AmË_m ZîQ>
Pmbm Va amÁ`mMo AñVrËd ZîQ> hmoBb
© . Ë`m_wio gmd©^m¡_Ëd ZîQ> hmoD$ eH$V Zmhr. Vo {Ma§VZ AgVo.
AZoH$ doib
o m Aä`mgH$ amÁ` d emgZ g_mZ g_OyZ emgZ ~Xbbo qH$dm ZîQ> Pmbo Va
gmd©^m¡_Ëd ZîQ> Pmbo Agm AW© H$mT>VmV. na§Vy JmZ©aÀ`m åhUÊ`mZwgma, "{Ma§VZVm åhUOo Omon`ªV amÁ`
H$m`_ Amho Vmon`ªV gmd©^m¡_Ëd H$m`_ Amho. gÎmmYmar ì`ŠVrMm _¥Ë`w qH$dm Ë`mMr AH$mbr nXÀ`wÎmr
qH$dm amÁ`mMo nwZJ©R>Z `m_wio gmd©^m¡_Ëd ZîQ> hmoV Zmhr.' `m~m~V EH$ {~«Q>re åhU A{Ve` g_n©H$
Amho, Vr åhUOo, ""amOm _¥V Amho, amOm (amOnX) {Mam`w Agmo.'' (Kind is dead, long live the
king.)
58
gmd©^m_ gÎmoMo àH$ma
{dM>mad§V gmd©^m¡_Ëd `m g§H$ënZobm doJdoJù`m AWm©Zo g§~moYVmZm {XgVmV, H$maU gmd©^m¡_ËdmMm
Aä`mg Ë`m§Zr amOH$s`, gm_m{OH$, d¡Ym{ZH$, ì`dhm[aH$, Vm{ÎdH$ Aem AZoH$ A§Jm§Zr Ho$bobm {XgVmo.
`m_wio gmd©^m¡_ËdmMo {d{dY àH$ma nm{hë`m{edm` AmnUmg gmd©^m¡_ËdmMr g§H$ënZm Iè`m AWm©Zo
g_OmdyZ KoVm `oUma Zmhr.
T>m~o i_mZmZo gmd©^m¡_ËdmMo Zm_Ymar gmd©^m¡_Ëd dmñV{dH$ gmd©^m¡_Ëd, d¡Ym{ZH$ gmd©^m¡_Ëd,
amOH$s` gmd©^m¡_Ëd, OZgmd©^m¡_Ëd, amï´>r` gmd©^m¡_Ëd.
Zm_Ymar gmd©^m¡_Ëd (Titular / Nominal Sovereignty)
Zm_Ymar gmd©^m¡_Ëd åhUOo amÁ`mMr g§nU
y © gÎmm EImÚm nXmÀ`m qH$dm g§ñWoÀ`m Zmdo dmnabr
OmVo na§Vy àË`jmV Vr gÎmm XwgarM g§ñWm qH$dm nXmÛmao dmnabr OmVo. Aem àH$maÀ`m gmd©^m¡_ËdmÀ`m
àH$mamMm CX` B§½b§S>_Ü`o g§gXr` emgZ nÕVrÀ`m CËH«$m§Vr_YyZ CX`mbm Ambm. B§½b§S>_Ü`o amÁ`H$ma^ma
amOmÀ`m Zmdo MmbVmo, ^maVmV amï´>nVrÀ`m Zmdo MmbVmo, _mÌ àË`jmV gmd©^m¡_ËdmMm dmna XmoÝhr
Xoem§_Ü`o n§VàYmZ H$aV AgVmV. åhUyZ `m {R>H$mUr amOm d amîQ´>nVr hr Zm_Ymar gmd©^m¡_ËdmMr CXmhaUo
AmhoV.
1)
dmñV{dH$ gmd©^m¡_Ëd (De facto Sovereignty)
Ooìhm EImÚm amÁ`m_Ü`o EImXr ì`ŠVr qH$dm ì`ŠVrg_yh X§S>eŠVrÀ`m AmYmao gÎmoMm dmna
H$aVo Voìhm `m àH$mambm dmñV{dH$ gmd©^m¡_Ëd Ago åhUVmV. Aem àH$maMo dmñV{dH$ gmd©^m¡_Ëd
H$m`Xoera Agmo H$s Zgmo àË`jmV `m gmd©^m¡_ËdmH$Sy>ZM gÎmoMm dmna hmoV AgVmo. Ooìhm Vr gÎmm
H$m`Xoera ZgVo Voìhm AWm©VM Aem gÎmobm Am§VaamîQ´>r` joÌmV _mÝ`Vm ZgVo (CXm. A\$JmUrñWmZ
_Yrb 1996 Vo 2001 `m H$mimVrb Vm{b~mZ emgZ) Aer gmd©^m¡_gÎmm X§S>eŠVrÀ`m ~imda
amÁ`m§VJ©V joÌmV Amnë`m gÎmoMm dmna H$aVo.
dmñV{dH$ gmd©^m¡_gÎmobm H$m`Xoera AmYmahr AgVmo, Aem doir Aer gÎmm amÁ`mVrb OZVm
d Am§Vaamï´>r` OJVm_Ü`o _mÝ`Vm àmßV AgVo. amOoemhr, AÜ`jr` emgZnÕVr B. emgZàH$mam§_Ü`o
AemàH$maMr H$m`Xoera dmñV{dH$ gmd©^m¡_Ëd {XgyZ `oV.o
2)
{d{Y_` qH$dm H$m`Xoera gma©^m¡_Ëd (Legal Sovereignty)
amÁ`mVrb gmd©^m¡_Ëdmbm Ooìhm H$m`ÚmMm AmYma àmßV Pmbobm AgVmo Voìhm Aem gmd©^m¡_Ëdmg
{d{Y_` [H§$dm H$m`Xoera gmd©^m¡_Ëd Ago åhUVmV. `m gmd©^m¡_ gÎmobm H$m`Xo V`ma H$aUo d Ë`m§Mr
A_b~OmdUr H$adyZ KoÊ`mMm A{YH$ma AgVmo. H$m`Xoera gmd©^m¡_Ëd ho EImÚm ì`ŠVrÀ`m qH$dm
59
ì`ŠVrg_yhmÀ`m hmVmV AgVo. [d{Y_` gmd©^m¡_Ëdm _Ü`o gÎmoMo ñdê$n {ZpíMV, g§K{Q>V, Ag§{X½Y d
Ñí` Ago AgVo.
3)
amO{H$` gmd©^m¡_Ëd (Political Sovereignty)
H$m`Xoera gmd©^m¡_Ëd hr amÁ`mVrb H$m`ÚmMr {Z{_©Vr H$aUmar d Ë`m§Mr A_b~OmdUr H$adyZ
KoUmar {dYrÛmam ñWm{nV gdm}ƒ gÎmm AgVo, ho Oar VËdV: Iao Agbo Var .... àË`jmV `m gÎmoMo
g§MbZ amOH$s` gmd©^m¡_ËdmÀ`m hmVmVyZ (_mÜ`_mVyZ) hmoV AgVo. àm. S>m`gr `m§À`m _Vo, ""Á`m
gmd©^m¡_Ëdmbm d{H$b bmoH$ gmd©^m¡_Ëd g_OVmV, dmñV{dH$VoV `m gmd©^m¡_ËdmÀ`m AmSy>Z Xwgar gÎmm
H$m_ H$aV AgVo. Á`m gÎmog_moa d¡Ym{ZH$ gmd©^m¡_Ëdmbmhr Z_Vo ¿`mdo bmJVo. Á`m gmd©^m¡_ËdmMr
A§{V_ BÀN>m gd© ZmJ[aH$ _mZV AgVmV VoM amOH$s` gmd©^m¡_Ëd hmo`.'' Va {Jb{¼ñQ> `m {dM>mad§VmÀ`m
_Vo, "amOH$s` gmd©^m¡_Ëd ho amÁ`mVrb gd© àH$maÀ`m à^mdm§Zm {_iyZ ~ZVo d H$m`Xoera gmd©^m¡_ËdmÀ`m
_mJo {Z{hV AgVo.'
Aem àImaMr gmd©^m¡_ gÎmm hr A{ZpíMV, Ag§KQ>rV, AkmZ, g§{X½Y AgVo Ago JmZ©a `m§Mo
_V Amho.
4)
OZgmd©^m¡_Ëd (Popular Sovereignty)
Á`m amÁ`mVrb A§{V_ gÎmm OZVoÀ`m hmVmV AgVo Ë`m amÁ`mV AmnUmg OZgmd©^m¡_ËdmMm
A{dîH$ma hmoVmo. hr g§H$ënZm Oar 19 ì`m d 20 ì`m eVH$mVrb bmoH$emhr emgZ g§ñWoer g§~Y§ rV
Agbr Var T>m~o i_mZmZo àm{MZ J«rH$ d amo_Z {dMmam§_Ü`ohr OZgmd©^m¡_ËdmMr PbH$ nhmd`mg {_iVo.
OZgmd©^m¡_ËdmÀ`m {dMmam§Zm Iar MmbZm {Xbr Vr bm°H$ d {deofV: ê$gmo `m§Zr Amnë`m
gm_m{OH$ H$amamÀ`m {gÕm§VmÀ`m ê$nmZo amOmÀ`m A{Z`§ÌrV gÎmobm {damoY H$aV A§{V_ gÎmm OZà{V{ZYtÀ`m
Ûmao Vr OZVo_Ü`o {Z{hV AgVo Ago ê$gmoZo åhQ>bo `mAWm©Zo AmYy{ZH$ bmoH$emhrMm nm`m åhUyZ AmnU
OZgmd©^m¡_ËdmÀ`m {dMmam§H$S>o nmhÿ eH$Vmo. na§Vy OZgmd©^m¡_ËdmMo {dMma H$mht ~m~VrV AnyU© R>aVmV.
n{hbo åhUOo "OZVm' `m eãXmMr ñnîQ> ì`m»`m Zmhr. bhmZ _wb,o doS>o bmoH$, JwÝhoJma, XoeÐmohr `m
gdmªMm g_mdoe "OZVm' `m eãXmV Ho$bm OmVmo d Xwgao åhUOo Ho$di gwOmZ _VXmam§Mm `mV g_mdoe
Ho$ë`mg OZVoMo gmd©^m¡_Ëd d amOH$s` gmd©^m¡_Ëd `mV \$magm \$aH$ CaUma Zmhr.
Ë`m_wio OZgmd©^m¡_ËdmMr g§H$ënZm AmH$f©H$ dmQ>V Agbr Var Vr AñnîQ, g§{X½Y d A{ZpíMV
ñdê$nmMr Amho.
Aem àH$mao gmd©^m¡_gÎmoMo {d{dY àH$ma nmS>bo OmVmV.
60
dñVw{ZîR> àíZ
1)
ì`ŠVrgmR>r Ogm ........ _hÎdmMm Amho, Ë`mM nÕVrZo amÁ`mgmR>r gmd©^m¡_Ëd _hÎdmMo Amho.
A) hmV
2)
S>) H$mZ
~) AXo`
H$) gdm}ƒ
S>) {Ma§VZ
........ `m§À`m _Vo, ""gmd©^m¡_Ëd åhUOo amÁ`mMr gd©lîo R> BÀN>m (Supreme will) hmo`.''
A) OrZ ~mo{XZ
4)
H$) àmU
gwàmZwg (Superanus) `m b°{Q>Z eãXmMm AW© .......... hm Amho.
A) gd©g_mdoeH$
3)
~) nm`
~) ~O}g
H$) {dbmo~r
S>) am°ëg
"gmd©^m¡_Ëd ho gm_w{hH$ B©hdo a Adb§~Zy AgVo, Ë`m_wio VrMo {d^mOZ hmoD$ eH$V Zmhr' Ago
............ Mo åhUUo hmoV.o
A) Am°pñQ>Z
~) ê$gmo
H$) J«m{o e`g
S>) ~mo{XZ
EH$gÎmmdmXr gmd©^m¡_ËdmMm {gÕm§V
gmd©^m¡_Ëd h¡ AÛ¡V Amho Ago _mZUmè`m Om°Z Am°pñQ>Z, hm°ãO, ~moXm± B. {dMmad§Vm§H$Sy>Z
gmd©^m¡_Ëd{df`r Or g¡Õm§VrH$ _m§S>Ur Pmbr Ë`m_YyZ EH$gÎmmdmXr gmd©^m¡_ËdmMm {gÕm§V {Z_m©U Pmbm.
`m§À`m {dMmamZwgma àË`oH$ amÁ`mV gmd©^m¡_Ëd EH$mM {R>H$mUr AgVo d amÁ`mVrb ì`ŠVr d g§KQ>Zm `m
gmd©^m¡_ eŠVrÀ`m A{YZ AgVmV. VgoM gmd©^m¡_Ëd ho CnOV (ñd`§^)y , ñWm`r ({Ma§VZ), gd©ì`mnr d
A{d^mÁ` AgVo Ago hr Ë`m§Mo _V Amho.
EH$gÎmmdmXr gmd©^m¡_ËdmMm {gÕm§V g_OmdyZ KoÊ`mgmR>r AmnUmg àW_ ~moX,± hm°ãO, J«m{o e`g,
ê$gmo `m {dMmad§Vm§Mo {dMma WmoS>Š`mV nhmUo Amdí`H$ R>ab
o . Ë`mZ§Va AmnU `m {dMmad§Vm§À`m {dMmam§Mr
emór` nÕVrZo _m§S>Ur H$ê$Z EH$gÎmmdmXr gmd©^m¡_ËdmÀ`m {gÕm§Vmg _yV© ê$n XoUmè`m Om°Z Am°pñQ>Z
`m§À`m {dMmam§Mm Aä`mg H$aUma AmhmoV.
OrZ ~moXZ± (1530-1596)
OrZ ~moXZ± `m \«$| M {dMmad§VmZo gZ 1576 _Ü`o "[anpãbH$' ZmdmMm J«W§ {b{hbm. `m J«W§ mV
Ë`mZo gmd©^m¡_Ëd~m~VMo Ë`mMo {dMma ñnîQ> Ho$bo AmhoV. "Supreme power over citizens and
subjects, unrestrained by the laws." AWm©V "gmd©^m¡_Ëd åhUOo OZVm d ZmJ[aH$m§darb Aer
gdm}ƒ gÎmm Or H$m`ÚmÀ`m {Z`§ÌUmnmgyZ _wŠV AgVo.' Aer ~moX± `m§Zr gmd©^m¡_ËdmMr ì`m»`m Ho$bobr
Amho. `m gd©^m¡_ËdmMo H$m`Xm{Z{_©Vr ho gdm©V _hÎdmMo H$m`© AgVo. Ë`mZo _°H$o pìhbr d hm°ãO à_mUo
61
{Za§H$w e amOoemhrMo g_W©Z Ho$ë`mZo gmd©^m¡_Ëd XoIrb {Za§H$w e d A{d^mÁ` Amho Ago _mZbo. gmd©^m¡_Ëd
ho Oar Ë`mZo {Z_m©U Ho$boë`m H$m`Úmnojm loîR> Agbo Var gmd©^m¡_Ëdmda gwÕm X¡dr H$m`ÚmVrb d Z¡g{J©H$
H$m`ÚmVrb Z¡{VH$ _yë`m§Mo ~§YZ AgVo.
Wm°_g hm°ãO (1588-1679)
{~«Q>re {dMmad§V Wm°_g hm°ãO `mZo Amnë`m "bo{dEWZ' (1651) `m J«W§ mV {Za§H$w e amOoemhrMo
g_W©Z Ho$bo. VËH$mbrZ B§½b§S>À`m n[apñWVrda A§H$w e R>do Ê`mgmR>r {Za§H$w e d gmd©^m¡_ Aem amOmMr
H$ënZm Ë`mZo Amnë`m bo{dEWZ (Leviathan) `m J«W§ mV _m§S>br. hm°ãOZo gmd©^m¡_ËdmMo {d^mOZ
A_mÝ` Ho$bo. JoQ>b
o À`m _Vo, "Ë`mZo gmd©^m¡_Ëd ho {Za§H$w e Amho, Ë`mMo {d^mOZ hmoD$ eH$V Zmhr' Ago
_V _m§S>b.o
hm°ãOMo gmd©^m¡_Ëd ho gm_m{OH$ H$amamMm ^mJ Zmhr, Ë`m_wio Vo A{Z~ªY Amho d gmd©^m¡_ËdmMr
Amkm åhUOoM H$m`Xm Agë`mZo gmd©^m¡_Ëdmda Ë`mZoM {Z_m©U Ho$boë`m H$m`ÚmMo ~§YZ `ody eH$V Zmhr.
WmoS>Š`mV {Za§H$w e, A{d^mÁ` d gdm}ƒ Aem gmd©^m¡_ËdmMr hm°ãOZo g§H$ënZm _m§S>br.
øwJmo J«m{o e`g (1583-1645)
J«m{o e`g `m S>M H$m`XoVkmZo Amnë`m 'De Jure Belli ac Pacis' (1625) `m J«W§ mV
Am§Vaamï´>r` H$m`ÚmÀ`m ~m~VrV g{dñVa {bImZ Ho$bo. `mM J«W§ mV Ë`mMo gmd©^m¡_ËdmMo {dMma nhmd`mg
{_iVmV.
J«m{o e`gÀ`m gmd©^m¡_Ëdm~m~VÀ`m {dMmam§da "gwaP
o ' d "~mo{XZ' `m§À`m {dMmam§Mm à^md {XgVmo.
_mÌ Ë`mMo gmd©^m¡_Ëdm~m~VMo {dMma ~mo{XZ EdT>o gwñnï> ZmhrV.
J«m{o e`g Zo Amnë`m gmd©^m¡_Ëdm~m~VÀ`m {dMmam§Zr {Za§H$w e amOoemhrbm EH$m AWm©Zo à~iM
~Zdbo Amho, H$maU Vmo gmd©^m¡_Ëd hr amOmMr d¡`{ŠVH$ _mb_Îmm Amho Ago åhUVmo.' Vmo H$m`ÚmMm
Aä`mgH$ Agë`mZo em§VVm d gwì`dñWobm _hÎd XoVmo d ho H$m`© gmd©^m¡_ eŠVrMo Amho Ago Ë`mMo _V
hmoV.o
OZVobm Amnbo emgZ {ZdSy>Z Úmd`mMm A{YH$ma Amho, _mÌ EH$Xm {ZdSy>Z {Xë`mZ§Va OZVobm
emgZmÀ`m Amkm _mZZo ~§YZH$maH$ Amho. {Za§H$w e amOoemhr, joÌr` gmd©^m¡_Ëd Am{U amÁ`mamÁ`m§_Yrb
g_mZVm hr Ë`mÀ`m {gÕm§V _m§S>UrMr {ÌgwÌr hmoVr.
62
OrZ O°H$g ê$gmo (1712-1778)
ê$gmo Zo Amnë`m gm_m{OH$ H$ama (1762) `m J«W§ mV "gm_w{hH$ B©hm' `m ê$nmZo gmd©^m¡_ËdmMr
g§H$ënZm ñnîQ> Ho$br Amho. Ë`mÀ`m gmd©^m¡_Ëdm~m~VÀ`m {dMmam§da "OmohZg Amë`w{PAg' (Johannes
Althusius) `m O_©Z H$m`XoVkmÀ`m {dMmam§Mm à^md {XgyZ `oVmo. Ë`mZo Á`m gmd©^m¡_ËdmÀ`m g§H$ënZoMr
_m§S>Ur Ho$br Ë`mM AmYmamda ê$gmoZo gm_m{OH$ H$amamÀ`m _mÜ`_mVyZ "gm_w{hH$ B©hm' (General Will)
À`m AmYmao gmd©^m¡_ËdmMr g§H$ënZm _m§S>br.
gm_m{OH$ H$amamÀ`m _mÜ`_mVyZ Á`mÀ`m hmVr gdm}ƒ gÎmm EH$dQ>br OmVo Ë`mÀ`m_Ü`o gmd©^m¡_Ëd
dmg H$aVo. Varhr H$m`ÚmMm AmYma Ë`m ì`ŠVr qH$dm ì`ŠVrg_whmMr ñdmWu BÀN>m (Actual Will) ZgyZ
H$m`ÚmMm AmYma hr gm_w{hH$ B©hm (General Will) AgVo. gm_w{hH$ B©hm hmM gmd©^m¡_ËdmMm AmYma
Amho d H$m`Xm hm gm_w{hH$ BÀN>o Mm A{dîH$ma Amho. `mAWm©Zo OZH$ë`mU ho gmd©^m¡_ËdmMo C{ÔîQ>ç
Amho, Ago Vmo åhUVmo.
gd© OZVoMr gm_w{hH$ B©hm EH$M Agë`mZo gmd©^m¡_Ëd Xo{Ib A{d^mÁ` d gd©lîo R> AgVo Ago
ê$gmo åhUVmo.
ê$gmoÀ`m OZgmd©^m¡_ËdmÀ`m A{d^mÁ` d gd©lîo R> AgÊ`mMm H$mhr {Za§H$w edmÚm§Zrhr Amnë`m
{dM>ma _m§S>UrgmR>r AmYma åhUyZ dmna Ho$bm na§Vy ê$gmo {Za§H$w e amOoemhrMo g_W©Z H$aV Zmhr Va
àm{V{Z{YH$ bmoH$emhrVrb bmoH$ B©hmMo g_W©Z H$aVmo.
Om°Z Am°pñQ>ZMm gmd©^m¡_VËdmMm {gÕm§V
Om°Z Am°pñQ>Z (1790-1859) `m {~«Q>re H$m`XoVkmZo Amnë`m 'Lectures on Jurisprudence'
(1832) `m J«W
§ mV gmd©^m¡_ËdmÀ`m {gÕm§VmMo à{VnmXZ Ho$bo. eVH$mZweVHo$ {dIwaboë`m AdñWoV
Agboë`m gmd©^m¡_ËdmÀ`m {dMmam§Zm emór` ÑîQ>rZo {gÕm§Vê$nmZo gd©àW_ _m§S>Ê`mMo lo` Am°pñQ>Zbm
OmVo. Ë`mZo gmd©^m¡_ËdmMm Omo EH$gÎmmdmXr {gÕm§V _m§S>bm Ë`mZo Odinmg e§^a df© {dMmad§Vm§Zm
à^m{dV Ho$bo, d AmOhr Am°pñQ>ZMo {dMma _hÎdmMo _mZbo OmVmV. EH$gÎmmdmX d Am°pñQ>Z ho eãX
n`m©`dmMH$ ~Zbobo {XgVmV, åhUyZ Om°Z Am°pñQ>ZMo EH$gÎmmdmXr gmd©^m¡_ËdmMo {dMma g{dñVa nhmUo
A{Zdm`© R>aVo.
B§½b§S>Mr VËH$mbrZ n[apñWVr hr g§gXoÀ`m dmT>Ë`m _hÎdm_wio H$m`Xo{df`H$ qMVZmgmR>r nyaH$
hmoVr. Ë`m_wio Am°pñQ>ZZo gmd©^m¡_ËdmÀ`m {gÕm§Vmbm àË`jmW©dmXr H$m`ÚmMm (Positive Law) AmYma
{Xbm. Ë`mÀ`m àË`jmW©dmXr H$m`Úm~m~VÀ`m {dMmam§da O_©Z {dMmad§V JwñVmd ìhmZ øwJmo (Gustav
Von Hugo) `m§Mm à^md hmoVm.
63
gmd©^m¡_ËdmMm AmYma àË`jmW©dmXr H$m`Xm ~Zë`mZo Z¡g{J©H$ H$m`Xm, Z¡g{J©H$ {Z`_, gm_w{hH$
B©hm, Z¡g{J©H$ {ddoH$ B. g§H$ënZm AW©{hZ R>aë`m. `mD$bQ> Ë`mÀ`m _Vo àË`jmW©dmXr H$m`Xm hm Oa
CnamoŠV ~m~tÀ`m {damoYmV OmV Agob Va àË`jmW©dmXr H$m`ÚmMo nmbZ H$aUoM ~§YZH$maH$ Amho.
Ë`mÀ`m `m {dMmam§da hm°ãO d ~|Y_ `m§Mm à^md OmZdVmo.
H$m`ÚmMr ì`m»`m H$aVmZm Am°pñQ>Z åhUVmo, "loð>mZ§ r H${Zð>mZ§ m {Xbobr Amkm åhUOo H$m`Xm'.
(Command given by the superior to an inferior) nwT>o Vmo åhUVmo amO{H$` loð>mZo {Xbobr Amkm
åhUOo àË`jmW©dmXr H$m`Xm (Positive Law) `mM {dMmam§À`m AmYmao Vmo gmd©^m¡_ËdmMr g§H$ënZm
_m§S>Vmo. Vmo åhUVmo, "Ooìhm EImXr {ZpíMV _mZdr loð>r qH$dm loï>r g_yhmÀ`m AmkoMo nmbZ Ë`m
g_mOmVrb ~hÿVm§e bmoH$ gd`rZo H$aV AgVmV d Vr loð>r qH$dm loð>r g_yh BVa H$moUMrhr Amkm nmbZ
H$aV ZgVmo, Voìhm Ë`m ì`ŠVr qH$dm ì`ŠVrg_whmg gmd©^m¡_Ëd Ago åhUmdo Am{U Vmo g_mO amOH$s` d
ñdV§Ì g_Omdm.'
Am°pñQ>ZÀ`m _Vo gmd©^m¡_Ëd hoM gd© H$m`Úm§Mo ómoV AgVo Ë`m_wio Ë`mbm BVa H$moUË`mhr
H$m`ÚmMr _`m©Xm Agy eH$V Zmhr.
CnamoŠV {ddoMZm_YyZ Am°pñQ>ZÀ`m gmd©^m¡_ËdmÀ`m {gÕm§VmMo nwT>rb d¡{eîQ>ço {XgyZ `oVmV.
1)
gmd©^m¡_ËdmMr A{Zdm`©Vm
H$moUË`mhr g_mOmbm amOH$s` g_mO AWdm amÁ` åhUyZ ¿`md`mMo Agob Va gmd©^m¡_ eŠVrMo
ApñVËd A{Zdm`© Amho. gmd©^m¡_Ëdm{edm` amÁ` hr g§H$ënZm nwUË© dmg `ody eH$V Zmhr.
2)
{Za§H$w e, A{d^mÁ` d A{Z`§ÌrV ñdê$n
Am°pñQ>ZÀ`m gmd©^m¡_Ëdmda BVa H$moUË`mhr loîR> H$m`ÚmMr _`m©Xm Agy eH$V Zmhr. _mÌ
gmd©^m¡_ËdmÀ`m AmkoMo åhUOo H$m`ÚmMo nmbZ ~hÿVm§e bmoH$ H$aVmV. `m AWm©Zo Am°pñQ>ZMo gmd©^m¡_Ëd
{Za§H$w e Amho.
Am°pñQ>Zbm A_o[aHo$Vrb gVm {d^mOZmMr ì`dñWm A_mÝ` hmoVr, Ë`mÀ`m _Vo gmd©^m¡_Ëd ho
A{d^mÁ` AgVo d Vo EImXr loîR>r AWdm loð>r g_whmV {ZpíMVnUo XmIdVm `oV.o
H$m`Xm {Z{_©VrMr gdm}ƒ gÎmm (eŠVr) Agë`m_wio Am°pñQ>ZMo gmd©^m¡_Ëd ho BVa H$moUË`mhr
àH$maÀ`m H$m`ÚmZo {Z`§ÌrV Ho$bo Omdy eH$V Zmhr. bm°H$ d ê$gmoÀ`m gm_m{OH$ H$amam_Ü`o gmd©^m¡_Ëdmda
àg§Jr A§H$w e R>do Vm `oVmo åhUyZ Am°pñQ>ZZo amÁ`mÀ`m CËnÎmrMm gm_m{OH$ H$ama {gÕm§V A_mÝ` Ho$bm d
"amÁ` {dH$mgmÀ`m à{H«$`oVZy {Z_m©U Pmbo Amho' Ago åhQ>b.o
64
3)
H$m`ÚmMo EH$_od ómoV åhUOo gmd©^m¡_Ëd
gmd©^m¡_Ëd gÎmoMr Amkm `m AWm©Zo gmd©^m¡_Ëd ho H$m`Xm {Z{_©VrMo EH$_od ómoV Amho. `oWo
Am°pñQ>Z H$m`ÚmÀ`m {Z{_©VrMo BVa ómoV (CXm. Z¡g{J©H$ {Z`_, Z¡g{J©H$ H$m`Xm, {ddoH$, ê$T>r, àWm,
na§nam B.) A_mÝ` H$aVmo Am{U Oar gmd©^m¡_ gÎmoMr Amkm BVa H$m`Úm§Zm qH$dm {Z`_m§Zm N>Xo XoV Agob
Var bmoH$m§Zr gmd©^m¡_ËdmÀ`m AmkoMM
o nmbZ Ho$bo nm{hOo Ago åhUVmo.
4)
gmd©^m¡_ËdmMo ñWmZ
~moX± gmd©^m¡_Ëd {Za§H$w e amOm_Ü`o nhmVmo Va ê$gmo gmd©^m¡_Ëd gm_w{hH$ B©ho À`m _mÜ`_mVyZ
g_mOm_Ü`o Amho Ago åhUVmo. Am°pñQ>Z `oWo _Ü`_ _mJ© H$mT>VmZm {XgVmo. Ë`mÀ`m _Vo gmd©^m¡_Ëd ho
EImÚm _mZdr loð>r_Ü`o qH$dm _mZdr loîR>tÀ`m g_wXm`m_Ü`o Agy eH$Vo. `mdê$Z Ë`mÀ`mdarb VËH$mbrZ
{~«Q>re g§gXr` àUmbrMm à^md OmUdVmo.
Am°pñQ>ZÀ`m gmd©^m¡_ËdmÀ`m {gÕm§Vmdarb {Q>H$m
Am°pñQ>ZÀ`m gmd©^m¡_ËdmÀ`m {gÕm§Vmda nwT>À`m 100 dfm©À`m H$mimV AZoH$ {H«$`m-à{V{H«$`m
C_Q>ë`m. AZoH$ {dMmad§VmZm Am°pñQ>ZMo {dMma `mo½` dmQ>V hmoVo _mÌ AZoH$ {dMmad§Vm§Zm ho {dMma
A`mo½`, MwH$sMo d AnwU© dmQ>V hmoV.o Ë`m_wio Am°pñQ>ZÀ`m {dMmam§da H$mhr {dMmad§Vm§Zr {Q>H$mhr Ho$ë`m
Ë`m nwT>rb à_mUo 1)
gmd©^m¡_ËdmMr ñWmZ{ZpíMVr H$R>rU
Am°pñQ>ZMo gmd©^m¡_Ëd ho EImÚm OZloð>r_Ü`o qH$dm OZloð>tÀ`m g_wXm`m_Ü`o AgVo Ago
åhUVmo. _mÌ àË`jmV gmd©^m¡_ËdmMo {ZpíMV ñWmZ XmIdVm `oV Zmhr, Ago ga hoÝar _oZ, {bH$m°H$, Om°Z
{Mn_°Z J«o B. {dMmad§Vm§Mo _V Amho.
àm_w»`mZo dV©_mZ emgZ ì`dñWm§_Ü`o gmd©^m¡_Ëd H$m`Xo_S§ >imV Amho, H$m`©H$mar _§S>imV Amho,
Ý`m`_§S>imV Amho, OZVoV Amho H$s BVa g§ñWm§_Ü`o Amho ho {ZpíMVnUo gm§JVm `oV Zmhr. H$mhr Xoem§_Ü`o
Vo R>am{dH$ àg§Jr R>am{dH$ g§ñWm§_Ü`o AmT>iVo.
2)
gmd©^m¡_Ëd {Za§H$w e d A{Z`§ÌrV Agy eH$V Zmhr
gma©^m¡_Ëd ho {Za§H$w e d A{Z`§ÌrV AgVo, Vr gdm}ƒ gÎmm Agë`m_wio {VÀ`mda H$moUmMo hr
~§YZ ZgVo, Ago Am°pñQ>ZMo _V ãbwQ§ >er gma»`m AZoH$ {dMmad§Vm§Zm A_mÝ` Amho. ãbwQ§ >erÀ`m _Vo
Am§Vaamï´>r` H$m`Xo-H$ama, Am§Vaamï´>r` g§ñWm `m§Mo amÁ`mda {Z`§ÌU AgVo. amÁ`m§VJ©Vhr gmd©^m¡_Ëdmda
ZrVr, {Z`_, ê$T>r, na§nam, g§ñH¥$Vr, Y_© B. ~m~tMo {Z`§ÌU AgVo.
65
3)
gmd©^m¡_Ëd ho A{d^mÁ` Amho Ago åhUZo MwH$sMo
Am°pñQ>Z gmd©^m¡_Ëd A{d^mÁ` Amho Ago åhUVmo _mÌ Á`m Xoem§_Ü`o g§KamÁ` ì`dñWm Amho VoWo
gmd©^m¡_ËdmMo {d^mOZ Pmbobo {XgVo. VgoM `mAYrM C„oI Ho$ë`mà_mUo g§gXr` emgZm_Ü`o hr
gmd©^m¡_Ëd ho àg§JmZwê$n {d{dY KQ>H$m§_Ü`o {XgyZ `oV.o
4)
bmoH$emhr {damoYr {dMma
Am°pñQ>Zbm g§gXr` bmoH$emhr A_mÝ` hmoVr Ago Zmhr _mÌ Vmo Amnë`m {gÕm§VmÀ`m _m§S>UrV
gmd©^m¡_Ëdmbm EdT>o A{YH$ma àXmZ H$aVmo H$s g§gXr` bmoH$emhrgmR>r Ë`mMo {dMma KmVH$ R>aVmV.
bmoH$emhrV A§{V_ gÎmm hr OZVoÀ`m hmVmV AgVo d H$m`ÚmMm AmYma hm OZBÀN>m AgVmo,
_mÌ Am°pñQ>ZMo {dMma ho XmoÝhr VÎd A_mÝ` H$aVmV åhUyZ Vo bmoH$emhr {damoYr AmhoV.
5)
"H$m`Xm {Z{_©VrMo EH$_od ómoV åhUOo gmd©^m¡_Ëd' ho AgË`
gmd©^m¡_ gÎmoMr Amkm åhUOo H$m`Xm `m AWm©Zo H$m`Xm {Z{_©VrMo EH$_od d A§{V_ ómoV
gmd©^m¡_Ëd Amho Ago Am°pñQ>Z åhUVmo. na§Vy AZoH$ {dX²dmZm§À`m _Vo ho MwH$sMo Amho. OZVm Ho$di Ë`mM
H$m`ÚmMo nmbZ H$aVo Á`m H$m`Úm§Mm AmYma OZ{hV Amho d ê$T>r, àWm, na§nam§Zm Oo H$m`Xo nyaH$ AmhoV.
_°H$Am`ìha `m§À`m _Vo, amÁ`, ê$T>r, àWm, na§nam§Zm ZîR> H$ê$ eH$V Zmhr, Ho$di Šd{MV àg§Jr
Ë`m_Ü`o ~Xb H$ê$ eH$Vo. _°H$Am`ìha à_mUoM ŠbmH©$, bm°db
o , J«rZ, _o[a`_, {dbmo~r, {S>p½dQ> B.
{dMmad§Vm§Zm§hr Am°pñQ>ZÀ`m `m {dMmambm {damoY Ho$bm Amho.
gmam§e, Om°Z Am°pñQ>ZÀ`m gmd©^m¡_ËdmÀ`m {dMmam§da Aem nÕVrZo {Q>H$m hmoV.o {deofV: 20 ì`m
d 21 ì`m eVH$mV Ë`mMo AZoH$ {dMma ho {ddmXñnX R>abo d H$mb~møhr Pmbo AmhoV. dV©_mZ H$mimV
gmd©^m¡_Ëdmda AZoH$ _`m©Xm Amë`m AmhoV. H$m`ÚmMo BVahr ómoV _hÎdmMo _mZbo OmV AmhoV.
àm{V{ZYrH$ emgZnÕVrMm pñdH$ma ~hÿVm§e amï´>mZ§ r Ho$bm Amho.
Varhr Am°pñQ>ZÀ`m {dMmam§Mo _hÎd H$_r hmoV Zmhr. Am°pñQ>ZZo gd©àW_ gmd©^m¡_ËdmÀ`m {gÕm§Vmbm
emór` ÑîQ>çm _m§S>b.o Ë`mÀ`m {dMmamVrb "{ZpíMV loï>rg_yh' `m g§kdo a {~«Q>re g§gXr` àUmbrMm
à^md {XgVmo. `mVyZ g§gXoMo gmd©^m¡_Ëd {Z_m©U hmoÊ`mg _XVM Pmbr. Am°pñQ>ZZo H$Yrhr {Za§H$w e
amOoemhrMo g_W©Z Ho$bo Zmhr. Ë`mZo gmd©^m¡_ËdmÀ`m {gÕm§Vmbm {ZgJ© {Z`_, Z¡{VH$Vm B. À`m ~§YZmVyZ
gmoS>dZy EH$ VmpÎdH$ d d¡Ym{ZH$ AmYma {_idyZ {Xbm åhUyZ Am°pñQ>ZÀ`m {dMmam§Mo _hÎd A~m{YV
Amho.
66
dñVw{ZîR> àíZ
5)
........... `m \«$| M {dMmad§VmZo gZ 1576 _Ü`o "[anpãbH$' ({X [anpãbH$m) ZmdmMm J«W§
{b{hbm.
A) OrZ ~moX±
6)
~) {bH$m°H$
H$) Om°Z Am°pñQ>Z
S>) ãbwQ§ >er
~) Om°Z Am°pñQ>Z
H$) bm°H$
S>) ê$gmo
Wm°_g hm°ãO `m {dMmad§VmZo Amnë`m ........... `m J«W§ m_Ü`o {ZaHw$§ e d gmd©^m¡_ Aem amOmMr
H$ënZm _m§S>br.
A) gm_m{OH$ H$ama
9)
S>) hm°ãO
""gmd©^m¡_ gÎmoMr Amkm åhUOo H$m`Xm'' `m AWm©Zo gmd©^m¡_Ëd ho H$m`Xm {Z{_©VrMo EH$_od ómoV
Amho Ago ........... Mo _V hmoV.o
A) bmñH$s
8)
H$) bmñH$s
gmd©^m¡_ËdmMm {dMma emór` ÑîQ>rZo {gÕm§V ê$nmZo gd©àW_ _m§S>Ê`mMo lo` .......... `mg
OmVo.
A) ga hoÝar _oZ
7)
~) Am°pñQ>Z
~) X _m°S>Z© ñQ>Qo >
H$) X [anpãbH$m
S>) bo{dEWZ
ê$gmo Zo Amnë`m ............. `m J«W§ mV gm_w{hH$ B©hm `m ê$nmZo OZgmd©^m¡_ËdmMr g§H$ënZm
ñnîQ> Ho$br Amho.
A) gm_m{OH$ H$ama
~) _m°S>Z© ñQ>Qo >
H$) X [anpãbH$
S>) bo{dEWZ
AZoH$gÎmmdmXr (~hÿbdmXr) gmd©^m¡_ËdmMm {gÕm§V (Pluralist Theory of Sovereignty)
gmd©^m¡_ËdmÀ`m EH$gÎmmdmXr {gÕm§Vm_wio à_wI VrZ n[aUm_ {XgyZ Ambo. n{hbm n[aUm_
åhUOo Y_©gÎmoÀ`m {di»`m_YyZ amOgÎmobm ñdmV§Í` {_imbo. Xwgao åhUOo gm_m{OH$ H$ama {gÕm§V qH$dm
{dH$mgdmXr {gÕm§VmÀ`m g_W©Zm_wio amÁ`mMo _mZdr OrdZmVrb _hÎd dmT>b.o {deofV: hm°ãO gma»`m
{dMmad§Vm§Zr amOmbm {Za§H$w e A{YH$ma àXmZ Ho$bo. `mVyZM {Vgam n[aUm_ {XgyZ Ambm Vmo åhUOo {Za§H$w e
amOoemhr qH$dm {Za§H$w e emgZ nÕVrbm MmbZm {_imbr. Ë`m_wio ê$gmo, bm°H$ B. {dMmad§Vm§À`m {dMmamV
ñdmV§Í`, g_Vm d ~§YVw m hr ì`ŠVrdmXmMr VÎdo g_m{dîR> AgVmZmhr àË`j amOH$maUmV Ë`m§Zm åhUmdo
{VVHo$ _hÎd àmßV Pmbo Zmhr, CbQ> `wamon_Yrb amOoemhr qH$dm hÿH$w _emhr emgZì`dñWm A{YH$
~iH$Q> ~Zë`m.
67
Om°Z Am°pñQ>ZÀ`m {dMmam§Zr Iè`m AWm©Zo gmd©^m¡_Ëdmbm gdm}ƒ, {Za§H$w e, A{Z`§ÌrV d A{d^mÁ`
~Zdbo. `mVyZ CXma_VdmXr d ì`ŠVrdmXr {dMmam§Mo ApñVËd Zð> hmoÊ`mMr ^rVr {Z_m©U Pmbr. `m_wiM
o
_°Q>bS± >, ga hoÝar _oZ, J«rZ, S>çJw rQ>, H$mob, {\${Jg, H°$~o, hoam°ëS> bmñH$s, AZ|ñQ> ~mH©$a, E.S>r. qbS>g,o
_°H$Am`ìha B. {dMmad§Vm§Zr gmd©^m¡_ËdmÀ`m EH$gÎmmdmXr {gÕm§Vmda H$S>mSy>Z {Q>H$m Ho$br d gmd©^m¡_ËdmÀ`m
AZoH$gÎmmdmXr {gÕm§VmMo à{VnmXZ Ho$bo.
AZoH$ gÎmmdmXr {gÕm§VmMo gImob AÜ``Z hmoÊ`mgmR>r AmnU àW_ H$mhr {dMmad§Vm§Mo {dMma
WmoS>Š`mV nmhÿ.
1)
AmoQ>m-o {JH©$, _oQ>bS± >, S>aImB©_ d H$mobMo {dMma
àma§^rÀ`m H$mimV gmd©^m¡_ËdmÀ`m ~XbdmXr qH$dm AZoH$gÎmmdmXr {gÕm§Vmbm d¡Mm[aH$ A{YîR>mZ
XoÊ`mMo lo` CnamoŠV Mma {dMmad§Vm§Zm OmVo.
O_©Z {dYrVk AmoQ>m-o {JH©$ (1844-1921) d B§½bre {dYrVk \«$o S>[aH$ {dë`_ _oQb±S> (18501906) `m§Zr "gmd©^m¡_Ëd ho bhmZ bhmZ JQ>mV {dIwabobo AgVo. ho bhmZ bhmZ JQ> qH$dm g§ñWm `m§Mo
ApñVËd d H$m`©jÌo ñdV§Ì AgVo, Ago _V _m§S>b.o {deofV: _oQ>bS± > `m§Zr {~«Q>ZMo gmd©^m¡_Ëd ho
T>m~o i_mZmZo amOnX d g§gX `m_Ü`o {d^mJbobo Amho Ago _V _m§S>b.o
B{_b S>aImB©_ (1958-1917) `m \«$| M {dMmad§VmZo "ì`mdgm`rH$ g§Km§Mo g_mOm_Ü`o ñWmZ
_hÎdnyU>© AgyZ amÁ`mZo Ë`m§Zm Ë`m§À`m H$m`m©V ñdmV§Í` {Xbo nm{hOo Ago _V _m§S>b.o VgoM gmd©^m¡_Ëd hr
gmnoj g§H$ënZm Amho d Vr Z¡{VH$ X~md, OZ_V d Am§Vaamï´>r` H$m`Xm_wio {Z`§{ÌV hmoV AgVo' Ago
Ë`mMo _V hmoV.o
Or. S>r. EM H$mob (1889-1959) `m B§p½be {dMmad§VmZo ghH$ma Midir~m~V Amnbo
{dMma _m§S>bo d Ë`m AmYmao Amnbm "{JëS> g_mOdmXmM' {gÕm§V _m§S>bm. "gÎmoMo A{YH$m{YH$ {dH|${ÐH$aU
ìhmdo d amÁ`mMo H$m`©jÌo _`m©{XV Agmdo Ago Vmo åhUVmo. Xwgè`m eãXmV Ë`mZo A{Z`§ÌrV emgZàH$mambm
{damoY Ho$bm.
2)
S>çJw rQ> d H«$° ~oMo {dMma
{b`m± S>çJw rQ> (1859-1928) `m \«$| M {dMmad§VmZo H$m`ÚmMm AmYma gm_m{OH$ ÑT>Vm (Social
Solidarity) hm Amho, _mUgo H$m`ÚmZo ~m§Ybr OmV ZmhrV Va Vr gm_m{OH$ g§~Y
§ m§Zr nañnam§er ~m§Ybr
OmVmV, åhUyZ g_mO _hÎdnyU© Amho' Ago _V ì`ŠV Ho$bo. "dV©_mZ H$mimV amÁ`mMo H$m`© nmo{bg amÁ`'
BVHo$M _`m©XrV ZgyZ Vo H$ë`mUH$mar amÁ` ~Zbo Amho. Ë`m_wio amÁ`mMm AmYma gmd©^m¡_Ëd am{hbm Zmhr
Va gmd©^m¡_ËdmMr OmJm "OZgodZo 'o KoVbr Amho, Am{U OZgodgo mR>r H|${ÐH$aU Zmhr Va {dH|${ÐH$aU
_hÎdmMo R>aVo', Ago Vmo åhUVmo. S>çJw rQ> Zo amÁ`mÀ`m A{YH$mamnojm H$V©ì` nmbZmda A{YH$ ^a {Xbm
Ë`m_wio n`m©`mZo amÁ`mda XoIrb H$m`ÚmMo ~§YZ {Z_m©U Pmbo.
68
S>M {dMmad§V øwJmo H«$° ~o (1857-1936) `m§À`m _Vo Am{W©H$ g§KQ>Zm§À`m (CXm. H$m_Jma
g§KQ>Zm) dmT>Ë`m _hÎdm_wio amÁ` gm_m{OH$ OrdZmV nwdu BVH$s gj_ g§ñWm am{hbr Zmhr. Ë`mZo
gmd©^m¡_Ëdmnojm H$m`Úmbm _hÎd {Xbo, "H$m`Úm_wiM
o amÁ` ApñVËdmV Ambo' Ago Vmo åhUVmo.
3)
~mH©$a d qbS>g
o `m§Mo {dMma
AZ}ñQ> ~mH©$a (1874-1960) `m B§p½be {dMmad§VmÀ`m _Vo "amÁ`mÀ`m AñVrËdmnwdunmgyZ
gm_m{OH$ JQ>mM
§ o ApñVËd hmoV.o Voìhm amÁ`mZo Ë`m§Mr {Z{_©Vr Ho$br Zmhr, åhUyZ gmd©^m¡_Ëd ho amÁ`m_Ü`o
{ZhrV ZgwZ Vo `m bhmZ-bhmZ gm_m{OH$ JQ>m_§ Ü`o {d^mJbobo AgVo.
E. S>r. qbS>go (1879-1952) `m B§p½be {dMmad§VmÀ`m _Vo g_mOmVrb bhmZ-bhmZ
g_whm§Mo _hÎd ì`ŠVrÀ`m OrdZmV amÁ`mnojm A{YH$ AgVo.
4)
_°H$Am`ìhaMo {dMma
Ama. E_. _°H$Am`ìha (1882-1970) `m A_o[aH$Z {dMmad§VmZo 'The Modern State'
(1926) Am{U 'The Web of Government' `m XmoZ J«§Wm§_Ü`o g_mOemór` ÑîQ>rH$moUmVyZ
gmd©^m¡_ËdmÀ`m EH$gÎmmdmXr {gÕm§VmMo I§S>Z Ho$bo Amho. Ë`mÀ`m _Vo, "amÁ`mVrb gm_y{hH$ B©hm emoYZo
AdKS> AgVo. H$m`ÚmMm AmYma gm_w{hH$ B©hm qH$dm amÁ`mMr BÀN>m ZgyZ g_mO_mÝ` ê$T>r, na§nam
AgVmV. amÁ`mbmhr H$m`Xo H$aVmZm `m ê$T>r, na§nam§Mm {dMma H$amdm bmJVmo. `m AWm©Zo amÁ` \$ŠV
H$m`ÚmMr KmofUm H$aVo, {Z{_©Vr Zmhr.'
_°H$Am`ìha `mZo amÁ`mÀ`m A{YH$mamnojm O~m~Xmarda A{YH$ ^a {Xbm Amho. VgoM "AZoH$
_mZdr g§KQ>Zm§Mo AñVrËd amÁ`mnwduMo Amho, Ë`m_wio Ë`m amÁ`mÀ`m dmñV{dH$ A{YH$majoÌmV `oV
ZmhrV'. Ago åhUyZhr Vmo amÁ`mMo H$m`©jÌo _`m©XrV H$aVmo. `m AWm©Zo Vmo {Za§H$w e amÁ`gÎmoMm {damoY H$aVmo
VgoM gmd©^m¡_Ëd ho bhmZ-bhmZ g§KQ>Zm§_Ü`o {d^mJbobo AgVo Ago åhUVmo.
bmñH$sMm AZoH$gÎmmdmXr gmd©^m¡_ËdmMm {gÕm§V
hoam°ëS> Omog\o $ bmñH$s (1893-1950) `m B§p½be {dMmad§VmZo Amnë`m
Studies in the
Problem of Sovereignty (1917), Authority in Modern State (1919), The Foundations
Am{U A Grammar of Politics (1925) `m J«W§ m_Ü`o gmd©^m¡_Ëdm~m~VMo
Amnbo {dMma ñnîQ> Ho$bo AmhoV. hm H$mi {deofV: Ë`mÀ`m _m§S>UrVrb n{hë`m Q>ßß`mMm H$mi hmo`. `m
H$mimV Vmo A Grammar of Politics _Ü`o "In the background of difficulties .... it is
imposiible to make the theory of sovereignty..." (gmd©^m¡_ËdmMr {gÕm§V _m§S>Ur H$R>rU Pmbr
Amho.) d 'It would be lasting benefit to political science if the whole concept of
of Sovereignty (1921)
69
(gmd©^m¡_ËdmÀ`m g§H$ënZobm amÁ`emómVyZ H$mTy>Z Q>mH$bo Va
Ë`mMm H$m`_Mm \$m`Xm hmoBb
© ) Ago _V ì`ŠV H$aVmo.
Sovereignty were surrendered'
`mM H$mimV Ë`mZo hm°ãO, ~moXZ± d àm_w»`mZo Om°Z Am°pñQ>Z `m§À`m gmd©^m¡_ËdmÀ`m EH$gÎmmdmXr
{gÕm§Vmbm H$S>mSy>Z {damoY Ho$bm d Amnbm AZoH$gÎmmdmXr {gÕm§V _m§S>bm. Am°pñQ>ZÀ`m gmd©^m¡_ËdmÀ`m
{gÕm§Vmda bmñH$sZo nwT>rb {Q>>H$m Ho$ë`m.
1)
gmd©^m¡_Ëd ho {Za§H$w e, A{Z`§ÌrV Agy eH$V Zmhr.
2)
gmd©^m¡_Ëd ho A{d^mÁ` Agy eH$V Zmhr.
3)
gmd©^m¡_Ëd ho EH$mM ì`ŠVr_Ü`o {ZhrV ZgVo.
4)
gmd©^m¡_ gÎmoMm AmXoe åhUOo H$m`Xm ho MwH$sMo Amho.
5)
EH$gÎmmdmXr gmd©^m¡_ËdmMm {gÕm§V Am§Vaamï´>r` em§VVm, ì`ŠVrñdmV§Í` B. gmR>r _maH$ Amho.
Aem nÕVrZo bmñH$sZo Am°ñQ>rZÀ`m EH$gÎmmdmXr {dMmam§da {Q>H$m Ho$br. Á`m à_mUo {dIwabobo
EH$gÎmmdmXr {dMma emór` ÑîQ>rZo EH$Ì H$ê$Z Am°pñQ>ZZo {gÕm§V _m§S>Ur Ho$br Ë`mMà_mUo gd©
AZoH$gÎmmdmXr {dMmam§Mr {eñV~Õ nÕVrZo {gÕm§Vê$nmV _m§S>Ur H$aÊ`mMo lo` hoam°ëS> bmñH$s `mbm
OmVo. Ë`mMo {dMma nwT>rb d¡{eîQ>çm§À`m AYmao ñnîQ> H$aVm `oVmV.
1)
amÁ`g§ñWo à_mUo BVa g§ñWmhr _hÎdmÀ`m
_mZdr JaOm§_YyZ {d{dY g§ñWm§Mr {Z{_©Vr Pmbr Amho. Hw$Qw>~§ , g_mO, Y_© B. g§ñWm Amnmnbr
H$m`} nma nmS>VmV Voìhm _mZdr OrdZ n[anyU© hmoV.o amÁ` hr XoIrb _mZdr JaOm§_YyZ {Z_m©U Pmbobr EH$
amOH$s` g§ñWm Amho. Voìhm {VMo A{YH$majoÌhr _`m©{XV Amho.
2)
gmd©^m¡_ËdmMo gm§KrH$ ñdê$n
gd© g§ñWm§Zm Amnmnë`m joÌmV H$m`© H$aÊ`mgmR>r Ë`m§À`m joÌmnwaVo _`m©{XV gmd©^m¡_Ëd àmßV
Pmbobo AgVo. Voìhm gmd©^m¡_Ëd ho H$moUË`mhr EH$m g§ñWo_Ü`o {Z{hV ZgyZ Vo gd© g§ñWm§_Ü`o {d^mJbobo
Amho, åhUOoM gmd©^m¡_Ëd ho gm§{KH$ ñdê$nmMo AgVo.
3)
amÁ`mMo gmd©^m¡_Ëd _`m©{XV AgVo
amÁ`g§ñWm XoIrb A§VJ©V gmd©^m¡_ËdmMm _Z_mZob Vgm dmna H$ê$ eH$V Zmhr. g_mOmVrb
{d{dY g§ñWm, X~mdJQ>, bmoH$_V B. Mo amÁ`m§VJ©V gmd©^m¡_Ëdmda {Z`§ÌU AgVo. gm_m{OH$ ê$T>r, àWm,
na§nam§Zm XoIrb amÁ`g§ñWm Xwbj
© rV H$ê$ eH$V Zmhr.
70
4)
gmd©^m¡_Ëdmda ~mø {Z`§ÌUo AgVmV
àm_w»`mZo 20 ì`m eVH$mV amÁ`mÀ`m gmd©^m¡_Ëdmda AZoH$ ~mø {Z`§ÌUohr {Z_m©U Pmbobr
{XgVmV. Am§Vaamï´>r` g§KQ>Zm, g§ñWm, OmJVrH$ ~±H$m, Am§Vaamï´>r` H$ama, Am§Vaamï´>r` H$m`Xm `m ~m~tMo
amÁ`mÀ`m gmd©^m¡_Ëdmda {Z`§ÌU àñWm{nV Pmbobo Amho.
5)
"gmd©^m¡_ËdmMr Amkm åhUOo H$m`Xm' ho MwH$sMo
Amkm d H$m`Xm `m XmoZ ~m~r {^Þ AmhoV. H$m`ÚmMm AmYma bmoH$H$ë`mU AgVmo. AmkoMm
AmYma bmoH$H$ë`mU AgVmoM Ago Zmhr.
VgoM "gmd©^m¡_Ëd ho H$m`Úmnojm loð> AgVo' ho Xo{Ib bmñH$sbm A_mÝ` Amho. Ë`m§À`m _Vo
H$m`Xm H$aUmam d Ë`mMo nmbZ H$aUmam `m XmoKm§gmR>rhr H$m`Xm {VVH$mM ~§YZH$maH$ AgVmo. H$m`Úmnojm
H$moUrhr loîR> ZgVmo.
6)
"H$m`ÚmÀ`m {Z{_©VrMo EH$_od ómoV gmd©^m¡_Ëd' ho MwH$
H$m`ÚmMr {Z{_©Vr Ho$di gmd©^m¡_ËdmH$Sy>ZM hmoVo Ago åhUUo MwH$sMo R>ab
o . H$maU amÁ` Ho$di
g_mO_mÝ` ê$T>r, àWm, na§nam§Zm H$m`ÚmMo ê$n Xody eH$Vo, qH$dm bmoH$H$ë`mUH$mar {dMmam§Zm H$m`ÚmV
ê$nm§VarV H$ê$ eH$Vo. VgoM ì`{ŠVÀ`m OrdZmV amÁ`mÀ`m H$m`Úmnojm Ym{_©H$, gm_m{OH$, gm§ñH¥${VH$
ZrVr-{Z`_ `m§Zm A{YH$ _hÎd AgVo.
ì`ŠVtH$Sy>Zhr Ho$di g_mO_mÝ` H$m`Úm§MM
o nmbZ hmoV AgVo, Ë`m_wio dV©_mZ H$mimV "bmoH$_V'
hmM H$m`ÚmMm AmYma ~ZV Mmbbm Amho.
7)
H$m`XmnmbZ X§S>eŠVr_wio Zmhr Va Z¡{VH$VoÀ`m ^y{_Ho$VwZ
OZVm H$m`ÚmMo nmbZ {ejoÀ`m ^rVr_wio H$aV Zmhr Va H$m`Xm nmbZmMm AmYma Z¡{VH$Vm hmM
AgVmo. Á`m H$m`Úm§_Ü`o bmoH$m§Mo A{hV AgVo. Ë`m H$m`Úm§Mo bmoH$m§H$Sy>Z bmoH$emhr emgZmV nmbZ
hmoUo H$R>rU AgVo.
bmñH$sÀ`m AZoH$gÎmmdmXr {dMmam§darb {Q>H$m
bmñH$sZo A{Ve` {eñV~Õ nÕVrZo Amnbo gmd©^m¡_ËdmMo AZoH$gÎmmdmXr {dMma _m§S>bb
o o
AmhoV. na§Vy bmñH$sÀ`m {dMmam§dahr AZoH$ {Q>H$m Pmë`m.
n{hbo åhUOo bmñH$s amÁ`g§ñWoMo _hÎd H$_r H$aVmo d BVa g§ñWm§Zm amÁ`g§ñWoÀ`m g_H$j
_hÎd XoVmo. na§Vy `m_wio Jm|YimMr n[apñWVr (AamOH$Vm) {Z_m©U hmoD$ eH$Vo.
71
Xwgao bñH$s amÁ`g§ñWoMo A{YH$majoÌ _`m©{XV H$aVmo d BVa g§ñWm§À`m H$m`©jÌo mV amÁ`mMm
A{YH$ma ZmH$maVmo. na§Vy dV©_mZ H$mimV amÁ`g§ñWoMo H$m`©jÌo A{YH$ ì`mnH$ hmoV Mmbbo Amho.
{Vgao `m JwV§ mJwV§ rÀ`m ì`dñWo_Ü`o amÁ`mMr ^y{_H$m "g_mZmVrb àW_' `m ZmË`mZo "{Z`§ÌH$ d
g_Ýd`H$mMr' amhUo AË`mdí`H$ Amho. `m AWm©Zo amÁ`mMo H$m`©jÌo A{YH$ ì`mnH$ ~ZVo.
Mm¡W,o amÁ`mda ~mø VÎdm§Mm X~md AgVmo ho Oar gË` Agbo Var Ooìhm amï´>hrV d ~mø VÎdm§Mm
X~md `mVrb EH$mMr {ZdS> H$amd`mMr doi AgVo Voìhm amï´>, amï´>{hVmMr {ZdS> H$aVmV. AZoH$ amÁ`m§Zr
~møVÎdm§Zm PwJmê$Z XodZy {ZU©` KoVbobo {XgyZ `oVmV.
nmMdo, Amnë`m d¡Mm[aH$ àdmgmÀ`m nwT>À`m Q>ßß`mV bmñH$s ñdV:M Amnë`m {dMmam§_Ü`o
n[adV©Z H$aVmZm {XgVmo. amÁ`mMo ZoVË¥ d _mÝ` H$ê$Z, amÁ` ho H$m`ÚmMo _hÎdmMo CJ_ñWmZ Amho ho hr
_mÝ` H$aVmo. VgoM A§{V_V: gmd©^m¡_Ëd ho amÁ`mVM {ZhrV AgVo Ago _mÝ` H$aVmo.
bmñH$sÀ`m {dMmam§Mo n[ajU
bmñH$sÀ`m AZoH$gÎmmdmXmda Aem AZoH$ {Q>H$m hmoV Agë`mVar Ë`mÀ`m {dMmam§Mo loð>Ëd
_mÝ`M H$amdo bmJVMo. AmO AmnU amÁ`g§ñWmhr A§VJ©V d ~mø {Z`§ÌUm_Ü`o nwUV© : ~m§Ybr Jobr
Agë`mMo nhmV AmhmoV. ho {dMma bmñH$sZo 100 dfm©ndw u _m§S>bo hmoV.o
bmoH$emhrÀ`m àgmam_wio gmd©^m¡_Ëd ho emgZmÀ`m {d{dY A§Jm_Ü`o {d^mJbobo nhmVmo. gm_m{OH$
OrdZmV amÁ`mMo _hÎd H$_r hmoD$Z J¡aemgH$s` g§KQ>Zm§Mo (NGO's) _hÎd dmT>VmZm {XgV Amho.
{deofV: n{hë`m _hm`wÕmÀ`m H$mimV A{YH$m{YH$ A{Z`§ÌrV hmoV Mmbboë`m emgZ g§ñWm§Zm
_`m©{XV H$aÊ`mgmR>r bmñH$sMo {dMma ho _hÎdnyU© R>abo. åhUyZM 20 ì`m eVH$mg àm. bmñH$sMo eVH$
(Age of Laski) Ago åhUVmV.
dñVw{Zð> àíZ
10)
"H$m`Úm_wiM
o amÁ` ApñVËdmV Ambo' Ago ............. `mMo _V hmoV.o
A) H«$° ~o
11)
~) Am°pñQ>Z
H$) hm°ãO
S>) ~mo{XZ
_°H$Am`ìha `mZo ........... `m J«W§ mV gmd©^m¡_ËdmÀ`m EH$gÎmmdmXr {gÕm§VmMo I§S>Z Ho$bo.
A) X _m°S>Z© ñQ>Qo >
~) gm_m{OH$ H$ama
72
H$) X [anpãbH$
S>) bo{dEWZ
12)
13)
hoam°ëS> bmñH$s `m§Zr .............. `m J«W§ m_Ü`o gma©^m¡_ËdmMm AZoH$gÎmmdmXr {gÕm§V _m§S>bm.
A) A J«m_a Am°\$ nm°{b{Q>Šg
~) gm_m{OH$ H$ama
H$) bo{dEWZ
S>) X [anpãbH$
........ `m§Zr gmd©^m¡_ËdmMo gm§{KH$ ñdê$n ñnîQ> Ho$bo.
A) Om°Z Am°pñQ>Z
~) hoam°ëS> bmñH$s
H$) OrZ ~mo{XZ
S>) Wm°_g hm°ãO
gmam§e
1)
gmd©^m¡_Ëd hm amÁ`mÀ`m Mma _yb^yV KQ>H$m§nH¡ $s EH$ _hÎdmMm KQ>H$ Amho. ì`ŠVrgmR>r Ogm
àmU _hÎdmMm Amho Ë`mM nÕVrZo amÁ`mgmR>r gmd©^m¡_Ëd _hÎdmMo Amho.
2)
dV©_mZ g§X^m©Vrb gmd©^m¡_Ëd hr g§H$ënZm 15 ì`m eVH$mnmgyZ {dH${gV hmoD$ bmJbr.
~o_oZmoEg, bmoEP, ~moX±Z, J«mo{e`g, hm°ãO, ê$gmo, Am°pñQ>Z `m§Zr àma§^rÀ`m H$mimV
gmd©^m¡_Ëdm~m~V {dMma _m§S>Ur Ho$br.
3)
{Za§H$w eVm, gd©lðo >Vm, gd©g_mdoeH$Vm, AXo`Vm, A{d^mÁ`Vm d {Ma§VZVm ho gmd©^m¡_ËdmMo
d¡{eîQ>ço hmoV.
4)
gmd©^m¡_ËdmMo T>m~o i_mZmZo, Zm_Ymar gmd©^m¡_Ëd, dmñV{dH$ gmd©^m¡_Ëd d¡Ym{ZH$ gmd©^m¡_Ëd,
amOH$s` gmd©^m¡_Ëd, OZgmd©^m¡_Ëd B. àH$ma nS>VmV.
5)
Om°Z Am°pñQ>Z `mZo gma©^m¡_ËdmMm EH$gÎmmdmXr {gÕm§V _m§S>b.o Ë`mÀ`m _Vo "gmd©^m¡_ gÎmoMr
Amkm åhUOo H$m`Xm' Am°pñQ>ZZo {Za§H$w e, A{d^mÁ`, AÛ¡V, A{Z`§ÌrV Aem gmd©^m¡_ËdmMr
H$ënZm Ho$bm.
6)
20 ì`m eVH$mV hoam°ëS> bmñH$s `m§Zr Am°pñQ>ZÀ`m gmd©^m¡_ËdmÀ`m EH$gÎmmdmXr {gÕm§Vmda
{Q>H$m Ho$br d AZoH$gÎmmdmXr gmd©^m¡_ËdmMm {gÕm§V _m§S>bm. dV©_mZ H$mimVhr gmd©^m¡_Ëd ho
_`m©{XV Amho, gmd©^m¡_ËdmMm AmYma OZhrV AgVmo ho {dMma gd©_mÝ` AmhoV.
73
_hÎdmÀ`m g§H$ënZm
1)
gmd©^m¡_Ëd
: gmd©^m¡_Ëd hr amÁ`mVrb gdm}ƒ gÎmm Amho Vr amÁ`mVrb gd© ì`ŠVr
d g§ñWm§Zm Amnë`m AmXoemMo nmbZ H$aÊ`mg ^mJ nmS>V.o {Za§H$w eVm,
A{d^mÁ`Vm, AXo`Vm, gd©lîo R>Vm, {Ma§VZVm d g_©gdmdoeH$Vm hr
gmd©^m¡_ËdmMo H$mht d¡{eîQ>ço AmhoV.
2)
EH$gÎmmdmX
: amÁ`mVrb gmd©^m¡_Ëd hr EImÚm loð>r qH$dm loð>rg_whm_Ü`o {Z{hV
AgyZ Vo {Za§H$w e, gd©lðo >, A{d^mÁ` d A{Z`§ÌrV Amho Ago _mZUmam
{dMma àdmh Om°Z Am°pñQ>Z, OrZ ~moXZ± , Wm°_g hm°ãO B. {dMmad§V `m
{gÕm§VmMo g_W©H$ AmhoV.
3)
AZoH$gÎmmdmX
: amÁ`mVrb gmd©^m¡_ gÎmoMo EH$mM {R>H$mUr H|$ÐrH$aU Pmbobo Zmhr Va
Vr gÎmm AZoH$ bhmZ-bhmZ g§ñWm JQ>m_§ Ü`o {d^mJbobr Amho Ago
_mZUmam {dMmaàdmh gmd©^m¡_Ëd ho {Za§H$w e, A{d^mÁ`, A{Z`§ÌrV
Agy eH$V Zmhr Ago `m§Mo _V S>çwJrQ>, H«°$~o, ~mH©$a, qbS>go,
_°H$Am`ìha d bmñH$s ho `m {gÕm§VmMo g_W©H$ AmhoV.
4)
OZgmd©^m¡_Ëd
: Ooìhm amÁ`mVrb gmd©^m¡_Ëd åhUOo gdm}ƒ gÎmm hr amÁ`mVrb
bmoH$m§_Ü`o {ZhrV AgVo Voìhm Ë`m àH$mambm OZgmd©^m¡_Ëd Ago
åhUVmV. ê$gmo Zo "gm_mÝ` B©hm' À`m _mÜ`_mVyZ OZgmd©^m¡_ËdmMr
_m§S>Ur Ho$br.
5)
Zm__mÌ gmd©^m¡_Ëd : Ooìhm amÁ`à_wImbm Ho$di VÎdV: gÎmm {_iVo, na§Vy Amnë`m
BÀN>Zo gw ma amÁ`H$ma^ma nhmÊ`mMm A{YH$ma {_iV Zmhr Voìhm Vo
Zm__mÌ gmd©^m¡_Ëd AgVo. g§gXr` emgZnÕVr_Ü`o Aem àH$maMo
gmd©^m¡_Ëd {XgVo. (CXm. ^maVmV-amï´>nVr, B§½b§S>_Ü`o-amOm)
6)
dmñV{dH$ gmd©^m¡_Ëd : Ooìhm EImXr ì`ŠVr qH$dm ì`ŠVrg_wh gmd©^m¡_ gÎmoMm àË`j dmna
H$aVmo Voìhm Vo amÁ`mMo dmñV{dH$ gmd©^m¡_Ëd AgVo. Aem àH$maMo
gmd©^m¡_Ëd àg§Jr {dYr_` Agwhr eH$Vo AWdm Zgwhr eH$Vo.
7)
{dYr_` gmd©^m¡_Ëd : H$m`ÚmZo _mÝ` Ho$bobr d H$m`ÚmÛmao àñVm{nV Pmbobr amÁ`mMr
gdm}ƒ gÎmm åhUOo {dYr_` gmd©^m¡_Ëd.
8)
amOH$s` gmd©^m¡_Ëd : {dYr_` gmd©^m¡_ gÎmoÀ`m AmSy>Z Ooìhm OZVm qH$dm OZà{V{ZYr
qH$dm EImXr g§ñWm gmd©^m¡_ gÎmoMo g§MmbZ H$aV AgVo Voìhm Ë`mg
amOH$s` gmd©^m¡_Ëd åhUVmV.
74
dñVw{Zð> àíZm§Mr CÎmao
1) H$
2) H$
3) H$
4) ~
5) A
6) H$
7) ~
8) S>
9) A
10) A
11) A
12) A
13) ~
gamdmgmR>r àíZ (_moR>)o
1)
gmd©^m¡_ËdmMm AW© ñnîQ> H$ê$Z gmd©^m¡_ËdmMr d¡{eîQ>ço ñnîQ> H$am.
2)
gmd©^m¡_ËdmMm AW© gm§JZy gmd©^m¡_ËdmMo {d{dY àH$ma ñnîQ> H$am.
3)
Om°Z Am°pñQ>ZMm EH$gÎmmdmXr gmd©^m¡_ËdmMm {gÕm§V ñnîQ> H$am.
4)
hoam°ëS> bmñH$sMr EH$gÎmmdmXr gmd©^m¡_ËdmÀ`m {gÕm§Vmdarb {Q>H$m d AZoH$gÎmmdmXr gma©^m¡_ËdmMm
{gÕm§V ñnîQ H$am.
gamdmgmR>r àíZ ({Q>nm Úm)
1) OZgmd©^m¡_Ëd
2) {Za§H$w eVm
3) A{d^mÁ`Vm
4) AXo`Vm
5) OrZ ~moXZ±
6) Om°Z Am°pñQ>Z
7) hoam°ëS> bmñH$s
8) amOH$s` gmd©^m¡_Ëd
9) H$m`Xoera gmd©^m¡_Ëd
10) Zm_Ymar d dmñV{dH$ gmd©^m¡_Ëd
75
g§X^©
1)
Kapur, A.C. (1997). Principles of Political Science. New Delhi : S. Chand &
Co. Ltd.
2)
Johari, J.C. (1995). Contemporary Political Theory. New Delhi : Sterling
Publishers.
3)
Mohanty, Biswaranjan (2010). Dynamics of Political Theory - A Current
Analysis. New Delhi : ATLANTIC Publishers and Distributors Ltd.
4)
Wanlass, L.C. (2003). Gettell's History of Political Thought. New Delhi :
Subject Publications.
5)
O¡Z, nwIamO Ed§ \${S>`m, ~r. Eb. (2003). AmYw{ZH$ amOZrVrH$ {gÕm§V. AmJam : gm{hË`
^dZ npãbHo$eZ.
6)
Xoenm§S>,o lrH$m§V (2003). amOH$s` {gÕm§V. ZmJnya : lr _§Je
o àH$meZ.
7)
^moi,o ^m. b. (2002). amOH$s` {gÕm§V Am{U {díbofU. ZmJnya : qnnimnwao ~wH$ {S>ñQ´>rã`wQ>g.©
ooo
76
KQ>H$ : 4
amOH$s` g§H$ënZm : ñdmV§Í`, g_Vm, Ý`m`
AZwH$« _{UH$m
4.0
C{ÔîQ>ço
4.1
àmñVm{dH$
4.2
{df` {ddoMZ
4.2.1 ñdmV§Í`
4.2.2 g_Vm
4.2.3 Ý`m`
4.3
gmam§e
4.4
nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW© B.
4.5
ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
4.6
gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
4.7
A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
4.0 C{ÔîQ>ço
`m KQ>H$mÀ`m Aä`mgmZ§Va Amnë`mbm
♦
"ñdmV§Í`' `m amOH$s` g§H$ënZoMm AW© g_Oob.
♦
ñdmV§Í`mÀ`m {d{dY àH$mam§Mr _m{hVr hmoBb
© .
♦
"g_Vm' `m amOH$s` g§H$ënZoMm AW© g_Oob.
♦
g_VoMo {d{dY àH$ma ñnîQ> H$aVm `oVrb.
♦
"Ý`m`' `m amOH$s` g§H$ënZoMr _m{hVr {_iob.
♦
Ý`m`mMo {d{dY àH$ma g_OVrb.
77
4.1 àmñVm{dH$
ì`ŠVrbm Amnë`m gwa{jVVogmR>r, em§VVogmR>r Am{U {dH$mgmgmR>r EH$m gmd©^m¡_ gÎmoMr JaO
dmQy> bmJbr. `m JaOoVZy amÁ`g§ñWoMr {Z{_©Vr Pmbr. åhUOo amÁ`g§ñWm hr _mZdr JaOoVZy {Z_m©U Pmbr
Amho. {d{eîQ> ^yàXoem_Ü`o amhUmè`m gd© ZmJ[aH$m§da amÁ`g§ñWoMr gmd©^m¡_ gÎmm AgVo d gd© ZmJ[aH$
amÁ`g§ñWoMo gXñ` AgVmV. `m nmíd©^_y rda amÁ`g§ñWoH$Sy>Z XoIrb ZmJ[aH$m§Zm {dH$mgmgmR>r AZwH$y b
n[apñWVr Am{U dmVmdaU CnbãY H$ê$Z {Xbo OmVo. Ë`mVyZM ZmJ[aH$m§Mo hŠH$, A{YH$ma d ñdmV§Í`
`m§Mo ajU H$aÊ`mMr O~m~Xmar amÁ`g§ñWoda `oV.o
4.2 {df` {ddoMZ
_mZdr g_mOmÀ`m YmaUogmR>r AmXemªMr d _yë`m§Mr JaO AgVo. `m AmXemªZm d _yë`m§Zm
Z¡{VH$VoMo A{Yð>mZ AgVo. ho AmXe© g_mOOrdZmMm A{d^mÁ` ^mJ AgVmV. H$moUË`mhr gwgñ§ H¥$V
g_mOmMr AmoiI hr Ë`m g_mOmZo H$moUVo AmXe© Am{U Z¡{VH$ _yë`o ñdrH$mabr AmhoV `mdê$Z hmoV
AgVo. Á`mà_mUo Mm§Jë`m g_mO OrdZmgmR>r Z¡{VH$ _yë`m§Mr JaO AgVo Ë`mMà_mUo AmXe© amOH$s`
ì`dñWm {Z_m©U H$aÊ`mgmR>r H$mhr amOH$s` _yë`o d amOH$s` g§H$ënZm `m§Mr Amdí`H$Vm AgVo. Ë`m_Ü`o
ñdmV§Í`, g_Vm, Ý`m`, ~§YVw m, H$m`Xm, gmd©^m¡_Ëd, hŠH$, A{YH$ma, A{YgÎmm, A{Y_mÝ`Vm B. {d{dY
amOH$s` g§H$ënZm§Mm g_mdoe hmoVmo. bmoH$emhr emgZ ì`dñWm Agboë`m XoemV `m g§H$ënZm àË`jmV
AmUÊ`mMm OmUrdnydH© $ à`ËZ Ho$bm OmVmo. åhUyZ `m àH$aUmV AmnU ñdmV§Í`, g_Vm d Ý`m` `m
amOH$s` g§H$ënZm§Mm AW©, _hÎd d Ë`mMo {d{dY àH$ma g_OyZ KoUma AmhmoV.
4.2.1 ñdmV§Í`
ñdmV§Í` hr ì`ŠVrMr gdm©V _hÎdmMr JaO Amho. ì`ŠVrbm Oa Amdí`H$ AgUmao ñdmV§Í`
{_imbo Va Vr Amnë`m Z¡g{J©H$ j_VoZgw ma d Amnë`m BÀN>Zo gw ma {dH$mg H$ê$ eH$Vo. OrdZmVrb Ü`o` d
C{Ôï> gmÜ` H$ê$ eH$Vo. ì`ŠVrbm Oa ñdmV§Í` {_imbo Zmhr Va {VMr OrdZ OJÊ`mMr àoaUm g§nb
o . {VMo
OrdZ {ZaW©H$ ~Zob. åhUOoM ñdmV§Í` hr ì`ŠVrMr ñdm^m{dH$ àoaUm qH$dm JaO Amho. àË`oH$ ì`ŠVrbm
ñdmV§Í` {à` AgVo Am{U Vr Vo {_i{dÊ`mMm à`ËZ H$arV AgVo. ho bjmV KoD$Z bmoH$emhr ì`dñWoV
ZmJ[aH$m§Zm {d{dY àH$maMo ñdmV§Í` {Xbo OmVo. BVa H$moUË`mhr emgZ àH$mamnojm ZmJ[aH$m§Zm Iao ñdmV§Í`
bmoH$emhrVM {_iVo. ñdmV§Í` hm bmoH$emhrMm Iam AmYma Amho, Ago _mZbo OmVo.
78
ñdmV§Í`mMm AW©
ñdmV§Í`mbm B§JO
« r_Ü`o Liberty Ago åhUVmV. Liberty hm eãX Liber `m b°{Q>Z eãXmnmgyZ
V`ma Pmbm AgyZ Ë`mMm AW© ñdV§Ì qH$dm ~§YZm§Mm A^md Agm hmoVmo. na§Vw ~§YZm§Mm A^md hm
ñdmV§Í`mMm ZH$mamË_H$ AW© Amho. ñdmV§Í` `m g§H$ënZoH$S>o XmoZ ÑîQ>rH$moZmVyZ nm{hbo OmVo.
1)
ZH$mamË_H$ ÑîQ>rH$moZ :
ñdmV§Í` åhUOo ~§YZm§Mm A^md hm ñdmV§Í`m{df`rMm ZH$mamË_H$ ÑîQ>rH$moZ Amho. Wm°_g hm°ãO,
bm°S>© A°ŠQ>Z, Oo.Eg². {_b ho `m ÑîQ>rH$moZmMo nwañH$V} AmhoV. Ë`m§À`m _Vo, ~§YZm§Mm A{VaoH$ Pmbm H$s
ñdmV§Í`mda _`m©Xm `oV.o na§Vw hm AW© _mÝ` H$aVm `oV Zmhr. H$maU ì`ŠVrÀ`m ñdmV§Í`mda ~§YZ Zgob
g_mOmV ~bdmZm§Mo ñdmV§Í` gwa{jV amhrb Am{U Xw~b
© m§Mo ñdmV§Í` YmoŠ`mV `oBb
© . ñdmV§Í`mMo ê$nm§Va
ñd¡amMmamV hmoBb
© . Aem g_mOmV AÝ`m`, {df_Vm, "~ir Vmo H$mZ {nir' qH$dm "_Ëg Ý`m`' {Z_m©U
hmoBb
© . åhUyZM gdmªZm {dH$mgmMr g_mZ g§Yr Am{U ñdmV§Í` {_imdo `mgmR>r amÁ`g§ñWoÀ`m H$m`Úm§Mo
~§YZ Agbo nm{hOo. H$m`ÚmMo ~§YZ {dYm`H$ Am{U {ddoH$s g_Obo OmVo. H$moUË`mhr gwgñ§ H¥$V g_mOmV
A{Z~ªY ñdmV§Í` hr H$ënZm _mÝ` hmoÊ`mgmaIr Zmhr. {ddoH$s g_mOm_Ü`o "~§YZmg{hV ñdmV§Í`' hm
{dMma ñdrH$mabobm AgVmo. ñdV:bm ñdmV§Í` {_imdo `m AnojVo Vo BVam§Zmhr {_imdo ho J¥{hV Yabobo
AgVo. qH$~hþZm BVam§Zm ñdmV§Í` {_imdo `mgmR>r ñdV:À`m ñdmV§Í`mda H$mhr ~§YZo `oVrb ho _mÝ` Ho$bobo
AgVo. hr ~§YZo ì`ŠVrÀ`m ñdmV§Í`mbm nyaH$ Am{U nmofH$ AerM AgVmV.
2)
gH$mamË_H$ ÑîQ>rH$moZ :
bmñH$s, _°H$o Zr, {ggamo, grbr `m§Zr ñdmV§Í`mMm {dMma gH$mamË_H$ ÑîQ>rH$moZmVyZ Ho$bm Amho.
bmñH$sÀ`m _Vo, ñdmV§Í` åhUOo Aem dmVmdaUmMr {Z{_©Vr H$s Á`m_Ü`o gd© ì`ŠVtZm Amnë`m
ì`{ŠV_ÎdmÀ`m gdmª{JU {dH$mgmgmR>r Amdí`H$ Vr g§Yr CnbãY Pmbobr Agob. Ago dmVmdaU åhUOo
Iao ñdmV§Í` hmo`. bmñH$sZo ì`ŠVrÀ`m {dH$mgmgmR>r ì`{ŠVñdmV§Í`, amOH$s` ñdmV§Í` Am{U Am{W©H$
ñdmV§Í` Amdí`H$ AgVo Ago åhQ>bo Amho. gdmªZm ñdmV§Í` {_imdo `mgmR>r Ë`mÀ`mda H$m`ÚmMo `mo½` Vo
~§YZ Agmdo Agm ñdmV§Í`m{df`r gH$mamË_H$ ÑîQ>rH$moZ _m§S>bm OmVmo.
ì`m»`m :
1)
_°H$o Zr :
"ñdmV§Í` åhUOo gd© àH$maÀ`m ~§YZm§Mm A^md Zmhr Va AZw{MV ~§YZm§Edo Or C{MV ~§YZm§Mr
ì`dñWm hmo`.'
79
2)
h~©Q>© ñnoÝga :
"ñdmV§Í` åhUOo ì`ŠVrbm ñdV:À`m BÀN>Zo gw ma dmJÊ`mMr g§Yr XoUo na§Vw {VMo BVam§À`m A{YH$mam§da
AmH«$_U hmoUma Zmhr Aer ~§YZo {VÀ`mda bmXZo hmo`.'
3)
_m±Q>ño Š`y :
"ì`ŠVrbm Amnë`m BÀN>Zo gw ma H¥$Vr H$aÊ`mMo gm_Ï`© àmßV hmoUo åhUOo ñdmV§Í` hmo`.'
4)
Q>r. EM. J«rZ :
"ñdmV§Í` åhUOo H$aÊ`mg `mo½` Ago H$m`© Am{U Cn^moJÊ`mg `mo½` Agm AmZ§X àmßV H$ê$Z
XoUmar ^mdZmË_H$ eŠVr hmo`.'
darb ì`m»`m§dê$Z ñdmV§Í` åhUOo ì`ŠVrÀ`m gdmª{JU {dH$mgmgmR>r Amdí`H$ AgUmar g§Yr
hmo`. ì`ŠVrbm {_iUmao ñdmV§Í` ho BVam§À`m ñdmV§Í`mÀ`m _mJm©Vrb AS>Wim ~ZUma Zmhr `mMr H$miOr
¿`mdr bmJVo. Amdí`H$Vm dmQ>ë`mg `m ñdmV§Í`mda ~§YZ KmbÊ`mMm {dMmahr _mÝ` Pmbobm Amho.
ñdmV§Í`mMo àH$ma :
A)
Z¡g{J©H$ ñdmV§Í` :
_mZdr {dH$mgmÀ`m AJXr àmW{_H$ AdñWo_Ü`o {ZgJm©dñWm ApñVËdmV hmoVr. `m AdñWoV
Z¡g{J©H$ ñdmV§Í` ApñVËdmV hmoV.o Hw$Qw>~§ g§ñWm, {ddmh g§ñWm, Y_©gñ§ Wm, amÁ`g§ñWm {Z_m©U hmoÊ`mnydu
_mZdmbm _wŠV, ñdÀN>X§ r d Amnë`m BÀN>ào _mUo OrdZ OJÊ`mMo ñdmV§Í` hmoV.o amÁ`g§ñWoMo H$m`Xo AWdm
g_mOmMo {ZVr{Z`_ ApñVËdmV ZìhVo. Ë`m_wio Ë`mMo ~§YZ _mZdmda ZìhVo. na§Vw ho Z¡g{J©H$ ñdmV§Í` \$ma
H$mi {Q>H$bo Zmhr. `m g§X^m©V hm°ãO, bm°H$ Am{U ê$gmo `m§Zr {ZgJm©dñWoMo dU©Z H$aVmZm åhQ>bo Amho
H$s, `m AdñWo_Ü`o ì`ŠVrbm Z¡g{J©H$ ñdmV§Í` hmoV.o na§Vw ì`ŠVrÀ`m dV©Zmda H$moUVohr ~§YZ Zgë`m_wio
~bdmZ ì`ŠVtH$Sy>Z Xw~b
© m§da AÝ`m` hmoV hmoVm. Ë`m_wio _mZdr OrdZ newVëw ` Am{U g§Kf©_` ~Zbo.
Aem n[apñWVrV g_mOmÀ`m d amÁ`g§ñWoÀ`m {Z{_©VrMr JaO {Z_m©U Pmbr Am{U nyduMr {ZgJm©dñWm
ZîQ> Pmbr. gwê$dmVrbm ZmJar g_mO d Z§Va amOH$s` g_mO {Z_m©U Pmbm d ì`ŠVrda AZoH$ ~§YZo
Ambr. ñdmV§Í`mÀ`m H$ënZoMm g§H$moM Pmbm. åhUyZM ê$gmoZo åhQ>bo Amho H$s, ""_Zwî` OÝ_V: ñdV§Ì
Agbm Var nwT>o Ë`mMo OrdZ gm_mOrH$ d amOH$s` ~§YZm§Zr ~§{XñV ~Zbo''. AemàH$mao ApñVËdmV hmoVm,
Aem {dMmam§Mr _m§S>Ur H$mhr {dMmad§Vm§Zr Ho$br Amho.
80
~)
ZmJar ñdmV§Í` :
AmYw{ZH$ amÁ`mV Á`m ì`ŠVrbm ZmJ[aH$ËdmMm XOm© àmßV Pmbm Amho Aem ì`ŠVrbm amÁ`mH$Sy>Z
ZmJar ñdmV§Í` {Xbo OmVo. ZmJ[aH$m§Zm Amnë`m ì`{ŠV_ËdmMm {dH$mg H$aVm `mdm, Amnbo ì`{ŠVJV
VgoM Am{W©H$, gm_m{OH$, gm§ñH¥${VH$ OrdZ A{YH$ g_¥ÕnUo OJVm `mdo `mgmR>r ZmJar ñdmV§Í` {Xbo
OmVo. CXm. ^mfU ñdmV§Í`, boIZ ñdmV§Í`, g§KQ>Zm ñWmnZ H$aÊ`mMo ñdmV§Í`, ì`dgm` H$aÊ`mMo
ñdmV§Í`, Y_© ñdrH$maÊ`mMo d Ë`mZwgma AmMaU H$aÊ`mMo ñdmV§Í` B. AWm©V ZmJar ñdmV§Í` A_`m©X
ñdê$nmV {Xbo OmV Zmhr. g_mOmMo ñdmñW, em§VVm, H$m`Xm-gwì`dñWm, {ZVr_Îmm `m§Mm {dMma H$ê$Z
H$mhr à_mUmV ZmJar ñdmV§Í`mda _`m©Xm KmVbr OmVo. ZmJarH$ Amnë`m ñdmV§Í`mÀ`m~m~VrV {OVHo$
A{YH$ OmJê$H$ AgVrb {VVŠ`m A{YH$ à_mUmV Ë`m§Zm Amnë`m ZmJar ñdmV§Í`mMm Cn^moJ KoVm `oVmo.
bmoH$emhr emgZ ì`dñWm AgUmè`m amÁ`mV ZmJarH$m§À`m ZmJar ñdmV§Í`mbm {deof _hÎd
AgVo. ^maVmÀ`m amÁ`KQ>ZVo ZmJarH$m§À`m ZmJar ñdmV§Í`mMm g_mdoe Ho$bobm Amho. gd© ZmJ[aH$m§Zm ho
ñdmV§Í` g_mZ nÕVrZo CnbãY H$ê$Z {Xbo OmVo. VgoM `m ñdmV§Í`mda AmH«$_U Pmbo Va Ë`mMo ajU
H$aÊ`mMr O~m~Xmar Ý`m` g§ñWoda Q>mH$bobr Amho. ZmJ[aH$ Ý`m`mb`mH$S>o XmX _mJyZ Amnë`m ZmJar
h¸$m§Mo g§ajU H$ê$ eH$VmV. àË`oH$ amÁ` Amnë`m Hw$dVrZwgma ZmJarH$m§Zm ZmJar ñdmV§Í` CnbãY H$ê$Z
XoV AgVo.
H$)
amOH$s` ñdmV§Í` :
amOH$s` hŠH$mVyZ amOH$s` ñdmV§Í` {Z_m©U hmoV AgVo. Amnbo à{V{ZYr {ZdS>Ê`mMo, {ZdS>UHy $
bT>{dÊ`mMo, gaH$mar nX àmßV H$aÊ`mMo, emgZmÀ`m YmoaUm§da {Q>H$m H$aÊ`mMo, EH$ emgZmÀ`m OmJr Xwgao
emgZ àñWm{nV H$aÊ`mMo Ago AË`§V _hÎdmMo amOH$s` ñdmV§Í` amÁ`mH$Sy>Z ZmJ[aH$m§Zm {Xbo OmVo.
AWm©V amOH$s` ñdmV§Í` amÁ`mH$Sy>Z ZmJ[aH$m§Zm {Xbo OmV Agë`m_wio Vo \$ŠV H$m`ÚmZo "ZmJ[aH$' Agm
XOm© àmßV Pmboë`m§ZmM {_iVo. bmoH$emhr ì`dñWoVM ZmJ[aH$m§Zm Iè`m AWm©Zo amOH$s` ñdmV§Í` àmßV
hmoV.o amOH$s` ñdmV§Í`mVyZ ZmJ[aH$m§Mo gmd©^m¡_Ëd ì`ŠV hmoV.o àmo. bmñH$s `m§À`m _Vo, amOH$s` ñdmV§Í`
Am{U `m XmoÝhr JmoîQ>r g_mZmWu AmhoV. amOH$s` ñdmV§Í`mVyZ bmoH$emhr ì`dñWm {Z_m©U hmoV AgVo.
amOH$s` ñdmV§Í`mMm Cn`moJ `mo½`àH$mao H$aVm `mdm `mgmR>r amÁ`mZo ZmJarH$m§Zm {e{jV, gwOmU d
gwgñ§ H¥$V ~Z{dUo JaOoMo Amho. {e{jV Am{U amOH$s` ñdmV§Í`m~m~V OmJê$H$ AgUmè`m ZmJ[aH$m§Zm
bmoH$emhr emgZ ì`dñWoMo AZoH$ \$m`Xo {_iVmV.
S>)
Am{W©H$ ñdmV§Í` :
ZmJ[aH$m§À`m ÑîQ>rZo BVa H$moUË`mhr ñdmV§Í`mnojm Am{W©H$ ñdmV§Í` A{YH$ _hÎdmMo AgVo.
Am{W©H$ ñdmV§Í` Zgob Va ZmJar Am{U amOH$s` ñdmV§Í` XoIrb {ZaW©H$ Amho. Am{W©H$ ñdmV§Í`mA^mdr
ì`ŠVrÀ`m ì`{ŠV_ËdmMm {dH$mg hmoD$ eH$V Zmhr. {VÀ`m JaOm§Mr nyVV© m hmoD$ eH$V Zmhr d {Vbm
81
g_mOmV gÝ_mZmZo OJVmhr `oV Zmhr. {deofV: Am{W©H$ ñdmV§Í`mA^mdr Xw~b
© , d§{MV KQ>H$m§Mo OrdZ
OJUo AdKS> ~ZVo. åhUyZ ZmJ[aH$m§Zm Amdí`H$ Aem Am{W©H$ ñdmV§Í`mMr h_r amÁ`mH$Sy>Z {_iUo
JaOoMo AgVo. àË`oH$ ZmJ[aH$mÀ`m AÞ, dñÌ, {Zdmam, Amamo½`, {ejU `m àmW{_H$ JaOm ^mJdUo
Ë`m~amo~aM Ë`mbm g_mOmV gÝ_mZmMo d à{Vð>M
o o OrdZ OJVm `mdo `mgmR>r Am{W©H$ ñdmV§Í`mMr
Amdí`H$Vm AgVo. ZmJ[aH$m§Zm Hw$dVrZwgma H$m_ {_i{dÊ`mMm d Ë`m H$m_mMm `mo½` _mo~Xbm {_i{dÊ`mMm
h¸$ ì`dgm` H$aÊ`mMm h¸$, AmOmanU, An§JËd, d¥ÕËd `m H$mimV _XV {_i{dÊ`mMm h¸$, Ago
_hÎdmMo Am{W©H$ h¸$ {_iUo hm Am{W©H$ ñdmV§Í`mMmM ^mJ AgVmo.
bmoH$emhr_Ü`o ZmJ[aH$m§Zm Am{W©H$ h¸$ àmYmÝ`mZo CnbãY H$ê$Z {Xbo OmVmV d Ë`mVyZ {Z_m©U
hmoUmè`m Am{W©H$ ñdmV§Í`mMr OndUyH$ H$aÊ`mMmhr à`ËZ Ho$bm OmVmo. AmYw{ZH$ H$mimV bmoH$emhrà_mUoM
g_mOdmX, H$ë`mUH$mar amÁ` `m g§H$ënZm {Z_m©U Pmë`m_wio Am{W©H$ ñdmV§Í`mbm {deof _hÎd àmßV
Pmbo Amho. bmoH$emhr d g_mOdmX `m§À`m àñWmnZogmR>r H$m_ H$aUmè`m§gmR>r {H$_mZ doVZ, \w$agVrMm
doi, H$m_mMo Vmg, gwQ>²Q>çm, amhUr_mZmMm XOm© `mÑï>rZo amÁ`mH$Sy>Z H$ë`mUH$mar H$m`Xo Ho$bo OmVmV. `m
H$m`Úm§Mr à^mdrnUo A§_b~OmdUr H$ê$Z Am{W©H$ ñdmV§Í`mMo ajU Ho$bo OmVo.
B)
amï´>r` ñdmV§Í` :
amï´>r` ñdmV§Í` åhUOo amÁ` A§VJ©V d ~mø ~m~VrV ñdV§Í` Am{U gmd©^m¡_ AgUo hmo`. qH$dm
amÁ`mbm ñd`§{ZU©`mMm A{YH$ma AgUo hmo`. AmYw{ZH$ H$mimV amï´>r` ñdmV§Í` A{Ve` _hÎdmMo _mZbo
OmVo. H$moUË`mhr naH$s` gÎmoÀ`m {Z`§ÌUmImbr qH$dm dM©ñdmImbr Z amhVm Amnbo ñdV§Ì ApñVËd
Am{U AmoiI {Z_m©U H$aÊ`mÀ`mÑîQ>rZo amï´>r` ñdmV§Í` Amdí`H$ AgVo. Á`mà_mUo ì`ŠVrbm ñdV:À`m
{dH$mgmgmR>r ñdmV§Í`mMr JaO AgVo Ë`mà_mUo amï´>mbm XoIrb Amnë`m {dH$mgmgmR>r, àJVrgmR>r
ñdmV§Í`mMr JaO AgVo. H$moUË`mhr amï´>mbm naH$s` gÎmoÀ`m {Z`§ÌUmImbr ñd`§{ZU©`mMm A{YH$ma qH$dm
Amnë`m BÀN>ào _mUo {dH$mg H$aÊ`mMo ñdmV§Í` {_iV Zmhr. åhUyZM ^maVmZo B§JO
« r amOdQ>rÀ`m {damoYmV
ñdmV§Í` Am§XmobZ C^mê$Z amï´>r` ñdmV§Í`mMr _mJUr Ho$br. Xwgè`m _hm`wÕmÀ`m g_mßVrZ§Va Am{e`m d
Am{\«$H$m I§S>mVrb AZoH$ Xoem§Zr amï´>r` ñdmV§Í` {_i{dbo. WmoS>Š`mV amï´>r` ñdmV§Í`m_wio ZmJ[aH$m§À`m
ZmJar Am{U BVa àH$maÀ`m ñdmV§Í`mbm AW© àmßV hmoVmo. Ë`mM à_mUo Am§Vaamï´>r` nmVirda ñdV:Mo
ñWmZ {Z_m©U H$aÊ`mgmR>r, ñdV:À`m àJVrgmR>r BVa Xoem§~amo~a H$ama, XodmU-KodmU, ghH$m`© {Z_m©U
H$aÊ`mgmR>r amï´>r` ñdmV§Í` AgUo Amdí`H$ R>aVo.
bmoH$emhr emgZ ì`dñWoV ZmJ[aH$m§Zm Amnbm {dH$mg H$aVm `mdm `mgmR>r {d{dY àH$maMo
ñdmV§Í` {Xbo OmVo. VgoM `m ñdmV§Í`mMr OndUyH$ H$aÊ`mgmR>r H$mhr Cnm``moOZmhr Ho$ë`m OmVmV.
ZmJ[aH$m§Mo ñdmV§Í` YmoŠ`mV `oD$ eH$Vo ho bjmV KoD$Z ñdmV§Í`mMm g_mdoe amÁ`KQ>ZVo Ho$bm OmVmo.
82
VgoM `m ñdmV§Í`mMo ajU H$aÊ`mMr O~m~Xmar Ý`m`mb`mda Q>mH$br OmVo. Ý`m`mb`mH$Sy>Z ZmJ[aH$m§Mo
ñdmV§Í` gwa{jV R>do bo OmVo. BVa H$moUË`mhr emgZ ì`dñWonj
o m bmoH$emhr ì`dñWoV ZmJ[aH$m§Zm gdm©{YH$
ñdmV§Í` {_iVo.
ñd`§-AÜ``Z àíZ - 1
1)
Liberty
hm eãX Liber `m ........... ^mfoVrb eãXmnmgyZ V`ma Pmbm Amho.
2)
............ hr bmoH$emhrMm Iam AmYma Amho.
3)
{ZdS>UHy $sbm C^o amhUo ho .......... ñdmV§Í` Amho.
4)
ñdmV§Í`mMm ZH$mamË_H$ AW© ......... Agm Amho.
4.2.2 g_Vm
àñVmdZm :
ñdmV§Í`m à_mUoM g_Vm ho XoIrb ì`{ŠV{dH$mgmgmR>r Amdí`H$ AgUmao VÎd Amho. H$moUË`mhr
g_mOmV ZmJ[aH$m§Zm ñdmV§Í` XoUo {OVHo$ JaOoMo AgVo Ë`mMà_mUo g_Voda AmYmabobr ì`dñWm {Z_m©U
H$aUoXI
o rb Amdí`H$ AgVo. qH$~hþZm ì`ŠVrÀ`m ñdmV§Í`mbm Iam AW© àmßV H$ê$Z XoÊ`mgmR>r g_VoMr
JaO AgVo. àmMrZ d _Ü``wJrZ H$mimV A{Z`§{ÌV amOoemhr hm emgZ àH$ma ApñVËdmV hmoVm. Ë`m_wio
ZmJ[aH$m§Mo h¸$, A{YH$ma, ñdmV§Ì, g_Vm, Ý`m` `m g§H$ënZm§Zm \$magm AW© ZìhVm. {deofV: g_mOmV
g_Vm ApñVËdmV ZìhVr. àmMrZ Y_©JW§« m§_YyZ Oar "gd© _mUgo na_oídamZo {Z_m©U Ho$bobr AgyZ Vr g_mZ
AmhoV', Aer {eH$dU {Xbr Jobr Amho. Var XoIrb àË`j ìhdhmamV g_Vm {Z_m©U hmoD$ eH$br Zmhr.
CbQ> _Ü``wJrZ H$mimV A{Z`§{ÌV amOoemhr_Ü`o amOmH$S>o A{YH$m{YH$ gÎmoMo H|$ÐrH$aU Pmbo. n[aUm_r
ZmJ[aH$m§Mo h¸$, A{YH$ma, ñdmV§Í`, g_Vm, Ý`m` hr _yë`o {ZaW©H$ ~Zbr.
`m nmíd©^_y rda 1789 gmbr \«$| M amÁ`H«$m§Vr KSy>Z Ambr. `m amÁ`H«$m§VrZo OJmbm ñdmV§Í`,
g_Vm d ~§YVw m `m VÎdÌ`tMr XoUJr {Xbr. ñdmV§Í`, g_Vm, ~§YVw m hr VÎdÌ`r AmXe© g_mOmÀ`m
{Z{_©VrMm nm`m Amho. \«$mÝgÀ`m amï´>r` g^oZo _mZdr A{YH$mam§Mr KmofUm Ho$br. Ë`m_Ü`o ì`ŠVrbm
ñdmV§Í` d g_Vm àmßV H$aÊ`mMm Z¡g{J©H$ OÝ_OmV A{YH$ma Amho ho Omhra Ho$bo. Men are born free
and always continue to be free equal in respect of their rights hm {dMma \«$| M amÁ`H«$m§VrVyZ
OJmbm {_imbm. A_o[aHo$À`m ñdmV§Í` `wÕmZ§Va Omo Om{haZm_m à{gÕ H$aÊ`mV Ambm Ë`mVhr "gd© bmoH$
83
OÝ_V: g_mZ AmhoV', ho VÎd _mÝ` Ho$bo Amho. `mdê$Z ñdmV§Í` Am{U g_Vm hm àË`oH$ ì`ŠVrMm
Z¡g{J©H$ A{YH$ma Amho, ho bjmV `oV.o All men are created equal ho VÎd A_o[aHo$À`m Om{haZmå`mV
ñdrH$maÊ`mV Ambo Amho.
AW© :
g_VoMm AW© doJdoJù`m àH$mao gm§{JVbm OmVmo. g_Vm åhUOo gmaIonUm qH$dm g§nU
y © g_mZVm
Zìho ho àW_ bjmV KoVbo nm{hOo. g§nU
y © g_Vm hr EH$ AmXe© Am{U H$mën{ZH$ JmoîQ> Amho. H$maU g§nU
y ©
{ZgJm©VM {df_Vm Amho. AWm©V Z¡g{J©H$ {df_Vobm {d{dYVm åhUUo A{YH$ `mo½` hmoBb
© . {ZgJm©Zo
ì`ŠVr-ì`ŠVt_Ü`o a§J, ê$n, C§Mr, H$m¡eë`, ~w{Õ_Îmm `m~m~VrV {df_Vm ({d{dYVm) {Z_m©U Ho$bobr
Amho. {ZgJm©Zo {Z_m©U Ho$bobr {d{dYVm CnH$maH$ AgVo. _mZdmZo {Z_m©U Ho$bobr {df_Vm Anm`H$maH$
AgVo. _mZdmZo {Z_m©U Ho$boë`m {df_Vo_i
w o g_mOmV AÝ`m`, emofU, AñW¡`,© Agwa{jVVm {Z_m©U hmoV.o
ho Q>miÊ`mgmR>r g_VoMm AmJ«h Yabm OmVmo.
g_Vm åhUOo g_mZ XOm©, g_mZ nmVir Agmhr g_VoMm EH$ AW© KoVbm OmVmo. àmo. bmñH$s
`m§À`m _Vo, "g_Vm hr _w»`V: gdmªZm g_mZ nmVirda AmUÊ`mMr à{H«$`m Amho.' Vo åhUVmV H$s,
"g_mOmV Omon`ªV ì`ŠVrbm {deof A{YH$ma {_iV amhVrb Vmon`ªV g_Vm àñVm{nV hmoUma Zmhr. Voìhm
OÝ_, OmV, Y_©, d§e, ^mfm, g§nÎmr, dU© `m§À`m AYmao g_mOmVrb ì`ŠVrbm Oo {deofm{YH$ma {Xbo
OmVmV Vo ZîQ> H$aUo Amdí`H$ Amho.' g_VoMo Ago {d{dY AW© nm{hë`mZ§Va g_Vm åhUOo Z¡g{J©H$
{df_Vm qH$dm {d{dYVm _mÝ` H$ê$Z _mZd{Z{_©V {df_Vm ZîQ> H$aUo, gdmªZm JwUdÎmoZgw ma {dH$mg
H$aÊ`mMr g_mZ g§Yr d Ë`mZwgma g_mZ XOm© XoU,o gdmªZm g_mZ h¸$m, A{YH$ma Am{U ñdmV§Í` XoU,o
`mgmR>r OmV. Y_©, d§e, ^mfm, ór-nwê$f `m H$maUmdê$Z ì`ŠVr-ì`ŠVt_Ü`o hmoUmam ^oX^md ZîQ> H$aUo,
H$mhr ì`ŠVtZm {_iUmao {deofm{YH$ma, _mZ-gÝ_mZ, nXì`m, {H$Vm~, Ë`m§Zm {_iUmam {deof XOm©,
{deof g§ajU d gdbVr ZîQ> H$aUo Ago g_VoMm Iam AW© Amho.
ì`m»`m
1)
àmo` bmñH$s :
"g_Vm åhUOo g_mOmV H$moUmbmhr {deofm{YH$ma ZgmdoV. VgoM àË`oH$ ì`ŠVrbm Amnbr
`mo½`Vm {gÕ H$aÊ`mgmR>r g_mZ g§Yr Agbr nm{hOo.'
2)
àmo. ~mH©$a :
"A{YH$mamÀ`m ñdê$nmV _bm Á`m gmo`r gw{dYm àmßV hmoVmV Ë`m Xwgè`m ì`ŠVrbmhr àmßV
ìhmì`mV VgoM Xwgè`m ì`ŠVrbm Oo A{YH$ma àmßV Pmbo AmhoV Vo _bmhr àmßV ìhmdoV `mbm g_Vm
åhUVmV.'
84
WmoS>Š`mV {deofm{YH$mam§Mm A^md AgUo d {dH$mgmÀ`m g§YrMr g_mZMm CnbãY hmoUo åhUOo
g_Vm hmo`. ^maVmV ñdmV§Í`nyd© H$mimV dU©, OmV `m AmYmamda g_mOmVrb H$mhr ì`ŠVtZm {deofm{YH$ma
hmoV.o Ë`m_wio g_mOmV {df_Vm {Z_m©U Pmbr hmoVr. na§Vw H$moUË`mhr gwgñ§ H¥$V g_mOmV {deofm{YH$mam§Mo
g_W©Z H$aUo `mo½` hmoUma Zmhr. åhUyZM ñdmV§Í`mZ§Va ^maVmÀ`m amÁ`KQ>Z_o Ü`o g_VoÀ`m VÎdmMm
g_mdoe H$aÊ`mV Ambm.
g_VoMo àH$ma :
bm°S>© ~«mB©g, àmo. bmñVr, àmo. ~mH©$a `m§Zr g_VoMo nwT>rb àH$ma gm§{JVbo AmhoV.
A)
ZmJar g_Vm :
ZmJar g_Vm åhUOo amÁ`mVrb gd© ZmJarH$m§Zm hŠH$, A{YH$ma g_mZ nÕVrZo CnbãY H$ê$Z
XoU,o gdmªZm g_mZ g§Yr Am{U g_mZ XOm© àmßV H$ê$Z XoUo hmo`. ZmJar g_Vm {Z_m©U H$aÊ`mgmR>r
"H$m`Úmg_moa g_mZVm' ho VÎd nm`m^yV _mZbo OmVo. H$m`Úmg_moa gd©OU g_mZ AmhoV `m H$ënZoVZy M
ZmJar g_Vm {Z_m©U hmoV AgVo. bmoH$emhr emgZ ì`dñWo_o Ü`o "H$m`ÚmMo amÁ`' {Z_m©U H$ê$Z ZmJar
g_Vm àñVm{nV H$aÊ`mMm à`ËZ Ho$bm OmVmo. amÁ`mVrb ZmJarH$m§gmR>r H$m`Xm V`ma H$aVmZm d Ë`mMr
A§_b~OmdUr H$aVmZm OmV, Y_©, d§e, ^mfm, ór nwê$f Agm ^oX^md Ho$bm OmD$ Z`o. gdmªgmR>r EH$M
H$m`Xm Am{U Ë`m H$m`ÚmMr A§_b~OmdUr g_mZ nÕVrZo Ho$ë`mg gdmªZm H$m`ÚmMo g_mZ g§ajU àmßV
hmoVo d ZmJar g_Vm {Z_m©U hmoÊ`mg _XV hmoV.o
~)
amOH$s` g_Vm :
bmoH$emhr emgZ ì`dñWo_Ü`o amOH$s` h¸$, amOH$s` g_Vm `m g§H$ënZm§Zm {deof _hÎd AgVo.
H$maU bmoH$emhr_Ü`o ZmJarH$m§Zm _VXmZ H$aÊ`mMm, {ZdS>UHy $ bT>{dÊ`mMm, àemgZmVrb Cƒ nXo àmßV
H$aÊ`mMm, emgZmÀ`m YmoaUm§da {Q>H$m H$aÊ`mMm hŠH$ {Xbobm AgVmo. amÁ`KQ>ZÛo mao {Xboë`m `m amOH$s`
h¸$m§Mm `mo½` àH$mao dmna H$aÊ`mMr ZmJ[aH$m§Zm g_mZ g§Yr CnbãY H$ê$Z XoUo Amdí`H$ AgVo. amOH$s`
h¸$ XoVmZm ZmJarH$m§_Ü`o ^oX^md Z H$aVm Ë`m§Zm ho h¸$ g_mZ nÕVrZo CnbãY H$ê$Z XoUo hr amÁ`mMr
O~m~Xmar AgVo.
bmoH$emhr_Ü`o ZmJ[aH$m§Zm Amnbo à{V{ZYr {ZdS>m`Mo AgVmV. {ZdSy>Z {Xboë`m à{V{ZYtÀ`m
H$ma^mamda {Z`§ÌU R>do m`Mo AgVo. Ë`mgmR>r _VXmZ H$aUo, {ZdS>UHy $ bT>{dUo `mgma»`m amOH$s`
à{H«$`o_Ü`o ZmJarH$m§Zm gh^mJ ¿`mdm bmJVmo. ZmJarH$m§Mm amOH$s` gh^mJ A{YH$ AW©nU
y © hmoÊ`mgmR>r
Am{U bmoH$gh^mJmVyZ bmoH$emhr ì`dñWm ~iH$Q> hmoÊ`mgmR>r ZmJarH$m§Zm amOH$s` h¸$, amOH$s` g§Yr
g_mZVoZo CnbãY H$ê$Z XoUo JaOoMo AgVo. amOH$s` g_Vo_i
w o g_mOmVrb gd© dJmªZm, JQ>mZ§ m, KQ>H$m§Zm
85
`mo½` àH$mao amOH$s` à{V{ZYrËd {_iVo. gÎmo_Ü`o gh^mJ {_iVmo. gÎmm VimJmimn`ªV nmohmoMÊ`mg _XV
hmoV.o åhUOoM bmoH$emhr g§H$ënZm ì`dhmamÀ`m nmVirda `eñdr hmoÊ`mgmR>r Iè`m AWm©Zo amOH$s`
g_Vm àñWm{nV hmoÊ`mMr JaO Amho. ^maVm_Ü`o gwê$dmVrbm {ejU, g§nÎmr, H$a ^aÊ`mMr nmÌVm `m§Mm
{dMma H$ê$Z _VXmZmMm A{YH$ma {Xbm OmV Ago. A_o[aHo$V Jwbm_m§Zm _VXmZmMm A{YH$ma {Xbm OmV
Ago. A_o[aHo$V Jwbm_m§Zm _VXmZmMm A{YH$ma ZìhVm. VgoM B§½b§S>_Ü`o 1928 n`ªV {ó`m§Zm _VXmZmMm
A{YH$ma {Xbm ZìhVm. \«$mÝg_Ü`o XoIrb {ó`m _VXmZmÀ`m A{YH$mamnmgyZ d§{MV hmoË`m. na§Vw A{bH$S>À`m
H$mimV gdmªZm àm¡T> _Vm{YH$ma XoD$Z amOH$s` g_Vm {Z_m©U H$aÊ`mMm à`ËZ Ho$bm Amho.
H$)
gm_m{OH$ g_Vm :
àË`oH$ g_mOmVm gm_m{OH$ {df_Vm H$moUË`m Zm H$moUË`m ñdê$nmV AmT>iVo. qH$~hþZm gm_m{OH$
{df_Vm ho àË`oH$ g_mOmMo EH$ ì`dÀN>Xo H$ bjU _mZbo OmVo. hr {df_Vm dU©, dJ©, OmVr, d§e Y_©,
g§nÎmr, {ejU, ór-nwê$f `mda AmYm[aV AgVo. _Ü``wJrZ H$mimV AZoH$ Xoem§_Ü`o gm_m{OH$ {df_Vm
_moR>çm à_mUmV hmoVr. ^maVmV dU© ì`dñWm d OmVrì`dñWm ho gm_m{OH$ {df_Vm {Z_m©U H$aUmao à_wI
KQ>H$ AmhoV. A_o[aHo$V {ZJmo« d§emÀ`m bmoH$m§Zm Jwbm_ _mZbo OmB©. Ë`m§Zm Xwæ`_ ZmJ[aH$Ëd {_iV Ago.
Ë`mVyZM Jwbm_{JarMr nÕV ApñVËdmV Ambr. {ZJ«mZ| m BVa ZmJ[aH$m§à_mUo g_mOmVm XOm© d à{VîR>m
ZìhVr. A~«mh_ qbH$ZZo hr Jwbm_{JarMr nÕV ~§X H$ê$Z {ZJ«mZ| m g_VoMm h¸$ {_idyZ {Xbm.
X{jU Am{\«$Ho$_Ü`o XoIrb dU©^Xo m_wio {ZJ«mZ| m h¸$, A{YH$ma ZmH$maÊ`mV Ambo hmoV.o ZoëgZ
_§S>b
o m `m§À`m ZoVË¥ dmImbr dU©^Xo {damoYr ì`mnH$ bT>m Pmbm Am{U {ZJ«mÀ| `m h¸$m§Mr, g_mZ XOm©Mr
_mJUr H$aÊ`mV Ambr. ^maVmV XoIrb H${ZîR> OmVtZm, {ó`m§Zm BVam§À`m ~amo~arZo dmJUyH$ {Xbr OmV
ZìhVr. OmVràWm, Añn¥í`Vm, nwê$fgÎmmH$ g_mO ì`dñWm `m_wio {ó`m d Añn¥í`m§Zm gm_m{OH$ à{Vð>m
ZìhVr. Ë`m_wio ho KQ>H$ _mJmg am{hbo hmoV.o ho KQ>H$ gm_m{OH$ {df_VoMo ~ir hmoV.o {ó`m§Zm Hw$Qw>~§ mV,
g_mOmV Xwæ`_ XOm© àmßV Pmbm hmoVm. `m nmíd©^_y rda ñdV§Ì ^maVmÀ`m amÁ`KQ>ZVo H$b_ 14 Vo 18
_Ü`o ZmJ[aH$m§Zm g_VoMm h¸$ XoÊ`mV Ambm. `m H$b_m§_Ü`o H$m`Úmg_moa g_Vm, gmd©O{ZH$ {R>H$mUr
gdmªZm àdoe, Añn¥í`Vm nmiÊ`mg H$m`ÚmZo ~§Xr, gaH$mar ZmoH$ar {_i{dÊ`mMm gdmªZm g_mZ h¸$ Aem
VaVwXr H$ê$Z g_Vm àñWm{nV H$aÊ`mMm à`ËZ Ho$bm Amho. BVHo$M Zìho Va {ó`m, H$m_Jma, AZwg{w MV
OmVr, O_mVr, _mJmgdJu` `m§Zm Iemg gdbVr, {ejU, ZmoH$ar d H$m`Xo _§S>imV amIrd OmJm
(AmajU) XoD$Z `m d§{MV KQ>H$m§Zm BVa KQ>H$m§À`m ~amo~arZo AmUÊ`mMm à`ËZ Ho$bm Amho.
WmoS>Š`mV gm_m{OH$ g_Vo_i
w o ì`ŠVrbm g_mOmV gÝ_mZmZo d à{VîR>Zo o OJVm `oV.o Ago Agbo
Var gm_m{OH$ g_Vm hm EH$ VmpËdH$ {dMma Amho. g_mOmV g_Vm {Z_m©U H$aÊ`mgmR>r amÁ`KQ>ZVo rb
VaVwXr, H$m`Xo Ago _mJ© Agbo Var g_mOmMr _mZgrH$Vm ~XbUo hm à^mdr Cnm` Amho Am{U Ë`mgmR>r
g_mOmMo à~moYZ H$aÊ`mMr Iar JaO Amho.
86
S>)
Am{W©H$ g_Vm :
g_VoÀ`m BVa H$moUË`mhr àH$mamnojm Am{W©H$ g_Vm A{YH$ _hÎdmMr Amho. àmo. bmñH$s
åhUVmV H$s, Am{W©H$ g_Vo{edm` amOH$s` qH$dm BVa H$moUË`mhr g_Vobm AW© Zmhr. g_mOmV {H$_mZ
Am{W©H$ g_Vm ApñVËdmV Zgob Va ì`ŠVrbm {VMo X¡Z{§ XZ OrdZ OJUo XoIrb AdKS> hmoBb
© . ì`ŠVrÀ`m
gwIr, g_mYmZr, AmZ§Xr OrdZmMm AmYma Am{W©H$ g_Vm hm AgVmo. Am{W©H$ {df_Vm ho gd© àH$maÀ`m
{df_VoMo _yi H$maU AgVo. g_mOmV lr_§V, ì`mnmar, ^m§S>dbXma dJ© `m§À`m hmVmV g§nÎmrMo,. CËnmXZ
gmYZm§Mo H|${ÐH$aU hmoVo Am{U Ë`mVyZ Jar~, _Oya, l{_H$ `m§Mo emofU H$aUmar ì`dñWm {Z_m©U hmoV.o Omo
lr_§V d ^m§S>dbXma dJ© AgVmo Ë`mMoMo amOH$s` ì`dñWoda dM©ñd {Z_m©U hmoVo d Ë`mZm§M g_mOmV Cƒ
ñWmZ Am{U à{VîR>m àmá hmoV.o Am¡Úmo{JH$ H«$m§VrZ§Va lr_§V d ^m§S>dbXma dJ© {Z_m©U Pmbm d Ë`mÀ`mH$Sy>Z
H$m_Jmam§M,o l{_H$m§Mo emofU hmoD$ bmJbo. Ë`mVyZ a{e`Z amÁ`H«$m§Vr KSy>Z Ambr Am{U Am{W©H$ g_Vm,
Ý`m` `mda AmYmabobr Zdr emofU_wŠV g_mO ì`dñWm {Z_m©U H$aÊ`mMm à`moJ a{e`mV Pmbm. H$mb©
_mŠg© `m {dMmad§VmZo emofU Wm§~dyZ Am{W©H$ g_Vm {Z_m©U H$aÊ`mda {def ^a {Xbm. H$mb© _mŠg©Mo
{dMma d a{e`mV KSy>Z Ambobr H«$m§Vr `m§À`m EH${ÌV n[aUm_mVyZ OJ^amV Am{W©H$ g_Vm àñWm{nV
H$aÊ`mÀ`m à`ËZm§Zm MmbZm {_imbr.
Am{W©H$ g_Vm åhUOo gdmªZm H$m_ Am{U g_mZ doVZ XoUo Zìho Va àË`oH$ ì`ŠVrbm A§J^yV JwU,
H$m¡eë` `mZwgma H$m_ {_imdo, Ë`m H$m_mMm `mo½` _mo~Xbm {_imdm, ì`ŠVrÀ`m {H$_mZ OrdZmdí`H$
JaOm§Mr nyVV© m ìhmdr, Jar~ d lr_§V `m§À`mVrb A§Va H$_r ìhmdo, emofU, AÝ`m` `mnmgyZ g§ajU
{_imdo, CËnmXZmMr gmYZo d g§nÎmr `m§Mo {dH|${ÐH$aU ìhmdo, Xm[aÐ` d ~oH$mar `m§Mo {Z_wb
© Z ìhmdo hm
Am{W©H$ g_VoMm Iam AW© Amho. hr gd© H$m`} amÁ`mZo ZmJ[aH$m§gmR>r H$amdrV åhUOo Ë`mVyZ Am{W©H$
g_Vm {Z_m©U hmoBb
© .
g_Vm ho AmYw{ZH$ H$mimVrb EH$ AmXe© VÎd Amho. g_mOmV g§nU
y © g_Vm {Z_m©U H$aUo AeŠ`
Agbo Var g_Vm {Z_m©U H$aÊ`mÀ`m Ñï>rZo amÁ`mH$Sy>Z {ZpíMV ñdê$nmMo H$m`Xo Ho$bo OmUo Ano{jV
AgVo. AmYw{ZH$ H$mimV AZoH$ Xoem§Zr ñdmV§Í`m~amo~aM g_Vm `m g§H$ënZoMmXoIrb ñdrH$ma Ho$bm Amho.
Ë`m_wio g_mOmVrb {d{eîR dJmªM,o OmVtMo {defm{YH$ma ZîQ hmoD$Z d§{MV, Xw~b
© , _mJmg KQ>H$m§Zm
{dH$mgmMr g§Yr CnbãY hmoD$ bmJbr Amho.
87
ñd`§ AÜ``Z àíZ - 2
1)
\«$| M amÁ`H«$m§VrZo OJmbm ............ `m VÎdm§Mr XoUJr {Xbr.
2)
"gd© bmoH$ OÝ_V: g_mZ AmhoV',. ho VÎd .......... `m XoemÀ`m Om{haZmå`mV _mÝ` H$aÊ`mV
Ambo Amho.
3)
ZmJar g_Vm {Z_m©U H$aÊ`mgmR>r ................. ho VÎd nm`m^yV _mZbo OmVo.
4)
^maVmV gm_m{OH$ {df_Vm {Z_m©U H$aUmao ............... ho à_wI KQ>H$ AmhoV.
Ý`m` :
àmñVm{dH$ :
AmYw{ZH$ amÁ`emómV ñdmV§Í` Am{U g_Vm `m AmXe© VÎdm§à_mUoM "Ý`m`' ho VÎdXoIrb
_hÎdmMo _mZbo OmVo. ñdmV§Í`, g_Vm Am{U Ý`m` `m nañnam§Zm nwaH$ Aem g§H$ënZm AmhoV. AmXe©
Am{U gwgñ§ H¥$V g_mOmÀ`m {Z{_©VrgmR>r `m {VÝhr g§H$ënZm àË`j ì`dhmamV AmUUo JaOoMo Amho.
ì`ŠVrÀ`m gdmªJrU {dH$mgmgmR>r h¸$, ñdmV§Í`, g_Vm `m§Mr Oer Amdí`H$Vm AgVo Ë`mà_mUo Ý`m`mda
AmYmabobr amÁ`ì`dñWm AgUo ho Xo{Ib {VVHo$M _hÎdmMo AgVo. ì`ŠVrbm {d{dY joÌmV Ý`m`
CnbãY H$ê$Z XoÊ`mMr O~m~Xmar amÁ`g§ñWoMr Amho. AJXr àmMrZ H$mimnmgyZ amÁ`emómÀ`m Aä`mgmV
Ý`m` hr g§H$ënZm _hÎdmMr _mZbr Jobr Amho. ßboQ>mZo o Ë`mÀ`m "[anãbrH$' `m J«W§ mV Ý`m`mMr g§H$ënZm
ñnîQ> Ho$br Amho. [anãbrH$ `m J«W§ mbm 'Concerning Justice' Ago n`m©`r Zmd Amho. ßboQ>mM
o r
[anãbrH$ _Yrb AmXe© amÁ`mMr H$ënZm åhUOo Ý`m`mda AmYmaboë`m amÁ`mMr H$ënZm Amho. A°[añQ>mQ° >bZo
XoIrb Ý`m`mMr H$ënZm _m§S>br AgyZ Z¡{VH$Vm hm {VMm AmYma Amho. àmMrZ ^maVr` {dMmad§Vm§Zr
XoIrb {d{dY J«W§ m§_YyZ "Ý`m`' hr g§H$ënZm _m§S>bb
o r Amho. Jm¡V_ ~wÕmMo "Ý`m` Xe©_', H$m¡{Q>ë`mMo
"AW©emó' VgoM am_m`U, _hm^maV `m J«W§ m§_Ü`o Ý`m`{df`H$ MMm© Ho$bobr Amho. WmoS>Š`mV àmMrZ
Am{U AmYw{ZH$ amÁ`emómV "Ý`m`' hr AmXe© g_mO aMZm {Z_m©U H$aÊ`mÀ`m Ñï>rZo Amdí`H$ AgUmar
g§H$ënZm Amho, Ago _mZbo Jobo Amho.
AW© :
AZoH$ {dMmad§Vm§Zr "Ý`m`' `m g§H$ënZoMm AW© ñnîQ> H$aÊ`mMm à`ËZ Ho$bm Amho. doJdoJù`m
H$mimV d n[apñWVr_Ü`o `m g§H$ënZoMm AW© ~XbV Jobm Amho. ßboQ>m,o A°[añQ>mQ° >bnmgyZ Vo H$mb©
_mŠg©n`ªV AZoH$ {dMmad§Vm§Zr Ý`m`mMm AW© doJdoJù`m ÑîQ>rH$moZmVyZ gm§{JVbm Amho. `mdê$Z Ý`m` hr
EH$ bd{MH$, J{Verb g§H$ënZm Amho, Ago åhUVm `oBb
© . Ý`m`mMr {ZpíMV ì`m»`m H$aVm `oUo AdKS>
88
Amho. Ý`m`mbm B§JO
« r_Ü`o Justice Ago åhUVmV. "Og' (Jus) qH$dm "O§Jao ' (Jungere) `m b°{Q>Z
^mfoVrb eãXmnmgyZ Justice hm eãX V`ma Pmbm Amho. Ë`mMm AW© OmoS>U,o EH$Ì AmUUo, g_Ýd`
gmYZo qH$dm nañna g§~Y§ àñWm{nV H$aUo Agm hmoVmo. g_mOmV _mUgm-_mUgmVrb g§~Y§ nañna {damoYr
Agy eH$VmV. Ë`m_wio H$mhr ì`ŠVtda AÝ`m` hmoÊ`mMr eŠ`Vm AgVo. Aemdoir _mZdr {hVg§~Y§ m§_Ü`o
g_Ýd` gmYUo, ì`ŠVr-ì`ŠVtZm EH$_oH$m§er OmoS>Uo d Ë`mVyZ g_mOmMo ñW¡`,© em§VVm {Q>H${dUo åhUOo
Ý`m` hmo`. åhUOoM ì`ŠVr-ì`ŠVt_Yrb nañna g§~Y§ m§Mr `mo½` ì`dñWm H$aÊ`mgmR>r "Ý`m`' ho VÎd
Amdí`H$ AgVo. ñdmV§Í`, g_Vm, ~§YVw m hr VÎdo àË`jmV AmUÊ`mgmR>r _mZdr {hVg§~Y§ m§_Ü`o g_Ýd`
gmYÊ`mMm Omo à`ËZ Ho$bm OmVmo Ë`mVyZ Ý`m` àñWm{nV hmoV AgVmo.
"Ý`m`' hm eãX "Zr-"§Zr' `m g§ñH¥$V YmVy nmgyZ {Z_m©U Pmbm Amho. "Zr' åhUOo ZoU-o Omo EImÚm
{df`mH$S>o ZoVmo Vmo "Ý`m`' hmo`. Agmhr Ý`m`mMm EH$ AW© gm§{JVbm OmVmo. WmoS>Š`mV g_mOmVrb {d{dY
àH$maMo {hVg§~Y§ AgUmè`m ì`ŠVtZm nañnam§er OmoS>Uo d Ë`mVyZ ñdmV§Í`, g_Vm Aem Cƒ _yë`m§da
AmYmabobr g_mO ì`dñWm {Z_m©U H$aUo Aem Ý`m` `m g§H$ënZoMm ñWyb AW© KoVbm OmVmo. VgoM
ì`ŠVr-ì`º$s¨À`m {hVg§~Y§ m§_Ü`o g_Ýd` gmYUo d Ë`mVyZ gdmªMo OmñVrOmñV {hV Am{U H$ë`mU gmÜ`
H$aUmar ì`dñWm {Z_m©U H$aUo åhUOo Ý`m` hmo`. `m{edm` EImÚm g_mOmZo ñdrH$mabobo AmXe©, _yë`o
Am{U àË`j ì`dhma `m_Ü`o Ooìhm {dg§JVr AWdm V\$mdV {Z_m©U hmoVo Voìhm Vr Xya H$aUo d nwÝhm
g_mOmV AmXe© d _yë`o àñWm{nV H$aUo Agmhr Ý`m`mMm AW© AË`§V ì`mnH$ ÑîQ>rH$moZmVyZ gm§{JVbm
OmVmo. àmo. AZ}ñQ> ~mH©$a `m§Zr Ý`m`mMr ì`m»`m nwT>rbà_mUo Ho$br Amho.
ì`m»`m :
àmo. AZoñQ> ~mH©$a : "VS>OmoS> Am{U EH${ÌH$aU `mVyZ {Z_m©U hmoUmar ì`dñWm åhUOo Ý`m`
hmo`.'
Ý`m` `m g§H$ënZoMm {dMma ñdmV§Í`, g_Vm, h¸$ H$V©ì`o `m g§X^m©V Ho$bm OmVmo. H$maU ñdmV§Í`
ho ì`ŠVr {dH$mgmgmR>r Amdí`H$ Agbo Var Vo Cn^moJÊ`mMr g_mZ g§Yr (g_Vm) CnbãY H$ê$Z {Xbr
Zmhr Va ñdmV§Í` {ZaW©H$ ~Zob qH$dm Ë`mVyZ {df_Vm {Z_m©U hmoBb
© . VgoM h¸$ Am{U H$V©ì`o `m§Mm {dMma
EH${ÌVnUo H$amdm bmJVmo. H$V©ì`m§Mo nmbZ Ho$ë`mZ§VaM h¸$ àmßV hmoVrb ho _mÝ` H$amdo bmJVo. AÝ`Wm
h¸$ ho Ho$di {deofm{YH$ma ~ZVrb. WmoS>Š`mV ñdmV§Í`, g_Vm, ì`ŠVrMo h¸$ Am{U H$V©ì`o `m g§H$ënZm
àË`jmV AmUVmZm Ë`mV {Z_m©U hmoUmam {damoY AWdm {dg§JVr H$_r H$aUo d _mZdr {hVg§~Y§ m§_Ü`o `mo½`
g_Ýd` gmYUo åhUOo Ý`m` hmo`. g§nU
y © Ý`m`mda AmYmabobr g_mO ì`dñWm {Z_m©U H$aUo AeŠ` Agbo
Var EH$m ì`ŠVrbm Ý`m` {_idyZ XoVmZm BVam§da AÝ`m` hmoUma Zmhr `mMr H$miOr ¿`mdr bmJVo. àË`oH$
ì`ŠVrbm {dH$mgmMr g_mZ g§Yr XoU,o g_mZ XOm© d g_mZVoMr dmJUyH$ XoUo ho Ý`m` àñWm{nV H$aÊ`mgmR>r
Amdí`H$ AgVo. Ý`m`mMr g§H$ënZm hr "g_Vm' `m VÎdmer {ZJS>rM Amho. g_Vm Agob VaM Ý`m`
{Z_m©U hmoD$ eH$Vmo.
89
Ý`m`mMo àH$ma :
bmoH$emhr ì`dñWoV {d{dY joÌmV Ý`m` {Z_m©U H$aÊ`mMm à`ËZ Ho$bm OmVmo. ^maVmÀ`m
amÁ`KQ>ZÀo `m gaZmå`mV ZmJarH$m§Zm amOH$s`, Am{W©H$ d gm_m{OH$ joÌmV Ý`m` {_idyZ XoÊ`mMo
AmídmgZ {Xbo Amho. Ý`m`mMo _w»`V: amOH$s`, Am{W©H$ Am{U gm_m{OH$ Ago VrZ àH$ma AmhoV.
A)
amOH$s` Ý`m` :
AmYw{ZH$ H$mimV amOH$s` Ý`m` hr g§H$ënZm _hÎdmMr _mZbr OmVo. amOH$s` Ý`m` `mMm AW©
amOH$s` h¸$ Am{U ñdmV§Í` g_mZ nÕVrZo {_iVmV H$s Zmhr ho nmhUo. Vo Oa {_iV ZgVrb Va
ZmJarH$m§Zm Ë`m§Mo amOH$s` h¸$ Am{U ñdmV§Í` nwÝhm naV {_iob Aer ì`dñWm H$aUo hmo`. àË`oH$
ZmJarH$mbm amOH$s` h¸$ Am{U ñdmV§Í` Cn^moJVm Ambo nm{hOo. àm¡T> _Vm{YH$ma, {ZdS>UHy $sbm C^o
amhÊ`mMm A{YH$ma, emgZmda {Q>H$m H$aÊ`mMm A{YH$ma `m§Mo ajU Pmbo nm{hOo. bmoH$emhr emgZ
ì`dñWoV ZmJarH$m§Zm Ý`m` {_idyZ XoÊ`mMr O~m~Xmar Ý`m`_§S>imda AgVo. Ë`m_wio ZmJarH$m§Zm Ë`m§À`m
ñdmV§Í`mMr d h¸$m§Mr emídVr {_iVo. ZmJarH$m§À`m amOH$s` h¸$m§Mo d A{YH$mam§Mo Ý`m`_§S>imÀ`m
_mÜ`_mVyZ ajU H$aVm `oV.o bmoH$emhr ì`dñWm A{YH$ àJë^ hmoÊ`mÀ`m Ñï>rZo ZmJarH$m§Zm amOH$s` Ý`m`
{_idyZ Úmdm bmJVmo.
Om°Z am°ëg `m§Zr Ë`m§À`m 'A Theory of Justice' `m J«W§ mV amOH$s` Ý`m`mMo _hÎd ñnï> Ho$bo
Amho. Om°Z am°ëg `m§À`m _Vo, g_mOmVrb gd© ì`ŠVr H$m`ÚmÀ`m Ñï>rZo g_mZ AmhoV. Ë`m_wio gdmªZm
g_mZ ñdmV§Í` {_imbo nm{hOo. amOH$s`, Am{W©H$ Am{U ZmJar ñdmV§Í`mMm `mo½` g_Ýd` gmYÊ`mgmR>r
Ë`m§À`mda H$mhr ~§YZo Kmbmdr bmJVmV. Aer ~§YZo KmbUo _mZdr H$ë`mU d g_mOmMo H$ë`mU `mÑï>rZo
`mo½` AgVo. ì`ŠVrÀ`m ñdmV§Í`mda C{MV ~§YZo KmVë`m_wio amOH$s` Ý`m` àñWm{nV hmoVmo.
~)
Am{W©H$ Ý`m` :
AmYw{ZH$ H$mimV Am{W©H$ ñdmV§Í`, Am{W©H$ g_Vm `m~amo~aM Am{W©H$ Ý`m` `m g§H$ënZobm
XoIrb _hÎd àmßV Pmbo Amho. Am{W©H$ gmYZm§M,o g§nÎmrMo `mo½` {dVaU H$aUo, Vr gdmª_Ü`o Aem nÕVrZo
dmQ>Uo H$s Á`m_wio H$moUmdahr AÝ`m` hmoUma Zmhr. Aem ì`dñWobm Am{W©H$ Ý`m` åhUVm `oBb
© .
ZmJ[aH$m§Zm Ho$di Am{W©H$ ñdmV§Í` CnbãY H$ê$Z {Xbo åhUOo amÁ`mMr O~m~Xmar g§nV Zmhr Va amÁ`
KQ>ZÛo mao {Xbobo Am{W©H$ ñdmV§Í` gdmªZm {_iVo H$m Am{U Ë`m~m~V H$moUmda AÝ`m` hmoV Zmhr ho nmhUo hr
XoIrb amÁ`mMr O~m~Xmar Amho.
H$mb© _mŠg© `m {dMmad§VmZo Am{W©H$ Ý`m`mbm {deof _hÎd {Xbo Amho. Am¡Úmo{JH$ H«$m§VrZ§Va
^m§S>dbXma Am{U H$m_Jma Ago XmoZ dJ© g_mOmV {Z_m©U Pmbo. g§nÎmrMo, CËnmXZ gmYZm§Mo H|${ÐH$aU,
lr_§V, ^m§S>dbXma dJm©À`m hmVmV Pmbo. Ë`mVyZ Am{W©H$ {df_Vm {Z_m©U Pmbr l{_H$, H$m_Jma dJm©Mo
ñdmV§Í` YmoŠ`mV Ambo. `m nmíd©^_y rda H$mb© _mŠg©Zo g§nÎmrÀ`m Ý`mæ` dmQ>nmgmR>r H$m_Jma dJm©Mr H«$m§Vr
90
d Ë`mZ§Va gmå`dmXr ì`dñWm {Z_m©U H$aÊ`mMr JaO gm§{JVbr. Ë`mÀ`m _Vo, gmå`dmXr ì`dñWm åhUOo
dJ©{dhrZ d amÁ`{dhrZ g_mO ì`dñWm hmo`. Aem g_mOmV g§nÎmrMo d ^m¡{VH$ gmYZm§Mo dmQ>n Ho$ë`m_wio
Am{W©H$ Ý`m` àñVm{nV hmoBb
© . WmoS>Š`mV H$mb© _mŠg©Zo gmå`dmXr ì`dñWoMr H$ënZm _m§S>yZ Am{W©H$
Ý`m`mMo g_W©Z Ho$bo. Z§VaÀ`m H$mimV AZoH$ Xoem§Zr g_mOdmXr AW©ì`dñWoMm ñdrH$ma H$ê$Z Am{W©H$
Ý`m` àñVm{nV H$aÊ`mMm à`ËZ Ho$bm. ^maVmZo XoIrb {_l AW©ì`dñWoMm ñdrH$ma Ho$bm. gd©gm_mÝ`
bmoH$m§Mo {hV d lr_§V dJm©Mo {hV `mV g_Ýd` gmYyZ Am{W©H$ Ý`m`mMo dmVmdaU {Z_m©U Ho$bo. Ë`mM~amo~a
àË`oH$ ì`ŠVrbm Hw$dVrZwgma H$m_ {_i{dÊ`mMm, Ë`m H$m_mMm `mo½` _mo~Xbm {_i{dÊ`mMm h¸$ {Xbm.
gdmªÀ`m {H$_mZ Am{W©H$ JaOm ^mJ{dÊ`mMm amÁ`H$Sy>Z à`ËZ Ho$bm OmVmo.
WmoS>Š`mV Am¡Úmo{JH$ H«$m§VrZ§Va {Z_m©U Pmboë`m emofUàYmZ Am{W©H$ d gm_m{OH$ ì`dñWoV
~Xb KS>dZy AmUÊ`mgmR>r Am{W©H$ Ý`m` {Z_m©U H$aÊ`mMr JaO H$mb© _mŠg©, bmñH$s, Wm°_g _ya, g|Q>
gm`_Z, am°~Q>© AmodZo Aem AZoH$ {dMmad§Vm§Zr _m§S>br. Am{W©H$ Ý`m`mda AmYmabobr ì`dñWm {Z_m©U
H$aÊ`mMo à`ËZ a{e`m, MrZ `mgh AZoH$ Xoem§_Ü`o Pmbo.
H$)
gm_m{OH$ Ý`m` :
_mZdr g_mO hm AZoH$ dJmªMm {_iyZ ~Zbobm Amho. gd© dJmªMm gm_m{OH$ XOm©, à{VîR>m,
A{YH$ma gmaIo ZgVmV. H$mhr dJmªZm g_mOmV Cƒ ñWmZ d à{VîR>m AgVo. Vr Ë`m§Zm Cƒ OmVr_wio
qH$dm Cƒ dJm©_i
w o àmßV Pmbobr AgVo. Aem bmoH$m§Zm OmVrÀ`m d dUm©À`m AmYmao {deofm{YH$maXoIrb
{_iVmV. `m CbQ> H${ZîR> OmVtZm, dJmªZm H$moUVohr A{YH$ma, XOm© AWdm g_mOmV à{VîR>m {_iV Zmhr.
Ë`m_wio gm_m{OH$ {df_Vm {Z_m©U hmoV.o ^maVmV OmVrÀ`m AmYmamda Ago darîR>-H${Zð> dJ© {Z_m©U
Pmbobo AmhoV. `m{edm` nwê$f àYmZ nÕVr_wio nwê$fm§H$Sy>Z {ó`m§da AÝ`m` hmoV hmoVm. Ë`mgmR>r
^maVmÀ`m amÁ`KQ>ZÛo mao gm_m{OH$ Ý`m` {Z_m©U H$aÊ`mMo AmídmgZ ZmJarH$m§Zm {Xbo Amho.
g_mOmÀ`m dJu` aMZo_i
w o Ooìhm Cƒ dJm©H$Sy>Z H${ZîR> dJm©da AÝ`m` hmoVmo Ë`mdoir gm_m{OH$
Ý`m` àñWm{nV H$aÊ`mMr JaO {Z_m©U hmoV.o Aemdoir amÁ`mH$Sy>Z d§{MV, Xw~b
© , _mJmg dJm©À`m h¸$m§Mr
OndUyH$ hmoU,o àg§Jr Ë`m§À`mgmR>r {deof H$m`Xo, VaVwXr H$aUo, Ë`m§Zm Img gdbVr qH$dm AmajU XoUo
Am{U Ë`m _mÜ`_mVyZ gm_m{OH$ Ý`m` CnbãY H$ê$Z XoUo Amdí`H$ Amho. ^maVmÀ`m amÁ`KQ>Z_o Ü`o
AZwg{w MV OmVr-O_mVr, _mJmg dJ©, {ó`m `m§Zm gm_m{OH$ Ý`m` {_idyZ XoÊ`mÀ`m CÔoemZo {ejU
KoÊ`mV, H$m_ qH$dm gaH$mar ZmoH$ar {_i{dÊ`mMm g_mZ h¸$ {Xbm Amho. H$m`Úmg_moa gd©OU g_mZ ho
VÎd ñdrH$mê$Z Om{V^oX, Añn¥í`Vm nmiÊ`mg H$m`ÚmZo ~§Xr KmVbr Amho. `m gd© VaVwXtZm amÁ`KQ>ZM
o o
A{YîR>mZ d Ý`m`mb`mMo g§ajUhr Amho. {d{dY H$m`Úm§À`m d VaVwXtÀ`m _mÜ`_mVyZ gm_m{OH$ Ý`m`
{Z_m©U H$aÊ`mMr emgZmMr KQ>ZmË_H$ O~m~Xmar Amho, ho {ZpíMV Ho$bo Amho.
91
AWm©V KQ>ZmË_H$ d H$m`Xoera _mJmªZr g_Vm d Ý`m`mda AmYm[aV g_mO ì`dñWm {Z_m©U
H$aÊ`mMm à`ËZ Ho$bm OmV Agbm Var Ano{jV ~Xb \$magm KSy>Z `oV Zmhr. Ë`mgmR>r {ejUmÀ`m
_mÜ`_mVyZ gm_m{OH$ Ý`m`, g_Vm hr _yë` ê$O{dUo hm A{YH$ à^mdr Cnm` R>ê$ eH$Vmo. Ý`m` hr
ñdmV§Í`, g_Vm `m _yë`m§Zm AW© àmßV H$ê$Z XoUmar g§H$ënZm Amho. Ë`m_wio d¡Mm[aH$ àJë^VoVZy Vr
àË`jmV AmUÊ`mMm à`ËZ H$aUo A{YH$ `mo½` R>ê$ eH$Vo.
ZmJarH$m§Zm amÁ`H$ma^mam_Ü`o gh^mJr hmoÊ`mMm g_mZ h¸$, Am{W©H$ {dH$mgmMr g_mZ g§Yr d
g_mOmV BVam§À`m ~amo~arZo XOm© d à{VîR>m àmßV Pmbr Va Agm g_mO Ý`m`mÀ`m VÎdm§da A{Y{ðV Amho
Ago åhQ>bo OmVo. ^oX^md {dahrV g_mO aMZm, amOH$s` ì`dñWoV gh^mJ KoÊ`mMr g_mZ g§Yr VgoM
Am{W©H$ {dH$mgmMr g_mZ g§Yr `m~amo~aM Xw~b
© KQ>H$m§gmR>r Img gdbVr `m _mÜ`_mVyZ bmoH$emhr
`eñdr H$aVm `oV.o
ñd`§ AÜ``Z àíZ - 3
1)
"OñQ>rg' hm eãX "Og' qH$dm "O§Jao ' `m .............. ^mfoVrb eãXmnmgyZ V`ma Pmbm Amho.
2)
H$mb© _mŠg©Zo ............. Ý`m`mbm A{YH$ _hÎd {Xbo Amho.
3)
........... `m§Zr 'A Theory of Justice' `m J«W§ mV amOH$s` Ý`m`mMo _hÎd gm§{JVbo Amho.
4)
ßboQ>mZo o .......... `m J«W§ mV Ý`m`mMr g§H$ënZm ñnï> Ho$br Amho.
4.3 gmam§e
amOH$s` g§H$ënZm `m KQ>H$mV AmnU ñdmV§Í`, g_Vm Am{U Ý`m` `m VrZ à_wI g§H$ënZm§Mr
_m{hVr KoVbr. ñdmV§Í` `m amOH$s` g§H$ënZoÀ`m g§X^m©V AmnU.
ñdmV§Í`mMm AW©, ì`m»`m ñdmV§Í`mMo àH$ma : Z¡g{J©H$ ñdmV§Í`, ZmJar ñdmV§Í`, amOH$s` ñdmV§Í` Am{U amï´>r` ñdmV§Í` `m
àH$mam§Mr _m{hVr KoVbr.
g_VoMm AW©, ì`m»`m g_VoMo àH$ma : ZmJar g_Vm, amOH$s` g_Vm, gm_m{OH$ g_Vm, Am{W©H$ g_Vm.
92
Ý`m` AW©, ì`m»`m ݧ`m`mMo àH$ma :
amOH$s` Ý`m`, Am{W©H$ Ý`m`, gm_m{OH$ Ý`m`, bmoH$emhr emgZ ì`dñWoV ñdmV§Í`, g_Vm d
Ý`m` `m g§H$ënZm A{Ve` _hÎdmÀ`m _mZë`m OmVmV. bmoH$emhr emgZ ì`dñWm ñdrH$maÊ`m_mJMm _yi
CÔoeM ZmJarH$m§Zm gd© àH$maMo ñdmV§Í` CnbãY H$ê$Z XoU,o g_Voda AmYmabobr g_mOì`dñWm {Z_m©U
H$aUo d {d{dY joÌmVrb AÝ`m`, ^oX^md, njnmV ZîQ> H$ê$Z Ý`m`mda AmYmarV amÁ`ì`dñWm {Z_m©U
H$aUo hm AgVmo. hm CÔoe {OVŠ`m à_mUmV gmÜ` hmoBb
© {VVŠ`m à_mUmV bmoH$emhr `eñdr Pmbr Ago
åhUVm `oBb
© . AmYw{ZH$ H$mimV AZoH$ Xoem§Zr ñdmV§Í`, g_Vm d Ý`m` {Z_m©U H$aÊ`mMo C{ÔîQ> R>a{dbo
Amho. Ë`m_mÜ`_mVyZ AmXe© d H$ë`mUH$mar ì`dñWm {Z_m©U H$aÊ`mH$S>o dmQ>Mmb gwê$ Ho$br Amho. ho
C{ÔîQ> gmÜ` H$aÊ`mgmR>r AOyZhr ~arM _moR>r dmQ>Mmb H$amdr bmJUma Amho.
4.4 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW©
ñdmV§Í` : ñdmV§Í` åhUOo Ago dmVmdaU H$s Á`m_Ü`o gd© ì`ŠVtZm Amnë`m ì`{ŠV_ÎdmÀ`m gdmª{JZ
{dH$mgmgmR>r Amdí`H$ Agbobr g§Yr àmá Pmbobr AgoV.
g_Vm
: {ZgJm©Zo {Z_m©U Ho$bobr {d{dYVm _mÝ` H$ê$Z _mZd{Z{_©V {df_Vm Zï> H$aUo d gdmªZm
`mo½`VoZgw ma g_mZ g§Yr, XOm© àmßV H$ê$Z XoU.o
Ý`m`
: _mZdr {hVg§~Y§ m§_Ü`o g_Ýd` gmYUo d Ë`mVyZ gdmªMo OmñVr-OmñV H$ë`mU gmÜ`
H$aUmar ì`dñWm {Z_m©U H$aUo.
4.5
ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
4.2.1 1) b°{Q>Z
2) ñdmV§Í`
3) amOH$s`
4.2.2 1) ñdmV§Í`, g_Vm, ~§YVw m
2) A_o[aH$m
3) H$m`Úmg_moa g_mZVm
4.2.3 1) b°{Q>Z
4) ~§YZm§Mm A^md
4) dU© d OmVr ì`dñWm
2) Am{W©H$
3) Om°Z am°ëg
93
4) [anãbrH$
4.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
nwT>rb àíZm§Mr g{dñVa CÎmao {bhm.
1)
ñdmV§Í` åhUOoo H$m` ? ñdmV§Í`mMo {d{dY àH$ma ñnï> H$am.
2)
g_VoMr g§H$ënZm ñnîQ> H$ê$Z g_VoMo àH$ma {deX H$am.
3)
Ý`m`mMr ì`m»`m {bhm d Ý`m`mMo àH$ma ñnîQ> H$am.
Q>rnm {bhm :
1)
ñdmV§Í`
2)
g_Vm
3)
Am{W©H$ g_Vm
4)
Ý`m`
5)
gm_m{OH$ Ý`m`
4.7 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$.
1)
Dillon, C.H. and Leiden Carl and Stewart Paul D., 1965. Introduction to
Political Science, East-West Press Pvt. Ltd. New Delhi.
2)
Sartori Giovanni, 1965. Democratic Theory, Oxford and IBH Publishing Co.
New Delhi.
3)
Corry J.A. and Hodgetts J.E., 1966. Democratic Government and Politics,
University of Toranto Press, Toranto.
4)
JX} {X. H$m. 1979. amÁ`emó {gÕm§V, _hmamï´> {dÚmnrR> J«W§ {Z{_©Vr _§S>imgmR>r, ZyVZ
àH$meZ, nwU.o
5)
H$mUo n. {g. amOH$s` {gÕm§V, qnnimnwao àH$meZ, ZmJnya, 2003.
6)
nmQrb ~r. ~r. d gm¡. MìhmU C{_©bm, 2003. \$S>H$o àH$meZ, H$moëhmnya.
7)
àm. S>m.° Jmo. Zm§XSo >H$a, amOH$s` {dMma Am{U {dMmad§V, 2011. S>m`_§S> npãbHo$eÝg, nwU.o
ooo
94