B. A. Part-I Scientific Method - Marathi Version

H
I
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
Xya {ejU H|$Ð A§VJ©V
ñd`§ AÜ``Z gm{hË`
~r. E. ^mJ-1
d¡km{ZH$ nÕVr
K
J
© Hw$bg{Md, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya (_hmamîQ´>)
àW_md¥Îmr : 2007
{ÛVr` Amd¥Îmr : 2009
V¥Vr` Amd¥Îmr : 2010
~r. E. (d¡km{ZH$ nÕVr) ^mJ - 1 H$[aVm
gd© hŠH$ ñdmYrZ. {edmOr {dÚmnrR>mÀ`m nadmZJr{edm` H$moUË`mhr àH$mamZo ZŠH$c H$aVm `oUma Zmhr.
àVr : 1,000
n
àH$meH$ :
S>m°. S>r. ìhr. _wio
Hw$bg{Md,
{edmOr {dÚmnrR>,
H$moëhmnya - 416 004.
n
_wÐH$ :
lr. Oo. ~r. amOnyV
AYrjH$,
{edmOr {dÚmnrR> _wÐUmb`,
H$moëhmnya - 416 004.
n
ISBN-978-81-905918-8-1
H
Xÿa {ejU H|$Ð Am{U {edmOr {dÚmnrR> `m~ÔcMr _m{hVr nwT>rc nÎ`mda {_iy eHo$c.
{edmOr {dÚmnrR>, {dÚmZJa, H$moëhmnya-416 004. (^maV)
H
Xÿa {ejU n[afX-B§{Xam Jm§Yr amîQ´>r` _wŠV {dÚmnrR>, Zdr {Xëcr `m§À`m {dH$gZ AZwXmZmVyZ `m gm{hË`mMr {Z{_©Vr Ho$cr
Amho.
(ii)
Xya oejU H|$Ð, oedmOr odÚm[rR>, H$m{ëhm[ya
VÁk go_Vr n
S>m°. S>r. ìhr. _wio
n
àm. (S>m°.) EZ. Oo. ndma
Hw$cg{Md,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
Hw$cJwê$,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
n
_m. àm. (S>m°.) EZ. Oo. ndma
gëcmJma go_Vr n
S>m°. S>r. ìhr. _wio
Hw$cJwê$,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
Hw$cg{Md,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
S>m°. E. ~r. amOJo
lr. ~r. Eg. nmQ>rc
g§MmcH$, _hm{dÚmc` d {dÚmnrR> {dH$mg _§S>i,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya.
{dÎm d coIm A{YH$mar,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
S>m°. ~r. E_. {hS>}H$a
àm. (S>m°.) CÎm_amd ^moB©Q>o
narjm {Z`§ÌH$,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
^maVr {dÚmnrR>, cmc ~hmÔÿa emñÌr _mJ©, nwUo
S>m°. E. EZ. Omoer
S>m°. (lr_Vr) dmg§Vr amg_
g§MmcH$, {ejUemñÌ {dÚmemIm,
`ed§Vamd MìhmU _hmamîQ´> _wŠV {dÚmnrR>, Zm{eH$
A{YîR>mVm, gm_m{OH$emñÌo, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
àm. (S>m°.) ~r. Eg. gmd§V
lr. Oo. Ama. OmYd
A{YîR>mVm, dm{UÁ` {dÚmemIm,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
A{YîR>mVm, H$cm {dÚmemIm, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
àm. (S>m°.) Eg. E. ~mar
S>m°. Q>r. ~r. OJVmn
g§MmcH$, Xya {ejU Hw$d|ny {dÚmnrR>, H$Zm©Q>H$
A{YîR>mVm, {dkmZ {dÚmemIm, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
S>m°. Ho$. EZ. gm§Jio
àm. S>m°. (lr_Vr) gr_m `odco
A{YîR>mVm, {ejUemñÌ {dÚmemIm,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
g§Mm{cH$m, Xya {ejU H|$Ð, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
(gXñ` g{Md)
n
Aä`mg_§S>i : VÎdkmZ
n
AÜ`j - lr. Zm§Jao H¥$îUamd ~§S>mo~m
g. Jm. _. H$m°coO, H$amS>
l
lr. {nQ>Ho$ gwYra _mYd
l
l
dmK_moS>o amOmam_ gmoZm
~id§V H$m°coO {dQ>m, Vm. ImZmnya {O. gm§Jcr.
l
S>m°. JmoIco nr. nr.
VÎdkmZ {d^mJ,
nwUo {dÚmnrR>, nwUo.
_wYmoOr H$m°coO, \$cQ>U, {O. gmVmam.
l
S>m°. Omoer ~r. Ama.
10, nmZ_im, amD$V {~ëS>tJ,
d¥§XmdZ Zg©ar Odi, nwUo-30
lr. aKwZmW gm¡XmJa {hado
_mOr AÜ`j, VÎdkmZ Aä`mg_§S>i,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
{Zd¥Îm àmÜ`mnH$ d {d^mJà_wI, N>. {edmOr H$m°coO, gmVmam.
(iii)
Xya {ejU H|$Ð,
{edmOr {dÚmnrR>,
H$moëhmnya
d¡km{ZH$ nÕVr
Aä`mg KQ>H$m§Mo boIH$
boIH$
KQ>H$ H«$_m§H$
lr. Zm§Jao H¥$îUamd ~§S>mo~m
g. Jm. _. H$m°coO, H$amS>, {O. gmVmam.
6, 7, 8
lr. {nQ>Ho$ gwYra _mYd
_wYmoOr H$m°coO, \$cQ>U, {O. gmVmam.
10
lr. \$aVmao aVZ {dR>mo~m
_wYmoOr H$m°coO, \$cQ>U, {O. gmVmam.
5
lr. dmK_moS>o amOmam_ gmoZm
~id§V H$m°coO, {dQ>m, Vm. ImZmnya
3, 4
lr. {hado aKwZmW gm¡XmJa
M¡VÝ`, 50 `ed§V H$m°cZr, {dÚmZJa, H$amS>.
n
1, 2, 9
g§nmXZ g{_Vr
àm. Ho$. ~r. Zm§Jao,
AÜ`j, VÎdkmZ Aä`mg _§S>i,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
VÎdkmZ {d^mJ à_wI,
g. Jm. _. H$m°boO, H$amS>
n
àm. Ama. Eg². {hado
_mOr AÜ`j, VÎdkmZ Aä`mg _§S>i,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
{Zd¥Îm àmÜ`mnH$ d {d^mJà_wI,
N>.{edmOr H$m°boO, gmVmam.
àm. Eg. E_. {nQ>Ho$
g_Ýd`H$,
VÎdkmZ {d^mJ à_wI,
_wYmoOr H$m°coO, \$cQ>U
(iv)
àñVmdZm
VÎdkmZ Aä`mg _§S>im§VJ©V `oUmè`m ~r. E. ^mJ-1 "d¡km{ZH$ nÕVr' `m Aä`mgH«$_mda
AmYm[aV nwpñVH$m gmXa H$aÊ`mg Amåhmg A{Ve` AmZ§X hmoV Amho. {dkmZmZo gm_mÝ` _mUgmÀ`m
OrdZmV H«$m§{VH$maH$ ~Xc KS>dyZ AmUcoco Amho. {dkmZ åhUOo H$m`? {dkmZmMo ñdê$n, d¡km{ZH$
nÕVr åhUOo H$m`? Aem _wc^yV g_ñ`m§Mr VÎdkmZmV MMm© hmoV AgVo. Ë`m_wio {dkmZmÀ`m Am{U
d¡km{ZH$ nÕVrÀ`m Jmä`mn`ªV OmUo ho `m nwpñVHo$Mo C{ÔîQ>ç Amho.
d¡km{ZH$ nÕVrMo {ZarjU, à`moJ, Aä`wnJ_, à{MVr, {gÕVm, {Z`_, CnnmXZ Ago Q>ßno
AmhoV. `m Q>ßß`mMm {M{H$ËgH$ Agm Aä`mg `m nwpñVHo$V Ho$cocm Amho. hr Pmcr {dkmZmMr VmpÎdH$
~mOy nU Ë`m~amo~aM {dkmZmÀ`m ì`mdhm[aH$ ~mOyMr gwÕm `m nwpñVHo$V MMm© Ho$cr Amho.
H¥${f, O¡d V§ÌkmZ, gmd©O{ZH$ Amamo½`, n`m©daUr` g_Vmoc, cmoH$g§»`m {Z`§ÌU, n`m©daU,
ES²>gMr g_ñ`m, _m{hVrMo V§ÌkmZ, g§JUH$ d Ë`mMr d¡{eîQ>ço-H$m`} `m gd© JmoîQ>tMm Cn`mo{OV {dkmZmV
g_mdoe hmoVmo. `m nwpñVHo$V `m àË`oH$ g_ñ`oH$S>o VmpÎdH$ ÑîQ>rH$moZmVyZ nm{hcoco Amho. `m g_ñ`m§Mo
{M{H$ËgH$ nÕVrZo {dícofU Ho$coco Amho.
gXa nwpñVHo$V Á`m coIH$m§Zr gh^mJ KoVcocm Amho, Ë`m§À`m ghH$m`m©_wioM hr nwpñVH$m g§nÝZ
Pmcocr Amho. hr nwpñVH$m gd© coIH$m§À`m EH${ÌV gh^mJmMoM `e Amho.
Amåhm gd© coIH$ _§S>imV\}$ hr nwpñVH$m àH$m{eV Ho$ë`m~Ôc {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
`m§Mo _Z…nyd©H$ Am^ma.
gXa nwpñVH$m {dÚmÏ`mªZm Aä`mgmgmR>r {ZpíMV Cn`wŠV R>aoc Aer Amem ~miJVmo.
àm. Ho$. ~r. Zm§Jao
AÜ`j, VÎdkmZ Aä`mg _§S>i,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya.
(v)
AZwH«$_{UH$m
KQ>H$ H«$_m§H$
KQ>H$mMo erf©H$
d¡km{ZH$ nÕVr
nmZ H«$_m§H$
go{_ñQ>a-1
KQ>H$ 1
{dkmZmMo ñdê$n
1
KQ>H$ 2
{dkmZmMr J¥hrVHo$
21
KQ>H$ 3 d 4
d¡km{ZH$ g§emoYZ
32, 45
KQ>H$ 5
gm_m{OH$ g§emoYZmMr V§Ìo
63
go{_ñQ>a-2
KQ>H$ 6
Aä`wnJ_ ({gÕm§VH$ënZm)
80
KQ>H$ 7 d 8
{Z`_ d d¡km{ZH$ ñnîQ>rH$aU
92, 101
KQ>H$ 9
d¡km{ZH$ Ñ{îQ>H$moU
112
KQ>H$ 10
g§JUH$ {ejU
133
(vii)
n
{dÚmÏ`mªZm gyMZm :
àË`oH$ KQ>H$mMr gwédmV C{ÔîQ>m§Zr hmoB©c. C{ÔîQ>ço {XemXe©H$ Am{U
nwT>rc ~m~r ñnîQ> H$aUmar AgVrc.
1. KQ>H$m_Ü`o H$m` {Xcoco Amho.
2. Vw_À`mH$Sy>Z H$m` Ano{jV Amho.
3. {d{eîQ> KQ>H$mdarc H$m`© nyU© Ho$ë`mZ§Va Vwåhmcm H$m` _mhrV hmoÊ`mMr
Anojm Amho.
ñd`§… _yë`_mnZmgmR>r àíZ {Xcoco AgyZ Ë`m§Mr Ano{jV CÎmaohr XoÊ`mV
Amcocr AmhoV. Ë`m_wio KQ>H$mMm Aä`mg `mo½` {XeoZo hmoB©c. Vw_Mr CÎmao
{chÿZ Pmë`mZ§VaM ñd`§… AÜ``Z gm{hË`m_Ü`o {Xcocr CÎmao nmhm. hr
Vw_Mr CÎmao (qH$dm ñdmÜ`m`) Am_À`mH$S>o _yë`_mnZmgmR>r nmR>dm`Mr ZmhrV.
Vwåhr `mo½` {XeoZo Aä`mg H$amdm, `mgmR>r hr CÎmao "Aä`mg gmYZ' (Study
Tool) åhUyZ
Cn`wŠV R>aVrc.
(viii)
KQ>H$ : 1
{dkmZmMo ñdê$n d ì`mßVr
(Nature of Science)
AZwH«$_{UH$m
1.1 C{ÔîQ>o
1.1 àmñVm{dH$
1.2 {df`-{ddoMZ
1.2.1
{dkmZmMr ì`m»`m
1.2.2
ì`mdhm[aH$ kmZ Am{U {dkmZ
1.2.3
{dkmZ Am{U BVa kmZemIm
- {dkmZ Am{U Y_©
- {dkmZ Am{U VÎdkmZ
- {dkmZ Am{U dmL²>_`
- {dkmZ Am{U V§ÌkmZ
1.2.4
emñÌm§Mo dJuH$aU
- Z¡g{J©H$ d gm_m{OH$ emñÌo
- ewÕemñÌo d Cn`mo{OV emñÌo
- dñVw{ZîR> d AmXe©dmXr eñÌo
1.2.5
ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ
1.3 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW©, BË`mXr
1.4 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
1.5 gmam§e
1.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
1.7 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
~r. E. 1 : d¡km{ZH$ nÕVr ...1
1
1.0 C{ÔîQ>o :
`m KQ>H$mV AmnU {dkmZ åhUOo H$m`? {dkmZmMo ñdê$n Aä`mgUma AmhmoV. `m KQ>H$mÀ`m
Aä`mgmZ§Va Amnë`mcml
{dkmZmÀ`m {d{dY ì`m»`m d ñdê$n gm§JVm `oB©c.
l
{dkmZmMr AmYw{ZH$ d àM{cV ì`m»`m H$aVm `oB©c.
l
{dkmZ Am{U ì`mdhm[aH$ kmZ `mVrc \$aH$ ñnîQ> H$aVm `oB©c.
l
{dkmZ Am{U emñÌ `mVrc \$aH$ g_OyZ KoVm `oB©c.
l
{dkmZmMm BVa kmZemIm§er Agcoco g§~§Y ñnîQ> H$aVm `oB©c.
l
emñÌm§Mo dJuH$aU H$go Ho$co OmVo `mg§~§Yr _m{hVr {_ioc. VgoM Z¡g{J©H$ d gm_m{OH$ emñÌo,
ewÕ d Cn`mo{OV emñÌo, dñVw{ZîR> d AmXe©dmXr emñÌo `mVrc \$aH$ ñnîQ> H$aVm `oB©c.
1.1 àmñVm{dH$ :
_Zwî` hm ~w{Õ_mZ àmUr Amho. {Okmgm d Hw$Vyhc _mZdmÀ`m ghOàd¥Îmr qH$dm OÝ_OmV JwUY_© hmoV.
_Zwî` gX¡d Amnë`m {OkmgoMr nyV©Vm H$aÊ`mMm à`ËZ H$arV AgVmo. VgoM Vmo Amnë`m g^modVmcr KS>Umè`m
Z¡g{J©H$ d gm_m{OH$ KQ>Zm§Mr _m{hVr {_i{dÊ`mMm à`ËZ H$arV AgVmo. gOrd g¥îQ>rÀ`m {Z{_©VrnmgyZ AZmXr
AZ§V H$mimnmgyZ n¥ÏdrVcmda _Zwî`àmUr {Z_m©U Pmë`mnmgyZ-amZQ>r AdñWonmgyZ _Zwî` g^modVmcÀ`m
g¥îQ>rVrc KQ>Zm d JmoîQ>r g§~§YrMr {Okmgm d Hw$Vyhc `m§Mr nyV©Vm H$aÊ`mMm à`ËZ H$arV Amcm Amho.
AemàH$mao _mZdmÀ`m {R>H$mUMr kmZ g§nmXZmMr hr à{H«$`m gVV Mmccocr AgVo. `mVyZM {dkmZmMm CX` d
àgma Pmcm AgyZ AmOMo `wJ ho {dkmZ d V§ÌkmZmMo `wJ _mZco OmVo.
Amnë`m X¡Z§{XZ OrdZmVrc AZw^d d ì`mdhm[aH$ kmZ `mVyZM {dkmZmMm CJ_ Pmë`mMo {XgyZ `oVo.
{dkmZ ho ~è`mM A§er ì`mdhm[aH$ kmZmda Adc§~yZ AgVo. Amnë`m g^modVmcr Oo H$mhr KS>V AgVo Ë`m
gd© KQ>Zm d AZw^dm§Mm AW© cmdÊ`mMm _mUyg à`ËZ H$aVm. åhUyZ AZw^dmÀ`m ì`dñWrH$aUmÀ`m
à{H«$`oVyZM {dkmZmMr C^maUr hmoVo. àñVwV àH$aUmV {dkmZ åhUOo H$m`? {dkmZmÀ`m {d{dY ì`m»`m,
{dkmZmMo ñdê$n, {dkmZ Am{U ì`mdhm[aH$ kmZ `mVrc \$aH$ `m{df`r AmnUmg _m{hVr ¿`m`Mr Amho. VgoM
{dkmZ Am{U emñÌ `mVrc \$aH$ H$gm ñnîQ> H$aVm `oB©c `m{df`r {dMma H$ê$Z {dkmZmMm Y_©, VÎdkmZ,
dmL²>_` d V§ÌkmZ `m à_wI kmZemIm§er Agcocm g§~§Y ñnîQ> H$amd`mMm Amho. emñÌm§Mo doJdoJù`m àH$mao
dJuH$aU Ho$co OmVo. Ë`mZwgma Z¡g{J©H$ d gm_m{OH$ emñÌo, ewÕ d Cn`mo{OV emñÌo Am{U dñVw{ZîR> d
AmXe©dmXr emñÌo Ago VrZ dJ© Ho$co OmVmV. {dkmZ åhUOo gwì`dpñWV ñdê$nmMr kmZaMZm hmo`. ho kmZ
dñVw{ZîR>, {ZpíMV, gË`mÝdofr d gm_mÝ` VÎdm§À`m ñdê$nmMo AgVo. {dkmZmMo ñdê$n d ì`mßVr AmnUmg
nwT>rcà_mUo H$mhr ì`m»`mVyZ ñnîQ> hmoB©c.
2
1.2 {df` {ddoMZ :
1.2.1 {dkmZmMr ì`m»`m :
{dkmZ åhUOo H$m`?
{dkmZ qH$dm emñÌ `m XmoÝhrhr _amR>r eãXm§Mm n`m©` åhUyZ B§J«Or ^mfoV Science hm eãX Amho.
Science hm B§J«Or eãX c°{Q>Z ^mfoVrc Scientia `m eãXmnmgyZ CËnÝZ Pmcm AgyZ Ë`mMm AW©
Knowledge (kmZ) Agm Amho. Ë`mZwgma gwadmVrg {dkmZ åhUOo nÕVera qH$dm gwì`dpñWV kmZ Ago
ñdê$n ñnîQ> hmoVo. Ë`m{edm` _yi eãXmWm©dê$Z {dkmZmMo ñdê$n ñnîQ> H$aUmar Aer ì`m»`m H$aÊ`mV Amcr
H$s - "EImÚm {df`mg§~§Yr {d{eîQ> KQ>Zm§À`m Aä`mgmdê$Z gm_mÝ` {Z`_m§Mo kmZ H$ê$Z KoUo åhUOo {dkmZ
hmo`.'
{dkmZmcmM emñÌ Agohr åhQ>co OmVo. emñÌ hm eãX g§ñH¥$V_Yrc "emg²+Ìm' `m XmoZ YmVynmgyZ CËnÝZ
Pmcm Amho. Ë`mn¡H$s emg² åhUOo AmkmZ H$aUo, {Z`_ H$aUo Agm AW© AgyZ Ìm åhUOo `m YmVyMm AW© ajU
qH$dm g§ajU H$aUo Agm Amho. `mdê$Z Ago ñnîQ> hmoVo H$s, emñÌ åhUOo gm_mÝ` {Z`_ qH$dm {gÕm§V gm§JUo.
Ë`mMr A§_c~OmdUr H$aVmZm {Z_m©U hmoUmè`m XmofmnmgyZ ajU H$aUo hmo`. WmoS>Š`mV emñÌmMm g§~§Y gm_mÝ`
{Z`_ qH$dm {gÕm§VmÀ`m àñWmnZoer Amho, Va {dkmZ åhUOo {deof ñdê$nmMo dñVw{ZîR> kmZ hmo`. `mdê$Z
gwadmVrg emñÌr` kmZ d Ë`mZ§Va d¡km{ZH$ d¥Îmr, d¡km{ZH$ kmZ, d¡km{ZH$ nÕVr Am{U d¡km{ZH$ àJVrMo
AmYw{ZH$ d¡km{ZH$ `wJ Aer {dkmZmMr dmQ>Mmc {XgyZ `oVo.
{dkmZmÀ`m {d{dY ì`m»`m :*
{dkmZ åhUOo {dewÕ, {Zanoj kmZmMm AI§S> emoY hmo`.
* {dkmZ åhUOo H$moUË`mhr joÌmVrc kmZmMr qH$dm H$moUË`mhr {df`mg§~§Yr `mo½` nwamì`mAmYmao
emYyZ H$mT>cocr gm_mÝ` VÎdo, {Z`_ qH$dm {gÕm§V hmo`.
S>m°pånAa : {dkmZmMr Aer ì`m»`m H$aVm `oB©c H$s, Z¡g[J©H$ KQ>Zm§Mo gwì`dpñWV kmZ Am{U Ë`m
KQ>Zm§Mo ñnîQ>rH$aU Á`m_wio Ho$co OmVo, Aem g§H$ënZmVrc g§~§YmMo ~w{Õ{ZîR kmZ åhUOo {dkmZ hmo`.
H$m°ZÝQ> : à`moJ Am{U {ZarjU `m_wio {dH${gV Pmcoë`m nañna g§~§{YV g§H$ënZm§Mr _m{cH$m åhUOo
{dkmZ hmo`.
\«$m°pÝgg ~oH$Z `m§À`m _Vo : A§YlÕm d nyd©J«h `m{déÕhr H«$m§Vr åhUOo {dkmZ hmo`. Ë`m§À`m _Vo{dkmZ åhUOo gË` Am{U gw{ZpíMVnUo àñWm{nV Ho$coë`m dñVwpñWVrOÝ` KQ>Zm§Mm nm`m hmo`.
* emñÌ qH$dm {dkmZ åhUOo {dídmVrc KQ>Zm d KS>m_moS>r `m§Mo ~w{Õ{ZîR>, H$m`©H$maUm{Y{îR>V Ago
AmH$cZ hmoÊ`mgmR>r _mZdmZo Ho$coë`m {H«$`m d Ë`m§Mo \${cV hmo`.
Wm°_g hŠgco `m§À`m _Vo : {dkmZ åhUOo Xþgao H$mhr ZgyZ \$ŠV à{e{jV Am{U gwg§KQ>rV ñdê$nmMo
ì`mdhm[aH$ kmZ hmo`.
3
S>opìhg : Amnë`m ^modVmcMr n[apñWVr g_OyZ KoÊ`mgmR>r d {VÀ`mda à^wËd {_i{dÊ`mgmR>r _mZdmZo
OmUrdnyd©H$ Ho$cocm à`ËZ åhUOoM {dkmZ hmo`.
darc ì`m»`m§Ûmao {dkmZmMo ñdê$n Ho$co OmVo. Ë`mZwgma kmZm{df`r {dewÕ ào_ hrM {dkmZmMr à«oaH$
eŠVr hmo`. Amnë`m g^modVmcÀ`m KQ>Zm§Mm gdmªJrU Aä`mg H$ê$Z Ë`m§Mo AmH$cZ H$ê$Z KoÊ`mMm
OmUrdnyd©H$ à`ËZ H$aUo hoM {dkmZmMo C{ÔîQ> hmo`. VgoM {dkmZmMo ñdê$n ñnîQ> H$arV AgVmZm {dkmZmMr
à_wI cjUo ñnîQ> Ho$cr OmVmV. {M{H$ËgH$ _Zmod¥Îmr, nyd©J«h{da{hV ÑîQ>rH$moZ, dñVw{ZîR>Vm, gm_mÝ`rH$aU,
ì`dñWrH$aU, {~ZMwH$Vm, àm¸$WZ j_Vm, gmd©{ÌH$Vm d gË`mMm AmJ«h hr {dkmZmMr cjUo AmhoV. VgoM
{dkmZmMo na_ d¡{eîQ>ç åhUOoM d¡km{ZH$ nÕVr hmo`.
{dkmZmMo ñdê$n ñnîQ> H$arV AgVmZm {dkmZmMr H$m`} ñnîQ> H$aUo Amdí`H$ R>aVo. _mZdr {Okmgm qH$dm
Hw$VyhcmMr nyV©Vm H$aUo, gË`mMm emoY KoUo, gm_mÝ` {gÕm§VmMr àñWmnZm H$aUo, {ZgJm©Vrc KQ>Zm-KQ>Zm
_Yrc H$m`©H$maU g§~§YmMm Aä`mg H$aUo, Z¡g{J©H$ KQ>Zm§Mo {dícofU H$aUo d ñnîQ>rH$aU H$aUo hr {dkmZmMr
à_wI H$m`} hmoV. H$mhrdoim emñÌ Am{U {dkmZ `m XmohmoV \$aH$ Amho Ago gy{MV Ho$co OmVo. na§Vw emñÌ qH$dm
emñÌr` kmZmMr gwYm[aV d àJV AdñWm åhUOo {dkmZ hmo`. emñÌr` kmZmcm {ZarjU, à`moJ d narjU
`m§À`m ghmæ`mZo {dkmZ CX`mg Amco. dñVwV… emñÌ Am{U {dkmZ `m XmoÝhtMm A§{V_ hoVy EH$M åhUOo
gË`mMm emoY KoUo hm Amho. XmohmoVrc \$aH$ hm Ho$di AdñWoMm d ÑîQ>rH$moZmMm \$aH$ Amho. VgoM ì`mdhm[aH$
kmZmVyZM {dkmZ CX`mg Amco AgyZ ì`mdhm[aH$ kmZ d {dkmZ `mV \$aH$ Ho$cm OmVmo.
1.2.2 ì`mdhm[aH$ kmZ Am{U {dkmZ Amnë`m ^modVmcÀ`m g¥îQ>rV gVV AZoH$ KS>m_moS>r Mmcy AgVmV. ^modVmcr Oo H$mhr KS>Vo Ë`m KQ>Zm
qH$dm AZw^dm§Zm gwì`dpñWV ñdê$n XoÊ`mMm _mZdmMm à`ËZ AgVmo. _mZdr {Okmgm d Hw$Vyhc `m_wioM
^modVmcÀ`m KQ>Zm§À`m AZw^dm§Zm AW© cmdÊ`mMm à`ËZ Ho$cm OmVmo. AemàH$mao ì`dhmamVrc AZoH$ KQ>Zm d
JmoîQ>tÀ`m AZw^dmVyZ {dkmZmMr C^maUr hmoV AgVo. `m AWm©Zo AZw^dmÀ`m ì`dñWrH$aUmÀ`m à{H«$`ocm
{dkmZ åhQ>co OmVo.
Amnë`m X¡Z§{XZ OrdZmVrc AZw^d qH$dm ì`mdhm[aH$ kmZ `mVyZM {dkmZmMm CJ_ Pmcm AgyZ {dkmZ
ho ~è`mM A§er ì`mdhm[aH$ kmZmda Adc§~yZ AgVo. AmO Á`mcm AmnU d¡km{ZH$ {gÕm§V åhUVm Ë`mg
eoH$S>mo dfm©nydu Ho$di ì`mdhm[aH$ kmZmMm XOm© {Xcm OmV hmoVm. åhUyZM {dkmZ Am{U ì`mdhm[aH$ kmZ `mV
OdiMm g§~§Y Amho. Wm°_g hŠgco `m§À`m _Vo {dkmZ åhUOo Xþgao H$mhr ZgyZ Vo Ho$di à{e{jV d gwg§KQ>rV
ì`mdhm[aH$ kmZ hmo`.
ì`mdhm[aH$ kmZ Am{U {dkmZ `m§À`mV OdiMm g§~§Y Agcm VargwÕm `m Xmohm|_Yrc \$aH$ cjmV
KoVcm nm{hOo. ì`mdhm[aH$ kmZmg cm¡{H$H$ kmZ qH$dm gm_mÝ`kmZ Agohr åhQ>co OmVo. ì`mdhm[aH$ kmZmÀ`m
ghmæ`mZoM d¡km{ZH$m§Zr {d{dY emñÌr` H$ënZm {dH${gV Ho$ë`m d Ë`mÛmao {dkmZmVrc gm_mÝ` {gÕm§V
àñWm{nV Ho$co. ì`dhmakmZmghr _mZdr OrdZmV d {dkmZmV _hÎdmMo ñWmZ Amho. ì`mdhm[aH$ kmZ Am{U
{dkmZ `mVrc \$aH$ Imcrcà_mUo ñnîQ> Ho$cm OmVmo.
4
ì`mdhm[aH$ kmZ Am{U {dkmZ `mVrc \$aH$ :
ì`mdhm[aH$ kmZ
{dkmZ
1) A{ZpíMV, AñnîQ> d g§{X½Y AgVo.
1) gw{ZpíMV, ñnîQ> d {Z…g§{X½Y AgVo.
2) ì`mdhm[aH$ kmZm_Ü`o {dícofU H$aUo AeŠ`.
2) g§H$sU© d Jw§VmJw§VrÀ`m KQ>Zm§Mo {dícofU eŠ`.
3) ì`mdhm[aH$ kmZ gd©ì`mnr ZgVo.
ho AË`§V g§Hw${MV d _`m©{XV AgVo.
3) gd©ì`mnr d gmd©{ÌH$ ñdê$nmMo AgVo.
4) ì`{ŠV{ZîR>m
4) dñVw{ZîR>m
5) ê$T>r, na§nam d A§YlÕm `m§Mo àm~ë`
5) ê$T>r, na§nam d A§YlÕm `m§Zm A{O~mV ñWmZ
ZgVo.
6) nyd©{Z`mo{OV d nÕVera ZgVo.
6) nyd©{Z`mo{OV d nÕVera AgVo.
7) {ZîH$f© g§^mì`
7) {ZîH$f© {ZpíMV
8) ì`mdhm[aH$ Hw$VyhcmMr nyV©Vm
8) emñÌr` Hw$VyhcmMo g_mYmZ
9) H$mën{ZH$ JmoîQ>r, X¡dr eŠVr, M_ËH$ma
BË`mXtZm _hÎd
9) {dkmZmV `m JmoîQ>tZm Wmam Zmhr.
10) nyd©J«hXÿ{fV d EH$m§Jr ñdê$n
10) nyd©J«hXÿ{fV d EH$m§Jr ZgVo.
11) VmËH$m{cH$ hoVy d ñdmW© `mg _hÎd
11) H$m`©H$maU g§~§YmMm emoY d dñVw{ZîR> hoVy
12) Ho$dc JUZmË_H$ {dJ_Z `m AemñÌr`
AmYmacoco
12) {ZandmX d An[adV©Zr` gm_mÝ` {gÕm§VmMr
àñWmnZm
13) H$mH$Vmcr` Ý`m`mMm Xmof AmT>iVmo
13) H$mH$Vmcr` Ý`m`mMm Xmof AmT>iV Zmhr.
1) gw{ZpíMVVm d {Z…g§{X½YVm {dkmZ ho gw{ZpíMV, ñnîQ> d {Z…g§{X½Y AgVo, Va `mCcQ> ì`mdhm[aH$ kmZ A{ZpíMV, AñnîQ> d
g§{X½Y AgVo. VgoM ì`mdhm[aH$ kmZ T>mo~i ñdê$nmMo AgVo. {nT>çmZ{nT>çm g_mOmVrc AZoH$ ì`ŠVrÀ`m
AZw^dmVyZ V`ma Pmcoco ì`mdhm[aH$ kmZ Zoh_r AñnîQ> d g§{X½Y AgVo. {edm` ì`mdhm[aH$ kmZmVrc
eãXm§Mo AW© ñWc-H$mc-ì`{ŠVgmnojnUo ~XcVmV, VgoM g§X^m©Zwgma ~XcVmV. `mCcQ> {dkmZmVrc
g§H$ënZm d eãX {ZpíMV, gwñnîQ> Am{U {Z…g§{X½Y AgVmV.
2) {dícofU :
{dkmZmÛmao {ZgJm©Vrc g§H$sU© d Jw§VmJw§VrÀ`m KQ>Zm§Mo {dícofU H$ê$Z Ë`mVrc KQ>H$ doJdoJio Ho$co
OmVmV. Ë`m_wio {d{dY KQ>H$m_Yrc nañnag§~§Y ñnîQ> hmoD$Z {deof kmZ {_i{dUo gmono OmVo. `mCcQ>
5
ì`dhmam_Ü`o {dícofU H$aUo eŠ` hmoV Zmhr. H$maU ì`mdhm[aH$ kmZ ho {dg§JVr`wŠV AgVo. Ë`mV CKS>CKS>
{dg§JVr AmT>iVo. àË`oH$ ì`ŠVr Amnë`m ÑîQ>rH$moZmZwgma EImÚm KQ>Zog§~§Yr {dMma H$arV AgVo. `mCcQ>
{dkmZmMm g§~§Y Vm{H©$H$ gwg§JVrer AgVmo. H$moUË`mhr KQ>ZoMm {VÀ`mer gwg§JV [aVrZo g§~§{YV AgUmè`m
JmoîQ>tÀ`m AmYmao {dícofUmË_H$ Aä`mg {dkmZmV Ho$cm OmVmo. CXm. {dkmZmV à`moJmÛmao nmÊ`mMo amgm`{ZH$
n¥W¸$aU H$ê$Z Ë`mVrc hm`S´>moOZ d Am°pŠgOZ ho KQ>H$ doJio H$aVm `oVmV.
3) gd©ì`mnr kmZ :
{dkmZmÛmao gd©ì`mnr d A~m{YV {dYmZm§À`m ñdê$nmMo {ZîH$f© àñWm{nV Ho$co OmVmV, Va ì`mdhm[aH$
kmZ ho gd©ì`mnr ZgVo. Vo AË`§V g§Hw${MV d _`m©{XV ñdê$nmMo AgVo. VgoM ì`mdhm[aH$ kmZ Ho$di gmnoj
d VmËH$m{cH$ ñdê$nmMo AgVo, Va {dkmZmVrc {gÕm§V gmd©{ÌH$ d {dídì`mnH$ ñdê$nmMo AgVmV.
4) ì`{ŠV{ZîR>Vm - dñVw{ZîR>Vm :
ì`mdhm[aH$ kmZm_Ü`o ì`{ŠV{ZîR>Vm A{YH$ AmT>iVo. VgoM ì`dhmamVrc EImÚm KQ>Zog§~§Yr àË`oH$
ì`ŠVrÀ`m ^mdZm, {dMma d _Vo {^ÝZ {^ÝZ AgVmV. `mCcQ> {dkmZmVrc gm_mÝ` {gÕm§V dñVw{ZîR>, {ZpíMV
d gd©ì`mnr AgVmV. CXm. ^yH§$n, J«hUo `mgma»`m Z¡g[J©H$ KQ>Zm§À`m ~m~VrV AmT>iyZ `oUmao kmZ {dg§JV
ñdê$nmMo AgVo. VgoM Vo ì`{ŠV{ZîR> d nyd©J«hXÿ{fV ñdê$nmMo AgVo. `mCcQ> {dkmZmVrc {gÕm§V dñVw{ZîR>,
gd©ì`mnr d {ZpíMV AgVmV.
5) ê$T>r, na§nam d A§YlÕm :
ì`dhmakmZ åhUOo AZoH$ {nT>çm§nmgyZ na§namJV [aVrZo MmcV Amcoco gm_mÝ` kmZ hmo`. ì`mdhm[aH$
kmZmV ê$T>r-na§nam d A§YlÕm `m§Mm _moR>m à^md {XgyZ `oVmo. VgoM X¡dr M_ËH$ma, nmn-nwÊ`, ì`{ŠVJV _Vo
d AmdS>r-{ZdS>r `m§Mo ì`mdhm[aH$ kmZmda àm~ë` AmT>iVo. CXm. X¡dr H$monm_wio gmWrMo amoJ hmoVmV Ago nydu
_mZco OmV hmoVo. na§Vw {dkmZmV ê$T>r-na§nam, A§YlÕm, X¡dr M_ËH$ma `m§Zm A{O~mV ñWmZ ZgVo.
6) nyd©{Z`mo{OV d nÕVera ñdê$n :
ì`mdhm[aH$ kmZ ho nyd©{Z`mo{OV d nÕVera ñdê$nmMo ZgVo. `mCcQ> {dkmZ gm_mÝ` CÔoemda AmYm[aV
AgVo. {dkmZmV {ZarjU, à`moJ, {gÕm§V H$ënZm, à{MVr {gÕVm, BË`mXr d¡km{ZH$ g§emoYZmÀ`m AdñWmÛmao
gm_mÝ` {gÕm§VmH$S>o dmQ>Mmc Ho$cr OmVo. Ë`m_wio {dkmZmVrc g§emoYZ ho nyd©{Z`mo{OV d nÕVera AgVo.
7) g§^mì` d {ZpíMV {ZîH$f© ì`dhmakmZmV dñVy§À`m/KQ>Zm§À`m Ho$di ~mø JwUY_mªMm {dMma hmoVmo. Ë`m_wio ì`dhmamVrc {ZîH$f©
Ho$di g§^mì` ñdê$nmMo AgVmV. `mCcQ> {dkmZmVrc {ZîH$f© {ZpíMV d {ZandmX ñdê$nmMo AgVmV.
8) Hw$VyhcmMr nyV©Vm ì`mdhm[aH$ kmZmV Ho$di ì`mdhm[aH$ Hw$VyhcmMr nyV©Vm H$amd`mMr AgVo. `mCcQ> {dkmZmV ì`mdhm[aH$
Hw$VyhcmÀ`m nyV©VoEodOr ewÕ emñÌr` Hw$VyhcmMo g_mYmZ AmT>iVo.
6
9) ì`mdhm[aH$ kmZmV H$mën{ZH$ JmoîQ>r, X¡dr eŠVr, M_ËH$ma, nmn-nwÊ` BË`mXtZm \$ma _hÎd {Xco OmVo.
`mCcQ> {dkmZ Aem JmoîQ>tZm A{O~mV ñWmZ ZgVo.
10) ì`mdhm[aH$ kmZ ho nyd©J«hXÿ{fV d EH$m§Jr ñdê$nmMo AgVo. `mCcQ> {dkmZ nyd©J«hXÿ{fV d EH$m§Jr ZgVo.
11) ì`mdhm[aH$ kmZmV Ho$di VmËH$m{cH$ hoVy, ñdmW© `mcm _hÎd {Xco OmVo. ì`dhmakmZmda AZoH$
ì`{ŠVJV-gm_m{OH$ KQ>H$m§Mm à^md {XgyZ `oVmo, Va `mCcQ> {dkmZmV H$m`©H$maU g§~§YmMm emoY d
dñVw{ZîR> hoVy `mcmM _hÎd {Xco OmVo.
12) H$m`©H$maU g§~§Y : {dkmZmÀ`m ÑîQ>rZo H$maU ho H$m`m©À`m {Z`V-nyd©dVu AgVo. _mÌ ì`dhmamV H$maU
d H$m`© `m§À`mVrc hm H«$_ ~Xccm OmVmo. {edm` ì`dhmamV H$m`m©cmM H$maU d H$maUmcm H$m`© åhQ>co
OmVo.
13) ì`mdhm[aH$ kmZ ho Ho$di JUZmË_H$ {dJ_Z `m AemñÌr` AZw_mZmda AmYmacoco AgVo. {d{eîQ>
JwUY_m©Mr AZoH$ CXmhaUo _moOyZ Ë`m§À`m Ho$di g§»`oÀ`m AmYmao H$mT>cocm {ZîH$f© `m àH$maMm R>aVmo.
na§Vw Aem àH$maMo {ZîH$f© åhUOo gm_mÝ` {Z`_ Zìho. Vmo Ho$di gmd©{ÌH$VoMm Aä`mg hmo`. `mCcQ>
{dkmZmVrc {ZîH$f© Ho$di JUZmË_H$ ZgyZ Vo gmd©{ÌH$ d {ZandmX AgVmV.
14) ì`mdhm[aH$ kmZmV H$mH$Vmcr` Ý`m`mMm Xmof AmT>iVmo. `mCcQ> {dkmZmV hm Xmof AmT>iV Zmhr.
WmoS>Š`mV ì`dhmamV Ho$di `moJm`moJmcm {deof _hÎd AgVo, {dkmZmV Vgo AmT>iV Zmhr.
1.2.3 {dkmZ Am{U BVa kmZemIm
(Science & Other Disciplines)
{dkmZ åhUOo {dewÕ ñdê$nmÀ`m kmZmMm AI§S> emoY hmo`. gË` d gm_mÝ` {gÕm§V àñWm{nV H$aUo
{dkmZmMo H$m`© AgyZ Ë`mgmR>r d¡km{ZH$ nÕVrMm Adc§~ Ho$cm OmVmo. kmZàmßVr hmM {dkmZmMm Ame` AgyZ
AmYw{ZH$ H$mimV {dkmZmZo {d{dY joÌmVrc àM§S> Ago kmZ^m§S>ma Iwco Ho$co Amho. Ë`mVyZM {d{dY emñÌo d
kmZemIm ApñVËdmV Amë`m. AmO g§JUH$, _m{hVr V§ÌkmZ, O¡d V§ÌkmZ BË`mXr AË`mYw{ZH$ joÌo CX`mg
Amcr AgyZ {dkmZm_wio _mZdr OrdZmV Am_ycmJ« Ago n[adV©Z KSy>Z Amco Amho. _mZdr OrdZmer g§~§{YV
{d{dY joÌmda {dkmZmMm à^md nS>cocm {XgyZ `oVmo. Y_©, VÎdkmZ, {ejU, g§ñH¥$Vr, dmL²>_`, BË`mXr _mZdr
OrdZmMr _hÎdnyU© A§Jo AmhoV. {dkmZmÀ`m BVa kmZemIm§er AË`§V OdiMm g§~§Y {XgyZ `oVmo.
{dkmZ d Y_©
(Science & Religion) :-
Y_© åhUOo _mZdr OrdZmda AË`§V à^md Agcoco joÌ AgyZ {dkmZmÀ`m AmYr Y_m©MoM g_mO
OrdZmda àm~ë` {XgyZ `oVo. Y_© d {dkmZ hr g_mO OrdZmMr XmoZ A§Jo Agë`mZo Ë`m§À`mV OdiMm g§~§Y
{XgyZ `oVmo. `mn¡H$s Y_© ho A{VàmMrZ A§J Amho, Va {dkmZ ho AmYw{ZH$ A§J hmo`. Y_m©Mm g§~§Y
g_mOYmaUoer AgVmo Vgm {dkmZmMmhr g§~§Y _mZdr OrdZmer d g_mOmer AgVmo. AmO _mZdr OrdZmV Oo
Am_ycmJ« n[adV©Z KSy>Z Amco Amho Vo Ho$di {dkmZm_wioM. na§Vw àmMrZ H$mimnmgyZ MmcV Amcoco {d{dY Y_©
qH$dm Ym{_©H$ na§namer {dkmZmMm g§~§Y {XgyZ `oVmo. Y_© d {dkmZ nañnanyaH$ AmhoV.
Y_© Am{U {dkmZ `mVrc nañnag§~§Y ñnîQ> H$arV AgVm `m Xmohm|_Ü`o Omo XrK©H$mcrZ g§Kf© Mmcy Amho,
7
Ë`mH$S>o Xþc©j H$ê$Z MmcUma Zmhr. {dkmZ d Y_© `m§À`mVrc g§Kfm©Mr H$maUo Y_© VÎdmVM gmnS>VmV. àË`oH$
Y_m©_Ü`o gZmVZ lÕm AgVmV d Ë`m lÕm§Mo g_W©Z H$aUmao Vm{ÎdH$ {gÕm§Vhr gm§{JVcoco AgVmV. `m
VmpÎdH$ {gÕm§VmMo Ooìhm {dkmZmH$Sy>Z I§S>Z Ho$co OmVo Voìhm Y_© Am{U {dkmZ `m§À`mVrc g§Kf© Vrd«
ñdê$nmMm AmT>iVmo. VgoM Y_m©Vrc gZmVZ VÎdo, H$R>moa d OmMH$ ê$T>r-na§nam, AmMmag§{hVm, H$_©H$m§S>
`mgma»`m JmoîQ>r {dkmZmg _mÝ` ZmhrV. WmoS>Š`mV, Y_© Am{U {dkmZ `m§Mo ÑîQ>rH$moZ {^ÝZ Agë`mZo Xmohm|_Ü`o
g§Kf© d ^oX {XgyV `oVmo.
{dkmZ åhUOo {ZarjU, à`moJ, {dícofU, {gÕm§V-H$ënZm `m§À`m AmYmao {ZgJm©Vrc KQ>Zm-KQ>Zm
_Yrc nañnag§~§Y Xe©{dUmè`m gm_mÝ` {Z`_m§Mm emoY hmo`. `mCcQ> Y_m©_Ü`o na§namJV d gZmVZ ñdê$nmÀ`m
Ym{_©H$ VÎdmnmgyZ {ZpíMV Ho$cocr AmMmag§{hVm hrM _hÎdmMr AgVo. Ë`m_wio {dkmZmMm _mJ© hm Y_m©nojm
{^ÝZ AgVmo. {dkmZmMr gwédmV gm_mÝ` {gÕm§VmMr gË`Vm J¥hrV Yê$Z hmoV ZgVo. Y_© Am{U {dkmZ `m§À`m
{dMmaàUmcrV \$aH$ AmT>iVmo. {dkmZ ho dñVwpñWVrda AmYmacoco AgVo, Va Y_m©_Ü`o AmßVdMZ _hÎdmMo
AgVo. {edm` Y_m©Mr C^maUr hr H$R>moa d An[adV©Zr` VÎdmda Pmcocr AgVo. `m{edm` Y_m©_Ü`o
A§YlÕm, nwamU_VdmX, X¡ddmX, nyd©J«h d ì`{ŠV{ZîR>Vm `m§Mo àm~ë` {XgyZ `oVo. `mCcQ> {dkmZmV
dñVw{ZîR>Vm, {ZpíMVVm d gmd©{ÌH$Vm _hÎdmMr AgVo. A§YlÕm d MwH$sÀ`m g_OwVtZm {dkmZmV A{O~mV
ñWmZ ZgVo. Y_m©_Ü`o nmn-nwÊ`, ñdJ©-ZaH$, ^yV{nemƒ, BË`mXrda AmYm[aV _r_m§gm Ho$cr OmVo. `mCcQ>
{ZgJm©Vrc dmñVd KQ>Zm d {ZgJ©{Z`_ `m§Zm {dkmZmV _hÎd {Xco OmVo. Y_m©_Ü`o ^ŠVr d àmW©Zm qH$dm nyOm
`m§Zm _Ü`dVu ñWmZ ZgVo. Y_m©_Ü`o nmn-nwÊ`, ñdJ©-ZaH$, ^yV{nemƒ, BË`mXrda AmYm[aV _r_m§gm Ho$cr
OmVo. `mCcQ> {ZgJm©Vrc dmñVd KQ>Zm d {ZgJ©{Z`_ `m§Zm {dkmZmV _hÎd {Xco OmVo. Y_m©_Ü`o ^ŠVr d
àmW©Zm qH$dm nyOm `m§Zm _Ü`dVu ñWmZ {Xco OmVo Va {dkmZmV {dewÕ kmZmg _hÎd {Xco OmVo. gm_m{OH$
gwg§dmX, gwIem§Vr, _mZdmMo H$ë`mU, gXmMma, _moj Am{U B©ídaàmßVr `mda Ym{_©H$ {eH$dUwH$s_Ü`o ^a
{Xcm OmVmo. Y_© dMZo d Ym{_©H$ VÎdo `m§Zm gË` g_OyZ Y_m©Mr AmMmag§{hVm {ZpíMV Ho$cr OmVo. `mCcQ>
{ZarjU d à`moJ `mÛmao emoYyZ H$mT>coë`m {d{eîQ> KQ>ZmnmgyZ {dkmZmMr gwédmV hmoVo. Aem AZoH$ {d{eîQ>
KQ>Zm§Zm gm_mdUmè`m gm_mÝ` {gÕm§VmMr àñWmnZm H$aUo ho {dkmZmMo C{ÔîQ> AgVo.
AemàH$mao Y_© Am{U {dkmZ `m§Mo ÑîQ>rH$moZ {^ÝZ AmhoV. {dkmZmVrc {gÕm§V gmd©{ÌH$, {dídì`mnH$ d
ñWcH$mc {Zanoj AgVmV. Ë`mMà_mUo Y_m©V {Ma§VZ VÎdm§Mm d emídV gË`mMm {ZX}e Ho$cm OmVmo. na§Vw ho
Y_©{gÕm§V gXmof, {dKmVH$, EH$m§Jr d AemñÌr` Agë`mMo AmT>iVo. Ë`m_wio d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMm ñdrH$ma
Ho$ë`mg Ym{_©H$ AmMaU qH$dm Y_© VÎdo hr J¡acmJy qH$dm Ag_W©Zr` R>aVmV.
{dkmZ d Y_© `m Xmohmo_Ü`o {dídgZr` gË` emoYyZ H$mT>Ê`mMm àíZ AgVmo na§Vw Xmohm|Mo _mJ© _ycV… {^ÝZ
AgVmV. Ym{_©H$ VÎdmV EImXo emídV d {Ma§VZ gË` g_m{dîQ> Agë`mMm Xmdm Ho$cm OmVmo. _mÌ {dkmZ ho
Zoh_rM g§^dZr` gË` gm§JV AgVo. {dkmZmVrc AmO Oo àñWm{nV {gÕm§V AmhoV Vo nwT>o H$Xm{MV ~Xcy
eH$VmV. AmnUmg g§nyU© gË` _mhrV Amho Agm d¡km{ZH$m§Mm Xmdm ZgVmo.
{dkmZ Am{U Y_© `m§À`mVrc g§Kf© H$mhrdoim AË`§V Vrd« ñdê$nmMm AmT>iVmo. Ë`mZwgma {dkmZmZo Oa
EImXr JmoîQ> {gÕ Ho$cr Am{U Vr Ym{_©H$ VÎdm§À`m {déÕ Agoc Va Y_©_mVªS>mZr d¡km{ZH$m§Mm Iyn N>i
Ho$ë`mMr AZoH$ CXmhaUo AmhoV. CXm. ~«wZmo, J°{c{cAmo, B.
8
VgoM H$mhrdoim AmYw{ZH$ {dkmZmÀ`m à^mdmZo AZoH$ Y_©lÕm§Zm àM§S> hmXao ~gco AmhoV. J«hU,
Yy_Ho$Vy `m~ÔcMr Y_©Jwé§Mr _Vo AË`§V {d{MÌ d AemñÌr` hmoVr. na§Vw {dkmZmVrc g§emoYZ d àJVr `m_wio
Ë`m§Zm Vr _Vo gmoSy>Z Úmdr cmJcr AmhoV.
{dkmZ Am{U Y_© `m_Ü`o VÎdà_mUcr d ÑîQ>rH$moZmÀ`m ~m~VrV \$aH$ Agcm VargwÕm AmO {dkmZmMr
àJVrMr KmoS>Xm¡S> Wm§~{dUo Ho$di AeŠ` Pmco Amho. gÜ`mÀ`m g§JUH$ d _m{hVr V§ÌkmZmÀ`m `wJmV d¡km{ZH$
ÑîQ>rH$moZmMm gd©Ì ì`mnH$ à_mUmV ñdrH$ma hmoV Amho. Ë`m_wio AmO Y_m©Mo àm~ë` Cacoco Zmhr. nydugmaIo
Ym{_©H$ {eH$dUrMo ñdê$n H$R>moa d OmMH$ am{hcoco Zmhr. {edm` ~XcË`m g_mO OrdZmZwgma Am{U d¡km{ZH$
àJVrZwgma Y_m©Mohr ñdê$n ~XcV Amho. Ë`m_wio Zdm {dkmZ{ZîR> Y_© CX`mg Amë`mMo {XgVo. AemàH$mao
Y_© Am{U {dkmZ `m§À`mVrc g§Kfm©Mr Vrd«Vm IynM H$_r Pmë`mMo {XgZo. EdT>od Zìho Va Y_© Am{U {dkmZ
`mV g_Ýd` {XgyZ `oVmo.
AemàH$mao Y_© Am{U {dkmZ hr g_mO OrdZmMr XmoZ _hÎdmMr A§Jo AgyZ Ë`m§À`mV AË`§V OdiMm
g§~§Y {XgyZ `oVmo. ~XcË`m n[apñWVr~amo~a Y_m©Mo ñdê$nhr ~XcV Joco Amho. {edm` _mZdr OrdZmMo
H$ë`mU qH$dm g_mYmZ `mgmR>rM {dkmZ d Y_© `m Xmohm|Mr dmQ>Mmc {XgyZ `oVo.
{dkmZ Am{U VÎdkmZ
(Science & Philosophy) :
{dkmZ d VÎdkmZ `m§À`m_Ü`o A{Ve` OdiMm g§~§Y AgyZ XmohmoVrc gr_maofm nwgQ> Pmë`mMo {XgyZ
`oVo. A{VàmMrZH$mir _mZdmZo Amnë`m ^modVmcÀ`m ÑîQ>rg§~§Yr d g§nyU© {dídmÀ`m ñdê$nmg§~§Yr {dMma
H$amd`mg gwédmV Ho$cr. Ë`mVyZM VÎdqMVZmMr gwédmV Pmcr. VÎdkmZmÀ`m H$jm d¥qÕJV hmoD$ cmJë`m
Am{U VÎdkmZmMo ñdê$n {dkmZmnojm AË`§V ì`mnH$ AgVo. VÎdkmZ ho {dídì`mnH$ AgyZ g§nyU© {díd hm
Ë`m§À`m Aä`mgmMm {df` AgVmo. g§nyU© {dídmÀ`m ñdê$nm{df`r _r_m§gm H$aUo ho VÎdkmZmMo Ü`o` AgVo.
`mCcQ> {dkmZ qH$dm emñÌ _`m©{XV AgVo. àË`oH$ emñÌmg R>am{dH$ {df`mMo ~§YZ AgVo. Amnë`m EH§$Xa
AZw^d amerMm EImXm ^mJ {ZdSy>Z Ë`mMm Aä`mg àË`oH$ emñÌmV Ho$cm OmVmo. na§Vw gd© emñÌm§Mm CJ_
VÎdkmZmVyZM Pmcocm Agë`mZo _`m©{XV Aem emñÌm§Mm A_`m©X d {dídì`mnr VÎdkmZmer OdiMm g§~§Y
Amho.
VÎdkmZ åhUOo gd© emñÌm§Mr OZZr hmo` (Philosophy is the mother of all sciences) Ago
åhQ>co OmVo. `mVyZM VÎdkmZ d {dkmZ `mVrc OdiMm g§~§Y ñnîQ> hmoVmo. AmO {Za{Zamù`m emñÌm§Zm Oar
ñdV§Ì ñdê$n àmßV Pmcoco Agco Var, gd© emñÌm§Mo _yi VÎdkmZmVM {XgyZ `oVo. H$mhr {dídmg§~§Yr _r_m§gm
H$arV AgVmZm nXmW©{dkmZ, gOrdg¥îQ>r d OrdemñÌ `m{df`r _r_m§gm hmoD$ cmJcr. Bgdr gZ nyd©
H$mimnmgyZ åhUOoM àmMrZ J«rH$ VÎdkmZmÀ`m H$mcI§S>mnmgyZ Pmcoco VÎdqMVZ ho Z¡g{J©H$ VÎdkmZ åhUyZ
AmoiIco OmVo. AmOMo {dkmZ ho àmMrZ H$mir Z¡g{J©H$ VÎdkmZ _mZco OmV hmoVo. AemàH$mao {dkmZmMm CX`
VÎdkmZmVyZM Pmcocm Amho. VarnU {dkmZ d VÎdkmZ EH$ ZìhoV.
VÎdkmZ åhUOo _mZdr OrdZmH$S>o d {dídmH$S>o nmhÊ`mMm EH$ ÑîQ>rH$moZ hmo`. {díd åhUOo H$m`? Ë`mMo
A§{V_ ñdê$n H$m`? `m{df`r AmH$cZ H$aÊ`mMm à`ËZ åhUOo VÎdkmZ hmo`. VÎdkmZmMo ñdê$n AË`§V
ì`mnH$ qH$dm gd©g_mdoeH$ Amho. _mZdr OrdZmMo C{ÔîQ> H$moUVo? OrdZ H$emgmR>r? kmZ åhUOo H$m`?
9
BË`mXr àíZm§Mr CÎmao XoÊ`mMm VÎdkmZmMm à`ËZ AgVmo. VgoM _r H$moU Amho? _r H$moRy>Z Amcmo? _cm H$moR>o
Om`Mo Amho? _mÂ`m OrdZmMo A§{V_ Ü`o` H$moUVo? `m{df`r VÎdkmZmV _r_m§gm Ho$cr OmVo. VÎdkmZ åhUOo
gdm}ÀM kmZmMm emoY hmo`. VgoM {Ma§VZmMo qMVZ hmo`. VÎdkmZ åhUOo kmZcmcgm hmo`. g§nyU©
{dídmg§~§YrMr ~w[Õ{ZîR> g§H$ënZm Am{U Ë`mVrc _mZdmMo ñWmZ `m{df`r VÎdkmZmV _r_m§gm Ho$cr Amho.
`mCcQ> {dkmZ ho AZw^d{ZîR>, dñVw{ZîR> Am{U {d{eîQ> KQ>Zm§À`m Aä`mgmVyZ gm_mÝ` {gÕm§VmMr àñWmnZm
H$aVo. {dkmZmMm hoVy _`m©{XV AgVmo. àË`oH$ emñÌmV Amnë`m AZw^dmÀ`m {d{eîQ> joÌmnwaVm _`m©{XV AWm©Zo
Aä`mg Ho$cm OmVmo. àË`oH$ emñÌ ho Amnmnë`m g§emoYZ joÌmVrc A§{V_ {gÕm§V àñWm{nV H$arV AgVo.
`mdê$Z {dkmZ d VÎdkmZ `m§À`m_Ü`o _yc^yV \$aH$ {XgyZ `oVmo.
Amnë`m ^modVmcÀ`m g¥îQ>rVrc KQ>Zm-KQ>Zm§_Yrc {ZË` g§~§YmMo kmZ åhUOo {dkmZ hmo`. `mCcQ>
^modVmcÀ`m g¥îQ>rÀ`m _wimer Agcoë`m A§{V_ gË`mg§~§YrMo kmZ åhUOo VÎdkmZ hmo`. àË`oH$ emñÌm_Ü`o
{ZgJm©Mr EH$ê$nVm d H$m`©H$maUg§~§Y `mgmaIr J¥hrV VÎdo AmYma^yV AgVmV. `mCcQ> VÎdkmZ _mÌ H$mhrhr
J¥hrV YarV ZgVo. VgoM {dkmZmV AZw^dm§Mo gm_mÝ`rH$aU Ho$co OmVo. åhUOoM {dkmZmV dñVw{ZîR> d
AZw^dmYm[aV nÕVrMm Adc§~ Ho$cm OmVmo. `mCcQ> VÎdkmZ dñVw{ZîR> ZgVo. {dkmZmV {ZarjU, à`moJ,
{dícofU, àm¸$WZ d {Z`§ÌU `m§Zm _hÎd {Xco OmVo. VgoM d¡km{ZH$ nÕVr ho {dkmZmMo na_d¡{eîQ>ç hmo`.
`mCcQ> VÎdkmZmV {ZarjU, à`moJ, BË`mXrnojm qMVZmda ^a {Xcm OmVmo. VÎdkmZmV _yë`mË_H$, AmXe©dmXr
ÑîQ>rH$moZmMm ñdrH$ma Ho$cm OmVmo. `mdê$Z {dkmZ d VÎdkmZ `m§À`m ÑîQ>rH$moZmV _yc^yV \$aH$ Amho. XmohmoV
Ogm OdiMm g§~§Y Amho, XmohmoV H$mhr g_mZ JmoîQ>r AmhoV, na§Vw ~è`mM ~m~VrV XmohmoV \$aH$ Amho.
{dkmZ d VÎdkmZ `m§À`mV Oar \$aH$ Agcm Varhr gË`mÝdofU hoM Xmohm|Mo Ü`o` Amho. _mÌ Ë`mgmR>r
dmnaë`m OmUmè`m nÕVr doJdoJù`m AmhoV. eodQ>r {dc S>çya§Q> åhUVmo Ë`mà_mUo - {dkmZ AmnUmg Ho$di
qhgmMma-{dÜd§g H$gm H$amdm, CnMma qH$dm ewlwfm H$er H$amdr hoM {eH${dVo, Va VÎdkmZ AmnUmg
Amnë`m AmËå`mMo ñdê$n, _mZdr OrdZmMo H$ë`mU d g§nyU© _mZd OmVrMo A§{V_ gwI `m~m~V {dMma
H$amd`mg {eH${dVo. Ë`m_wio OoWo {dkmZmMr gr_maofm g§nVo VoWyZ nwT>o VÎdkmZ gwê$ hmoVo. `m AWm©Zo {dkmZmnojm
VÎdkmZ ho AË`§V {demc, {dídì`mnr, _mZdmÀ`m {Ma§VZ d emídV H$ë`mUmMm ÑîQ>rH$moZ ~miJUmao AgVo.
AmO {dkmZ d VÎdkmZ `m§À`mV g_Ýd` {XgyZ `oVmo. `mVyZM "{dkmZmMo VÎdkmZ' hr Zdr kmZemIm CX`mg
Amcr Amho. emñÌk d VÎdqMVH$ XmoKohr EH${ÌVnUo g§emoYZ d _r_m§gm H$arV AmhoV. qMVZmH$Sy>Z
dñVw{ZîR>VoH$S>o dmQ>Mmc gwê$ Pmcocr {XgVo.
{dkmZ Am{U dmL²>_`
(Science & Literature) :
{dkmZ Am{U dmL²>_` `m§À`mVrc nañnag§~§Ym{df`rMr MMm© hr Bgdr gZ nyd© H$mimVrc àmMrZ J«rH$
VÎdqMVH$ ßcoQ>moÀ`m H$mimnmgyZ gwê$ Pmcocr {XgyZ `oVo. ßcoQ>moZo Amnë`m The Republic `m à{gÕ J«§WmV
AmXe© amÁ`mMo {MÌ aoImQ>co Amho. Ë`mÀ`m _Vo H$dr d VÎdqMVH$ `m§Mr Ü`o`o nañna{damoYr AgVmV. AmXe©
amÁ`m_Ü`o H$dr Am{U gm{hpË`H$m§Zm ñWmZ Agy Z`o. \$ŠV VÎddoÎmm hmM amOH$maUr qH$dm amOm Agcm nm{hOo
Ago ßcoQ>moMo _V Amho. H$maU Ë`mÀ`m _Vo H$dr, ZmQ>H$H$ma hr _§S>ir gË`mnmgyZ Xÿa Jococr AgVmV. VgoM Vr
Ho$di H$ënZm {dídmV a__mU hmoV AgVmV.
10
AmYw{ZH$ {dkmZmMm CX` 17 ì`m eVH$mV Pmcm AgyZ VoìhmnmgyZM {dkmZ Am{U dmL²>_` `m§À`mVrc
nañna g§~§Ym{df`rMr {M{H$Ëgm gwê$ Pmcocr {XgVo. {dkmZ Am{U dmL²>_` `mV Û¡V {Z_m©U Pmcoco AgyZ
{dkmZ Am{U dmL²>_` åhUOo _Zmoì`mnmamÀ`m XmoZ {^ÝZ d nañna {damoYr {H«$`m AmhoV Ago _mZco OmVo.
{dkmZ Am{U dmL²>_` `m§Mm ÑîQ>rH$moZ doJdoJim Amho. {dkmZmV Z¡g{J©H$ KQ>Zm§Mo ñnîQ>rH$aU Ho$co OmVo, Va
dmL²>_`mV Ho$di H$ënZm{dcmg {XgyZ `oVmo. AemàH$mao Xmohmo_Ü`o _ycV… \$aH$ AmT>iVmo. {dkmZmV _yV©
KQ>Zm§À`m {ZarjUmVyZ A_yV© gm_mÝ` {gÕm§V àñWm{nV Ho$co OmVmV Va `mCcQ> dmL²>_`mV {d{eîQ> AZw^yVtMo
dU©Z AmT>iVo, VgoM Ë`m AZw^dmMo agJ«hU Ho$coco AmT>iVo. `mdê$Z {dkmZ d dmL²>_` `m§Mr nÕVr d V§Ìo
doJdoJir AmhoV. VWm{n Xmohm|Mr A{^ì`ŠVr ^mfoVyZM hmoV AgVo. _mÌ dmL²>_`mMo ñdê$n AË`§V ì`mnH$
AgyZ Ë`m_Ü`o JÚ, nÚ, H$Wm, H$mX§~ar, ZmQ>H$, _hmH$mì`, àdmgdU©Z d g_rjm BË`mXr gd©M gm{hË`
àH$mam§Mm g_mdoe hmoVmo.
{dkmZ d dmL²>_` `mVrc nañnag§~§Y d XmohmoVrc \$aH$m{df`r AZoH$ {dMmad§V, VÎdk d gm{hopË`H$m§Zr
Amncr _Vo ì`ŠV Ho$cocr AmT>iVmV. H$m§Q> `m à{gÕ O_©Z VÎdqMVH$mZo Ago ñnîQ> Ho$co Amho H$s, {dkmZ d
dmL²>_` `m Xmohmo_Ü`o Oar \$aH$ Agcm VargwÕm {dkmZ Am{U dmL²>_` `m§À`m_Ü`o H$moUVmhr {damoY AgÊ`mMo
H$maU Zmhr. H$drMr __©J«mhr à{V^meŠVr Am{U d¡km{ZH$m§Mr A§V…àkm `m§Mo EH${ÌH$aU Pmë`mMo H$mhr
dmL²>_`rZ H$cmH¥$Vrdê$Z ñnîQ> hmoVo. Ë`mZwgma H$moc[aO `m à{gÕ B§J«Or gm{hpË`H$mZo {dkmZ Am{U dmL²>_`
`m§Mm g_Ýd` {Z_m©U H$aÊ`mMm à`ËZ Ho$ë`mMo AmT>iVo.
{dkmZ Am{U dmL²>_` åhUOo _mZdr gO©ZercVoMr (creativity) XmoZ Q>moHo$ AmhoV. `mn¡H$s {dkmZmMm
g§~§Y g¥îQ>rVrc gË` KQ>Zm d dñVw{ZîR>Vm `m§À`mer AgVmo, `mCcQ> _mZdr ^md-^mdZm, BÀN>m-AmH$m§jm,
H$ënZm-ñdßZa§OZ BË`mXrer gm{hpË`H$m§Mm g§~§Y AgVmo. VgoM gm{hpË`H$m§Mo {díd AmË_{ZîR>/ì`{ŠV{ZîR>
(subjective) AgVo, Va emñÌkmMo {díd dñVw{ZîR> (positive) AgVo. {dkmZ d dmL²>_` `m XmohmoV hm
_wc^yV \$aH$ AgyZhr {dkmZ ho dmL²>_`mg nyaH$ AgVo. VgoM Xmohm|Mmhr gË`mer g§~§Y AgVmo. H$moUVrhr
gm{hpË`H$ H$cmH¥$Vr dmñVd Agcr nm{hOo. Ho$di H$ënZm{dcmg AgyZ MmcV Zmhr.
AmYw{ZH$ H$mimV {dkmZmMm Amnë`m g§nyU© OrdZmda, {dMmanÕVrda Am{U dmL²>_`mda AË`§V à^md
nS>ë`mMo {XgyZ `oVo. d¡km{ZH$ nÕVr d d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMm àË`oH$ joÌmV ñdrH$ma Ho$cm OmV Amho. _mZdr
g§ñH¥$Vrdahr {dkmZmMm à^md {XgyZ `oV Amho. Ë`m_wio gm{hË` qH$dm dmL²>_`m_Ü`o {dkmZmVrc àJVr d
d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZm_wio AZoH$ ZdrZ g§H$ënZm d nÕVrMm ñdrH$ma Ho$cm OmV Amho. gm{hË` ho _mZdr
OrdZmÀ`m gd© A§Jm§Zm ñne© H$arV Agë`mZo {dkmZ d gm{hË` `m§À`mV OdiMm g§~§Y {XgyZ `oV Amho.
H$mhr {dMmad§Vm§À`m _Vo, dmL²>_`mVrc VmpÎdH$ g§H$ënZm d {dMma àdmhm§Mm gImoc Aä`mg
H$aÊ`mgmR>r d¡km{ZH$ nÕVrMm dmna Ho$cm OmVmo. {d{dY emñÌr` g§H$ënZm§Mm dmL²>_`mV Cn`moJ Ho$cm OmVmo.
VgoM {dkmZmÀ`m AmYmao ZdZdrZ gm{hpË`H$ H$cmH¥$Vr {Z_m©U hmoV AmhoV. CXm. {dkmZ H$Wm, d¡km{ZH$
H$mX§~ar, B. åhUyZM {dkmZ d dmL²>_` `m§À`mV {damoY ZgyZ Ë`m§À`mV g_Ýd` {XgyZ `oVmo. {edm` AmYw{ZH$
H$mimV AZoH$ gm{hpË`H$m§Zr {dkmZmÀ`m joÌmVrc EImÚm {gÕm§VmMm Cn`moJ H$ê$Z {d{eîQ> dmL²>_`rZ
{dMmaàdmh qH$dm na§nam {Z_m©U Ho$cr Amho. CXm. ApñVËdmV (Existentialism), _Zmo{dícofUdmX
11
BË`mXr. H$mc© _mŠg© d E§OëgMm Û§ÛmË_H$ ^m¡{VH$dmX d S>m{d©ZMm CËH«$m§VrdmX
`mgma»`m AZoH$ d¡km{ZH$ {gÕm§VmMm dmL²>_` {Z{_©Vrda AË`§V à^md nS>ë`mMo {XgyZ `oVo. AemàH$mao
AmYw{ZH$ {dkmZmMm \$ma _moR>m à^md gm{hË` joÌmda Pmë`mMo {XgVo. VgoM _mZgemñÌ, g_mOemñÌ,
Zr{VemñÌ d gm¢X`©emñÌ BË`mXtÀ`m AmYmao dmL²>_` {M{H$Ëgm hmoD$ cmJcr Amho. `mVyZM dmL²>_`mVrc _yë`
àUmcr {Z_m©U hmoV AgVo. WmoS>Š`mV, gm{hË` qH$dm dmL²>_` ho _mZdr OrdZmMo EH$ _hÎdmMo A§J Agë`mZo
{dkmZmMm Ë`mÀ`mda à^md {XgyZ `oVmo.
(Psychoanalysis)
{dkmZ Am{U V§ÌkmZ (Science & Technology) :
{dkmZ Am{U V§ÌkmZ `m§À`mVrc g§~§Y AË`§V OdiMm d AVyQ> AgyZ Ë`m XmoÝhr EH$mM ZmÊ`mÀ`m XmoZ
~mOy _mZë`m OmVmV. H$maU V§ÌkmZ åhUOo {dkmZmMr EH$ emIm hmo`. {dkmZmZo nwa{dcoë`m kmZmÀ`m qH$dm
{gÕm§VmÀ`m AmYmamda {Za{Zamir `§Ìo, CnH$aUo d gmYZo ~Z{dUo åhUOoM V§ÌkmZ hmo`. AemàH$mao V§ÌkmZ ho
{dkmZmda AmYm[aV AgVo. d¡km{ZH$ kmZmMm ì`dhma Ooìhm H$mhrVar Cn`moJ Ho$cm OmVmo, Voìhm Ë`mcm V§ÌkmZ
Ago åhQ>co OmVo. EImÚm d¡km{ZH$ {gÕm§Vm_wio KSy>Z `oUmao ~Xc ho \$mago ñnîQ> ZgVmV, na§Vw V§ÌkmZm_wio Vo
gwñnîQ> hmoV AgVmV. {dkmZ åhUOoM V§ÌkmZ hmo` Ago gm_mÝ` _mUgmcm dmQ>V AgVo. na§Vw {dkmZ d
V§ÌkmZ hr XmoÝhr EH$M ZgyZ Ë`m XmohmoV \$aH$ Amho. åhUyZM emñÌr` kmZmMm ^m¡{VH$ qH$dm ì`mdhm[aH$
OrdZmV Ho$cocm Cn`moJ åhUOo V§ÌkmZ hmo`. CXm. àH$mechar Am{U ÜdZrchar `mg§~§Yr {Za{Zamio {Z`_
emoYyZ H$mT>Uo ho {dkmZmMo H$m`©joÌ hmo`. na§Vw `m kmZmMm ì`dhma Cn`moJ H$ê$Z ao{S>Amo, Q>rìhr, H°$_oam
`mgmaIr CnH$aUo ~Z{dUo ho V§ÌkmZmMo C{ÔîQ> hmo`. `mdê$Z V§ÌkmZ åhUOo {dkmZmMr Cn`mo{OV qH$dm
ì`dhmamon`moJr ~mOy hmo`.
AmYw{ZH$ H$mimV V§ÌkmZm_wio _mZdmÀ`m Eo{hH$ OrdZmV àM§S> n[adV©Z KSy>Z Amco Amho. d¡km{ZH$
g§emoYZ d d¡km{ZH$ àJVrMo Amnë`m X¡Z§{XZ JaOmgmR>r hmoUmao Cn`moOZ `mg 21 ì`m eVH$mV AË`§V _hÎd
àmßV Pmco Amho. AmYw{ZH$ {dkmZ d V§ÌkmZ `m§À`m `mo½` Cn`moJm_wio _mZdmÀ`m _yc^yV JaOm nyU© hmoD$Z
_mZdr OrdZ OmñVrV OmñV gwIr d g_mYmZr hmoD$ eHo$c Ago {dMmad§Vm§Zm dmQ>Vo.
_mZdr OrdZmÀ`m àË`oH$ joÌmcm AmYw{ZH$ {dkmZ d V§ÌkmZmMm OUyH$mhr n[agñne© Pmcocm Amho H$s
Á`m_wio g§nyU© _mZdr OrdZmV Am_ycmJ« n[adV©Z Pmë`mMo {XgyZ `oVo. EdT>oM Zìho Va gm{hË`, H$cm d
g§ñH¥$Vr `m§À`m g_¥Õr_Ü`o {dkmZ d V§ÌkmZ `m XmoÝhrMo `moJXmZ _mocmMo Amho. {d{dY àH$maMr CnH$aUo d
`§Ìgm_J«r `m§À`m dmnam_wio _mZdr OrdZmV IynM n[adV©Z Pmcoco {XgyZ `oVo. Ë`m_wioM amZQ>r AdñWoV,
O§JcmV d {ZgJm©À`m gm{ÞÜ`mV amhUmè`m _mZdmMo AmO AË`mYw{ZH$ {dkmZ-V§ÌkmZ`wŠV _mZdr OrdZmV d
g_mOmV ê$nm§Va Pmcoco AmT>iVo. AUweŠVrMm dmna, A§Vami g§emoYZ, `§Ì_mZd, g§JUH$ d _m{hVr V§ÌkmZ
`mgmaIo ZdrZ emoY d V§ÌkmZ `m_wio _mZdmMr EH§$Xa OrdZe¡crM nyU©nUo ~XcyZ Jocr Amho.
_mZdr OrdZ gwIr d g_¥Õ H$aÊ`mgmR>r Am{U g§ynU© _mZdOmVrÀ`m H$ë`mUmgmR>r V§ÌkmZmMm dmna
H$aUo eŠ` Amho. VWm{n ZdrZ d¡km{ZH$ emoY d V§ÌkmZmMm Oa MwH$sMm qH$dm {dKmVH$ [aVrZo Cn`moJ Ho$ë`mg
n¥ÏdrVcmdarc _mZdmMo ApñVËdM YmoŠ`mV `oD$ eHo$c. g§nyU© _mZdOmVrMm {dZme H$aÊ`mgmR>r gwÕm
AÊdñÌ, amgm`{ZH$ AñÌo d BVa AZoH$ CnH$aUm§Mm dmna hmoD$ eHo$c. `mdê$Z V§ÌkmZmMo n[aUm_ Ogo
{dYm`H$ qH$dm gwIX Agy eH$VmV, VgoM Vo ^`mZH$ d {dZmeH$mar Agy eH$VmV.
12
AemàH$mao {dkmZ d V§ÌkmZ `mVrc nañna g§~§Ym_wio _mZdr OrdZ gwIr d g_¥Õ Pmcoco {XgVo.
{edm` {d_mZ, Q>o{c\$moZ, _mo~mB©c \$moZ, Q>o{cpìhOZ, g§JUH$, B§Q>aZoQ>, _m{hVr V§ÌkmZ d O¡d V§ÌkmZ Aem
ZdZdrZ g§emoYZm_wio/gmYZm_wio g§nyU© OJmMr EH$M _mZd g§ñH¥$Vr {Z_m©U Pmcr Amho. V§ÌkmZm_wio AmOMo
OJ BVHo$ Odi Amco Amho H$s, OUy H$mhr AmnU EImÚm d¡pídH$ IoS>çmVM (Global Village) amhmV
AhmoV. OJmVrc H$moUË`mhr H$monè`mV KS>coë`m EImÚm N>moQ>çmem KQ>ZoMr àgma_mÜ`_o d _m{hVr V§ÌkmZ
`m_wio jUmV g§nyU© OJmg H$ënZm `oD$ cmJcr Amho. Ë`m_wio AmOMo OJ ho nydunojm A{YH$ Odi Amco
Amho. "kmZ hoM gm_Ï`© hmo`' Ago \«$mpÝgg ~oH$Z `mZo åhQ>co AgyZ 21 ì`m eVH$mÀ`m Ama§^r {dkmZ d
V§ÌkmZ `mVrc àJVr_wio ho gm_Ï`© hOmamo nQ>tZr dmT>co Amho. eoVr, O¡dV§ÌkmZ, ñWmnË`, d¡ÚH$,
eë`{M{H$Ëgm, àgma_mÜ`_o d _m{hVrMo _hmOmc BË`mXr joÌm_Ü`o V§ÌkmZm_wio àM§S> àJVr Pmcocr AgyZ
_mZdr OrdZm§À`m gd©M joÌmV {dH$mg Pmcocm Amho. ho gd© lo` {dkmZmMo hmo`.
1.2.4 emñÌm§Mo dJuH$aU (Classification)
emñÌ qH$dm {dkmZ åhUOo H$moUË`mhr joÌmVrc kmZmMr nÕVera qH$dm gwì`dpñWV aMZm hmo`. àË`oH$
emñÌmMm EH$ {d{eîQ> Aä`mg {df` AgVmo. àË`oH$ emñÌmMm Aä`mg{df` d ÑîQ>rH$moZ {dMmamV KoD$Z
emñÌm§Mo {d{dY àH$mamV dJuH$aU Ho$co OmVo. emñÌr` kmZmMr {d{dY joÌo ApñVËdmV Amcr AgyZ Ë`mZwgma
emñÌm§Mo dJuH$aU doJdoJù`m àH$mao Ho$co OmVo. AmO emñÌm§À`m AZoH$ emIm-CnemIm ApñVËdmV Amë`m
AmhoV. na§Vw Aä`mgmÀ`m gmo`rgmR>r gd© emñÌm§Mr VrZ à_wI JQ>mV {d^mJUr Ho$cr OmVo. åhUOoM Aä`mg
joÌmMo ñdê$n Am{U ÑîQ>rH$moZ `mZwgma emñÌmMo VrZ àH$mao dJuH$aU Ho$co OmVo. emñÌm§Mo à_wI àH$ma (dJ©)
Imcrcà_mUo emñÌm§Mo dJuH$aU 1) Z¡g{J©H$ d gm_m{OH$ emñÌo
2) ewÕ emñÌo d Cn`mo{OV emñÌo
3) dñVw{ZîR> emñÌo d AmXe©dmXr emñÌo
1) Z¡g{J©H$ emñÌo d gm_m{OH$ emñÌo
(Natural & Social Sciences) :-
Amnë`m g^modVmcÀ`m g¥îQ>rV AZoH$ KQ>Zm KS>V AgVmV. `mn¡H$s H$mhr KQ>Zm Aem AgVmV H$s
Á`m§Mm _mZdmÀ`m BÀN>oer g§~§Y ZgVmo. åhUyZM Z¡g{J©H$ n[agamVrc qH$dm g¥îQ>rVrc {d{dY KQ>Zm§Mo {ZarjU,
dJuH$aU, narjU, à`moJ H$ê$Z Ë`mg§~§YrMo gd©gm_mÝ` {Z`_ ({gÕm§V) _m§S>Umè`m emñÌm§Zm Z¡g{J©H$ emñÌo
Ago åhUVmV. CXm. nXmW©{dkmZ, OrdemñÌ, agm`ZemñÌ, ^yJ^©emñÌ. `mCcQ> _mZdr BÀN>m, AmH$m§jm,
g§H$ën, BË`mXr g§~§{YV _mZdr g_mOmV KS>Umè`m KQ>Zm§Mm Aä`mg Á`m emñÌmV Ho$cm OmVmo Ë`m§Zm gm_m{OH$
emñÌo Ago åhUVmV. VgoM g_mOmV amhUmè`m _mUgmÀ`m {d{dY _mZdr d gm_m{OH$ g§~§YmMo ñdê$n AmO
ñnîQ> H$aUmar d Ë`mg§~§YrMo {Z`_ àñWm{nV H$aUmar emñÌo åhUOo gm_m{OH$ emñÌo hmoV. CXm. AW©emñÌ,
amÁ`emñÌ, g_mOemñÌ, B. WmoS>Š`mV, {ZgJm©V KS>Umè`m KQ>Zm§Mm Aä`mg H$aUmè`m emñÌm§Zm Z¡g{J©H$ emñÌo
åhUVmV, Va `mCcQ> _mZdr OrdZ-g_mO d g§ñH¥$VrÀ`m {d{dY A§Jm§Mm Aä`mg H$aUmè`m emñÌm§Zm
gm_m{OH$ emñÌo åhUVmV.
13
Z¡g{J©H$ emñÌo hr AZw^dOÝ` AgVmV. Ë`m§Zm ^m¡{VH$emñÌo Agohr åhUVmV. Z¡g{J©H$ emñÌm§Mm _w»`
hoVy åhUOo Z¡g{J©H$ KQ>Zm§Mm d¡km{ZH$ nÕVrZo Aä`mg H$ê$Z KQ>Zm-KQ>Zm_Yrc H$m`©H$maU g§~§YmMm emoY KoUo
d Ë`m§Mo ñnîQ>rH$aU H$ê$Z {ZîH$f© H$mT>Uo hm AgVmo. `mCcQ> g_mOmVrc _mZdr g§~§YmMm emñÌr` nÕVrZo
Aä`mg H$aUmar emñÌo åhUOoM gm_m{OH$ emñÌo hmoV.
Z¡g{J©H$ emñÌo d gm_m{OH$ emñÌo `mVrc \$aH$ Imcrcà_mUo H$mhr R>iH$ JmoîQ>rÛmao ñnîQ> Ho$cm OmVmo.
Z¡g{J©H$ emñÌo d gm_m{OH$ emñÌo `mVrc \$aH$ :
1) Aä`mg {df` - 1) Z¡g{J©H$ emñÌo d gm_m{OH$ emñÌo `m§Mo Aä`mg{df` nyU©nUo {^ÝZ
ñdê$nmMo AmhoV. {ZgJm©Vrc KQ>Zm hm Z¡g{J©H$ emñÌm§À`m Aä`mgmMm H|$Ðq~Xÿ AmhoV. `mCcQ> gm_m{OH$
emñÌmV _mUyg hmM Aä`mgmMm H|$Ðq~Xÿ Amho. VgoM gm_m{OH$ emñÌmV _mZdmÀ`m Am{W©H$, amOH$s` d
gm_m{OH$ g§~§YmMm Aä`mg Ho$cm OmVmo. _mZdr gm_m{OH$ g§~§Y AË`§V g§H$sU© d Jw§VmJw§VrMo AgVmV.
`mCcQ> Z¡g{J©H$ emñÌmVrc Aä`mg{df` ho _mZdr BÀN>m-AmH$m§jmer {ZJS>rV AgVmV.
2) Z¡g{J©H$ emñÌmVrc KQ>Zm nwÝhmnwÝhm KS>V AgVmV. VgoM {ZgJ© {Z`_ gmd©{ÌH$ AgyZ Z¡g{J©H$
KQ>Zm {d{eîQ> H«$_mZo, An[ahm`©nUo KSy>Z `oV AgVmV. `mCcQ> gm_m{OH$ KQ>Zm§Mo ñdê$n ñWc-H$mcmZwê$n
doJio AgVo. AemàH$mao gm_m{OH$ KQ>Zm Z¡g{J©H$ KQ>Zmnojm A{YH$ Jw§VmJw§VrÀ`m AgVmV.
3) Z¡g{J©H$ emñÌm_Ü`o Á`m ^m¡{VH$ KQ>Zm§Mm Aä`mg Ho$cm OmVmo Ë`m KQ>ZoMo KQ>H$ doJio H$aUo d
Ë`m§Mo {dícofU H$aUo eŠ` AgVo. `mCcQ> gm_m{OH$ emñÌmVrc KQ>Zm A{Ve` Jw§VmJw§VrÀ`m AgVmV.
_mUgmÀ`m gm_m{OH$, _mZ{gH$, ^md{ZH$ {H«$`m-à{V{H«$`m, gm_m{OH$ Am§Va{H«$`m, nañnag§~§Y Aem AZoH$
gm_m{OH$ KQ>Zm§À`m {d{dY KQ>H$m§Mo {dícofU H$aUo H$R>rU AgVo. VgoM gm_m{OH$ KQ>ZoMr H$maU_r_m§gm
H$aUo AdKS> AgVo.
4) {ZîH$fm©Mo ñdê$n : Z¡g{J©H$ emñÌmVrc {ZîH$f© {ZpíMV ñdê$nmMo AgVmV, Va gm_m{OH$
emñÌmVrc {ZîH$f© g§^mì` ñdê$nmMo AgVmV. VgoM Z¡g{J©H$ emñÌmVrc {ZîH$f© ñWc-H$mc {Zanoj AgVmV,
Va gm_m{OH$ emñÌmV ñWc-H$mc gmnoj KQ>Zm§À`m AmYmao {ZîH$f© H$mT>co OmVmV.
5) àmŠH$WZ - Z¡g{J©H$ emñÌmV C{MV qH$dm `mo½` àmŠH$WZ H$aUo eŠ` Amho. åhUOo Oa {d{eîQ>
n[apñWVr Agoc Va Ë`m g§~§{YV KQ>Zo~Ôc ^{dî`mV Zo_Ho$ H$m` KS>oc ho gm§JUo eŠ` hmoVo. `mcmM
^{dî`H$WZ qH$dm àmŠH$WZ (Prediction) Ago åhUVmV. CXm. Z¡g{J©H$ emñÌmV {d{dY Z¡g{J©H$ KQ>Zm§Mm
Aä`mg H$ê$Z hdm_mZ, J«hU, Yw_Ho$Vy d CëH$m dfm©d BË`mXr ~m~V nyd©H$WZ H$aVm `oVo. ho nyd©H$WZ AMyH$
R>aVo. `mCcQ> gm_m{OH$ emñÌmV Aem àH$mao C{MV àmŠH$WZ H$aUo AeŠ` AgVo. H$maU _mZdr g§~§Y d
gm_m{OH$ KQ>Zm~m~V AMyH$ d `WmW© ^{dî`H$WZ H$aVm `oV Zmhr.
6) Z¡g{J©H$ emñÌmÀ`m Aä`mgmH$[aVm {ZarjU, à`moJ d d¡km{ZH$ nÕVrMm Adc§~ Ho$cm OmVmo.
Z¡g{J©H$ emñÌmÀ`m Aä`mgmH$[aVm gyú_Xe©H$, Xþ{~©U `mgmaIr CnH$aUo dmnacr OmVmV. à`moJemioV {Z`§{ÌV
n[apñWVrV {ZarjU H$aVm `oVo. Ë`m_wio H$mQ>oH$moa, AMyH$ d dñVw{ZîR> AZw_mZo H$aVm `oVmV. `mCcQ> gm_m{OH$
emñÌmÀ`m Aä`mgmH$[aVm {d{dY CnH$aUo d à`moJemioMm dmna H$aVm `oV Zmhr. g§H$sU© gm_m{OH$ KQ>Zm§Mo
14
à`mo{JH$ {Z`§ÌU H$aUo H$R>rU AgVo. Ë`m_wio emñÌmVrc {ZîH$f© nyd©J«hXÿ{fV ì`{ŠV{ZîR> d gXmof Agy
eH$VmV.
AemàH$mao _yc^yV g§H$ënZm, Aä`mg{df`mMo ñdê$n, {ZîH$fm©Mo ñdê$n Am{U H$m`©H$maU g§~§Y
`m~m~V Z¡g{J©H$ emñÌo Am{U gm_m{OH$ emñÌo `m_Ü`o \$aH$ {XgyZ `oVmo. XmohmoVrc \$aH$ AgyZhr XmoÝhr
àH$maÀ`m emñÌm_Ü`o d¡km{ZH$ nÕVrMm Cn`moJ Ho$cm OmVmo. Z¡g{J©H$ emñÌm_Ü`o d¡km{ZH$ nÕVrMm Cn`moJ
A{YH$ hmoVmo, Va gm_m{OH$emñÌo Ame`mË_H$ JmoîQ>rda ^a XoVmV. VWm{n AmYw{ZH$ H$mimV gm_m{OH$
emñÌmVrc g§emoYZ ho gwÕm dñVw{ZîR> {XgyZ `oVo. {d{dY g§emoYZ V§ÌmMm (CXm. àíZmdcr, _wcmIV, gd}jU,
B.) dmna gm_m{OH$ emñÌm_Ü`o Ho$cm OmV Amho.
2) ewÕ emñÌo d Cn`mo{OV emñÌo
(Pure & Appliex Sciences) :-
{dkmZ qH$dm emñÌm§Mo ñdê$n ñnîQ> H$arV AgVmV. emñÌm§Mo Oo {d{dY àH$mao dJuH$aU Ho$co OmVo
Ë`mn¡H$s ewÕ Am{U Cn`mo{OV emñÌo Aem àH$mao dJuH$aU _hÎdnyU© Amho. `mn¡H$s Or emñÌo Ho$di emñÌr`
g§emoYZmg A{YH$ _hÎd XoVmV, VgoM Á`m emñÌmVrc g§emoYZ ho Ho$di _mZdr {Okmgm, Hw$Vyhc d kmZ
`mgmR>rM Ho$co OmVo, Ë`m§Zm ewÕ emñÌo qH$dm g¡Õm§{VH$ emñÌo Ago åhUVmV. `m àH$maÀ`m emñÌm§Mm
ì`mdhm[aH$ OrdZmer H$gcmhr g§~§Y ZgVmo. Z¡g{J©H$ KQ>Zm§Mo AmH$cZ d ñnîQ>rH$aU hmM `m emñÌm§Mm ewÕ
hoVy AgVmo. ewÕ ~m¡{ÕH$ {Okmgm d g§emoYZmg _hÎd XoUmar emñÌo åhUOo {dewÕ d g¡Õm§{VH$ emñÌo _mZcr
OmVmV. CXm. ewÕ J{U, ^y{_Vr, B.
`mCcQ> Ooìhm emñÌr` g§emoYZmMm hoVy ì`mdhm[aH$ Cn`moJ hm AgVmo. VgoM Á`m emñÌmVrc VÎdo,
{Z`_, dJ¡a|Mo _mZdr OrdZmVrc g_ñ`m gmoS>{dÊ`mgmR>r Cn`moOZ Ho$co OmVo Ë`m§Zm Cn`mo{OV qH$dm
ì`dhmamon`moJr emñÌo Ago åhUVmV. Ooìhm emñÌr` kmZmMo Cn`moOZ Am¡Úmo{JH$ à{H«$`m_Ü`o Ho$co OmVo, Voìhm
ZdrZ V§Ìo qH$dm V§ÌkmZ CX`mg `oVo. CXm. Cn`mo{OV n`m©daUemñÌmV (Applied Ecology) Z¡g{J©H$
gmYZg§nÎmrÀ`m {Z`moOZ d Cn`moJmg§~Y§ rÀ`m _mZdr {H«$`m§Mm Aä`mg Ho$cm OmVmo. VgoM _yc^yV n`m©daUemñÌmMo
Cn`moOZ, eoVr, _Ëñ` ì`dgm`, O§Jc g§nÎmr, dÝ` OrdZ dJ¡ao AZoH$ Z¡g{J©H$ gmYZg§nÎmr g§X^m©V Ho$co
OmVo.
AemàH$mao H$moUË`mhr emñÌmVrc _yc^yV {gÕm§VmMm X¡Z§{XZ ì`dhmamVrc AZoH$ JmoîQ>r g§~§Yr d AZoH$
joÌmV Oo Cn`moOZ Ho$co OmVo Ë`mVyZM Cn`mo{OV emñÌo ApñVËdmV `oVmV. CXm. _yc^yV _mZgemñÌr` VÎdm§Mm
_mZdr OrdZmÀ`m {d{dY joÌmV Ho$coë`m Cn`moOZmÛmao Cn`mo{OV _mZgemñÌmMr {d{dY joÌo {Z_m©U Pmcr
AmhoV. WmoS>Š`mV Or emñÌo Ho$di kmZmgmR>r kmZ Aer ^y{_H$m KoD$Z {Zìdi kmZmgmR>r g§emoYZ H$aVmV
Ë`m§Zm ewÕ emñÌo åhUVmV. `mCcQ> kmZmMm àË`j OrdZmV H$gm Cn`moJ H$aVm `oB©c `mg§~§Yr {dMma H$aUmar
emñÌo Cn`mo{OV hmoV.
na§Vw ewÕ emñÌo Am{U Cn`mo{OV qH$dm ì`mdhmamon`moJr emñÌo Agm \$aH$ H$aUo H$mhrdoim H$R>rU OmVo.
H$maU ewÕ emñÌo Am{U Cn`mo{OV emñÌo `mVrc \$aH$ ñnîQ> H$aUmar Zo_H$s d {ZpíMV gr_maofm AmIVm `oV
Zmhr. àË`oH$ ^m¡{VH$ emñÌm_Ü`o ewÕ Am{U Cn`mo{OV Ago XmoZ {d^mJ XmI{dVm `oVrc. CXm. nXmW© {dkmZmMo
ewÕ Am{U Cn`mo{OV Ago XmoZ dJ© AgyZ Vo nañnamdc§~r ñdê$nmMo AmhoV. åhUOoM àË`oH$ emñÌmÀ`m
15
~m~VrV ewÕ Am{U Cn`mo{OV Aem emIm CnemIm {Z_m©U Pmë`m AmhoV. CXm. ewÕ d Cn`mo{OV
agm`ZemñÌ. na§Vw ewÕ d Cn`mo{OV emñÌo ho dJuH$aU gmnoj ñdê$nmMo Amho. `mdê$Z ewÕ emñÌo d
Cn`mo{OV emñÌo Ago emñÌmMo Ho$coco dJuH$aU ho H¥${Ì_ d danm§Jr ñdê$nmMo AgyZ Ho$di Aä`mgmÀ`m
gmo`rgmR>r ho XmoZ dJ© H$aÊ`mV Amcoco AmhoV. àË`oH$ emñÌmÀ`m ~m~VrV ewÕ d Cn`mo{OV A§Jo qH$dm emIm
{XgyZ `oVmV.
3) dñVw{ZîR> Am{U AmXe©dmXr emñÌo
(Positive & Normative Sciences) :
dñVw{ZîR> qH$dm dmñVddmXr emñÌm§Mm g§~§Y dmñV{dH$ gË`mer qH$dm dñVwpñWVrer AgVmo. `mCcQ>
AmXe©dmXr emñÌm§Mm g§~§Y AmXe© _yë`o qH$dm _mZX§S> `m§À`mer AgVmo. dñVwpñWVr Oer Amho, dñVy qH$dm
KQ>Zm Oem AmhoV VemM àH$maMm Aä`mg H$aUmè`m emñÌm§Zm dñVw{ZîR> qH$dm VÏ`mË_H$ emñÌo åhUVmV.
dmñVd KQ>Zm§Mo `WmW© dU©Z H$aUo ho dñVw{ZîR> emñÌmMo H$m`© Amho. `mCcQ> AmXe©dmXr emñÌmV AmXe© VÎdo,
_yë`o `m§Mm Aä`mg Ho$cm OmVmo. CXm. nXmW© {dkmZ d agm`ZemñÌ hr dñVw{ZîR> emñÌo AmhoV, Va Zr{VemñÌ,
VH©$emñÌ d gm¢X`©emñÌ hr AmXe©dmXr emñÌo AmhoV. AmXe©dmXr emñÌm§Zm Ü`o`dmXr emñÌo Agohr åhQ>co
OmVo. H$maU `m emñÌmV _mZdr OrdZmMr Ü`o`o d AmXe© `m{df`r _r_m§gm Ho$cr OmVo. Mm§Jco-dmB©Q>, `mo½`A`moJ `m{df`rMr _r_m§gm Zr{VemñÌ H$aVo åhUyZ Vo EH$ AmXe©dmXr emñÌ hmo`.
dñVw{ZîR> d AmXe©dmXr emñÌmVrc \$aH$ hm àm_w»`mZo ÑîQ>rH$moZmMm \$aH$ Amho. XmohmoVrc \$aH$
Xe©{dUmao R>iH$ _wÔo Imcrcà_mUo 1) dñVw{ZîR> emñÌo hr dñVwpñWVr H$m` Amho `mg§~§Yr Aä`mg H$aVmV. åhUOoM EImÚm KQ>ZoVrc
dñVwpñWVr H$m` Amho ho ñnîQ> H$aÊ`mMm à`ËZ dñVw{ZîR> emñÌo H$aVmV. `mCcQ> AmXe©dmXr emñÌo H$m`
Agm`cm nm{hOo, H$go Agm`cm nm{hOo `mMm Aä`mg H$aVmV. `mn¡H$s H$m` Amho `mcmM dmñV{dH$ KQ>Zm
åhUVm `oB©c, Va H$m` Agm`cm nm{hOo åhUOo AmXe© hmo`. CXm. Zoh_r Iao ~mocmdo hm AmXe© Amho.
2) VÏ` `mMm AW© dñVwpñWVrMm KQ>H$ hmo`. åhUOo Oo dmñVdmV Amho, àË`jmV Oo KS>Vo Ë`mg VÏ`
åhQ>co OmVo. åhUyZM g¥îQ>rV H$m` Amho, Vo H$go KS>Vo, H$moUË`m H«$_mZo KS>Vo d H$em [aVrZo KS>Vo `mg§~§Yr
g§emoYZ H$aUmar emñÌo åhUOo dñVw{ZîR> (dmñVddmXr) emñÌo hmoV. `mCcQ> AmXe©dmXr emñÌmV _mZdr
OrdZmVrc gdm}ÀM AmXe© VÎdo, Zr{V_yë`o `m§Mm Aä`mg Ho$cm OmVmo. _mZdr AmMaU H$go Agco nm{hOo?
AmMaU Mm§Jco H$emZo R>aVo? _mZdr OrdZmMo Ü`o` H$moUVo? `mMm Aä`mg H$aUmao Zr{VemñÌ ho AmXe©dmXr
emñÌ hmo`. Á`m emñÌmV _yë`{df`H$ qH$dm _yë`mË_H$ àíZm{df`r _r_m§gm Ho$cr OmVo, dñVwpñWVr nm{hcr
OmV Zmhr, Aer emñÌo AmXe©dmXr AgVmV.
3) dñVw{ZîR> emñÌmZmM dU©ZmË_H$ emñÌo Agohr åhQ>co OmVo. H$maU dñVw{ZîR> emñÌmV KQ>Zm Oem
KS>VmV Vem nÕVrZo ñnîQ>rH$aU qH$dm dU©Z Ho$co OmVo. `mCcQ> Ë`m KQ>Zm AmXe© H$em AgVrc? Ë`m AmXe©
ñdê$nmV H$em KS>mì`mV `m{df`rMr _r_m§gm AmXe©dmXr emñÌo H$aVmV.
4) dñVw{ZîR> emñÌo Amnmnë`m {d{eîQ> joÌmer g§~§{YV gm_mÝ` {Z`_ emoYyZ H$mT>VmV. Ë`m Ë`m
emñÌmVrc {Z`_ _`m©{XV joÌmcm cmJy nS>VmV. åhUyZ dmñVddmXr emñÌmVrc {Z`_ gmnoj ñdê$nmV
16
AgVmV. `mCcQ> AmXe©dmXr emñÌm§Mm ÑîQ>rH$moZ A{Ve` ì`mnH$ AgVmo. AmXe©dmXr emñÌmV gdmªJrU qH$dm
gdmªemZo (as a whole) {dMma Ho$cm OmVmo.
5) AmXe©dmXr emñÌmVrc {Z`_ gd©ì`mnr d pñWa AgVmV. gdmªZr Ë`m§Mo nmcZ H$amdo Agm g§Ho$V
AgVmo. VgoM `m {Z`_m§Mm g¥îQ>rVrc KQ>Zm§er àË`j g§~§Y ZgVmo. {edm` AmXe©dmXr emñÌmVrc {Z`_
~§YZH$maH$ Zgë`m_wio Ë`m§Mo Cëc§KZ H$aUo H$moUmcmhr d Ho$ìhmhr eŠ` ZgVo.
Aem àH$mao dñVw{ZîR> d AmXe©dmXr emñÌmVrc \$aH$ ñnîQ> Ho$cm OmVmo. na§Vw `m XmoÝhr àH$maÀ`m
emñÌmVrc \$aH$ _ycJm_r Zmhr. Vmo Ho$di ñWyc_mZmZo Ho$cocm \$aH$ Amho. H$maU dñVw{ZîR> emñÌo d
AmXe©dmXr emñÌo hr nañna {damoYr _wirM ZmhrV, Va Vr nañnanyaH$ AmhoV. XmoÝhrhr emñÌm_Ü`o _mZdr
H$ë`mU d _mZdr OrdZmMr CÝZV AdñWm `mg§~§Yr _r_m§gm Ho$cr OmVo. _Zwî`mMm KQ>Zm d _yë`o `m§À`mer
gmaImM g§~§Y `oVmo.
1.2.5 ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ :
1) Imcrc {dYmZo MyH$ H$s ~amo~a Vo gm§Jm.
1) ì`dhmakmZmVyZM {dkmZmMm CJ_ Pmcm Amho.
2) ì`mdhm[aH$ kmZ nyd©{Z`mo{OV d nÕVera AgVo.
3) Y_© Am{U {dkmZ `m§À`mV XrK©H$mcrZ g§Kf© Mmcy Amho.
4) Y_m©_Ü`o ^ŠVr d nyOm `m§Zm _Ü`dVu ñWmZ Amho.
5) VÎdkmZ åhUOo _mZdr OrdZmH$S>o d {dídmH$S>o nmhÊ`mMm EH$ ÑîQ>rH$moZ hmo`.
6) _Zwî` hmM gm_m{OH$ emñÌm§À`m Aä`mgmMm H|$Ðq~Xÿ Amho.
7) Zr{VemñÌ ho dñVw{ZîR> emñÌ Amho.
8) {dkmZ åhUOoM V§ÌkmZ hmo`.
2) H§$gmVrc `mo½` n`m©` {ZdSy>Z Imcrc {dYmZo nyU© H$am.
1) -------- `m§À`m _Vo A§YlÕm d nyd©J«h `m{déÕMr H«$m§Vr åhUOo {dkmZ hmo`.
A) Wm°_g hŠgco
~) \«$mpÝgg ~oH$Z
H$) S>opìhg
2) -------- {ZpíMV, ñnîQ> d {Z…g§{X½Y AgVo.
A) ì`mdhm[aH$ kmZ
~) {dkmZ
H$) A§YlÕm
3) _mZdr {Okmgm qH$dm Hw$VyhcmMr nyVu H$aÊ`mgmR>r ---------- AgVo.
A) ì`dhmakmZ
~r. E. 1 : d¡km{ZH$ nÕVr ...2
~) lÕm
H$) {dkmZ
17
4) -------- åhUOo gd© emñÌm§Mr OZZr hmo`.
A) Y_©
~) VÎdkmZ
H$) {dkmZ
5) -------- emñÌm§Mm g§~§Y dmñV{dH$ KQ>Zm§er AgVmo.
A) AmXe©dmXr
~) Cn`mo{OV
H$) dñVw{ZîR>
6) -------- emñÌmVrc {ZîH$f© {Z{íMV ñdê$nmMo AgVmV.
A) Z¡g{J©H$
~) gm_m{OH$
H$) Cn`mo{OV
7) ewÕ ~m¡{ÕH$ {Okmgm d g§emoYZmg _hÎd XoUmar emñÌo åhUOo -------- hmoV.
A) Cn`mo{OV emñÌo
~) Z¡g{J©H$ emñÌo
H$) ewÕ emñÌo
8) d¡km{ZH$ kmZmMm ì`dhmamV Ho$cocm Cn`moJ åhUOo ---------- hmo`.
A) kmZ
~) {dkmZ
H$) V§ÌkmZ
1.3 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW© BË`mXr
{dkmZ -
Science
ì`mdhm[aH$ kmZ A§YlÕm -
Common sense
superstition
nyd©J«h -
prejudice
V§ÌkmZ -
technology
VÎdkmZ Y_© -
philosophy
religion
AmXe©dmXr emñÌo -
normative sciences
dmñVddmXr emñÌo -
positive sciences
ewÕ emñÌo -
pure sciences
Cn`mo{OV emñÌo Z¡g{J©H$ emñÌo -
applied sciences
natural sciences
gm_m{OH$ emñÌo -
social sciences
{dkmZmMo VÎdkmZ -
philosophy of sciences
18
Z¡g{J©H$ VÎdkmZ _yë`o -
Naturalistic philosophy
values
_m{hVr V§ÌkmZ B§Q>aZoQ> -
information technology
internet
1.4 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
1) 1) ~amo~a
5) ~amo~a
2) MyH$
3) ~amo~a
4) ~amo~a
6) ~amo~a
7) MyH$
8) MyH$
2) 1) ~) \«$mpÝgg ~oH$Z
2) ~) {dkmZ
3) H$) {dkmZ
4) ~) VÎdkmZ
5) H$) dñVw{ZîR>
6) A) Z¡g{J©H$
7) H$) ewÕ emñÌo 8) H$) V§ÌkmZ
1.5 gmam§e :
_mZdr {Okmgm d Hw$Vyhc `mMr nyV©Vm H$aÊ`mMm à`ËZ Am{U Amnë`m AZw^dm§Mm AW© cmdÊ`mMm
Ho$cocm à`ËZ `mVyZ {dkmZmMr C^maUr hmoV AgVo. åhUyZ AZw^dmÀ`m ì`dñWrH$aUmÀ`m à{H«$`ocm {dkmZ
åhQ>co OmVo. {dkmZ åhUOo {dewÕ d {Zanoj kmZmMm AI§S> emoY hmo`. \«$mpÝgg ~oH$ZÀ`m _Vo - A§YlÕm d
nyd©J«h `m{déÕMr H«$m§Vr åhUOo {dkmZ hmo`. {dkmZmMo ñdê$n ñnîQ> H$aUmè`m AZoH$ ì`m»`m AmhoV.
{dkmZ Am{U ì`mdhm[aH$ kmZ `mV \$aH$ Ho$cm OmVmo. ì`dhmakmZmVyZ {dkmZmMm CJ_ Pmcm AgyZ
{dkmZ ì`mdhm[aH$ kmZmda Adc§~yZ AgVo. {dkmZ gw{ZpíMV, ñnîQ> d {Z…g§Xr½Y ñdê$nmMo AgVo, Va
ì`mdhm[aH$ kmZ A{ZpíMV, AñnîQ> d g§Xr½Y AgVo. {dkmZ dñVw{ZîR> AgVo Va ì`mdhm[aH$ kmZ ì`{ŠV{ZîR>
AgVo. Aem[aVrZo XmohmoVrc \$aH$mMo AZoH$ _wÔo ñnîQ> Ho$co OmVmV. VWm{n {dkmZ d ì`dhmakmZ nañnanyaH$
AmhoV.
{dkmZmMm BVa AZoH$ kmZ eIm§er OdiMm g§~§Y Amho. {dYmZ d Y_© `m§À`m_Ü`o Oar XrK©H$mcrZ
g§Kf© Agcm Var XmohmoV OdiMm g§~§Y {XgyZ `oVmo. {dkmZ d VÎdkmZ `m_Ü`o AVyQ> g§~§Y AgyZ VÎdkmZ
åhUOo gd© emñÌm§Mr OZZr hmo`. VÎdkmZmMm ÑîQ>rH$moZ d _r_m§gm {dídì`mnH$ AgVo. {dkmZ d dmL²>_`
`m§À`mVgwÕm nañnag§~§Y AgVmo, Va V§ÌkmZ åhUOo {dkmZmMr EH$ emIm hmo`. {dkmZmVrc gm_mÝ`
{gÕm§VmMm ì`dhmamV Ho$cocm Cn`moJ åhUOo V§ÌkmZ hmo`.
emñÌm§Mo dJuH$aU VrZ àH$mao Ho$co Amho - 1) Z¡g{J©H$ d gm_m{OH$ emñÌo 2) ewÕ d Cn`mo{OV emñÌo
3) dñVw{ZîR> d AmXe©dmXr emñÌo.
19
1.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m` :
1) {dkmZ åhUOo H$m`? {dkmZmMr ì`m»`m d ñdê$n ñnîQ> H$am.
2) {dkmZ Am{U ì`mdhm[aH$ kmZ `mVrc \$aH$ ñnîQ> H$am.
3) {dkmZ Am{U Y_© `m§À`mVrc nañnag§~§Y ñnîQ> H$am.
4) {dkmZ d VÎdkmZ `m§À`mVrc g§~§Y ñnîQ> H$am.
5) {dkmZ d V§ÌkmZ `m§À`mVrc g§~§Y ñnîQ> H$am.
6) emñÌm§Mo dJuH$aU H$go Ho$co OmVo? dñVw{ZîR> d AmXe©dmXr emñÌo `mVrc \$aH$ ñnîQ> H$am.
7) Z¡g{J©H$ Am{U gm_m{OH$ emñÌo `mVrc \$aH$ ñnîQ> H$am.
8) Q>rnm {chm : 1) {dkmZ Am{U dmL²>_` 2) ewÕ Am{U Cn`mo{OV emñÌo
1.7 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$ :
Q>rn : eodQ>r nwñVH$m§Mo `mXr {Xcr Amho.
ooo
20
KQ>H$ : 2
{dkmZmMr J¥hrVHo$ (J¥hrV VÎdo)
(Presuppositions of Science)
AZwH«$_{UH$m
2.0 C{ÔîQ>o
2.1 àmñVm{dH$
2.2 {df`-{ddoMZ
2.2.1
J¥hrVH$ åhUOo H$m`?
2.2.2
dñVw{ZîR>VoMo VÎd
2.2.3
AZw~ddmXmMo VÎd
2.2.4
{ZgJ© {Z`_~ÕVoMo VÎd
2.2.5
H$maU-H$m`© g§~§YmMo VÎd
- d¡km{ZH$ H$maU g§H$ënZoMm AW© d ñdê$n
2.2.6
ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ
2.3 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW©, BË`mXr
2.4 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
2.5 gmam§e
2.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
2.7 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
21
2.0 C{ÔîQ>o :
`m KQ>H$mV AmnU {dkmZmMr J¥hrVHo$ åhUOoM J¥hrV VÎdo Aä`mgUma AmhmoV.
`m KQ>H$mÀ`m Aä`mgmZ§Va Amnë`mcm l
J¥hrVH$ qH$dm J¥hrV VÎdo åhUOo H$m`? ho ñnîQ> H$aVm `oB©c.
l
dñVw{ZîR>VoMo VÎd d AZw^ddmXmMo VÎd `m J¥hrVH$m§Mo ñdê$n g_Oy eHo$c.
l
{ZgJm©À`m {Z`_~ÕVoÀ`m VÎdmMo ñdê$n d Ame` ñnîQ> H$aVm `oB©c.
l
H$maU-H$m`© g§~§YmMo ñdê$n g_OyZ "d¡km{ZH$ H$maU' g§H$ënZoMm AW© ñnîQ> H$aVm `oB©c.
l
cm¡{H$H$ H$maU d d¡km{ZH$ H$maU `mVrc ^oX ñnîQ> H$aVm `oB©c.
l
H$maUm§Mr AZoH$Vm åhUOo H$m`? `m{df`rMr _r_m§gm H$aVm `oB©c.
2.1 àmñVm{dH$ :
{dkmZmV {ZarjU d à`moJmÀ`m gmhmæ`mZo ^modVmcÀ`m g¥îQ>rVrc KQ>Zm-KQ>Zm§_Yrc {ZË` g§~§Y
Xe©{dUmao gm_mÝ` {Z`_ àñWm{nV Ho$co OmVmV. na§Vw AemàH$maMo gm_mÝ` {Z`_ àñWm{nV H$aÊ`mgmR>r AmYma
H$m`? åhUyZ Á`m VÎdm§À`m AmYmao {dkmZmg gm_mÝ` {Z`_ àñWm{nV Ho$co OmVmV Aem VÎdm§Zm J¥hrV VÎdo
qH$dm J¥hrVHo$ åhUVmV. åhUOoM Amnë`m ^modVmcÀ`m g¥îQ>rVrc KQ>Zm§_Yrc {ZË` g§~§Y ñnîQ> H$aÊ`mgmR>r
{dkmZmV g¥îQ>rÀ`m ì`dhmamg§~§Yr H$mhr VÎdo J¥hrV Yamdr cmJVmV. Ë`m§ZmM J¥hrV VÎdo Ago åhUVmV.
{dkmZmMr hr J¥hrV VÎdo AmYma^yV AgyZ Vr {gÕ H$aVm `oV ZmhrV. qH$~hþZm Ë`m§Mr {gÕVm XoÊ`mMr JaOM
ZgVo.
{dkmZmMr _yc^yV J¥hrV VÎdo åhUOo - 1) {ZgJ© gË` Amho qH$dm dñVw{ZîR>VoMo VÎd 2) {ZgJm©V EH$
gwì`dñWm qH$dm H«$_ Amho 3) gacVoMo VÎd 4) AZw^ddmXmMo VÎd 5) {ZgJm©À`m {Z`_~ÕVoMo VÎd Am{U
6) H$maU H$m`© g§~§YmMo VÎd. `m gd© J¥hrV VÎdm§Mo ñdê$n, Ë`m§Mm Ame` Am{U à{VnmXZ `m{df`rMr
Amdí`H$ VodT>rM _m{hVr AmnU `m KQ>H$mV H$ê$Z KoUma AmhmoV.
2.2 {df` {ddoMZ :J¥hrVH$ åhUOo H$m`? : {dkmZmV {ZarjU-à`moJmÀ`m gmhmæ`mZo ^modVmcÀ`m g¥îQ>rVrc KQ>ZmKQ>Zm§_Yrc {ZË` g§~§Y Xe©{dUmao gm_mÝ` {Z`_ àñWm{nV Ho$co OmVmV. na§Vw Aem àH$maMo gm_mÝ` {Z`_
àñWm{nV H$aÊ`mgmR>r AmYma H$m`? Ho$di H$mhr {d{eîQ> KQ>Zm§À`m AZw^dmdê$Z gm_mÝ` {Z`_ {ZînÝZ
H$aÊ`mgmR>r AmYma H$moUVm AgVmo? åhUyZ Á`m VÎdm§À`m AmYmao {dkmZmV gm_mÝ` {Z`_ àñWm{nV Ho$co
OmVmV Aem AmYma^yV VÎdm§Zm J¥hrVHo$ (presuppositions) Ago åhUVmV. `mdê$Z Amnë`m ^modVmcÀ`m
g¥îQ>rVrc KQ>Zm§_Yrc {ZË` g§~§Y ñnîQ> H$aÊ`mgmR>r {dkmZmV g¥îQ>rÀ`m ì`dhmamg§~§Yr H$mhr VÎdo J¥hrV Yamdr
cmJVmV. Ë`m§ZmM {dkmZmMr J¥hrV VÎdo åhUVmV. Á`mà_mUo H$moUVrhr {H«$`m qH$dm H$m_ H$aÊ`mnydu AmnU
22
H$mhr {d{eîQ> JmoîQ>r gË` åhUyZ ñdrH$maV AgVmo. _mÌ g¥îQ>rVrc H$mhr KQ>Zm {d{MÌ d AZmH$cZr`
ñdê$nmÀ`m AgVmV. Aem KQ>Zm§Mo AmH$cZ hmoÊ`mnyduM AmnU Ë`m§À`m{df`r H$mhrVar J¥hrV YaV AgVmo.
CXm. H$moUË`mhr Z¡g{J©H$ KQ>ZoMo ñnîQ>rH$aU H$aÊ`mnyduM ho OJ gË` qH$dm dmñVd Amho. (The Nature of
world is real) ho AmnUmg _mÝ` H$amdoM cmJVo. `mÑîQ>rZo emñÌk ho gm_mÝ` _mUgmnojm H$mhr H$mhr doJio
ZìhVo. ì`dhmamV AmnU Á`mà_mUo H$mhr JmoîQ>r J¥hrV Yê$Z qH$dm gË` g_OyZ dV©Z ì`dhma H$arV AgVmo,
Ë`mMà_mUo {dkmZmV H$mhr J¥hrV VÎdr ñdrH$macr OmVmV.
{dkmZmV H$moUVrhr JmoîQ> qH$dm {H«$`m H$aÊ`mnydu d¡km{ZH$mg Ë`mMo ñnîQ>rH$aU qH$dm g_W©Z H$amdo
cmJVo. VgoM H$moUË`mhr d¡km{ZH$mg Ë`mMo H$m`© qH$dm g§emoYZ gwê$ H$aÊ`mnydu H$mhr _wc^yV JmoîQ>r J¥hrV
Yê$ZM dmQ>Mmc H$amdr cmJVo. CXm. ho OJ gË` AgyZ {dídmVrc gd© KQ>Zm§_Ü`o EH$ {d{eîQ> gwì`dñWm
qH$dm g_ê$nVm Amho (Nature is orderly) ho emñÌkmg J¥hrV YamdoM cmJVo. AÝ`Wm Ë`mcm emñÌk
åhUVmM `oV Zmhr. WmoS>Š`mV, {dkmZmMo ñdê$n H$mhr J¥hrV VÎdm§À`m _m{cHo$er g§~§{YV AgVo. åhUyZM Á`m
JmoîQ>r {dkmZmV {gÕ H$aVm `oV ZmhrV. Á`m An[ahm`©nUo gË` g_OyZM {dkmZmMr dmQ>Mmc gwê$ Pmcocr
AgVo, Ë`m§Zm J¥hrV VÎdo qH$dm AmYma^yV VÎdo åhUVmV. "Science itself rests upon a series of
presuppositions. These presuppositions are indispensable, they are fundamentally
unproved or unprovable. Science has to presuppose certain ideas or facts."
Aem [aVrZo {dkmZmVZ H$mhr H$ënZm qH$dm KQ>Zm AmYma^yV _mZë`m OmVmV qH$dm gË` åhUyZ J¥hrV
Yaë`m OmVmV, Ë`m§ZmM J¥hrV VÎdo qH$dm J¥hrVHo$ åhUVmV. `màH$mao {dkmZmV J¥hrV VÎdo hr AmYma^yV
AgVmV. Vr {gÕ H$aVm `oV ZmhrV. Ë`m§Mr {gÕVm XoÊ`mMr JaO ZgVo. CXm. Á`mà_mUo VH©$emñÌmV {dMmamMo
_wc^yV {Z`_ ho J¥hrV Yacoco AgVmV. Ë`m§Mo Cëc§KZ H$ê$Z MmcV Zmhr. VmXmËå` {Z`_, ì`mKmV {Z`_
Am{U {d_Ü` {Z`_ ho VrZ _wc^yV {dMma-{Z`_ åhUOo gwg§JV qH$dm C{MV AZw_mZmgmR>r AË`mdí`H$ Aer
AmYma^yV VÎdo hmoV. `m _wc^yV {dMma {Z`_m§Mo AmnUmg nmcZ H$amdoM cmJVo. VgoM H$moUË`mhr AZw_mZmMr
`wŠVVm d {gÕVm `m _wc^yV {dMma {Z`_mda AmYm[aV AgVo.
`mdê$Z J¥hrV VÎdo qH$dm J¥hrVHo$ hr AmYma^yV AgyZ Vr _yc^yV AgVmV. Vr {gÕ H$aVm `oV ZmhrV.
Ë`m§Mr àË`jnUo qH$dm {ZpíMVnUo à{MVr nmhVm `oV Zmhr. åhUyZM J¥hrV VÎdo åhUOo Aer _m{hVr, VÎd
qH$dm ÑîQ>rH$moZ H$s, Omo H$moUË`mhr àH$mao {gÕ Z H$aVm gË` åhUyZ ñdrH$macm OmVmo, Aer J¥hrV VÎdmMr
ì`m»`m Ho$cr OmVo.
Defination - Presupposition is a piece of information, a principle or an attitude
that person accepts as correct without personally proving it.
`m J¥hrV VÎdm§À`m AmYmamdaM emñÌk Amnco H$m`© qH$dm g§emoYZ gwê$ R>odV AgVmo. åhUyZ J¥hrV VÎdo
hr An[ahm`©nUo ñdrH$mamdr cmJVmV. H$moUË`mhr d¡km{ZH$ g§emoYZmgmR>r d emñÌr` _r_m§gogmR>r H$mhr {H$_mZ
VÎdo hr _ycV… gË` åhUyZ ñdrH$mamdr cmJVmV Ë`m§ZmM J¥hrV VÎdo (J¥hrVHo$) åhUVmV.
{ectJ `m emñÌkmÀ`m _Vo ""J¥hrV VÎdo hr An[ahm`© AmhoVM... VWm{n hr J¥hrV VÎdo {H$VnV `mo½`,
_hÎdnyU© d Cn`wŠV AmhoV hm dmXmMm {df` Agy eH$Vmo.''
23
AWm©V _yc^yV J¥hrV VÎdm§Mo ñdê$n g{dñVa ñnîQ> Ho$ë`m{edm` `m~m~V Iwcmgm H$aVm `oUma Zmhr
åhUyZ _wc^yV J¥hrV VÎdo (J¥hrVHo$) Imcrcà_mUo {dkmZmMr _wc^yV J¥hrV VÎdo
1) {ZgJ© gË`m Amho
(Nature is real)
2) dñVw{ZîR>VoMo VÎd
(Principle of objectivity)
3) {ZgJm©V EH$ gwì`dñWm/H«$_ Amho
4) gacVoMo VÎd
(Nature is orderly)
(Principle of Parsimony or simplicity)
5) AZw^ddmXmMo VÎd
(Principle of Empiricism)
6) {ZgJm©À`m {Z`_~ÕVoMo VÎd
7) H$maU H$m`© g§~§YmMo VÎd
(Principle of uniformity of Nature)
(Principle of causality)
{dkmZmÀ`m darc gd© J¥hrV VÎdmn¡H$s Mma à_wI J¥hrV VÎdmg§~§Yr AmnU _m{hVr H$ê$Z KoUma AmhmoV.
2.2.2 dñVw{ZîR>VoMo VÎd
(Principle of Objectivity) :
{dkmZmMo n{hco J¥hrV VÎd åhUOo {ZgJ© gË` Amho - ho ^m¡{VH$ OJ gË` Amho. {ZgJm©Vrc KQ>Zm§À`m
gË`mgË`VoMr à{MVr qH$dm nS>Vmim nmhÊ`mMr d¡km{ZH$mg JaOM ZgVo. Amnë`m ^modVmcMr g¥îQ>r qH$dm
{ZgJm©g gË` _mZyZM d¡km{ZH$mg dmQ>Mmc H$amdr H$amdr cmJVo. EImÚm VÎdqMVH$mg ho OJ åhUOo {_Ï`m
qH$dm ^mg hmo` Ago dmQ>V Agco Var emñÌkm§À`m ÑîQ>rH$moZmVyZ ~mø ^m¡{VH$ OJ d {ZgJ© gË` AgVmo.
{ZgJm©À`m gË`Vo{df`rMr lÕm ho {dkmZmMo n{hco J¥hrV VÎd hmo`. {ZgJ© gË` Amho ho J¥hrV VÎd ^yc^yV d
AË`§V ì`mnH$ ñdê$nmMo AgyZ Ë`m_Ü`oM dñVw{ZîR>VoMo VÎd Am{U AZw^ddmXmMo VÎd `m§Mmhr g_mdoe hmoVmo.
åhUOo `m n{hë`m J¥hrVH$mVM hr XmoZ J¥hrV VÎdo A{^àoV AmhoV, AZwñ`wV AmhoV.
dñVw{ZîR>VoMo VÎd :dñVw{ZîR>Vm hm {dkmZmMm _yc^yV AmYma hmo`. dñVw{ZîR>VoMo VÎd åhUOo {dkmZmMo _yc^yV J¥hrV VÎd
AgyZ Ë`mZwgma {ZgJ© qH$dm ^modVmcMo OJ gË` Amho ho J¥hrV Yaco OmVo. {dkmZmV dñVwpñWVr Oer Amho
Ver ñdrH$macr OmVo. {ZgJm©Vrc dmñVd KQ>Zm§Mm dñVwpñWVr {ZXe©H$ ñdê$nmV Aä`mg H$ê$Z {dkmZmV
{ZîH$f© H$mT>co OmVmV. {dkmZmVrc {gÕm§V d VÎdo ñWc-H$mc-ì`{ŠV{Zanoj AgVmV. Oo dmñVd Amho qH$dm
Oo dñVw{ZîR> gË` Amho Ë`mdaM {dkmZmMr C^maUr hmoV AgVo. åhUyZM g§emoYH$mZo nyd©J«hXÿ{fV Am{U
ì`{ŠV{ZîR> ÑîQ>rH$moZmEodOr dñVw{ZîR>Vog _hÎd {Xco nm{hOo.
`mdê$Z VQ>ñW d¥ÎmrZo d {Z…njnmVrnUo Amnë`m ^modVmcÀ`m KQ>Zm d JmoîQ>tMo {ZarjU H$ê$Z {ZîH$f©
H$mT>Uo åhUOoM dñVw{ZîR>VoMo VÎd hmo`. ì`{ŠV{ZîR> JmoîQ>tZm {dkmZmg A{O~mV _hÎd {Xco OmV Zmhr hoM
dñVw{ZîR>VoÀ`m VÎdmZwgma ñnîQ> Ho$co OmVo. H$moUVrhr KQ>Zm hr Oer AmnU AZw^{dVmo AJXr VerM AgVo
24
Am{U gdmªÀ`m ~m~VrV Vr VerM AgVo Agm dñVw{ZîR>VoÀ`m VÎdmMm AW© hmo`. Amnë`m ^modVmcr Oo KS>Vo
Vo dmñVd AgVo. Vo Ogo AgVo Vgo Ë`mMo {ZarjU H$aUo ho emñÌkm§Mo qH$dm g§emoYH$mMo H$m_ AgVo.
WmoS>Š`mV, dñVwpñWVr Oer Amho Ver Vr ñdrH$maUo åhUOo dñVw{ZîR>VoMo VÎd hmo`.
{dkmZmMr C^maUr hr àm_w»`mZo dñVw{ZîR>VoÀ`m VÎdmdaM AmYmacocr AgVo. {ZgJ© d ^m¡{VH$ KQ>Zm
dmñVd AmhoV ho J¥hrV Yê$ZM emñÌr` {ZarjU Ho$co OmVo. EImÚm VÎdqMVH$mà_mUo ho OJ {_Ï`m/_m`m
qH$dm ^mg_mZ Amho Ago g_OyZ {dkmZmMr C^maUr hmoV ZgVo. `mdê$Z gd© àH$maÀ`m ì`{ŠVJV d
ì`{ŠV{ZîR> KQ>H$m§Zm dJiUo hoM dñVw{ZîR>VoÀ`m VÎdmMo C{ÔîQ> hmo`. {dkmZ ho dñVw{ZîR>VoÀ`m nm`mda
AmYm[aV AgVo.
d¡km{ZH$ g§emoYZ ho gË`mMm emoY KoÊ`mgmR>r Ho$co OmVo. dñVw{ZîR> gË`mg {dkmZmV _hÎd {Xco OmVo, ho
Oar Iao Agco VargwÕm H$mhr emñÌk d VÎdqMVH$m§À`m _Vo - Vo A§{V_ gË` VoWo AgVo. _J AmnUmg Ë`mMo
kmZ Agmo qH$dm Zgmo. emoY KoUo ho Amnco H$m_ Amho, na§Vw gË` ho Zìho.''
à»`mV emñÌk AmB©ZñQ>mB©Z `m§Zr dñVw{ZîR>VoMo VÎd `m _yc^yV J¥hrV VÎdmg§~§Yr Ago åhQ>co Amho H$s
- OmUUmè`m ì`{ŠV{edm` (ì`{ŠV{Zanoj) ~mø ^m¡{VH$ OJmÀ`m ApñVËdmg§~§YrMm {dídmg hmM gd©
Z¡g{J©H$ emñÌm§Mm _yc^yV AmYma hmo`. AmB©ZñQ>mB©ZÀ`m _Vo "The belief in an external world
independent of perceiving subject is the basis of all natural sciences."
2.2.3 AZw^ddmXmMo VÎd
(The Principle of Empiricism) :
dñVw{ZîR>VoÀ`m VÎdm{edm` {dkmZmV AZw^dOÝ`VoMo (AZw^ddmXmMo) VÎd ho gwÕm J¥hrV VÎd qH$dm
AmYma^yV VÎd _mZco OmVo. H$moUË`mhr KQ>ZoÀ`m qH$dm JmoîQ>rÀ`m AZw^dmdaM {VMo gË` ñdê$n Adc§~yZ
AgVo Ago AZw^ddmXmÀ`m VÎdmZwgma ñnîQ> Ho$co OmVo. {ZarjU, doXZ-g§doXZ Am{U AZw^d `mdaM {dkmZmV
g§emoYH$mg {dg§~yZ amhmdo cmJVo. ho ^m¡{VH$ OJ ApñVËdmV Amho d Vo gË` Amho ho Ho$di AZw^dmÛmaoM
g§emoYH$ _mÝ` H$aVmo. {dkmZmÀ`m C^maUrgmR>r d ApñVËdmgmR>r AZw^ddmXmMo VÎd J¥hrV YaUo Amdí`H$
R>aVo. H$moUË`mhr JmoîQ>rMo kmZ ho Ho$di ~w{ÕJå`[aVrZo {_iy eH$V Zmhr, Ho$di A§V…àkoÛmao (Intuition) {_iy
eH$V Zmhr. {dkmZ ho dñVwpñWVr d AZw^dmdaM AmYmacoco AgVo. VgoM {dkmZ ho AZw^dOÝ` AgyZ
dñVwpñWVrVrc KQ>Zm§Mm AZw^d KoD$Z Ë`mg§~§Yr à{MVrj_ {gÕm§V _m§S>Uo d gË`mMm emoY KoUo ho {dkmZmMo
à_wI H$m`© Amho. åhUyZM AZw^ddmXmMo VÎd ho J¥hrV VÎd åhUyZ ñdrH$maco Zmhr Va EH§$Xa {dkmZmMo
ApñVËdM AeŠ` Amho.
`mdê$Z {dkmZ qH$dm d¡km{ZH$ nÕVr_Ü`o Ho$di ~wÕr (Reason) qH$dm A§V…àkm (Intuition) qH$dm
A{YH$mar ì`ŠVr (Authority) `mda {dg§~yX amhÿZ MmcUma Zmhr AgoM `m J¥hrV VÎdmÛmao ñnîQ> hmoVo.
åhUyZM g§emoYH$mZo Amnë`m B§{Ð` g§doXZm§À`m gmhmæ`mZo øm ^m¡{VH$ OJmMo {ZarjU Ho$co nm{hOo, AZw^d
KoVcm nm{hOo Ago AZw^ddmXmÀ`m J¥hrVH$mdê$Z ñnîQ> hmoVo.
2.2.4 {ZgJm©À`m {Z`_~ÕVoMo VÎd
(Principle of Uniformity of Nature) :-
Amnë`m ^modVmcÀ`m g¥îQ>rVrc KQ>Zm_Yrc {ZË` g§~Y§ ñnîQ> H$aÊ`mgmR>r {dkmZmV g¥îQ>rÀ`m ì`dhmamg§~Y§ r
25
H$mhr VÎdo J¥hrV Yamdr cmJVmV. Ë`mn¡H$s à_wI J¥hrV VÎd åhUOoM {ZgJm©À`m {Z`_~ÕVoMo (EH$ê$nVoMo)
VÎd hmo`. `m VÎdmZwgma {ZgJm©V {Z`_~ÕVm Amho. R>am{dH$ H$maU KS>ë`mg {Z`_mZo R>am{dH$ H$m`m©Mr
{ZînÎmr hmoB©c, Ago Á`m VÎdmZwgma J¥hrV Yaco OmVo Ë`mg {ZgJm©À`m {Z`_~ÕVoMo VÎd Ago åhQ>co OmVo.
CXm. {dñVdmZo ^mOVo, nmUr {nco AgVm VhmZ ^mJVo. AemàH$mao Amnë`m ^modVmcÀ`m g¥îQ>rVrc AZoH$
JmoîQ>r {ZandmXnUo d gmVË`mZo AmT>iyZ `oVmV.
{ZgJm©À`m {Z`_~ÕVoÀ`m VÎdmMo à{VnmXZ doJdoJù`m nÕVrZo Ago Ho$co OmVo H$s - 1) g¥îQ>rV
{Z`_m§Mo gm_«mÁ` Amho, 2) R>am{dH$ H$maU KS>ë`mg R>am{dH$ H$m`© {ZînÝZ hmoUmaM, 3) Oa n[apñWVr
AJXrM gmaIr Agoc Va n[aUm_gwÕm Zo_H$m VgmM hmoB©c. AemàH$mao doJdoJù`m [aVrZo {ZgJm©À`m
{Z`_~ÕVoMo VÎd ì`ŠV Ho$co OmVo. `m VÎdmcmM {ZgJm©À`m EH${dYVoMo VÎd qH$dm g_ê$nVoMo VÎd Agohr
åhQ>co OmVo.
`m J¥hrV VÎdmZwgma {ZgJm©V Oo H$mhr KS>Vo Vo {Z`_mZwgma KS>V AgVo. {ZgJm©V H$moUË`mhr àH$maMm
njnmVrnUm Zmhr. {ZgJ© {Z`_ ho gd©Ì gmVË`mZo à{MVrg `oV AgVmV. åhUyZ {ZgJm©V {Z`_m§Mo gm_«mÁ`
Amho Ago åhQ>co OmVo. VgoM {ZgJm©Vrc KQ>Zm§Mm àdmh hm gmVË`mZo, AI§{S>VnUo d gwg§JV [aVrZo Mmccm
Amho. {ZgJm©Vrc H$moUVrhr KQ>Zm Ho$di `moJm`moJmZo qH$dm AmH$pñ_H$nUo AmnmoAmn KSy>Z `oV Zmhr. VgoM
{ZgJm©V {Z`_m§Mo gm_«mÁ` Amho `mMm AW© Agm H$s {ZgJm©V gwì`dñWm Amho, Jm|Yi Zmhr.
na§Vw {ZgJm©V {Z`_~ÕVm Amho `mMm AW© {ZgJm©V gd©Ì EH$M Vèhm Amho, VmoMVmoMnUm Amho, Agm
Zìho. g¥îQ>rVrc gd© KQ>Zm, JmoîQ>r d KS>m_moS>r {ZgJm©À`m {Z`_~ÕVoÀ`m VÎdmZwgma KS>V AgVmV. Ogo XaamoO
gH$mir gy`© CJdVmo, hm Amncm AZw^d gmVË`mZo d {nT>çmZ{nT>çm AmT>iyZ `oVmo. Ë`m_wio CÚm gH$mirgwÕm
gy`© CJdUmaM! Ë`mV H$gcmhr \$aH$ nS>Uma Zmhr, Ago AmnU R>m_nUo åhUy eH$Vmo. qH$~hþZm Vgm Amncm
{dídmg AgVmo. `mcmM {ZgJm©Mr {Z`_~ÕVm åhUVmV na§Vw hr {Z`_~ÕVm åhUOo gmMo~ÕnUm/VmoM
VmoMnUm Zìho. dmñV{dH$ nmhVm g¥îQ>rV {d{dYVm d d¡{MÍ` Amho. VgoM g¥îQ>rV àË`oH$ jUmg Zm{dÝ`hr {XgyZ
`oVo. VWm{n Ago Agco Var g¥îQ>rVrc {d{dYVoÀ`m _wimer EH$Vm Amho. {ZgJm©V Oo H$mhr KS>Vo Vo {Z`_mZwgma
KS>Vo åhUyZ {ZgJ© char ZgVmo. CXm. nmUr {në`mZo VhmZ ^mJVo hm {ZgJm©Mm ñWc-H$mc-ì`{ŠV{Zanoj
{Z`_ Amho. g¥îQ>rMo {Z`_ gmd©{ÌH$ AgVmV. Ë`mcm ~mYm `oV Zmhr. g¥îQ>rVrc gd© KQ>Zm gmVË`mZo
{Z`_mZwgma KS>V AgVmV. åhUyZ {ZgJ© ho OUyH$mhr {dídì`mnr `§Ì Amho. {ZgJ© åhUOo gwì`dñWoMo gm_«mÁ`
hmo`. Ë`mV AamOH$ qH$dm Jm|Yi ZgVmo. åhUyZM {ZgJ© {Z`_mZwgma ^{dî`H$mcrZ KQ>Zm `m gwÕm gm_mÝ`V…
^yVH$mcrZ KQ>Zmà_mUoM AgVmV.
Aem[aVrZo {ZgJm©Vrc gd© KS>m_moS>r, KQ>Zm d à{H«$`m EImÚm KS>çmimà_mUo {~ZMyH$nUo MmcVmV.
{ZgJm©V AamOH$ (Chaos) qH$dm Jm|Yi ZgyZ {ZgJ© åhUOo {Z`_m§Mo gm_«mÁ` (Cosmos) hmo`. {ZgJm©V
gwì`dñWm qH$dm g_ê$nVm (Uniformity) AgVo Agm Amncm {dídmg AgVmo, qH$~hþZm àË`oH$ d¡km{ZH$mMr
d g§emoYH$mMr Ver _Zmo_Z lÕm AgVoo. hr lÕm qH$dm {dídmg åhUOoM d¡km{ZH$m§À`m EH§$Xa g§emoYZ
H$m`m©Mm _yc^yV nm`m hmo`. {dkmZmÀ`m dmQ>MmcrgmR>r Vo EH$ AmYma^yV VÎd _mZco OmVo.
AemàH$mao {ZgJm©À`m {Z`_~ÕVoMo VÎd åhUOo {dkmZmVrc A§{V_ J¥hrV VÎd
26
(Postulate)
hmo`. Vo
{gÕ H$aÊ`mMm àíZM CnpñWV hmoD$ eH$V Zmhr. VgoM Vo AZw^dOÝ` VÎd ZgyZ Vo AZw^d {Zanoj [aVrZo
_mÝ` Ho$co OmVo. {dkmZ Am{U ì`dhma eŠ` ìhmdoV åhUyZ ñdrH$macoco Vo EH$ _yc^yV J¥hrV VÎd Amho.
{ZgJm©V EH$ àH$maMr gwì`dñWm, H«$_~ÕVm d {Z`_~ÕVm Amho Vo J¥hrV Yê$ZM d¡km{ZH$mg g§emoYZ H$m`©
gwê$ H$amdo cmJVo.
AWm©V, EH$ J¥hrV VÎd åhUyZ {Z`_~ÕVoMm Zo_H$m AW© d ì`mßVr R>a{dcr Zmhr Va Vr EH$ê$nVm
{ZaW©H$ R>aoc. emñÌk gm_mÝ` EH$ê$nVm qH$dm gd©gm_mÝ` {Z`_~ÕVm (General Uniformity) Ho$ìhmhr
_mÝ` H$arV ZmhrV, qH$dm J¥hrV YaV ZmhrV. åhUOoM Vo EdT>oM J¥hrV YaVmV H$s {ZgJm©V EH$ gwì`dñWm
qH$dm H«$_ Amho. åhUyZ, 'Scientists never assume a general uniformity. They only assume
that there is order in Nature.'
2.2.5 H$maU-H$m` g§~§YmMo VÎd
(The Principle of Causality) :-
{ZgJ© {Z`_~Õ Amho `m VÎdmMm Agm AW© Amho H$s, {ZgJm©V KSy>Z `oUmè`m àË`oH$ KQ>Zog H$mhrVar
{ZpíMV ñdê$nmMo H$maU Agco nm{hOo. åhUOoM R>am{dH$ H$maUmnmgyZ R>am{dH$ H$m`©M {Z_m©U hmoVo. àË`oH$
KQ>ZoÀ`m _wimer {ZË` H$maU Agco nm{hOo. Aem àH$mao H$maU {gÕm§V qH$dm H$maU-H$m`© g§~§YmMo VÎd
åhUOo {dJm_r VH©$emñÌmMo d {dkmZmMo J¥hrV VÎd hmo`. `m J¥hrV VÎdmMo à{VnmXZ AemàH$mao Ho$co OmVo H$s
- `m {dídmVrc àË`oH$ KQ>Zog H$maU AgVo, qH$dm "Oo H$mhr KS>Vo Ë`mcm H$maU AgVo.' CXm. Yw_«nmZ H$aUo
ho H$H©$amoJmMo H$maU hmo`. AmhmamV {_R>mMo OmñV godZ H$aUo ho CÀM aŠVXm~mMo H$maU hmo`.
H$maU {gÕm§VmZwgma g¥îQ>rVrc gd© KQ>Zm d JmoîQ>r H$maU - H$m`© g§~§YmZo {ZJS>rV AgVmV. `m
{dídmVrc/{ZgJm©Vrc H$moUVrhr chmZ-_moR>r KQ>Zm Agmo, àË`oH$ KQ>Zog H$maU AgcoM nm{hOo. EImXr
KQ>Zm KSy>Z Jococr Amho, nU Ë`mg H$maU _mÌ H$mhrM Zmhr Ago H$Xm{nhr KS>Uma Zmhr. åhUOo `m OJmV
H$mhrhr KS>mo Ë`mg H$maU AgUmaM. {dídmVrc àË`oH$ KQ>Zm hr H$maU-H$m`© g§~§YmÀ`m {dídì`mnr Omù`mV
Jmodcocr Amho. H$maU-H$m`© g§~§Ym_wioM {dídmVrc gd© KQ>Zm EH$_oH$mV Jw§\$coë`m {XgVmV. åhUyZM H$maU
{gÕm§V ho {dkmZmMo J¥hrV VÎd Amho. H$maU-H$m`© g§~§YmMo {dídì`mnr Omio _mZcoM Zmhr Va _moR>r AmnÎmr
`oB©c. H$maU-H$m`© g§~§YmÀ`m VÎdm{edm` _mZdr OrdZm AeŠ` hmoB©cM, nU Ë`m{edm` {dkmZmMr aMZmhr
g§^dUma Zmhr. åhUyZM H$maU-H$m`© g§~§YmMo VÎd ho {dkmZmMo J¥hrV VÎd _mZco OmVo. ho VÎd åhUOo
{dkmZmMm _hÎdmMm VmpÎdH$ AmYma hmo`.
d¡km{ZH$ H$maU g§H$ënZoMm AW© :d¡km{ZH$ÑîQ>çm "H$maU' `m g§H$ënZoMm AW© Am{U d¡km{ZH$ H$maUmMo ñdê$n d d¡{eîQ>ço Imcrcà_mUo
ñnîQ> Ho$cr OmVmV.
1) KQ>Zm-KQ>Zm_Yrc g§~§Y : d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmVyZ H$maU-H$m`© g§~§Y hm XmoZ dñVyV ZgyZ Vmo
KQ>Zm-KQ>Zm_Yrc g§~§Y AgVmo. CXm. M§Ð hr dñVy g_wÐmg `oUmè`m ^aVrMo H$maU ZgyZ M§ÐmZo EH$m {d{eîQ>
pñWVrV `oUo hr KQ>Zm "^aVr `oUo' `m KQ>ZoMo H$maU hmo`. _mÌ ì`dhmamV H$maU-H$m`© g§~§Y hm XmoZ dñVyV
AgVmo Ago _mZco OmVo. CXm. {df ho _¥Ë`yMo H$maU hmo`, JmS>rÀ`m S´>m`ìha_wio AnKmV Pmcm Ago ì`dhmamV
_mZco OmVo. na§Vw {dkmZmg hm ÑîQ>rH$moZ _mÝ` Zmhr. ì`dhmamV AmnU Ho$di H$moUmcm Var H$maU åhUyZ
27
O~m~Xma YaVmo. d¡km{ZH$ÑîQ>çm ho {díd åhUOo EH$m_mJyZ EH$ `mà_mUo gVV KS>Umè`m AZ§V KQ>Zm§Mr
_m{cH$m hmo`. åhUyZM d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmVyZ H$maUËd `oVo Vo KQ>Zocm, dñVycm Zìho.
2) nyd©dVu ñdê$n : H$maU ho H$m`m©À`m nyd©dVu AgVo. åhUOoM AmYr `oUmar KQ>Zm Z§Va `oUmè`m
KQ>ZoMo H$maU AgVo. WmoS>Š`mV, H$maU AmYr KS>Vo d _JM H$m`© {ZînÝZ hmoVo. `mdê$Z H$maU ho nyd©dVu
KQ>ZmM Agco nm{hOo.
3) {Z`V-nyd©dVu : H$maU ho ZwgVo nyd©dVu AgyZ MmcV Zmhr, Va Vo {Z`V-nyd©dVu Agco nm{hOo.
åhUOoM AmYr `oUmar H$moUVrhr KQ>Zm Z§Va KS>Umè`m H$moUË`mhr KQ>ZoMo H$maU hmoD$ eH$V Zmhr. CXm.
Kam~mhoa nS>VmZm _m§Oa AmS>do Joco Am{U ñHy$Q>acm AnKmV Pmcm åhUyZ _m§Oa AmS>do OmUo hr KQ>Zm ñHy$Q>a
AnKmVmMo H$maU hmoD$ eH$V Zmhr. `mdê$Z H$maU ho H$m`m©À`m AmYr {Z`VnUo-åhUOo H$Yrhr Z MwH$Vm
CnpñWV Agco nm{hOo.
na§Vw ì`dhmamV _mÌ AmYr `oUmar H$moUVrhr KQ>Zm Z§Va `oUmè`m H$moUË`mhr KQ>ZoMo H$maU g_Oco OmVo.
H$maU-H$m`© g§~§YmV ZwgVm H«$_ AgyZ MmcV Zmhr, Va {Z`VH«$_ Agmdm cmJVmo. ì`dhmamV Ho$di AmYr
`oUmè`m KQ>Zog Z§Va `oUmè`m KQ>ZoMo H$maU g_Oco OmVo. hm Omo VH©$Xmof KS>Vmo Ë`mcm "H$mH$Vmcr` Ý`m`'
Ago åhQ>co OmVo. Ogo H$mdim ~gUo ho \$m§Xr _moS>Ê`mMo H$maU _mZco OmVo.
4) H$maU-H$m`© g§~§Y hm XmoZ {d{eîQ> KQ>Zm§_Ü`o ZgyZ Vmo XmoZ KQ>Zm§À`m dJm©Vrc g§~§Y AgVmo.
5) {Zê$nm{YH$ - H$maU-H$m`© g§~§Y åhUOo Ho$di {Z`VH«$_ AgUmè`m KQ>Zm ZìhoV, Va d¡km{ZH$
H$maU ho {Zê$nm{YH$ Agco nm{hOo. Xþgè`m H$moUË`mhr KQ>Zo_wio Vo H$m`© KSy>Z `oV Zmhr.
6) H$maU ho nwaogo d Amdí`H$ Agco nm{hOo.
7) H$maU ho H$m`m©À`m g_rn Agco nm{hOo.
`mdê$Z d¡km{ZH$ H$maUmMr Aer ì`m»`m Ho$cr OmVo H$s - ""H$maU åhUOo Aem àH$maÀ`m ^mdê$n d
A^mdê$n CnmYtMm g_wÀM` H$s, Omo H$m`m©À`m {Z`V-nyd©dVu AgyZ {Zê$nm{YH$, {ZË` d {ZandmX AgVmo.''
Amjon : narjU :_mÌ AmYw{ZH$ {dkmZmV H$maU-H$m`© g§~§YmMo ho VÎd J¥hrV VÎd åhUyZ _mÝ` Ho$co OmV Zmhr. H$maUH$m`© g§~§YmÀ`m g§H$ënZoÀ`m Cn`moOZmda _`m©Xm nS>coë`m {XgVmV. gw{ZpíMV emñÌm§Zr (Exact sciences)
Va "H$maU' {gÕm§VM ZmH$macm Amho. {edm` Quantum CnnÎmr Am{U gmnojVmdmXmMm {gÕm§V (Theory
of Relativity), `m AmYw{ZH$ {gÕm§Vm_wio H$maU-H$m`© g§~§Y `m g§H$ënZog àM§S> YŠH$mM ~gcm Amho.
H$maU ho {gÕm§V H$maU-[gÕm§VmÀ`m {damoYr ñdê$nmMo AmhoV.
d BVa emñÌkm§À`m _Vo Aem àH$maMm "H$R>moa d AMyH$ H$maU-H$m`© g§~§Y H$moR>ohr
AmT>iV Zmhr'. AmYw{ZH$ nXmW©-{dkmZmg `m àH$maÀ`m n[anyU© {Z`VÎddmXmZo (perfect determinism)
OISy>Z R>odUo AeŠ` Amho. ^m¡{VH$emñÌmZm Va KQ>ZoÀ`m H$maUm§Mm emoY KoÊ`mMr JaO Zmhr. Ë`m_wio H$maU
{gÕm§VmMo ho VÎd {dkmZmMo J¥hrV VÎd åhUyZ _mÝ` H$aVm `oUma Zmhr.
Eddington
28
2.2.6 ñd`§-AÜ``ZmgmR>r àíZ :
1) Imcrc {dYmZo MyH$ H$s ~amo~a Vo gm§Jm.
1) J¥hrV VÎdo hr _yc^yV VÎdo AgyZ hr {gÕ H$aVm `oV ZmhrV.
2) J¥hrV VÎdmMr àË`jnUo d {ZpíMVnUo à{MVr nmhVm `oB©c.
3) ho OJ gË` Amho Ago VÎdqMVH$mg dmQ>Vo.
4) {ZgJm©À`m gË`Vo{df`rMr lÕm ho {dkmZmMo n{hco J¥hrV VÎd hmo`.
5) {ZgJm©Vrc KQ>Zm dñVw{ZîR> AgVmV Ago {dkmZmg J¥hrV Yaco OmV Zmhr.
6) AZw^ddmXmMo VÎd ho J¥hrV VÎd åhUyZ ñdrH$maco Zmhr, Va {dkmZmMo ApñVËdM AeŠ` Amho.
7) {ZgJm©V {Z`_m§Mo gm_«mÁ` {XgyZ `oVo.
8) {ZgJm©V AamOH$ qH$dm Jm|Yi AgVmo.
9) {dkmZmV AmYr `oUmar H$moUVrhr KQ>Zm Z§Va `oUmè`m H$moUË`mhr KQ>ZoMo H$maU g_Oco OmVo.
10) AmYw{ZH$ {dkmZmV H$maU-{gÕm§V ho {dkmZmMo J¥hrV VÎd _mÝ` Ho$co OmV Zmhr.
11) {Z`_~ÕVm åhUOo gmMo~ÕVm hmo`.
2) H§$gmVrc `mo½` n`m©` {ZdSy>Z Imcrc {dYmZo nyU© H$am.
1) J¥hrV VÎdo hr An[ahm`©nUo ñdrH$mamdr --------A) cmJV ZmhrV
~) cmJVmV
H$) dmQ>VmV
2) {dkmZV {ZgJ© qH$dm ^modVmcMo OJ ho ---------- Amho ho J¥hrV Yaco OmVo.
A) gË`
~) AgË`
H$) A{ZpíMV
3) -------- Mr C^maUr hr àm_w»`mZo dñVw{ZîR>VoÀ`m VÎdmdaM AmYmacocr AgVo.
A) VÎdkmZmMr
~) Y_m©Mr
H$) {dkmZmMr
4) {dkmZmÀ`m C^maUrgmR>r d ApñVËdmgmR>r AZw^ddmXmMo VÎd --------- R>aVo.
A) Amdí`H$
~) AZmdí`H$
H$) {ZaW©H$
5) -------- {Z`_ ñWc-H$mc-ì`[ŠV{Zanoj AgVmV.
A) emgH$s`
~) {ZgJ©
H$) g§KQ>ZoMo
6) H$maU-H$m`© g§~§YmV -------- Agmdm cmJVmo.
A) {Z`V-H«$_
~) H«$_
H$) AZwH«$_
29
7) H$maU-H$m`© g§~§Y XmoZ ------- ZgyZ KQ>Zm_Ü`o AgVmo.
A) ì`ŠVrV
~) dñVyV
H$) AdñWmV
8) {ZgJm©Vrc H$moUVrhr --------- KS>Ê`mgmR>r nwaogo d A{Zdm`© H$maU Agco nm{hOo.
A) hmcMmc
~) H$m`©
H$) KQ>Zm
9) {ZgJm©Vrc KQ>Zm§À`m gË`mgË_VoMr ------- nmhÊ`mMr d¡km{ZH$mg JaOM ZgVo.
A) {gÕVm
~) à{MVr
H$) narjU
10) {dkmZmV --------- JmoîQ>tZm A{O~mV ñWmZ ZgVo.
A) dñVw{ZîR>
~) ì`{ŠV{ZîR>
H$) dmñVd
2.3 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW©, BË`mXr
J¥hrVH$ -
Presupposition/postulate
AZw^ddmX -Empiricim
dñVw{ZîR>Vm - Objectivity
gacVm -
Simplicity
gwì`dñWm AamOH$ -
Order
Chaos
{Z`_~ÕVm A§V…àkm -
Uniformity
Intuition
2.4 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
1) 1) ~amo~a
2) MyH$
3) MyH$
4) ~amo~a
5) MyH$
6) ~amo~a
7) ~amo~a
8) MyH$
9) MyH$
10) ~amo~a
11) MyH$
2) 1) ~) cmJVmV
2) A) gË`
3) H$) {dkmZmMr
5) ~) {ZgJ©
6) A) {Z`V-H«$_ 7) ~) dñVyV
9) ~) à{MVr
10) ~) ì`{ŠV{ZîR>
30
4) A) Amdí`H$
8) H$) KQ>Zm
2.5 gmam§e :
Amnë`m ^modVmcÀ`m g¥îQ>rVrc KQ>Zm§_Yrc {ZË`g§~Y§ ñnîQ> H$aÊ`mgmR>r {dkmZmV g¥îQ>rÀ`m ì`dhmamg§~Y§ r
Or VÎdo J¥hrV Yamdr cmJVmV Ë`m§Zm J¥hrVHo$/J¥hrV VÎdo åhUVmV. J¥hrV VÎd åhUOo Aer _m{hVr, VÎd
qH$dm ÑîQ>rH$moZ H$s, Omo H$moUË`mhr àH$mao {gÕ Z H$aVm gË` åhUyZ ñdrH$macm OmVmo.
hr J¥hrV VÎdo An[ahm`©nUo ñdrH$mamdr cmJVmV. {dkmZmg Vr AmYma^yV AgVmV. Vr {gÕ H$aVm `oV
ZmhrV. Ë`mMr àË`jnUo à{MVr nmhVm `oV Zmhr. {dkmZmMr H$mhr _yc^yV J¥hrV VÎdo åhUOo - 1) {ZgJ©
gË` Amho. 2) dñVw{ZîR>VoMo VÎd 3) AZw^ddmXmMo VÎd 4) {ZgJm©À`m {Z`_~ÕVoMo VÎd 5) H$maU-H$m`©
g§~§YmMo VÎd.
dñVwpñWVr Oer Amho Ver ñdrH$maUo åhUOo dñVw{ZîR>VoMo VÎd. H$moUË`mhr KQ>ZoÀ`m AZw^dmdaM {VMo
gË` ñdê$n Adc§~yZ AgVo Ago AZw^ddmX ñnîQ> H$aVmo. {ZgJm©V {Z`_m§Mo gm_«mÁ` Amho, {Z`_~ÕVm Amho.
VgoM gd© dñVy d KQ>Zm H$maU-H$m`© g§~§YmZo {ZJS>rV AgVmV ho J¥hrV Yaco OmVo. H$moUË`mhr d¡km{ZH$
g§emoYZmgmR>r darcà_mUo H$mhr _yc^yV VÎdo J¥hrV åhUyZ ñdrH$mamdr cmJVmV.
2.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m` :
1) J¥hrV VÎd åhUOo H$m`? {dkmZmMr à_wI J¥hrV VÎMo H$moUVr?
2) {dkmZmMo EH$ J¥hrV VÎd åhUyZ {ZgJm©À`m {Z`_~ÕVoMo VÎd ñnîQ> H$am.
3) d¡km{ZH$ H$maU H$ënZm ñnîQ> H$am.
4) Q>rnm {chm.
A) dñVw{ZîR>VoMo VÎd ~) AZw^ddmXmMo VÎd H$) H$maU-H$m`© g§~§YmMo VÎd
2.7 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$ :
Q>rn : nwpñVHo$À`m eodQ>r `mXr {Xcocr Amho.
ooo
31
KQ>H$ : 3
d¡km{ZH$ g§emoYZ
AZwH«$_{UH$m
3.0 C{ÔîQ>o
3.1 àmñVm{dH$
3.2 {df`-{ddoMZ
3.2.1
d¡km{ZH$ nÕVrMo ñdê$n
3.2.2
d¡km{ZH$ g§emoYZmÀ`m AdñWm
3.2.3
ì`m»`oMo ñdê$n
3.2.4
ì`m»`oMo {Z`_
3.3 ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ
3.4 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW©, BË`mXr
3.5 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
3.6 gmam§e
3.7 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
3.8 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
3.0 C{ÔîQ>o :
`m KQ>H$mÀ`m Aä`mgmZ§Va Amnë`mcm l
d¡km{ZH$ nÕVrMo ñdê$n ñnîQ> H$aVm `oB©c.
l
d¡km{ZH$ g§emoYZm`m AdñWm g_OVrc.
l
ì`m»`oMo ñdê$n Ü`mZmV `oB©c.
l
ì`m»`oMo {Z`_ g_OVrc.
32
3.1 àmñVm{dH$ :
Amnë`m Aä`mgH«$_m_Ü`o d¡km{ZH$ g§emoYZmMo ñdê$n g_OyZ KoÊ`mAJmoXa d¡km{ZH$ g§emoYZ nÕVr
åhUOo H$m` ho g_OyZ ¿`mdo cmJoc. `m nÕVrMm VH©$emñÌmVrc {dJ_Z nÕVrer H$m` g§~§Y Amho ho {dMmamV
¿`mdo cmJoc. Ë`mZ§Va d¡km{ZH$ nÕVrZo g§emoYZ H$aUmè`m emñÌkmcm H$moUH$moUË`m AdñWm§VyZ Q>ßß`mQ>ßß`mZo
Omdo cmJVo d Ë`m AdñWm§À`m EH$_oH$m§er H$gm g§~§Y AgVmo ho g_OyZ ¿`md`mMo Amho. g§emoYZ H$aUmè`m
emñÌkmcm Vmo Á`m g§km dmnaUma AgVmo Ë`mÀ`m ì`m»`m H$aUo Amdí`H$ AgVo. Ë`mgmR>rM AmnUmg
ì`m»`oMo ñdê$n H$go Agmdo ho g_OUo JaOoMo Amho. Ë`mM~amo~a ì`m»`m H$aVmZm H$moUË`m {Z`_m§Mo nmcZ
H$amdo cmJVo Vo OmUyZ KoUo Amdí`H$ Amho.
3.2 {df` {ddoMZ :
3.2.1 d¡km{ZH$ nÕVrMo ñdê$n
Amncm Aä`mg{df` d¡km{ZH$ nÕVr hm Amho. d¡km{ZH$ nÕVrcmM g§emoYZ nÕVr Agohr åhUVmV.
VH©$emñÌmVrc emñÌr` {dJ_Zmer {VMm OdiMm g§~§Y Amho. {VÀ`m_Ü`o A_yV©nUo {dMma H$aÊ`mÀ`m
VH©$emñÌr` à{H«$`oMm A§V^m©d AgVmo. åhUyZ Ago _mZco OmVo H$s VH©$emñÌ ho d¡km{ZH$ nÕVrMo ì`mH$aU
Amho. (Logic is the formal gramer of the scientific method). àË`oH$ d¡km{ZH$mcm VH©$emñÌr`
{ZH$fm§Mo g_mYmZ Ho$ë`m{edm` Ë`mÀ`m g§emoYZmcm nyU©Ëd, {dídgZr`Vm d `WmW©Vm (Validity) àmßV hmoV
ZgVo. d¡km{ZH$ nÕVrcmM d¡km{ZH$ g§emoYZmMr VH©$emñÌr` nÕVr _mZVmV. `mMmM AW© d¡km{ZH$ nÕVr
Am{U VH©$emñÌ `m EH$mM ZmÊ`mÀ`m XmoZ ~mOy AmhoV. (Logic and scientific method are two sides
of the same coin). g§emoYH$ EImXr KQ>Zm H$m KS>Vo `m g_ñ`onmgyZ gwédmV H$aVmo. Ë`mgmR>r Vmo _m{hVr
O_{dÊ`mgmR>r {ZarjU, à`moJ H$arV AgVmo. Ë`m _m{hVrMo g§H$cZ, {dícofU, dJuH$aU H$aVmo. Ë`mZ§Va
{gÕm§V H$ënZm _m§S>Vmo. {V {gÕ H$ê$Z {Z`_ _m§S>Vmo d AIoa Ë`m {Z`_mÀ`m AmYmao {d{dY KQ>Zm§Mo
ñnîQ>rH$aU H$aVmo. ho gd© H$arV AgVmZm Vmo VH©$emñÌmVrc d¡km{ZH$ {dJ_Z nÕVrMmM Adc§~ H$arV
AgVmo. Ë`mgmR>r AmnUmg {dJ_ZmÀ`m {d{dY Zmdo _mhrV Agcr Var nwaogo Amho. Ë`mVrc \$ŠV d¡km{ZH$
{dJ_Z àH$mamMm d¡km{ZH$ nÕVrer OdiMm g§~§Y Amho. {dJ_ZmMo àH$ma nmho.
{dJ_ZmMo àH$ma {dJ_ZmMo A`WmW© {dJ_Z d `WmW© {dJ_Z Ago XmoZ _w»` àH$ma nS>VmV. A`WmW© {dJ_ZmMo nyU©
{dJ_Z, gmå`m{Y{îR>V VH©$ Am{U g§H$cZ g§km Ago VrZ àH$ma nS>VmV. `WmW© {dJ_ZmMo AnyU© {dJ_Z,
gmÑí`mZw_mZ d d¡km{ZH$ {dJ_Z Ago VrZ àH$ma nS>VmV. ho àH$ma Imcrc AmamIS>çmV Xe©{dco AmhoV-
~r. E. 1 : d¡km{ZH$ nÕVr ...3
33
`WmW©
1) nyU© {dJ_Z
2) gmå`m{Y{îR>V VH©$
3) g§H$cZ g§km
`WmW©
1) AnyU© (Ho$dcJUUmË_H$) {dJ_Z
2) gmÑí`mZw_mZ
3) d¡km{ZH$ {dJ_Z
{dJ_ZmMo
àH$ma
`WmW© {dJ_ZmVrc d¡km{ZH$ {dJ_Z hm àH$ma d¡km{ZH$ nÕVrer {_iVmOwiVm Amho. XmoÝhtMo ñdê$n d
AdñWm EH$gma»`m AmhoV. åhUyZ XmoÝhtMm AmT>mdm AmnU KoD$`m.
emñÌr` {dJ_ZmMr ì`m»`m :
{d{eîQ> CXmhaUm§Mo {ZarjU H$ê$Z {ZgJm©À`m g_ê$nVoMo VÎd d H$maUVoMo VÎd `m§À`mda {dídmg R>odyZ
gm_mÝ` d gË`{dYmZ àñWm{nV H$aUo åhUOo {dJ_Z hmo` (Scientific induction is the establishment
of a general real proposition, based on observation of particular instances, in reliance
with the principle of the uniformity of nature and principle of causation). `m ì`m»`oV
emñÌr` {dJ_ZmMr Imcrc d¡{eîQ>ço {XgyZ `oVmV.
emñÌr` {dJ_ZmMr d¡{eîQ>ço :
1) gm_mÝ` d gË` {dYmZmMr àñWmnZm H$aUo.
2) AZw^d àm_mÊ`
3) {dJm_r Pon
4) {ZgJ© g_ê$nVm d H$maUVm `m XmoZ VÎdm§Mm AmYma
darc d¡{eîQ>o d¡km{ZH$ g§emoYH$mcm {dMmamV ¿`mdrM cmJVmV. d¡km{ZH$ nÕVrÀ`m ì`m»`m nm{hë`mZ§Va
AmnUmg ho Ü`mZmV `oB©c. Ë`m Imcrcà_mUo d¡km{ZH$ nÕVrÀ`m ì`m»`m :
{ZgJm©{df`rÀ`m {dídgZr` kmZmMo g§emoYZ H$aÊ`mgmR>r d¡km{ZH$ Or à{H«$`m, V§Ì Am{U nÕVr
A§_cmV AmUVmV Ë`m§Mm d¡km{ZH$ nÕVrV g_mdoe H$aVmV (The term 'Scientific method' denotes
the procedures, techniques and methods employed by scientists in their search for
reliable knowledge about nature) ho g_OyZ KoÊ`mgmR>r Imcrc ì`m»`m nhm -
* d¡km{ZH$ nÕVr_Ü`o nÕVera {ZarjU, gm_J«rMo dJuH$aU d {ddaU `m§Mm g_mdoe hmoVmo Ago
cw§S>~J© åhUVmo.
34
H$mc© {nAagZ : hm d¡km{ZH$ nÕVrMr d¡{eîQ>ço Imcrcà_mUo gm§JVmo 1) dmñV{dH$ KQ>Zm§Mo cjnyd©H$ d {~ZMyH$ dJuH$aU d Ë`m§À`mVrc ghg§~§YmMo d H«$_mMo {ZarjU
H$aUo.
2) g¥OZmË_H$ H$ënZmeŠVrÀ`m Omoamda d¡km{ZH$ {Z`_m§Mo emoY KoUo.
3) AmË_-Q>rH$m VgoM AIoarg gm_mÝ` àH¥$VrÀ`m d ~m¡{ÕH$ nmÌVm Agcoë`m cmoH$m§gmR>r g_mZ
`WmW©VoMr H$gmoQ>r V`ma H$aUo.
d¡km{ZH$ nÕVrMr d¡{eîQ>ço d¡km{ZH$ nÕVrMr d¡{eîQ>ço hr emñÌr` {dJ_ZmÀ`m d¡{eîQ>çm§er {_iVrOwiVr AmhoV. VgoM Vr
{dkmZmÀ`m d¡{eîQ>çm§er OwiUmar AmhoV, Vr nwT>rcà_mUo - 1) dñVwpñWVr 2) à{MVr 3) {ZpíMVr 4)
gm_mÝ`rH$aU 5) _`m©{XV ({ZdS>H$) joÌ 6) H$maU-H$m`© `m§À`mVrc g§~§Y 7) Z WH$Vm à`ËZ 8) YmS>g
AgUo 9) ghZerc d¥Îmr 10) B§{Ð` Jå`Vm.
darc cjUm§Mo gmam§emZo ñnîQ>rH$aU 1) dñVwpñWVr
(Facts) -
emñÌmMo _w»` d¡{eîQ>ç åhUOo dñVwpñWVr OerÀ`m Ver ñdrH$maUo. Ë`m_Ü`o ì`{ŠV{ZîR>VoMm Xmof `oVm
H$m_m Z`o. d¡km{ZH$ nÕVrV g§emoYH$ nyd©J«h d ì`{ŠVJV BÀN>m AmH$m§jm ~mOycm R>odyZ VQ>ñWnUo dñVwpñWVr
gË` ñdê$nmV ñdrH$maVmo. X¡ddmX, nyd©J«h, A§YlÕm `m§Zm d¡km{ZH$ nÕVrV Wmam ZgVmo. d¡km{ZH$ gË` ho
ñWc-H$mc-ì`ŠVr {Zanoj AgVo. åhUOoM Vo gd© ñWir, gd© H$mir d gd© ì`ŠVtÀ`m ~m~VrV gmaIoM
AgVo.
2) à{MVr
(Verification) :
{dkmZmVrc H$moUVohr gË`, {Z`_, VÎd AWdm {gÕm§V hm _moK_m§V gm§JyZ MmcV Zmhr. Ë`mMr àË`j
qH$dm AàË`j à{MVr åhUOoM nS>Vmim Amdí`H$ AgVmo.
3) {ZpíMVr
(Definiteness) :
d¡km{ZH$ g§emoYZmV _m§S>coco {Z`_ {Zg§{X½Y, AMyH$, {ZpíMV ñdê$nmMo AgmdoV. g§{X½YVm, _moK_nUm,
A{ZpíMVVm `m§Zm d¡km{ZH$ g§emoYZmV Wmam {Xcm OmV Zmhr. CXm. Vmn_mZ, hdoMm Xm~, nO©Ý`, cm§~r, ê§$Xr,
C§Mr, AmH$ma_mZ, BË`mXr _mnZo AMyH$nUo Zm|X{dUo JaOoMo AgVo.
4) gm_mÝ`rH$aU
(Generalisation) :
d¡km{ZH$ g§emoYZmV {dJ_Z nÕVrcm _hÎd Amho. {dJ_Z nÕVr åhUOo {d{eîQ>mH$Sy>Z gm_mÝ`mH$S>o
OmUmar {dMmaà{H««$`m hmo`. ho Ü`mZmV R>odÊ`mgmR>r {d-{d-gm ho gyÌ dmnamdo. {d åhUOo {dJ_Z, {d åhUOo
{d{eîQ>mH$Sy>Z Am{U gm åhUOo gm_mÝ`mH$S>o. g§emoYH$ {d{eîQ> AZw^d {dMmamV KoD$Z gm_mÝ` {Z`_ emoYyZ
H$mT>Vmo `mcmM gm_mÝ`rH$aU Ago åhUVmV.
35
5) _`m©{XV joÌ
(Limited Field) :
{ZgJ© hm AË`§V ì`mnH$ Amho. g§nyU© {ZgJm©À`m EH$mMdoir EH$mM g§emoYH$mZo Aä`mg H$aUo eŠ`
Zmhr. åhUyZ g§emoYH$ {ZgJm©Vrc _`m©{XV joÌ {ZdS>Vmo.
3.2.2 d¡km{ZH$ g§emoYZmÀ`m AdñWm
(Stages of Scientific Investigation) :
d¡km{ZH$ g§emoYH$mcm {KgmS>KmB©Zo H$moUVmhr {Z`_ _m§S>Vm `oV Zmhr. Ë`mcm Imcrc AdñWm§VyZ Omdo
cmJVo1) g_ñ`m gyÌU 2) {ZarjU, à`moJ 3) g§H$cZ, {dícofU, dJuH$aU 4) Aä`wnJ_ ({gÕm§V
H$ënZm) 5) Aä`wnJ_mMr à{MVr 6) Aä`wnJ_mMr {gÕVm 7) {Z`_ _m§S>Uo 8) ñnîQ>rH$aU (CnnmXZ)
darc àË`oH$ AdñWoMo ñnîQ>rH$aU nmhÿ`m 1) g_ñ`m gyÌU : JaO emoYmMr OZZr AgVo. EImXr KQ>Zm H$m KS>Vo ho g_OyZ KoUo hr
emñÌkmnwT>o g_ñ`m {Z_m©U hmoVo. Ë`m g_ñ`oMo CÎma emoYUo hr Ë`mMr JaO AgVo. Ë`mVyZ g§emoYZmg gwédmV
hmoVo. CXmhaUmW© PmS>mdê$Z Imcr nS>coco \$i nmhÿZ Ý`yQ>ZÀ`m S>moŠ`mV g_ñ`m {Z_m©U Pmcr H$s, \$i
ImcrM H$m nS>Vo? BH$S>o{VH$S>o H$m Joco Zmhr? gm_mÝ` _mUg Aem JmoîQ>tMm \$magm {dMma H$arV ~gV
ZmhrV. \$maVa \$i EH$M H$m nS>co, AmUIr EImXo H$m nS>co Zmhr, hr gm_mÝ` _mUgmMr ì`mdhm[aH$ g_ñ`m
Agoc. emñÌkmMr g_ñ`m _mÌ {ZgJm©Vrc EImÚm KQ>ZoMo H$maU emoYyZ H$mT>Uo hr AgVo. Ë`m g_ñ`oMr Vmo
ì`dpñWV _m§S>Ur H$ê$Z KoVmo. Ë`m g_ñ`oer g§~§YrV Aem KQ>H$m§Mr {ZdS> H$ê$Z Ë`m§Mo ì`dpñWV gwgyÌrH$aU
H$aVmo `mcmM g_ñ`m gyÌU åhUVmV.
2) {ZarjU d à`moJ : hr d¡km{ZH$ g§emoYZmMr Xþgar AdñWm hmo`. hr AdñWm g_ñ`m
gmoS>{dÊ`mgmR>r Amdí`H$ Agcoë`m _m{hVrMr gmYZgm_wJ«rMr O_dmO_d H$aÊ`mgmR>r Amdí`H$ AgVo.
Ë`mgmR>r emñÌk {ZarjU d à`moJmÀ`m gmømZo dñVw{ZîR> _m{hVr O_{dVmo. {ZarjU åhUOo Ho$di nhmUo Zìho.
{ZarjU åhUOo {ZdS> JmoîQ>tMo cjnyd©H$ Ho$coco AdcmoH$Z AgVo. g_ñ`oer {ZJS>rV VodT>çmM JmoîQ>tMr {ZdS>
H$ê$Z Ë`m§Mo cjnyd©H$ AdcmoH$Z emñÌkmcm H$amdo cmJVo. {ZarjUmV ì`{ŠV{ZîR> ÑîQ>rH$moZ ~mOycm R>odyZ
dñVw{ZîR> ÑîQ>rH$moZmVyZ _m{hVr O_dmdr cmJVo. Ë`m_Ü`o nyd©J«h Xÿ{fVVm MmcV Zmhr. ì`{ŠV{ZîR> AZw^d hm
ì`ŠVr-ì`ŠVrZwgma ~XcVmo. `mCcQ> dñVw{ZîR> AZw^d hm gd© ì`ŠVtZm, gd© ñWir d gd© H$mir gmaImM
`oVmo. emñÌr` g§emoYZmcm Aem ñWc-H$mc-ì`ŠVr {Zanoj AZw^dmVyZ Ho$coë`m {ZarjUmMr JaO AgVo.
à`moJmÀ`m gmømZo OmñVrV OmñV dñVw{ZîR> _m{hVr Vmo {_i{dVmo.
3) g§H$cZ, {dícofU d dJuH$aU
(Synthesis, Analysis & Classification) -
g§H$cZ, {dícofU d dJuH$aU hr g§emoYZmMr {Vgar AdñWm Amho. `m AdñWoVrc àË`oH$ KQ>H$mMm
WmoS>Š`mV AW© Imcr {Xcm Amho.
g§H$cZ (Synthesis) - g§H$cZ åhUOoM EH$ÌrH$aU H$aUo hmo`. {ZarjUmZo O_{dcoë`m _m{hVrVrc
KQ>H$ AcJ AcJ {dIwacoco AgVmV. Vo ì`dpñWVnUo EH$Ì _m§Sy>Z KoUo åhUOo g§H$cZ hmo`. Ë`mgmR>r
{dícofUmMr JaO AgVo.
36
{dícofU (Analysis) - hr g§H$cZmcm nyaH$ JmoîQ> Amho. {_imcoë`m _m{hVrVrc KQ>H$ EH$_oH$mV
Jw§Vcoco d g§H$sU© AgVmV. Ë`mVrc {d{dY KQ>H$ ñdV§Ì H$ê$Z g_OmdyZ ¿`mdo cmJVmV. Ë`mZ§Va Ë`m§Mo
dJuH$aU H$amdo cmJVo.
dJuH$aU (Classification) - {ZarjU à`moJmÀ`m gmømZo {_imcoë`m _m{hVrMm {T>Jmam g§emoYH$mnwT>o
nS>cocm AgVmo. Vr _m{hVr OerÀ`m Ver Aä`mgmd`mMr åhUOo gJim Jm|YiM! hm Jm|Yi, Jw§VmJy§V
Q>mimd`mMr Agoc Va Ë`m _m{hVrMo dJuH$aU H$aUo Amdí`H$ AgVo. dJuH$aU H$aVmZm _m{hVrVrc KQ>H$m§Mo
"gmå`-^oX VÎdmZwgma' d hoVyer (g_ñ`oer) {ZJS>rV H$_r A{YH$ _hÎdmZwgma doJdoJù`m JQ>m§_Ü`o dJuH$aU
H$amdo cmJVo. CXmhaUmW©-EImÚm JmdmÀ`m e¡j{UH$ pñWVrMo g§emoYZ H$amd`mMo Agoc Va _m{hVrMo
Imcrcà_mUo dJuH$aU H$amdo cmJVo.
JmdmMr e¡j{UH$ pñWVr
dJuH$aU
{ñÌ`m
nwéf
àm¡T>
gmja
VéU
{Zaja
gmja
àm¡T>
{Zaja
EHy$U
gmja
VéU
{Zaja
gmja
{Zaja
EHy$U
4) Aä`wnJ_ ({gÕm§V H$ënZm)
(Hypothesis) -
hr g§emoYZmMr Mm¡Wr AdñWm Amho. emñÌk n{hë`m VrZ AdñWm§VyZ Joë`mZ§Va Ë`mcm Ë`mÀ`m
g_ñ`oVrc KQ>ZoÀ`m g§^mì` H$maUmMm A§XmO Amcocm AgVmo. Ë`mAmYmao Vmo VmËnwaVm {gÕm§V _m§S>Vmo Ë`mcmM
{gÕm§V H$ënZm åhUVmV. {gÕm§V H$ënZm åhUOo {gÕm§VmMr H$ënZm ({gÕm§V Zìho) hmo`. {gÕm§V H$ënZocmM
Aä`wnJ_ Agohr åhUVmV. Ë`mMr \$moS> Ho$ë`mg A{^+Cn²+J_ Aer hmoVo. A{^ åhUOo AJXr, Cn åhUOo
Odi, J_ åhUOo OmUo. `mMm AW© emñÌk {gÕm§VmÀ`m AJXr Odi Jococm AgVmo. Ë`mgmR>r Ë`mÀ`mH$S>o
~iH$Q> AmYma AgVmo. Ë`m_wio {gÕm§V H$ënZm hr ñd¡a H$ënZm ZgyZ dñVw{ZîR> AmYmamda Vr C^r AgVo.
{gÕm§V H$ënZo_wio g§emoYZmg {ZpíMV {Xem àmßV hmoVo.
5) Aä`wnJ_mMr à{MVr
(Verification of Hypothesis) :-
hr g§emoYZmMr nmMdr AdñWm hmo`. A_yH$ EH$m KQ>ZoMo A_yH$ EH$ H$maU Agmdo Aer {gÕm§V H$ënZm
emñÌk H$aVmo. Amnco åhUUo Iao Amho H$m ho Vmo VnmgyZ nmhVmo. Ë`mcmM à{MVr KoUo Ago åhUVmV. Amncr
{gÕm§V H$ënZm H$amdr cmJVo. Omon`ªV à{MVr `oV Zmhr Vmon`ªV emñÌk ZdZì`m {gÕm§V H$ënZm H$arV amhVmo.
Á`m {gÕm§V H$ënZoMr à{MVr `oVo Vr {gÕm§V H$ënZm Vmo {ZdS>Vmo. Ë`mZ§Va Vr {gÕ H$aÊ`mMm Vmo à`ËZ H$aVmo.
37
6) Aä`wnJ_mMr {gÕVm
(Proff of Hypothesis) :
hr g§emoYZmMr nmMdr AdñWm hmo`. Aä`wnJ_mMr Ho$di à{MVr `oD$Z MmcV Zmhr Va Ë`mMr {gÕVm
hmoUo hr nwT>Mr nm`ar Amdí`H$ AgVo. H$maU à{MVr hr H$mhrdoim `moJm`moJmZo gwÕm `oD$ eH$Vo. AmnUmg
`oUmè`m Aä`wnJ_mMr à{MVr hr Ho$di Ë`mM Aä`wnJ_mMr Amho AÝ` H$moUË`mhr Aä`wnJ_mMr Zmhr Ago
{ZUm©`H$nUo XmIdyZ XoUo åhUOo Aä`mnJ_mMr {gÕVm hmo`. gd© à{VñnYu Aä`wnJ_ ImoSy>Z H$mTy>Z AmncmM
Aä`wnJ_ {Q>H$cm Va Vmo {gÕ Pmcm Ago åhUVmV. Ë`mMo ê$nm§Va nwT>o {Z`_mV hmoVo.
7) {Z`_ _m§S>Uo/{Z`_mMr àñWmnZm
(Establishment of Law) :-
hr g§emoYZmMr gmVdr AdñWm hmo`. Aä`wnJ_ {gÕ Pmcm H$s Ë`mMo ê$nm§Va {Z`_mV Ho$co OmVo.
{ZgJm©Vrc A_yH$ EH$ KQ>Zm A_yH$ EH$m H$maUmZo KS>Vo Agm {Z`_ g§emoYH$ _m§S>Vmo. CXm. Ý`wQ>ZZo PmS>mdarc
\$i ImcrM H$m nS>Vo `m g_ñ`onmgyZ gwédmV H$ê$Z Ë`mgmR>r AZoH$ {ZarjUo d à`moJ Ho$co, _m{hVr O_dcr.
Ë`m _m{hVrMo g§H$cZ, {dícofU, dJuH$aU H$ê$Z Aer {gÕm§V H$ënZm _m§S>cr, H$s n¥ÏdrÀ`m {R>H$mUr BVa
nXmWmªZm IoMyZ KoÊ`mMr eŠVr Agmdr. Ë`m eŠVrcmM nwT>o Ë`mZo JwéËdmH$f©U eŠVr ho Zmd {Xco. `m eŠVrMr
Ë`mZo AZoH$doim à{MVr KoVcr. C§Mmdê$Z gmoS>coë`m dñVy AIoa n¥ÏdrdaM nS>VmV. C§Mmda Omdo Vgo dñVy§Mo
dOZ KQ>Vo. C§M Omdo Vgo hdoMm Xm~ H$_r hmoVmo. Aem AZoH$ {ZarjUmdê$Z Ë`m§Zm Ë`m eŠVrMr à{MVr
Amcr. `m{edm` AÝ` H$moUVohr H$maU Zmhr ho Ë`m§Zr XmIdyZ {Xco. Ë`m_wioM Ë`m§Mr {gÕm§V H$ënZm {gÕ
Pmcr d AIoa Ë`m§Zr JwéËdmH$f©UmMm {Z`_ àñWm{nV Ho$cm. Ë`m {Z`_mÀ`m AmYmao {ZgJm©Vrc AZoH$ KQ>Zm§Mo
ñnîQ>rH$aU H$ê$Z XmI{dco. Aem àH$mao g§emoYZmMr eodQ>Mr nm`ar åhUOo CnnmXZ (ñnîQ>rH$aU) hmo`.
8) CnnmXZ (ñnîQ>rH$aU)
(Explaination) :-
hr g§emoYZmMr AmR>dr d A§{V_ AdñWm hmo`. emñÌkmcm Ho$di {Z`_ _m§Sy>Z MmcV Zmhr Va Ë`mÀ`m
AmYmao {ZgJm©Vrc AZoH$ KQ>Zm§Mo ñnîQ>rH$aU H$amdo cmJVo. CXm. Ý`yQ>ZZo JwéËdmH$f©UmMm {Z`_ _m§S>ë`mZ§Va
Ë`mAmYmao J«h EH$_oH$m^modVr {\$aVmV, chmZ J«h _moR>çm J«hm^modVr {\$aVmV, _mÜ`mÝhr gy`© qH$dm M§Ð
S>moŠ`mda AgVmZmM g_wÐmcm ^aVr `oVo, C§Mmda hdoMm Xm~ H$_r hmoVmo, BË`mXr AZoH$ KQ>Zm§À`m _wimer
JwéËdmH$f©U eŠVrMmM {Z`_ Amho ho Ë`m§Zr ñnîQ> Ho$co. BVHo$ gd© Q>ßno nyU© Ho$ë`mZ§Va Ë`m§Mm JwéËdmH$f©UmMm
{Z`_ nXmW© {dkmZmV ñdrH$macm Jocm.
3.2.3 ì`m»`oMo ñdê$n d {Z`_ (Nature & Rules of Defination) :
àmñVm{dH$ : emñÌr` g§emoYZmV g§emoYH$ Oo eãX Ë`mcm A{^àoV Agcoë`m AWm©Zo dmnaVmo Vmo AW©
BVam§Zm H$iUo Amdí`H$ AgVo. Ë`mgmR>r Ë`mZo dmnacoë`m {dYmZm§Vrc nXm§Mm AW© ñnîQ> H$aÊ`mgmR>r Ë`m
nXm§Mr Vmo ì`m»`m H$aVmo. ì`m»`m gwVm{H©$H$ hmoÊ`mgmR>r Vmo {Z`_ nmiVmo. AmnUmg ì`m»`oMm AW©, ñdê$n d
{Z`_ g_OyZ ¿`md`mMo AmhoV. Vo Imcrcà_mUoì`m»`oMr ì`m»`m
(Definition of Definition) :-
ì`m»`m åhUOo dñVyÀ`m qH$dm nXmWmªÀ`m g_J« JwUmWm©Mo ñnîQ> {dYmZ gm§JUo hmo` (Definition is the
38
explicit statement of the conotation of a term). darc
ì`m»`oVrc _w»` KQ>H$m§Mm {dMma H$ê$`m. Vo
KQ>H$ Ago - * ì`m»`m * nX * g_J« JwUmW© * ñnîQ> {dYmZ.
ì`m»`m `m eãXmcm B§J«OrV
AW© {ZpíMV H$amd`mMm AgVmo.
Definition Ago
åhUVmV.
Definite åhUOo
{ZpíMV. ì`m»`o_Ü`o nXmMm
nX (Term) åhUOo {dYmZm_Ü`o CÔoemÀ`m qH$dm {dYo`mÀ`m {R>H$mUr `oUmam eãX qH$dm eãXg_yh hmo`.
CXm. _mUyg {dMmaerc àmUr Amho. `m {dYmZmV _mUyg ho CÔoe nX EH$m eãXmMo Amho. {dMmaerc àmUr ho
{dYo`nX XmoZ eãXm§Mm g_wÀM` Amho.
g_J« JwUmW© : {dYmZmV dmnacoë`m nXmMr àOmVr Am{U Ë`mMm ì`dÀN>oXH$ JwU gm§JUo Amdí`H$
AgVo VaM Ë`m nXmMm g§nyU© AW© ñnîQ> hmoVmo. CXm. _mUyg {dMmaerc àmUr Amho. `m {dYmZmV _mUyg `m
nXmMr àOmVr àmUr hr Amho Va {dMmaercËd ho Ë`mMo ì`dÀN>oXH$ cjU Amho. `m cjUm_wioM Vmo BVa
àmÊ`m§nojm doJù`m JwUmMm R>aVmo. `oWo _mUyg `m nXmMm g_J« JwUmW© ñnîQ> hmoVmo. ì`dÀN>oXH$ JwU hm _m¡{cH$
JwU AgVmo. åhUyZ ì`m»`oV `m JwUmcmM A{YH$ _hÎd {Xco OmVo.
ñnîQ> {dYmZ : ì`m»`m Á`m {dYmZmVyZ ~ZVo Ë`m {dYmZmMm AW© nyU©V… ñnîQ> hmoVmo. Ë`mV H$moUVrhr
g§{X½YVm amhmV Zmhr. Ë`mgmR>r ì`m»`oV dmnacoë`m nXmMo ì`dÀN>oXH$, ì`mnH$ d àmg§{JH$ JwU {dMmamV
KoVmV. VWm{n ì`dÀN>oXH$ JwUmcm A{YH$ _hÎd XoVmV. `m {VÝhr JwUm§Mm WmoS>Š`mV AW© Imcrcà_mUo 1) ì`dÀN>oXH$ JwU (Differentiation) :- hm nXmMm _m¡{cH$ JwU AgVmo. H$maU EImÚm _moR>çm
àOmVrV gm_mdcoë`m AZoH$ àOmVrnojm Ë`m nXmZo {ZX}{eV Ho$cocr àOmVr H$moUË`m JwUm_wio doJir Amho ho
XmI{dco OmVo. Ogo {dMmaercËd hm _mUgmMm ì`dÀN>oXH$ JwU Amho. Vmo _mUgmcm BVa àmÊ`m§nojm doJim
àmUr Amho ho Xe©{dVmo.
2) ì`mnH$ËdmMm JwU/AZwJwU (Proprium) :- hm JwU ì`dÀN>oXH$ JwUmnojm Xþæ`_ _hÎdmMm
AgVmo. CXm. Ooìhm {eOdyZ ImUmam àmUr åhUOo _mUyg `m ì`m»`oV AÝZ {eO{dÊ`mMr H$cm hm _mUgmMm
ì`mnH$ JwU Amho.
3) àmg§{JH$ JwU :- hm JwU Amdí`H$ AgVmoM Ago Zmhr. CXm. H$mim a§J AgUo hm _mUgmMm
àmg§{JH$ JwU Amho.
3.2.4 C{MV ì`m»`oMo {Z`_
(Rules of Valid Definition) :
AmnU ì`m»`oMr ì`m»`m d ñdê$n nm{hco. H$moUVrhr ì`m»`m `wŠV (C{MV) R>aÊ`mgmR>r Imcrc {Z`_
H$mQ>oH$moanUo nmimdo cmJVmV.
{Z`_ 1 cm : ì`m»`o_Ü`o nXmMm Amdí`H$ VodT>m gd© JwU{ZX}e g_m{dîQ> Pmcm nm{hOo. Ë`mnojm
H$_rhr ZH$mo d OmXmhr ZH$mo.
nXmMm g§nyU© JwU{ZX}e åhUOo `m nXmZo gy{MV hmoUmar àOmVr d {VMo ì`dÀN>oXH$ cjU `m§Mr EH${ÌV
gm§JS> KmcUo. CXm. _mZd hm {dMmaerc àmUr Amho. hr _mUgmMr ì`m»`m Amho. `m ì`m»`oV _mUyg Vo CÔoe
39
nX Amho Am{U {dMmaerc àmUr ho {dYo`nX Amho. `oWo _mUyg `m nXmMm {dYo`mV gm§{JVcocm JwU-{ZX}e
åhUOo {dMmaercËd+àm{UËd hmo`.
Aì`mßVr Xmof - ì`m»`oV OmñV JwUmW© gm§{JVë`mg Aì`mßVr Xmof {Z_m©U hmoVmo. CXm. _mUyg T>m|Jr
Am{U {dMmaerc àmUr Amho. `m ì`m»`oV gd© _mUgm§Mm g_mdoe hmoV Zmhr Va \$ŠV T>m|Jr d {dMmaerc
_mUgm§MmM g_mdoe hmoVmo. åhUyZ hr Aì`mßV Amho.
A{Vì`mßVr Xmof Amdí`H$ JwUmWm©nojm H$_r JwUmW© gm§{JVë`mg A{Vì`mßVr Xmof `oVmo. CXm. _mUyg hm EH$ àmUr Amho.
`m ì`m»`oV àm{UËd hm _mUgmMm JwU gm§{JVcm Amho. na§Vw hm JwU BVa àmÊ`mV gwÕm AmT>iVmo. Ë`m_wio `oWo
_mUgmMr ì`m»`m A{Vì`mßV hmoVo. _mUgmÀ`m ì`m»`oV àm{UËdmcm {dMmaercËdmMr _`m©Xm KmVcr H$s
_mUyg hm {dMmaerc àmUr Amho Aer `wŠV ì`m»`m hmoVo. {dMmaercËd `m ì`dN>oXH$ cjUm_wio _mZdoVa
àmUr `m ì`m»`oVyZ dJico OmVmV.
{Z`_ 2 am : ì`m»`m MH«$mH$ma Zgmdr
Á`m nXmMr ì`m»`m H$amd`mMr Amho Ë`m nXmMm g_mZmWu eãX dmnê$Z ì`m»`m H$aUo qH$dm Ë`m nXmMr
Ë`mM nXmÀ`m gmømZo ì`m»`m H$aUo `mcm MH«$mH$ma ì`m»`m åhUVmV. CXm. Jmo_wÌ åhUOo Jm`rMo _wÌ, _mZd
åhUOo _mUyg. gw_Z åhUOo nwîn. da åhUOo Zdam. Aíd åhUOo KmoS>m. nar åhUOo Aßgam. Aem {H$VrVar
MH«$mH$ma ì`m»`m XoVm `oVrc. na§Vw Ë`m `wŠV ì`m»`m ZìhoV.
{Z`_ 3 am : ì`m»`m Ac§H$m[aH$ ^mfoV Zgmdr
ì`m»`oMm hoVy EImÚm nXmMo ì`dÀN>oXH$ cjU ñnîQ> H$aUo AgVmo. ì`m»`m Ac§H$m[aH$ ^mfoV Ho$cr
Am{U Á`m nXmMm AW© ñnîQ> H$amd`mMm AgVmo Vmo ñnîQ> Pmcm Zmhr Va H$m` Cn`moJ. CXm. Aao g§gma g§gma
Ogm Vdm Mwë`mda. ñÌr hr AZ§V H$mcmMr _mVm Amho. OrdZ åhUOo EH$ ñdßZ Amho. g§gma EH$ Vwê§$J Amho.
Jar~r åhUOo H$m` ho Omdo Ë`mÀ`m d§em Voìhm H$io.
{Z`_ 4 Wm : ì`m»`m g§{X½Y/ícofmË_H$ Zgmdr
ì`m»`oMm _yi hoVy nXmMm AW© ñnîQ> H$aUo hm AgVmo. nU g§{X½Y qH$dm JyT> ^mfoV qH$dm Û¡Wu
(ícofmË_H$) eãXm§_Ü`o ì`m»`m Ho$cr Va Jm|Yi {Z_m©U hmoVmo. CXm. H$moR>ohr ~gUmam d ZH$mo Vo H$aUmam åhUOo
{ÛO. `m ì`m»`oV {ÛO `m eãXm§Mo njr d ~«m÷U Ago XmoZ AW© AmhoV. `m CXmhaUmVrc ì`m»`m njr `m
nXmMr Ho$cr Amho Ago _mZco Var {ÛO `m nXmMm AW© ñnîQ> hmoV Zmhr.
{Z`_ 5 dm : ì`m»`m eŠ`Vmo hmoH$mamWu Agmdr, Vr ZH$mamWu Zgmdr
nXmMm AW© ñnîQ> H$aUo hm ì`m»`oMm hoVy AgVmo. ZH$mamWu ^mfoVrc ì`m»`m EImÚm nXmMm AW© A_yH$
A_yH$ Zmhr Ago gm§JVo nU _J Ë`m nXmMm Zo_H$m AW© H$m` Amho ho ñnîQ> hmoVM Zmhr. Ë`mgmR>r ì`m»`m
hmoH$mamWu ^mfoV H$aUo `mo½` R>aVo. ZH$mamWu ì`m»`oMr CXmhaUo 1) A{e{jV åhUOo Omo {e{jV Zmhr Vmo.
40
2) Hw$ê$n åhUOo Omo XoIUm Zmhr Vmo.
3) AkmZr åhUOo Omo kmZr Zmhr Vmo.
4) An`e åhUOo `emMm A^md.
emñÌr` ÑîQ>rZo `m ì`m»`m§Zm _hÎd Zmhr. AndmXmË_H$ n[apñWVrV _mÌ ZH$mamWu ì`m»`m H$aUo ^mJ
AgVo. H$maU EImÚm nXmMr hmoH$mamWu ì`m»`m H$aUo H$R>rU AgVo. CXm. ~«÷ `m nXmMr ì`m»`m H$aVm `oV
Zmhr åhUyZ ~«÷ åhUOo Zo{V-Zo{V-Zo{V Aer ì`m»`m Ho$cr OmVo.
gmam§e, ì`m»`m hr Amdí`H$ Ë`m JwU{ZX}emZo nyU©, gwñnîQ>, nwZéƒma a{hV d ApñVËdmMr Agmdr. Vr
Aì`mßV, A{Vì`mßV, Ac§H$m[aH$, Xþ~m}Y, g§{X½Y, ZH$mamË_H$ Zgmdr.
3.3 ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ :
àíZ : Imcrc {dYmZmV [aH$må`m OmJr `mo½` n`m©` {chm.
1) d¡km{ZH$ nÕVrcm VH©$emñÌmV ----------- åhUVmV.
A) emñÌr` {dJ_Z
~) Ho$dcJUUmË_H$ {dJ_Z H$) nyU© {dJ_Z
S>) gmÑí`mZw_mZ
2) d¡km{ZH$ nÕVrcmM VH©$emñÌ ------------ åhUVmV.
A) g§emoYZ nÕVr
~) à`moJ nÕVr
H$) gwcoIZ nÕVr
S>) {ZarjU nÕVr
3) d¡km{ZH$ nÕVr hm {dJ_ZmMm ----------- àH$ma Amho.
A) A`WmW© {dJ_Z
~) `WmW© {dJ_Z
H$) nyU© {dJ_Z
S>) AnyU© {dJ_Z
4) A`WmW© {dJ_ZmMo àH$ma ------------ AmhoV.
A) nyU© {dJ_Z
~) gmå`m{YîR>V VH©$
H$) g§H$cZ g§km
S>) darc gd©
H$) gmÑí`mZw_mZ
S>) darc gd©
5) `WmW© {dJ_ZmMo àH$ma ------------ AmhoV.
A) d¡km{ZH$ {dJ_Z
~) AnyU© {dJ_Z
6) d¡km{ZH$ nÕVr hm ---------- emñÌmMm EH$ ^mJ Amho.
A) VH©$emñÌmMm
~) _mZgemñÌmMm
H$) g§»`memñÌmMm S>) ^mfmemñÌmMm
7) d¡km{ZH$ g§emoYZmV ---------- VÎdo J¥hrV YaVmV.
A) Zr{VVÎdo
~) ~w{ÕdmXmMr VÎdo
H$) AZw^ddmXmMr VÎdo S>) H$maU-H$m`© d {ZgJ©g_ê$nVm VÎdo
8) {d{eîQ> AZw^dm§À`m gmømZo gm_mÝ` {ZîH$f© _m§S>Uo `mcm -------- Pon åhUVmV.
A) Z¡J_{ZH$
~) d¡J_{ZH$
H$) d¡_m{ZH$
41
S>) C§M
9) àË`oH$ H$m`m©cm H$maU AgVoM ho emñÌr` nÕVrMo ------------- VÎd Amho.
A) J¥hrV VÎd
~) dmñV{dH$ VÎd
H$) _yc^yV VÎd
S>) `mn¡H$s Zmhr
H$) H$YrM Zmhr
S>) `mn¡H$s gd©
10) {ZgJm©V g_ê$nVm ----------- AgVo.
A) H$m`_
~) H$YrH$Yr
11) emñÌr` g§emoYZmMr n{hcr nm`ar åhUOo --------- hmo`.
A) {gÕm§V H$ënZm _m§S>Uo ~)à{MVr KoUo
H$) {Z`_ _m§S>Uo
S>) g_ñ`m gyÌU
12) emñÌr` g§emoYZmMr eodQ>Mr AdñWm ---------- hmo`.
A) {Z`_ _m§S>Uo
~) CnnmXZ (ñnîQ>rH$aU) H$) {gÕVm H$aUo
S>) à{MVr KoUo
13) {ZarjU d à`moJmZo ---------- _m{hVr {_iVo.
A) H$mën{ZH$
~) ì`{ŠV{ZîR>
H$) dñVw{ZîR>
S>) AZw^dmVrc
14) {gÕm§V H$ënZoMr à{MVr Amcr H$s Vr ---------- Pmcr Ago _mZm.
A) {gÕ
~) ñnîQ>
H$) `wŠV
S>) `mn¡H$s Zmhr
H$) \$ŠV ^oX
S>) `mn¡H$s Zmhr
15) dJuH$aUmcm --------- VÎdm§Mr JaO AgVo.
A) gmå`-^oX
~) \$ŠV gmå`
16) ì`m»`m åhUOo nXmÀ`m ----------- Mo ñnîQ> {dYmZ gm§JUo hmo`.
A) g_Jr JwUmWm©Mo
~) ì`mnH$ËdmÀ`m JwUmMo H$) àmg§{JH$ JwUmMo S>) OmXm JwUmWm©Mo
16) ì`m»`m åhUOo nXmÀ`m ----------- Mo ñnîQ> {dYmZ gm§JUo hmo`.
A) g_J« JwUmWm©Mo
~) ì`mnH$ËdmÀ`m JwUmMo H$) àmg§{JH$ JwUmMo S>) OmXm JwUmWm©Mo
17) VH©$emñÌr` {dYmZmV ---------- nXo AgVmV.
A) \$ŠV CÔoí`nX
~) \$ŠV {dYo`nX
H$) CÔoí` d {dYo`nX S>) _Ü`_nX
18) _mUyg hm {dMmaerc àmUr Amho `m {dYmZmV CÔoí`nX ----------- Amho.
A) _mUyg
~) {dMmaerc
H$) àmUr
S>) Amho
19) _mUyg hm {dMmaerc àmUr Amho, `m {dYmZmV ---------- ho {dYo`nX Amho.
A) _mUyg
~) {dMmaerc
H$) {dMmaerc àmUr S>) Amho
20) ì`dÀN>oXH$ JwU hm ì`m»`oVrc nXmMm ---------- JwU AgVmo.
A) _m¡{cH$
~) àmg§{JH$
H$) ì`mnH$ËdmMm
42
S>) `mn¡H$s Zmhr
21) "_mUyg T>m|Jr Am{U {dMmaerc àmUr Amho' `m ì`m»`oV ---------- Xmof Amho.
A) Aì`mßVr Xmof
~) A{Vì`mßVr Xmof
H$) MH«$mH$ma Xmof
22) "_mUyg hm EH$ àmUr Amho' `m ì`m»`oV ----------- Xmof Amho.
A) A{Vì`mßVr
~) Aì`mßVr
H$) n`m©ßVì`mßVr
S>) g§{X½YVm
S>) ì`mßVr-Aì`mßVr
3.4 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW© :1) {dJ_Z -
Induction
2) `WmW© - Valid
3) AnyU© (Ho$dc JUUmË_H$) {dJ_Z 4) gmÑí`mZw_mZ - Analogy
Simple Inumerative Induction
5) d¡km{ZH$ {dJ_Z - Scientific Induction
6) {dJm_r Pon - Inductive Leap
7) Aä`wnJ_ ({gÕm§V H$ënZm) 8) à{MVr - Verification
Hypothesis
3.5 ñd`§ AÜ``ZmgmR>rÀ`m àíZm§Mr CÎmao :
1) A
2) A
3) ~
4) S>
5) S>
6) A
7) S>
13) H$
8) ~
14) S>
9) A
15) A
10) A
16) A
11) S>
17) H$
12) ~
18) A
19) H$
20) A 21) A
22) A
3.6 gmam§e :
AmnU d¡km{ZH$ nÕVrMo ñdê$n g_OyZ KoVco. d¡km{ZH$ nÕVr hr VH©$emñÌmMm EH$ ^mJ hmo`. {VcmM
VH©$emñÌmV d¡km{ZH$ {dJ_Z Ago åhUVmV. Vr `WmW© {dJ_ZmMm EH$ àH$ma hmo`. d¡km{ZH$ g§emoYZmÀ`m 1) g_ñ`m gyÌU, 2) {ZarjU à`moJ, 3) _m{hVrMo g§H$cZ, {dícofU, dJuH$aU, 4) {gÕm§V H$ënZm, 5)
à{MVr, 6) {gÕVm, 7) {Z`_ d 8) d¡km{ZH$ CnnmXZ (ñnîQ>rH$aU) `m AmR> AdñWm nm{hë`m.
ì`m»`oMo ñdê$n nmhVmZm AmnU dñVy§À`m qH$dm nXmÀ`m g_J« JwUmWm©Mo ñnîQ> {dYmZ gm§JUo åhUOo
ì`m»`m hmo`. hr ì`m»`oMr ì`m»`m nm{hcr. ì`m»`oMo {Z`_ nm{hco. Ë`mV ì`m»`m hr Amdí`H$ Ë`m
JwU{ZX}emZo nyU©, ñnîQ> nwZê$ƒmaa{hV d ApñVËdmMr Agmdr. Vr Aì`mßV, Ac§H$m[aH$, Xþ~m}Y, g§{X½Y,
ZH$mamË_H$ Zgmdr ho nm{hco.
43
3.7 gamdmgmR>r ñdmÜ`m` :
1) d¡km{ZH$ nÕVr åhUOo H$m` Vo gm§JyZ d¡km{ZH$ nÕVrMr ñdê$n-d¡{eîQ>ço {deX H$am.
2) d¡km{ZH$ nÕVrMr ì`m»`m XoD$Z d¡km{ZH$ g§emoYZmÀ`m AdñWm (Q>ßno) ñnîQ> H$am.
3) ì`m»`oMo ñdê$n gm§JyZ ì`m»`oMo {Z`_ ñnîQ> H$am.
4) Q>rnm Úm.
A) d¡km{ZH$ nÕVrMo ñdê$n
~) d¡km{ZH$ nÕVrMr d¡{eîQ>ço
H$) d¡km{ZH$ g§emoYZmÀ`m AdñWm
S>) ì`m»`oMo ñdê$n
B) ì`m»`oMo {Z`_
3.8 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$ :
nwpñVHo$À`m eodQ>r {Xcocr Aä`mgmgmR>rMr J«§W gyMr nhmdr.
ooo
44
KQ>H$ : 4
d¡km{ZH$ g§emoYZ
AZwH«$_{UH$m
4.0 C{ÔîQ>o
4.1 àmñVm{dH$
4.2 {df`-{ddoMZ
4.2.1
d¡km{ZH$ {ZarjUmMo ñdê$n
4.2.2
{ZarjUmMo \$m`Xo
4.2.3
{ZarjUmÀ`m _`m©Xm
4.2.4
{ZarjUmMo Xmof
à`moJ :4.2.5
à`moJmMo ñdê$n
4.2.6
à`moJmMo \$m`Xo
4.2.7
à`moJmÀ`m _`m©Xm
4.3 ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ
4.4 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW©, BË`mXr
4.5 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
4.6 gmam§e
4.7 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
4.8 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
45
4.0 C{ÔîQ>o :
`m KQ>H$mÀ`m Aä`mgmZ§Va Amnë`mcm l
d¡km{ZH$ {ZarjUmMo ñdê$n g_Ooc.
l
{ZarjUmMo \$m`Xo Ü`mZmV `oVrc.
l
{ZarjUmÀ`m _`m©Xm g_OyZ `oVrc.
l
{ZarjUmMo Xmof H$iVrc
l
à`moJmMo ñdê$n g_Ooc.
l
à`moJmMo \$m`Xo Ü`mZmV `oVrc.
l
à`moJmÀ`m _`m©Xm g_OyZ `oVrc.
4.1 àmñVm{dH$ :
d¡km{ZH$ nÕVrÀ`m AdñWm AmnU nm{hë`m AmhoV. Ë`mVrcM EH$ AdñWm åhUOo {ZarjU d à`moJ hr
Amho. ho g§emoYZ nÕVrMo dmñV{dH$ AmYma AmhoV. `m§À`m gmømZo g§emoYH$mcm àË`j AZw^d KoVm `oVmo d
dñVw{ZîR> _m{hVr {_i{dVm `oVo. `mgmR>r AmnUmg {ZarjU d à`moJ `m§Mo ñdê$n Ü`mZmV ¿`mdo cmJVo.
{ZarjH$mMo ñdê$n g_OyZ KoVmZm Ë`mMr ì`m»`m, ñdê$n, d¡{eîQ>ço d AYr nhmì`m cmJUma AmhoV. H$maU
d¡km{ZH$ {ZarjU Ë`m{edm` ñnîQ> hmoV Zmhr. {ZarjUmMo à`moJmÀ`m VwcZoV \$m`Xo H$moUVo AmhoV ho AmnU
nhmUma AmhmoV. VWm{n {ZarjUmMo Ogo \$m`Xo AmhoV VemM H$mhr _`m©XmnU AmhoV. _`m©Xm åhUOo Xmof
ZìhoV. {ZarjUmÀ`m _`m©Xm nwT>rcà_mUo AmhoV - doiImD$ à{H«$`m, {Z`§ÌUmMm A^md, {ZîH«$s`Vm,
A{ZpíMVVm, KQ>Zm§Mo AënH$mcrZ ApñVËd, {ÌH$mcm~m{YV {gÕm§V àñWm{nV H$aVm Z `oUo d OQ>rcVm.
{ZarjUmMo Xmof nwT>rcà_mUo AmhoV - A{ZarjU d Xþ{Z©arjU ho Xmof AmhoV. ({dÚmWu {ZarjUmÀ`m _`m©Xm
Am{U {ZarjUmMo Xmof `mV ~è`mMdoim JëcV H$aVmV Vr H$ê$ Z`o.) {ZarjUm~amo~aM à`moJ nÕVrMm
Aä`mg `oWo H$amd`mMm Amho. Ë`mV à`moJmMo ñdê$n, ì`m»`m d d¡{eîQ>ço `m§Mm {dMma H$amd`mMm Amho.
Ë`mZ§Va {ZarjUmÀ`m VwcZoV à`moJ H$gm \$m`ÚmMm Amho `mMmhr Aä`mg AmnU H$aUma AmhmoV. à`moJmMo
{ZarjUmnojm H$mhr \$m`Xo Agco Var Ë`mÀ`m H$mhr _`m©XmnU AmhoV. AmnU `m gd© ~m~tMm Aä`mg {df`
{ddoMZmV H$aUma AmhmoV.
4.2 {df` {ddoMZ :
4.2.1 d¡km{ZH$ {ZarjUmMo ñdê$n
`oWo AmnU d¡km{ZH$ {ZarjUmMr ì`m»`m, ñdê$n, d¡{eîQ>ço d AQ>r `m§Mm {dMma H$aUma AmhmoV. `m
~m~tÀ`m gmømZo d¡km{ZH$ {ZarjUmMo ñdê$n ñnîQ> hmoVo.
46
{ZarjUmMm AW© {ZarjUmcm B§J«OrV Observation Ago åhUVmV. ob åhUOo before d servare åhUOo
`m XmoZ eãXm§Mm {_iyZ "_ZmnwT>o H$mhrVar R>odUo' Agm eãXe… AW© hmoVmo.
to keep
AmnU ZmH$, H$mZ, S>moio, ËdMm d Or^ `m n§MkmZ|{Ð`m§À`m gmømZo AZoH$ JmoîQ>tMo kmZ KoVmo. `m kmZ
KoÊ`mcmM "AdcmoH$Z' åhUVmV.
{ZarjU hm eãX g§ñH¥$VmVrc "B©j' `m _yi YmVynmgyZ Amcocm Amho. "B©j' `m YmVyMm AW© nmhUo Agm
Amho. ì`mnH$ AWm©Zo nmhUo åhUOo n§MkmZ|{Ð`m§À`m gmømZo kmZ KoUo Agm KoVmV.
ghO {ZarjU d emñÌr` {ZarjUmVrc \$aH$ Amnë`m kmZ|{Ð`m§H$Sy>Z ~è`mMdoim AmnU BÀN>m (hoVy) ZgVmZmhr AZoH$ JmoîQ>tMo ghOnUo AdcmoH$Z
hmoVo. Aem AdcmoH$Zmg ghO {ZarjU åhUVmV. CXm. ghOnUo AmnU AZoH$m§H$S>o nmhVmo. ghOnUo AmnU
AZoH$m§Mo AmdmO EoH$Vmo. _ZmV hoVy H$moUVmM ZgVmo. Aem ghO Ho$coë`m AdcmoH$Zmcm ({ZarjUmcm)
d¡km{ZH$ {ZarjU åhUVm `oV Zmhr. _J emñÌr`ÑîQ>çm {ZarjU åhUOo H$m` ho Imcrc ì`m»`m§À`m AmYmao
g_OyZ KoD$.
d¡km{ZH$ {ZarjUmMr ì`m»`m 1) {d{eîQ> hoVy _ZmV Yê$Z KQ>Zm§Mo d n[apñWVrMo {Zamo{OVnUo Ho$coco AdcmoH$Z åhUOo {ZarjU
hmo`.
2) {ZarjU åhUOo ghoVwH$ {Z`§{ÌV AdcmoH$Z hmo`.
3) nÕVeranUo nmhUo d nm{hcoë`m KQ>Zm§Mr {M{H$Ëgm H$aUo åhUOo {ZarjU hmo`.
d¡km{ZH$ {ZarjUmMr d¡{eîQ>ço 1) g§H$sU© à{H«$`m {ZarjU hr EH$ g§H$sU© à{H«$`m Amho. H$maU {ZarjUmV ^m¡{VH$, emar[aH$ d _mZ{gH$ Ago VrZ àH$maMo
KQ>H$ Jw§Vcoco AgVmV. CXm. AmnU XþH$mZmV noZ IaoXrcm Jocmo AmhmoV. noZ hm ^m¡{VH$ KQ>H$ Pmcm. noZMm
a§J, ê$n, coIZ H$go Amho ho nmhUmao S>moio ho emar[aH$ KQ>H$ hmoV. noZ _ZmV ^acm d Vmo KoÊ`mMo R>a{dUmar
OmUrd hm _ZmVrc KQ>H$ hmo`. Aem àH$mao `m VrZ KQ>H$m§Zr {_iyZ {ZarjU hr OQ>rc, g§H$sU© à{H«$`m ~ZVo.
2) ghoVyH$ à{H«$`m {ZarjU hr g_ñ`oMo CÎma emoYyZ H$mT>Ê`mgmR>r dmnacr OmUmar à{H«$`m Aho. hoVy{edm` {ZarjU ho ghO
{ZarjU Pmco. na§Vw emñÌk g§emoYZmÀ`m hoVyZo {ZarjU H$arV AgVmo. `mdê$Z d¡km{ZH$ {ZarjU ho ghoVyH$
à{H«$`m AgVo.
47
3) AdYmZ {ZarjU gmdYmZVoZo, cjnyd©H$ Ho$co VaM Vo nÕVera hmoVo. AdYmZa{hV {ZarjU ho d¡km{ZH$
{ZarjUmcm nmÌ R>aUma Zmhr Va Vo ghO {ZarjUmcm nmÌ R>aoc.
4) dO©Z d¡km{ZH$ {ZarjUmV emñÌk Ë`mÀ`m g_ñ`ocm Cn`wŠV JmoîQ>r {dMmamV KoVmo d ~mH$sÀ`m gmoSy>Z XoVmo.
dO©Z H$aUo åhUOo Q>miUo. Ë`mgmR>r n¥W…H$aUmMr JaO AgVo. `oWo Amdí`H$ KQ>H$ d AZmdí`H$ KQ>H$ `m§Mo
n¥W…H$aU H$ê$Z AZmdí`H$ KQ>H$m§Mo dO©Z Ho$co OmVo.
5) {ddaU {ddaU åhUOo g_mcmoMZ hmo`. EImXr KQ>Zm qH$dm dñVy {XgVo gdmªZmM, nU Ë`mH$S>o nmhÊ`mMm
ÑîQ>rH$moZ _mÌ àË`oH$mMm doJim AgVmo. Ë`m_wio àË`oH$mÀ`m _Zmà_mUo Ë`m KQ>Zm§Mo {ddaU Ho$co OmVo. CXm.
PmS>mdê$Z Imcr nS>Umao \$i gJioM nmhVmV nU Ý`yQ>ZZo Ë`m KQ>ZoH$S>o doJù`m ZOaoZo nm{hco. Aem AZoH$
KQ>Zm§Mo {ZarjU Ho$co d Ë`mZwgma Ë`m KQ>Zm§Mo Ë`mZo g_mcmoMZ Ho$co d Ë`mVyZ nwT>o JwéËdmH$f©UmMm {gÕm§V
_m§S>cm. g_mcmoMZ nydm©Zw^dmda AmYm[aV AgVo.
6) nyd©J¥h_wŠVVm d¡km{ZH$ {ZarjU ho nyd©J«h_wŠV hdo. Ë`m_wio {ZarjUmcm dñVw{ZîR>Vm qH$dm `WmW©Vm àmßV hmoVo.
nyd©J«hXÿ{fV _ZmZo Ho$coco {ZarjU ì`{ŠV{ZîR> ñdê$nmMo hmoVo. _Zr dgo Vo {ZarjUmV {Xgo Ago åhUmdo cmJVo.
åhUyZ {ZarjU nyd©J«h_wŠV Agmdo. "gmn åhUyZ ^wB© ~S>dy Z`o' Ago åhUVmV Vo `mgmR>rM.
7) emñÌr` CnH$aUm§Mr _XV Amnë`m kmZ|{Ð`m§À`m j_Vm _`m©{XV AmhoV. Ë`m _`m©Xm§À`m n{cH$S>Mo kmZ {_i{dÊ`mgmR>r emñÌr`
CnH$aUm§Mr _XV ¿`mdr cmJVo. CXm. XÿañW J«h Vmè`m§Mo {ZarjU Xþ{~©UrVyZ H$aVm `oVo. gyú_ O§Vy
gyú_Xe©H$mVyZ nmhVm `oVmV. Amnë`m ñ_aUeŠVrÀ`m _`m©Xm AmhoV. Ë`mgmR>r \$moQ>mo, H°$_oao, Q>onaoH$m°S>©g©,
g§JUH$ `m§À`m gmømZo Zm|Xr nŠŠ`m Zm|X H$ê$Z KoVm `oVmV. emñÌr` {ZarjUmV Aer AZoH$ CnH$aUo Cn`wŠV
R>aVmV.
emñÌr` {ZarjUmMo ñdê$n A{YH$ ñnîQ> hmoÊ`mgmR>r {ZarjUmÀ`m _hÎdmÀ`m AQ>r nmhUo Amdí`H$
Amho.
d¡km{ZH$ {ZarjUmÀ`m AQ>r emñÌr` {ZarjU A{YH$ {ZXm}f hmoÊ`mgmR>r Imcrc AQ>r nmimì`m cmJVmV. Ë`mVrc AQ>r XmoZ
àH$maÀ`m AmhoV. H$mhr AQ>r {ZarjU H$aUmè`m ì`ŠVter {ZJS>rV AmhoV Va H$mhr AQ>r ~mø n[apñWVr ~m~V
AmhoV. Ë`m nwT>rcà_mUo - A) ì`{ŠV{ZîR> AQ>r (ì`ŠVrH$Sy>Z Anojm)
48
~) dñVw{ZîR> AQ>r (n[apñWVrH$Sy>Z Anojm).
A) ì`{ŠV{ZîR> AQ>r - 1) ~m¡{ÕH$ AQ> 2) emar[aH$ AQ> 3) _mZ{gH$ AQ> 4) Z¡{VH$ AQ>
~) dñVw{ZîR> AQ>r - 1) {ZgJm©Vrc dmñV{dH$Vm 2) {ZgJm©Vrc ì`dpñWVnUm
`m AQ>tMo ñnîQ>rH$aU Imcrcà_mUo A) ì`{ŠV{ZîR> AQ>r 1) ~m¡{ÕH$ AQ> - {ZarjUmVrc {d{dY KQ>H$m§Mo `mo½` AmH$cZ hmoÊ`mgmR>r {ZarjH$mMr ~m¡{ÕH$
j_Vm Mm§Jcr Agmdr. ~m¡{ÕH$ j_VoÀ`m OmoamdaM {ZarjH$mcm KQ>ZoVrc {d{dY KQ>H$m§Mo nañna g§~§Y g_Oy
eH$Vrc. OQ>rc qH$dm g§H$sU© KQ>ZoVrc KQ>H$ doJdoJio H$ê$Z g_OyZ KoÊ`mgmR>r CÀM ~m¡{ÕH$ j_Vm hdr.
2) emar[aH$ AQ> - {ZarjU à{H«$`m hr g§H$sU© (OQ>rc) d Jw§VmJw§VrMr AgVo ho {ZarjUmÀ`m
d¡{eîQ>çm§_Ü`o AmnU nm{hco AmhoM. hr Jw§VmJw§V g_OyZ KoÊ`mgmR>r H$R>moa n[al_mcm n`m©` Zmhr. Ë`mgmR>r
Oer ~m¡{ÕH$ j_Vm Mm§Jcr cmJVo VerM emar[aH$ j_VmgwÕm Mm§Jcr hdr. kmZ|{Ð`o {ZXm}f AgmdrV. CXm.
H$mdri Pmcoë`m _mUgmcm gmao OJ {ndioM {Xgoc. WmoS>Š`mV ZmH$, H$mZ, S>moio, ËdMm d Or^ hr kmZ|{Ð`o
{OVH$s gj_ d {ZXm}f {VVHo$ {ZarjU dñVw{ZîR> hmoB©c.
3) _mZ{gH$ AQ> - {ZarjH$ hm Ogm emar[aH$ÑîQ>çm gj_ Agcm nm{hOo VgmM Vmo _mZ{gH$
ÑîQ>çm gj_ Agcm nm{hOo. `mo½` {ZarjU hmoÊ`mgmR>r AdYmZ _ZmMr EH$mJ«Vm, gj_ ~wÕr, VH©$, {dMma,
{Okmgm, H$ënH$Vm BË`mXr _Zmo-ì`mnmam§Mr JaO AgVo. {ZarjUmV Amcoë`m KQ>Zm§Mm `mo½` AW© cmdUo
åhUOo g_mcmoMZ qH$dm {ddaU hmo`. Ë`mgmR>r _mZ{gH$ gm_Ï`m©Mr JaO AgVo.
4) Z¡{VH$ AQ> - {ZarjH$mOdi Z¡{VH$Vm Agoc Va Vmo KQ>ZoMo dñVw{ZîR> d àm_m{UH$ {ZarjU
H$aoc. `mCcQ> Vmo Aàm_m{UH$, A§YlÕmiy, ê$T>r{à`, g§Hw${MV d¥ÎmrMm Agoc Va Ë`mÀ`mH$Sy>Z `WmW© d
d¡km{ZH$ {ZarjU hmoUma Zmhr. Z¡{VH$ÑîQ>çm Aàm_m{UH$ Agcoë`m {ZarjH$mMo {ZarjU ì`{ŠV{ZîR> AgUma.
~) dñVw{ZîR> AQ>r `m AQ>r {ZgJm©Vrc n[apñWVr~m~V AgVmV. Ë`mV {ZgJm©Vrc dmñV{dH$Vm d ì`dpñWVnUm `m XmoZ
AQ>r `oVmV. Ë`m nwT>rcà_mUo 1) {ZgJm©Vrc dmñV{dH$Vm {ZgJm©Vrc dmñV{dH$Vm (dñVwpñWVr) ~è`mMdoim Jw§VmJw§VrMr (OQ>rc) AgVo. Aem Jw§VmJw§VrMr
(OQ>rc) AgVo. Aem Jw§VmJw§VrÀ`m KQ>ZoMo KQ>H$ AcJ-AcJ n¥W…H$ H$ê$Z Amdí`H$ _hÎdmMo KQ>H$ VodT>o
{dMmamV KoVë`mda {dícofU H$aUo gmono OmVo. {dícofUm_wio KQ>ZoVrc H$maU-H$m`© g§~§Y g_OVmo.
dmñV{dH$Vm g_Ocr VaM {ZarjU `mo½` R>aVo.
2) {ZgJm©Vrc ì`dpñWVnUm `mo½` {ZarjU hmoÊ`mgmR>r ~mø n[apñWVr AZwHy$c hdr. CXm. gy`m©Mo qH$dm M§ÐmMo J«hU T>Jmi
dmVmdaUmV ZrQ> {XgV Zmhr. Aemdoir AmnU `mo½` {ZarjU H$go H$aUma?
~r. E. 1 : d¡km{ZH$ nÕVr ...4
49
4.2.2 {ZarjUmMo \$m`Xo :emñÌr` g§emoYZmV _m{hVr O_{dÊ`mgmR>r {ZarjU d à`moJ `m XmoÝhr nÕVr gmo`rZwgma dmnaë`m
OmVmV. H$mhrdoiocm à`moJ A{YH$ \$m`XmMm R>aVmo Va H$Yr {ZarjU \$m`XmMo R>aVo Va H$Yr XmoÝhtMm EH${ÌV
dmna H$aUo \$m`ÚmMo R>aVo. AmnU `oWo {ZarjUmMo à`moJmnojm A{YH$ \$m`Xo H$moUVo Vo nmhÿ`m. (Z§Va à`moJmMo
\$m`Xo nmhUma AmhmoVM.)
1) {ZarjU A{YH$ ì`mnH$ AgVo à`moJmnojm {ZarjU A{YH$ ì`mnH$ AgVo. H$maU {ZarjUmMm dmna AmnU gd©M {R>H$mUr H$ê$ eH$Vmo.
`mCcQ> à`moJ _mÌ gd©M ~m~VrV eŠ` AgVmoM Ago Zmhr. VgoM Vmo eŠ` Agcm Var BîQ> ZgVmo. eŠ`Vm
d BîQ>Vm `m XmoÝhr _wÚm§Mm {dMma AmnU nwT>rcà_mUo H$ê$`mA) eŠ`Vm - CXm. ^yH§$n, dmXio, _hmnya, Á`mcm_wIr, BË`mXr KQ>Zm AmnU à`moJmZo {Z_m©U H$aUo
eŠ` ZgVo. Ë`m§Mo {ZarjU _mÌ eŠ` AgVo. VgoM AmH$memVrc XÿaÀ`m J«h Vmè`m§da à`moJ H$aUo eŠ`
ZgVo.
^yVH$mimVrc KQ>Zm à`moJmZo nwÝhm {Z_m©U H$aVm `oV ZmhrV. Ë`m§Mm Aä`mg AmnU {ZarjUmÀ`m _XVrZo
H$ê$ eH$Vmo. (B{VhmgmVrc CncãY _m{hVrÀ`m AmYmao {ZarjU H$aVm `oVo.)
~) BîQ>Vm - H$mhr ~m~VrV à`moJ H$aUo eŠ` Agco Var BîQ> ZgVo. CXm. AUw~m±~ Q>mHy$Z H$m` hmoVo
ho AmnU à`moJ H$ê$Z ~Ky`m Ago H$moU åhUmcm Va Vo BîQ> R>aoc H$m`? nU OnmZ_Ü`o Q>mH$coë`m AZw~m°å~Mo
n[aUm_ {ZarjUmZo Aä`mgco AmhoV. CXm. 2) _mUgmMm _|XÿMm EImXm ^mJ H$mTy>Z Q>mHy$Z H$m` hmoVo `mda
à`moJ H$aUo eŠ` Amho nU BîQ> Zmhr. AnKmVmZo Vgo KS>co Va AmnU Ë`mMo {ZarjU H$ê$ eH$Vmo. WmoS>Š`mV,
darc CXmhaUm§À`m gmømZo Ago Ü`mZmV `oVo H$s, à`moJmnojm {ZarjU A{YH$ ì`mnH$ Amho.
2) {ZarjU Xþhoar à{H«$`m g§emoYH$mcm H$maU-H$m`© g§~§Y CcQ> gwcQ> nÕVrZo Aä`mgmdm cmJVmo. Ogo H$maUm§H$Sy>Z H$m`m©H$S>o
OmVm `oVo Vgo H$m`m©H$Sy>Z H$maUmH$S>ohr OmVm `oVo. nU à`moJmV ho H$aVm `oV Zmhr. {ZarjUmV ho H$aVm `oVo.
CXm. {df à`moJmMo (H$maU) C§Xamda hmoUmao n[aUm_ (H$m`©) VnmgÊ`mgmR>r à`moJ H$aVm `oB©c. VWm{n EImXm
_ococm C§Xra (H$m`©) nmhÿZ Ë`mÀ`m _¥Ë`yMo _yi (H$maU) emoaÊ`mgmR>r Ë`mÀ`mda à`moJ H$aVm `oV Zmhr.
{ZarjU _mÌ H$aVm `oVo. åhUyZ `oVo {ZarjU à`moJmnojm \$m`ÚmMo R>aVo.
3) à`moJmcm {ZarjUmMr JaO AgVo H$moUVmhr à`moJ H$aÊ`mnydu {ZarjU ho H$amdoM cmJVo. KQ>Zm§Mo {ZarjU H$ê$Z R>moH$i_mZmZo Ë`m§Mr
_m{hVr KoD$Z _J à`moJ H$aUo `mo½` R>aVo. VgoM à`moJmZo {Z_m©U Ho$coë`m KQ>Zm§Mo {ZarjU ho H$amdoM cmJVo.
WmoS>Š`mV {ZarjUm{edm` à`moJ AnyU© R>aVmo. `mCcQ> {ZarjUmcm à`moJmMr JaO ZgVo.
50
4.2.3 {ZarjUmÀ`m _`m©Xm (Limitation of Obsedrvation) :
{ZarjUmMo à`moJmÀ`m VwcZoV H$mhr \$m`Xo Agco Var AZoH$ _`m©XmnU AmhoV. Ë`m åhUOo {ZarjU hr
doiImD$ à{H«$`m Amho. {ZgJm©Vrc KQ>Zm§da {Z`§ÌU R>odVm `oV ZgVo. Vr {ZpîH««$` à{H«$`m Amho. {ZgJm©V H$mhr
KQ>Zm AënH$mi {Q>H$VmV Ë`m_wio {ZarjU H$aVmZm KmB© hmoVo. Vr {gÕVoMr à{H«$`m Zmhr. Vr EH$ OQ>rc
à{H«$`m Amho. `m _`m©Xm Imcrc AmamIS>çmV XmI{dë`m AmhoV{ZarjUmÀ`m _`m©Xm - 1) doiImD$ à{H«$`m, 2) {Z`§ÌUmMm A^md, 3) {ZarjH$mMr {ZpîH«$`Vm, 4)
{ZîH$fm©Mr A{ZpíMVVm, 5) KQ>Zm§Mr AënH$m{cH$Vm, 6) {gÕVoMr à{H«$`m Zmhr, 7) OQ>rc à{H«$`m Amho.
`m _`m©Xm§Mo WmoS>Š`mV ñnîQ>rH$aU nmhÿ.
1) doiImD$ à{H«$`m - {ZarjU hr EH$ doiImD$ à{H«$`m Amho. Á`m KQ>ZoMo {ZarjU H$amd`mMo
AgVo Vr KQ>Zm KS>on`ªV {ZarjH$mcm dmQ> nhmdr cmJVo. CXm. CëH$mnmV, Yy_Ho$Vy, IJ«mg gy`©J«hU `m KQ>Zm
H$mhr amoO amoO KS>V ZmhrV. Ë`m§Mr dfm©Zwdf} dmQ> nhmdr cmJVo. åhUyZ {ZarjU hr EH$ doiImD$ à{H«$`m
Amho.
2) {ZgJm©Vrc KQ>Zm§da {Z`§ÌU R>odVm `oV Zmhr - {ZgJm©Vrc KQ>ZoMr dmQ> nhmV ~gcmo d KQ>Zm
KS>VmM {ZarjU gwê$ Ho$co. nU Ë`m R>am{dH$ doioV {ZarjU Pmco Zmhr Va AmnU Vr KQ>Zm Wm§~dy eH$V
Zmhr.
{ZgJm©Vrc KQ>Zm Amnë`m gmo`rà_mUo ~XcVm qH$dm gwYmê$Z KoVm `oV ZmhrV. VgoM AZmdí`H$ KQ>H$
dJiVmnU `oV ZmhrV. gmam§e {ZgJm©Vrc KQ>Zm§Mo ~mhþco ~ZyZ AmnUmg Oem KS>Vrc, Ooìhm KS>Vrc d OoWo
KS>Vrc Ë`mà_mUo {ZarjU H$amdo cmJVo. Ë`mda Amnco {Z`§ÌU ZgVo.
3) {ZarjUmV {ZarjH$mMr {ZpîH«$`Vm AgVo - à`moJmV à`moJ H$Ë`m©cm {d{dY à{H«$`m H$amì`m
cmJVmV Vem {ZarjUmV Zmhr. à`moJmV Ogo à`moJmMr _m§S>Ur, H¥$Vr, Zm|Xr, dmVmdaU {Z{_©Vr, dmVmdaUmda
{Z`§ÌU, CnH$aUm§Mr OwidmOwid BË`mXr H¥$Vr H$amì`m cmJVmV, Ë`m VwcZoV {ZarjUmV {ZarjH$mcm H$_r
{H«$`merc ahmdo cmJVo. Ë`m_wio Ë`mcm A{YH$ dmd {_iV Zmhr.
4) {ZîH$fm©Mr A{ZpíMVVm - {ZarjUmVrc {ZîH$f© g§^mì` ñdê$nmMo AgVmV. H$maU {ZarjUmVrc
KQ>Zm gImocnUo Aä`mg H$aÊ`mgmR>r nwÝhm CncãY hmoV Zmhr. à`moJmV _mÌ KQ>ZoMr nwZamd¥Îmr H$ê$Z gImoc
Aä`mg H$aVm `oVmo. Ë`m_wio à`moJmMo {ZîH$f© {ZpíMV ñdê$nmMo AgVmV. `mCcQ> {ZarjUmVrc {ZîH$f©
A{ZpíMV ñdê$nmMo AgVmV.
5) KQ>Zm§Mr AënH$m{cH$Vm - {ZarjUmVrc KQ>Zm XrK©H$mi Amnë`mg_moa ApñVËdmV ahmV Zmhr.
{VMo AënH$mimV OmñVrV OmñV {ZarjU H$amd`mMo AgVo. Ë`m_wio {ZarjU `WmW© hmoV Zmhr. KmB©KmB©V
AZoH$ C{Udm amhÿZ OmVmV.
6) {ZarjU hr {gÕVoMr à{H«$`m Zmhr - {ZarjUmZo \$ŠV KQ>ZoMr _m{hVr O_{dVm `oVo. KQ>Zo_rc
H$maU-H$m`© g§~§Y {gÕ H$aVm `oV Zmhr. Vmo à`moJmV {gÕ H$aVm `oVmo. à`moJmZo {ÌH$mcm~m{YV gË` emoYyZ
51
H$mT>Vm `oVo. H$maU Vmo nwÝhm nwÝhm H$aVm `oVmo. KQ>Zoda {Z`§ÌU R>odUo à`moJmV eŠ` AgVo Vgo {ZarjUmV eŠ`
ZgVo. Ë`m_wio {ÌH$mcm~m{YV gË` emoYyZ H$mT>Uo {ZarjUmV eŠ` ZgVo. åhUyZ {ZarjU hr {gÕVoMr à{H«$`m
Zmhr Vr g§emoYZmMr à{H«$`m Amho nU {gÕVoMr Zmhr.
7) {ZarjU hr OQ>rc Jw§VmJw§VrMr à{H«$`m Amho - {ZarjU hr EH$ g§H$sU© ({ŠcîQ>) d Jw§VmJw§VrMr
à{H«$`m Amho. H$maU {ZarjUmda {ZarjH$mÀ`m emar[aH$ d _mZ{gH$ KQ>H$m§Mm à^md nS>Vmo. Vmo à^md Xÿa R>odUo
hr H$R>rU ~m~ AgVo. Ë`mgmR>r Ë`mcm à{ejUmMr d VQ>ñW ñd^mdmMr JaO AgVo. åhUyZ {ZarjU hr ghO
gmonr d gai ~m~ Zmhr. Vr OQ>rc à{H«$`m Amho.
4.2.4 {ZarjUmMo Xmof :{ZarjU hr d¡km{ZH$ g§emoYZmVrc _yc^yV Aer à{H«$`m Amho. VWm{n Vr AË`§V OQ>rc à{H«$`m Amho.
{ZarjH$ Oam Oar Jm\$sc am{hcm Va Ë`mÀ`m {ZarjUmV Xmof {Z_m©U hmoVmV. {ZarjUmÀ`m AQ>tMo H$mQ>oH$moa
nmcZ Pmco Zmhr Va nwT>rc àH$maMo Xmof KSy>Z `oVmV A) A-{ZarjU : 1) KQ>Zm{df`H$ A{ZarjU 2) n[apñWVr{df`H$ A{ZarjU
~) Xþ{Z©arjU
darc Xmof AmnU g{dñVanUo Aä`mgy
A{ZarjU
(Non-Observation) -
A{ZarjUmcmM A^mdmË_H$ {ZarjU (Anwao {ZarjU) åhUVmV. Ë`mMo XmoZ àH$ma nS>VmV. Vo
Imcrcà_mUoKQ>Zm{df`H$ A{ZarjU nyd©J«h Xÿ{fV ì`ŠVrÀ`m {ZarjUmV hm Xmof g§^dVmo. {ZarjH$mÀ`m _Vmcm nwîQ>r XoUmè`m JmoîQ>rM Vmo
{dMmamV KoVmo d Ë`mÀ`m _VmÀ`m {damoYr OmUmè`m KQ>Zm§H$S>o Vmo Xþc©j H$aVmo. Ë`m_wio KQ>Zm{df`H$ A{ZarjU
hm Xmof KS>Vmo. Ë`mMr CXmhaUo Imcrcà_mUo CXm. 1) nhmQ>o nS>Umar ñdßZo Iar R>aVmV. `m CXmhaUmV {ZarjH$mMm nŠH$m J«h Pmcocm AgVmo H$s
nhmQ>o nS>Umar ñdßZo Iar R>aVmV. Aemdoir Vmo ImoQ>r R>acoë`m ñdßZm§H$S>o Xþc©j H$aVmo.
2) H$mio _m§Oa AmS>do Joë`mda H$m_ Z Pmcocr KQ>Zm AmnU MQ>H$Z Ü`mZmV R>odVmo nU H$m_
Pmcoë`m KQ>Zm {dgê$Z OmVmo. åhUyZM ~oH$Z åhUVmo, ~amo~a cmJcocm EH$ Zo_ Ü`mZmV amhVmo na§Vw MwH$coco
AZoH$ Zo_ Ü`mZmV amhV ZmhrV. g_mOmVrc AZoH$ A§YlÕm `mVyZ {Z_m©U hmoVmV. CXm.
*
*
{Q>Q>dr A§Jmdê$Z OmUo Aew^ AgVo.
hmVmVyZ {Xdm nS>Uo Aew^ AgVo.
* Kw~S>mMo Vm|S> nhmUo Aew^ AgVo.
* M§Ðmim Iio nS>co H$s amOmcm _¥Ë`y `oVmo.
*
A_yH$ Xod OmJ¥V Amho Vmo Zdgmcm nmdVmo. * C§~è`mda qeH$Uo Aew^ AgVo.
Aem àH$maMr CXmhaUo AmnUmg XoVm `oVrc. Vr AmR>dyZ nhm.
52
n[apñWVr {df`H$ A{ZarjU EImÚm KQ>ZoMo {ZarjU H$aVmZm Vr KQ>Zm Á`m n[apñWVrV KS>cocr AgVo Ë`m n[apñWVrVrc EImÚm
KQ>H$mH$S>oM {ZarjH$ cj XoVmo d BVa _hÎdmÀ`m KQ>H$m§H$S>o Vmo Xþc©j H$aVmo. Voìhm n[apñWVr {df`H$
A{ZarjU Xmof KS>Vmo. `mMo H$maU Vr n[apñWVr AË`§V Jw§VmJw§VrMr AgVo. gm_m{OH$ emñÌm§_Ü`o Aer
CXmhaUo KSy> eH$VmV. H$maU gm_m{OH$ KQ>Zm Jw§VmJw§VrÀ`m AgVmV.
CXm. XþîH$mi, A{Vd¥îQ>r, JmanrQ>, BË`mXr (Amg_mZr g§H$Q>m_wio) eoVH$ar AmË_hË`m H$aVmV Ago
gm§JUmao cmoH$ BVa _hÎdmÀ`m KQ>H$m§H$S>o Xþc©j H$aVmV. gaH$maMr MwH$sMr YmoaUo (gwcVmZr g§H$Q>) Vo {dMmamV
KoV ZmhrV. VgoM _mZgemñÌr` KQ>H$m§H$S>o gwÕm Vo Xþc©j H$aVmV. Ë`m_wio _hÎdmÀ`m n[a{ñWVrMo A-{ZarjU
hm Xmof KS>Vmo.
Xþ{Z©arjU Xþ{Z©arjU åhUOo A^mgmË_H$ {ZarjU hmo`. _Zr dgo Vo Xþ{Z©arjUmV {Xgo. AmnU EImÚm KQ>ZoMm
MwH$sMm AW© cmdVmo Voìhm Xþ{Z©arjU hm Xmof KS>Vmo. CXm. XmoarÀ`m {R>H$mUr gmnmMm A^mg hmoUo, A§YmamV
EImÚm PmS>mcm ^yV g_OUo, YmdË`m aoëdoVyZ ~mhoa nmhVmZm PmS>o CcQ> {XeoZo niVmV Ago dmQ>Uo, dmiyVrc
JmaJmoQ>rcm {ham g_OUo, CÝhmV M_H$Umao qenco Mm§Xr Amho Ago dmQ>Uo, Q>aŠ`m S>moù`mMr ì`ŠVr
AmnUmH$S>oM nmhVo Amho Ago dmQ>Uo. _¥JOimÀ`m _mJo YmdUo BË`mXr ^«_ qH$dm Am^mg (Flussion) {Z_m©U
H$aUmar CXmhaUo hr Xþ{Z©arjUmMr AmhoV. Aer AmUIr CXmhaUo AmR>dyZ nhm.
{ZarjUmV Xmof {Z_m©U hmoÊ`mMr H$maUo {ZarjUmÀ`m AQ>r qH$dm Anojm nyU© Ho$ë`m ZmhrV Va {ZarjUmV Xmof `oVmV. Ë`mMr H$maUo nwT>rcà_mUo1) ì`{ŠV{ZîR>VoMm Xmof - hm Xmof nwT>rc H$maUm§Zr {Z_m©U hmoVmo.
nyd©J«h - CXm. CÀMdUu` ~w{Õ_mZ AgVmV Ago _mZUo.
ñdmW© - CXm. ñdV…À`m S>moù`mVrc _wgi Z {XgUo, BVam§À`m S>moù`mVrc Hw$gi {XgUo.
A{^{Zdoe - ñdV…Mm {dMma {à` AgVmo. Ë`m_wio Ë`mVrc Xmof H$iV ZmhrV. Amncm Vmo ~mù`m Ago dmQ>Vo.
2) _mZ{gH$ H$maU - _ZmÀ`m M§McVo_wio {ZarjUmV ñd¡aVm `oVo.
3) emar[aH$ H$maU - n§MkmZ|{Ð`o gXmof AgVrc Va gXmof {ZarjU hmoVo.
CXm. H$m{di Pmcoë`mcm gJio OJ {ndioM {XgVo.
4) ì`{ŠV{^ÝZVm - àË`oH$ ì`ŠVr hr BVa ì`ŠVtnmgyZ WmoS>rVar doJir AgVo. Ë`m_wio àË`oH$
ì`ŠVrÀ`m {ZarjUmV WmoS>mVar \$aH$ nS>Vmo. Ë`mgmR>r AZoH$m§Mo {ZarjU EH${ÌVnUo {dMmamV KoUo Amdí`H$
AgVo. nU AZoH$Xm BVam§Mo Z EoH$Uo hm Xmof KS>Vmo.
53
à`moJ :-
4.2.5 à`moJmMo ñdê$n :àmñVm{dH$ - H$maUVm d {ZgJm©Mr g_ê$nVm ho d¡km{ZH$ nÕVrMo "VmpÎdH$ AmYma' AmhoV. VgoM
{ZarjU d à`moJ ho d¡km{ZH$ nÕVrMo dmñV{dH$ AmYma AmhoV. {ZarjU nÕVrMm Aä`mg AmnU Ho$cm Amho.
VWm{n {ZarjU nÕVrÀ`m H$mhr _`m©Xm AmhoV åhUyZ à`moJmMr JaO A{YH$ Amho. {ZarjU d à`moJ `m XmoÝhr
nÕVr Amnmnë`m narZo _hÎdmÀ`m AmhoVM. XmoÝhrVhr H$mhr \$m`Xo-VmoQ>o AmhoV. {ZarjUmÀ`m _`m©Xm ho
à`moJmMo \$m`Xo AmhoV. `mCcQ> à`moJmÀ`m _`m©Xm ho {ZarjUmMo \$m`Xo AmhoV. `m XmoÝhr nÕVr EH$_oH$s¨Zm nyaH$
AmhoV. åhUyZM `m XmoÝhr_Ü`o \$aH$ "àH$mam§Mm' ZgyZ "à_mUm§Mm' Amho. Ë`mMr CXmhaUo Imcrcà_mUo*
*
{ZarjUmV H$_r H¥${Ì_Vm Va à`moJmV A{YH$ H¥${Ì_Vm AgVo.
{ZarjUmV {ZarjH$ H$_r gH«$s` Va à`moJmV Vmo A{YH$ gH«$s` AgVmo.
* {ZarjUmV {ZîH$fm©Mr {ZpíMVVm H$_r Va à`moJmV Vr A{YH$ AgVo.
* {ZarjUmV \$ma H$_r {Z`§ÌU AgVo Va à`moJmV n[apñWVrda nyU© {Z`§ÌU AgVo.
`mdê$Z Ago cjmV `oVo H$s, d¡km{ZH$ g§emoYZmgmR>r {ZarjU d à`moJ `m XmoÝhr nÕVtMr JaO Amho.
VWm{n à`moJ hm A{YH$ Cn`wŠV Amho. ho à`moJmMr ì`m»`m, à`moJmMr d¡{eîQ>ço nm{hë`mZ§Va Amnë`m Ü`mZmV
`oVo.
à`moJmMr ì`m»`m {ZgJm©Vrc H$mhr {d{eîQ> KQ>Zm§Mr H¥${Ì_ ZŠH$c qH$dm à{VH¥$Vr {Z_m©U H$ê$Z Amnë`m doJdoJù`m
H$ënZm§Zwgma Ë`mV hdo Vo ~Xc H$arV Ë`m§Mo {ZarjU H$aUo åhUOo à`moJ hmo`.
* ~oH$ZMr ì`m»`m - ~oH$Z åhUVmo, à`moJmV AmnU {ZgJm©cm àíZ {dMmaVmo. `m àíZmcm
{ZgJm©H$Sy>Z Or CÎmao {_iVmV Ë`mdê$Z emñÌk H$maU-H$m`©g§~§YmMo kmZ AO_mdV AgVmV.
* ~oZMr ì`m»`m - ~oZ åhUVmo H$s, {ZarjU åhUOo EImXr KQ>Zm emoYUo Va à`moJ åhUOo KQ>Zm
~Z{dUo hmo`. (Observation is finding a fact and experiment is making one.)
darc ì`m»`m§Mo WmoS>Š`mV {ddoMZ Imcrcà_mUo H$aVm `oB©c.
darc ì`m»`m§Mo {ddoMZ à`moJmV Á`m Z¡g{J©H$ KQ>Zm§Mr AmdS> {ZdS> Ho$cocr AgVo Ë`m§À`mda Amncm nyU© Vm~m AWdm {Z`§ÌU
AgVo. Ë`m§Mr gwì`dpñWV d ñdV…cm hdr Ver aMZm H$aUo AWdm hdm Vmo ~Xc H$aUo Amnë`m hmVmV
AgVo. åhUOoM à`moJH$Ë`m©Mo n[apñWVrda {Z`§ÌU AgVo. Ë`m_wio à`moJH$Ë`m©cm {ZgJm©da Adc§~yZ ahmdo
cmJV Zmhr. {ZgJm©Vrc KQ>H$ ho EH$mV EH$ Jw§Vcoco AgVmV. à`moJmV AmnU n¥W…H$aU H$ê$Z hdm Vmo KQ>H$
doJim {Z_m©U H$ê$ eH$Vmo. CXm. àmUdm`yMo JwUY_© Aä`mgÊ`mgmR>r à`moJH$Vm© H¥${Ì_[aË`m àmUdm`y
à`moJemioV {Z_m©U H$aVmo. {ZarjUmV ho eŠ` ZgVo. à`moJmV à`moJH$Vm© Ë`mcm hdr Vr KQ>Zm hdr Voìhm d
hdm {VVH$m H$mi {Z_m©U H$ê$ eH$Vmo d Amnë`m _ZmVrc àíZm§Mr CÎmao Vmo {ZgJm©cm {dMmaVmo.
54
à`moJmMo ñdê$n ñnîQ> hmoÊ`mgmR>r Ë`mMr H$mhr R>iH$ d¡{eîQ>ço AmnU nmhÿ`m.
à`moJmMr d¡{eîQ>ço :à`moJmMr d¡{eîQ>ço nwT>rcà_mUo1) {ZarjUmnojm Mm§Jcm
4) {ZîH$fm©Mr AMyH$Vm
2) KQ>Zm§Mr nwZamd¥Îmr
5) {ZîH$fm©Mr {ZpíMVVm
3) n[apñWVrda {Z`§ÌU
6) H$mhr _`m©Xm
à`moJmMr hr d¡{eîQ>ço WmoS>Š`mV ñnîQ> H$ê$`m.
1) à`moJ hm {ZarjUmnojm Mm§Jcm AgVmo {ZarjUmV AZoH$ _`m©Xm AmhoV. CXm. {ZarjU hr doiImD$ à{H«$`m Amho. {ZgJm©Vrc KQ>Zm§da {Z`§ÌU
R>odVm `oV Zmhr. Vr {ZpîH«$` à{H«$`m Amho. `mCcQ> à`moJmV à`moJH$Vm© g{H«$` AgVmo. Vmo Ë`mcm hdr Vr KQ>Zm
hdr Voìhm d hdr {VVH$m doi {Z_m©U H$ê$ eH$Vmo. Ë`m_wio à`moJ hm H$_r doimV {ZîH$f© àñWm{nV H$ê$
eH$Vmo. åhUyZ Vmo {ZarjUmnojm A{YH$ Mm§Jcm Amho.
2) KQ>Zm§Mr nwZamd¥Îmr {ZarjUmV KQ>Zm§Mr nwZamd¥Îmr hmoÊ`mMr dmQ> nhmdr cmJVo. VgoM {ZgJm©V KQ>Zm§Mr nwZamd¥Îmr OerÀ`m
Ver hmoV ZgVo. à`moJmV AmnU `mM KQ>Zm nwÝhm nwÝhm (dma§dma) {Z_m©U H$ê$ eH$Vmo. Ë`m_wio ì`dpñWV,
gImoc Aä`mg H$aUo eŠ` hmoVo.
3) à`moJmV n[apñWVrda {Z`§ÌU AgVo
à`moJmV à`moJH$Vm© Ë`mcm hdm Vmo KQ>H$ ~XcyZ Ë`mcm H$m` n[aUm_ hmoVmo ho Vnmgy eH$Vmo. hr gmo`
{ZarjUmV ZgVo. H$maU {ZarjUmV {ZgJm©da Adc§~yZ amhmdo cmJVo. Ë`m KQ>Zm§da {ZarjH$mMo {Z`§ÌU ZgVo.
Ë`m_wio {ZarjH$ \$ŠV KQ>Zm§Mr Zm|X KoVmo. {ZîH$fm©H$S>o OmUo Ë`mcm H$R>rU AgVo. à`moJmV KQ>Zm§Mr nwZamd¥Îmr
d hdm Vmo ~Xc H$ê$Z {ZîH$fm©àV OmVm `oVo.
4) à`moJmVrc {ZîH$fm©V AMyH$Vm AgVo
H$maU à`moJH$Vm© EImXr KQ>Zm nm{hOo {VVH$m H$mi Amnë`m {Z`§ÌUmV R>oD$ eH$Vmo. Ë`m_wio {ZîH$f©
H$mT>Ê`mMr JS>~S>KmB© hmoV Zmhr. KQ>ZoMm XjVoZo d AMyH$nUo Aä`mg H$aVm `oVmo. {ZarjUmV {ZarjH$mMo
KQ>Zoda {Z`§ÌU Zgë`m_wio JS>~S>KmB©V AMyH$ {ZarjU hmoV Zmhr. Ë`m_wio {ZîH$fm©Vhr AMyH$Vm `oV Zmhr.
{ZarjUmVrc {ZîH$fm©À`m _mZmZo (VwcZoZo) à`moJmVrc {ZîH$fm©V AMyH$Vm AgVo.
5) {ZîH$fm©Mr {ZpíMVVm {ZarjUmVrc {ZîH$fm©V ì`{ŠV{ZîR>Vm A{YH$ AgVo. ì`{ŠV{ZîR>Vm åhUOo ì`ŠVr-ì`ŠVrZwgma ~XcUmar
_Vo. {ZarjUmV àË`oH$ ì`ŠVrÀ`m BÀN>m, AmH$m§jm, nyd©J«h, _mZ{gH$ pñWVr, emar[aH$ pñWVr, ~mø
n[apñWVr, BË`mXr KQ>H$m§Mm à^md nS>Vmo. Ë`m_wio {ZîH$fm©Mr {ZpíMVVm H$_r d g§^mì`Vm A{YH$ AgVo.
`mCcQ> à`moJmVrc KQ>Zm OJmÀ`m nmR>rda H$moUrhr Ho$ìhmhr {Z_m©U H$ê$Z {VMr dñVw{ZîR>Vm Vnmgy eH$Vmo.
Ë`m_wio à`moJmZo {ZarjUmnojm A{YH$ {ZpíMV {ZîH$f© H$mT>Vm `oVmV.
55
6) à`moJmÀ`m {deof _`m©Xm AmhoV.
{ZarjUmnojm à`moJ loîR> Agcm Var Ë`mÀ`mhr H$mhr _`m©Xm AmhoV. H$maU H$mhr ~m~VrV à`moJ H$aUo
eŠ` ZgVo Am{U H$mhr ~m~VrV à`moJ H$aUo eŠ` Agco Var BîQ> ZgVo.
CXm. à`moJmÀ`m gmømZo gy`m©cm IJ«mg J«hU cmdUo eŠ` ZgVo. VgoM AUw`wÕmMo n[aUm_ VnmgÊ`mgmR>r
à`moJ H$aUo eŠ` Agco Var BîQ> ZgVo. à`moJmÀ`m `m {d{eîQ> _`m©Xm§da {ZarjU hmM Cnm` {eëcH$ amhVmo.
gmam§e, `oWo AmnU à`moJmMo ñdê$n g_OyZ KoVco, Ë`mV {ZarjU d à`moJ `m§À`mVrc ^oX àH$mam§Mm
ZgyZ à_mUm§Mm Amho ho nm{hco. à`moJmÀ`m ì`m»`m nm{hë`m. Ë`m ì`m»`m§À`m AmYmao à`moJmMr d¡{eîQ>ço
nm{hcr. hr gd© d¡{eîQ>ço hr {ZarjUmnojm H$er doJir AmhoV ho Amnë`m cjmV Amco. Vr åhUOo à`moJmMr
d¡{eîQ>ço nm{hcr. hr gd© d¡{eîQ>ço hr {ZarjUmnojm H$er doJir AmhoV ho Amnë`m cjmV Amco. Vr åhUOo
à`moJ hm {ZarjUmnojm Mm§Jcm Amho. Ë`mV KQ>Zm§Mr nwZamd¥Îmr H$aVm `oVo, n[apñWVrda {Z`§ÌU R>odVm `oVo,
à`moJm§Vr {ZîH$f© AMyH$ AgVmV, Vo {ZpíMV ñdê$nmMo AgVmV. hr d¡{eîQ>ço nm{hcr. Ë`mM~amo~a à`moJmÀ`m
H$mhr _`m©Xm `mgwÕm H$em d¡{eîQ>çnyU© AmhoV ho nm{hco. `mZ§Va AmnU à`moJmMo \$m`Xo nmhUma AmhmoV.
4.2.6 à`moJmMo \$m`Xo :à`moJmMo \$m`Xo ho {ZarjUmer VwcZm H$ê$ZM ñnîQ> H$aVm `oVmV. {ZarjU d à`moJ `m§À`mVrc \$m`Xo
Am{U VmoQ>o ho nañna gmnoj AmhoV. à`moJmMo \$m`Xo ho {ZarjUmÀ`m _`m©Xm ^ê$Z H$mT>VmV. VgoM {ZarjUmMo
\$m`Xo ho à`moJmÀ`m _`m©Xm (VmoQ>o) ^ê$Z H$mT>VmV. åhUOoM `m XmoÝhr nÕVr nañna nyaH$ AmhoV Ago {XgyZ
`oVo. `m XmoÝhr nÕVr emñÌr` g§emoYZmgmR>r Cn`wŠV AmhoV. `mnydu AmnU {ZarjUmMo \$m`Xo nm{hco AmhoV.
AmVm AmnU à`moJmMo \$m`Xo nmhUma AmhmoV. Vo Imcrcà_mUo 1) nwZamd¥Îmr
2) {d`moOZ
3) n[adV©Z ({Z`§ÌU)
4) {ZamH$aU
5) à_mUmVrc ~Xc
6) {Zdm§VnUm d {MÎmmMr EH$mJ«Vm
7) doioMr ~MV
8) {ZîH$fm©Mr {ZpíMVVm
9) {gÕVoMr à{H«$`m
10) Xþc©^ KQ>Zm§Mr {Z{_©Vr
darc Z_yX Ho$coco à`moJmMo \$m`Xo WmoS>Š`mV ñnîQ> H$ê$`m.
1) nwZamd¥Îmr à`moJmV KQ>ZoMr nwZamd¥Îmr OerÀ`m Ver H$aVm `oVo. {ZarjUmV hr gmo` ZgVo. {ZarjUmV {ZgJm©da
Adc§~yZ amhmdo cmJVo. à`moJmV _mÌ AmnU EImXr KQ>Zm hdr Voìhm hdm {VVH$m doi {Z_m©U H$ê$ eH$Vmo.
Ë`m_wio KQ>ZoMm gImoc d gdmª{JU Aä`mg hmoVmo. CXm. àH$me {H$aUmÀ`m n¥W…H$aUmÀ`m {Z`_mZwgma B§ÐYZwî`
{Z_m©U hmoVo. {ZgJm©Vrc B§ÐYZwî`mVrc gmV a§Jm§Mo {ZarjU H$aÊ`mgmR>r Vo {Z_m©U hmoÊ`mMr dmQ> nhmdr cmJVo.
`mCcQ> à`moJmV AmnUmg hdo Voìhm B§ÐYZwî` {Z_m©U H$aVm `oVo d Ë`mMm Aä`mg H$aVm `oVmo. VgoM {ÌH$moUr
cmocH$mVyZ àH$me{H$aU Joë`mg Ë`mMo n¥W…H$aU hmoD$Z gmV a§J {XgVmV. VmoM {Z`_ B§ÐYZwî`m_mJo AgVmo. ho
à`moJ AmnU hdo Voìhm H$ê$ eH$Vmo.
56
2) {d`moOZ {ZgJm©Vrc KQ>Zm EH$_oH$sV Jw§Vcoë`m AgVmV. Aä`mgmgmR>r {ZdS>cocr KQ>Zm BVa KZm§nmgyZ AcJ
H$aUo `mcmM {d`moOZ Ago åhUVmV. CXm. Am°pŠgOZ ÁdcZmg _XV H$aVmo ho {gÕ H$amd`mMo Pmë`mg Vmo
hdoVrc BVa KQ>H$m§nmgyZ doJim H$ê$Z Ë`mMm ÁdcZmg _XV H$aÊ`mMm JwUY_© VnmgVm `oVmo. ho \$aH$ à`moJmV
eŠ` AgVo {ZarjUmV Zìho. åhUyZ à`moJ A{YH$ \$m`ÚmMm AgVmo.
3) n[adV©Z ({Z`§ÌU) à`moJmV AmnU hì`m Ë`m KQ>H$mV ~Xc H$ê$Z H$m` n[aUm_ hmoVmo ho Vnmgy eH$Vmo. åhUOoM Amnco
n[apñWVrda {Z`§ÌU AgVo. Vgo {ZarjUmV ZgVo. KQ>ZoVrc AZoH$ KQ>H$ pñWa R>odyZ EImXm KQ>H$ ~XcVm
`oVmo d `m ~XcmMo H$m` n[aUm_ hmoVmV ho VnmgVm `oVo. CXm. H$m_Jmam§H$Sy>Z A{YH$ d Mm§Jco CËnmXZ
{_i{dÊ`mgmR>r Xm_ (nJma) d H$m`© g_mYmZ `m XmoZn¡H$s H$moUVm KQ>H$ A{YH$ à^mdr R>aVmo ho Vnmgmd`mMo
Amho. AmnU EH$Xm Xm_ (nJma) dmT>dyZ H$m` n[aUm_ hmoVmo ho nhmd`mMo. nwÝhm H$m`© g_mYmZ A{YH$ dmT>dyZ
H$m` n[aUm_ hmoVmo ho nhmd`mMo. Xm_ dmT>{dë`mZo CËnmXZ dmT>co Va "Xm_ H$ar H$m_' ho VÎd `mo½` R>aVo.
`mCcQ> H$m`© g_mYmZ dmT>dyZ CËnmXZ dmT>co Va g_mYmZ H$ar H$m_ ho VÎd `mo½` R>aVo. à`moJmV ho eŠ`
Amho. {ZarjUmV Amho Ë`m n[apñWVrV OgoÀ`m Vgo {ZarjU H$amd`mMo AgVo. Ë`m_wio H$emMm n[aUm_ H$m`
hmoVmo ho Zo_Ho$ H$iV Zmhr.
4) {ZamH$aU g§emoYZ H$aVmZm AZmdí`H$ KQ>H$ ~mOycm H$mTy>Z Vo dJiUo `mcm {ZamH$aU åhUVmV. à`moJmV ho eŠ`
AgVo. {ZarjUmV hr gmo` ZgVo. CXm. H$moUVmhr ÜdZr hdoÀ`m _mÜ`_mVyZ Amnë`m H$mZmn`ªV nmohmoMVmo ho
{gÕ H$go H$amd`mMo? Ë`mgmR>r hdm ZgVmZm EoHy$ `oV Zmhr ho {gÕ H$amdo cmJoc. nU n¥Ïdrda {ZgJ©V… Agm
{Zdm©V àXoe AmT>iV Zmhr. hdm `m KQ>H$mMo {ZamH$aU H$ê$Z (dJiyZ) {ZarjU H$amd`mMo Agoc Va {Zdm©V
àXoe V`ma H$amdm cmJoc. à`moJmZo {Zdm©V àXoe V`ma H$aVm `oVmo. {ZarjUmV hr gmo` ZgVo.
5) à_mUmVrc ~Xc H$iVmo {ZarjUmV \$ŠV àH$mamV qH$dm JwUmV Pmcocm ~Xc H$iVmo. åhUOo H$m` ~Xc Pmcm EdT>oM H$iVo.
{H$Vr ~Xc Pmcm ho H$iV Zmhr. à`moJmV _mÌ H$m` d {H$Vr ~Xc Pmcm ho XmoÝhr H$iVo. åhUOoM JwUmË_H$
d à_mUmË_H$ ho XmoÝhr ~Xc à`moJmV g_OVmV. g§»`mË_H$ åhUOo à_mUmË_H$ ~Xc g_OUo ho g§emoYZmV
_hÎdmMo AgVo. åhUyZ {ZarjUmnojm à`moJ A{YH$ \$m`ÚmMm R>aVmo.
6) {Zdm§VnUm d {MÎmmMr EH$mJ«Vm à`moJmV Amnco KQ>Zoda {Z`§ÌU AgVo. Ë`m_wio KQ>ZoMm Aä`mg {Zdm§VnUo d {MÎm EH$mJ« H$ê$Z H$aVm
`oVmo. {ZarjUmVhr gmo` ZgVo. KQ>Zm {ZgJ©V… Ooìhm KS>oc d OodT>m H$mi Vr Amnë`m g_moa AgVo VodT>çm
H$mimVM KmB©JS>~S>rV {ZarjU H$aUo Amdí`H$ AgVo. Ë`m_wio {Zdm§VnUm d {MÎmmMr EH$mJ«Vm hmoV Zmhr.
n[aUm_r {ZarjUmV KQ>ZoMm Aä`mg gImocnUo hmoV Zmhr. åhUyZ {ZarjUmnojm à`moJ OmñV \$m`ÚmMm R>aVmo.
CXm. {ZgJ©V… {Z_m©U hmoUmè`m {dOoMo {ZarjU {Zdm§VnUo H$aVm `oV Zmhr. `mCcQ> à`moJemioV drO {Z_m©U
H$ê$Z {Zdm§VnUo d EH$mJ«{MÎmmZo {ZarjU H$aVm `oVo. åhUyZ {ZarjUmnojm à`moJ OmñV \$m`Xoera AmhoV.
57
7) doioMr ~MV {ZarjUmV {ZgJ©V… KQ>Zm KS>Ê`mMr dmQ> nhmdr cmJVo. Ë`m_wio Iyn doi cmJVmo. `mCcQ> à`moJmV
AmnUmg hdr Vr KQ>Zm hdr Voìhm d hdm {VVH$m doi {Z_m©U H$aVm `oVmo. Ë`m_wio g§emoYZ OcX JVrZo hmoVo.
åhUyZ {ZarjUmnojm à`moJ A{YH$ \$m`ÚmMm R>aVmo.
8) {ZîH$fm©Mr {ZpíMVVm à`moJmV KQ>Zm hdr Voìhm hdr Ver hdr {VVH$m H$mi {Z_m©U H$aVm `oVo. n[apñWVrda à`moJH$Ë`m©Mo nyU©
{Z`§ÌU AgVo. Ë`m_wio à`moJmV AnU em§V {MÎmmZo d EH$mJ«nUo {ZarjU H$ê$ eH$Vmo. Ë`m_wio à`moJmVrc
{ZarjUmV H$mQ>oH$moanUm d AMyH$Vm `oVo. n[aUm_r {ZarjUmnojm à`moJmVrc {ZîH$f© ho {ZpíMV d {dídgZr`
AgVmV.
9) {gÕVoMr à{H«$`m à`moJmV darc gd© àH$maMo \$m`Xo AmhoV. nwZamd¥Îmr, {d`moOZ, n[adV©Z, n[apñWVrda {Z`§ÌU,
{ZamH$aU, à_mUmVrc ~Xc, {Zdm§VnUm d EH$mJ«Vm, {ZîH$fm©Mr {ZpíMVVm, B. à`moJmMo \$m`Xo AmhoV. Ë`m_wio
EImÚm KQ>Zo_mJrc H$maU-H$m`© g§~§Y {gÕ H$aVm `oVmo. åhUyZM à`moJ hr {gÕVoMr à{H«$`m Amho. {ZarjU hr
{gÕVoMr à{H«$`m Zmhr. åhUyZ à`moJ A{YH$ \$m`Xoera Amho.
10) Xþc©^ KQ>Zm§Mr {Z{_©Vr à`moJmÀ`m gmømZo AZoH$ Xþc©^ KQ>Zm {Z_m©U H$aVm `oVmV H$s Á`m {ZgJ©V… hì`m Voìhm hì`m {VWo
AmT>iV ZmhrV. CXm. {Zdm©V àXoe, hdoMm Xm~, hdoMo AmH$ma_mZ, hdoMo Vmn_mZ, H¥${Ì_ nmD$g BË`mXr KQ>Zm
à`moJmZo {Z_m©U H$aVm `oVmV. {ZarjUmV hr gmo` Zmhr.
WmoS>Š`mV, {ZarjUmnojm à`moJmV A{YH$ \$m`Xo AmhoV Vo AmnU nm{hco. à`moJmV Oar AZoH$ \$m`Xo
Agco Var à`moJmÀ`m H$mhr _`m©Xm gwê$ AmhoV. Ë`m _`m©Xm Q>miÊ`mgmR>r AmnUmg {ZarjUmda Adc§~yZ
amhmdo cmJVo. Ë`m _`m©Xm H$moUË`m Vo nmhy`m.
4.2.7 à`moJmÀ`m _`m©Xm :à`moJmÀ`m _`m©Xm Imcrcà_mUo 1) "BîQ>' à`moJ eŠ` AgocM Ago Zmhr.
2) eŠ` à`moJ BîQ> AgocM Ago Zmhr.
3) H$m`m©H$Sy>Z H$maUmH$S>o OmVm `oV Zmhr.
4) {ZarjUm{edm` à`moJ eŠ` Zmhr.
5) gm_mÝ` _mUgmcm à`moJ H$aVm `oV Zmhr. 6) gXmof ì`ŠVr {ZXm}f à`moJ H$arV Zmhr.
7) {ZarjUmBVH$s ì`mnH$Vm Zmhr.
8) à`moJmV H¥${Ì_Vm Q>miVm `oV Zmhr.
darc Xe©{dcoë`m à`moJmÀ`m _`m©Xm§Mo A{YH$ ñnîQ>rH$aU nwT>rcà_mUo XoVm `oB©c-
58
1) "BîQ>' à`moJ eŠ` AgocM Ago Zmhr.
g§emoYZmÀ`m ÑîQ>rZo EImXm à`moJ H$aUo BîQ> dmQ>co Var Vmo H$aUo AeŠ` AgVo. Ë`mMr CXmhaUo
Imcrcà_mUo* A{VàmMrZ H$mimV KS>coë`m _mZdo{VhmgmVrc KQ>Zm§Mo kmZ {_i{dÊ`mgmR>r Ë`m H$mimV OmD$Z
à`moJ H$aUo eŠ` ZgVo.
* J«hUo, dmXio, _hmnya, dmXio, BË`mXr Z¡g{J©H$ KQ>Zm§Mo à`moJmÀ`m gmømZo kmZ {_i{dUo BîQ>
AgVo. VWm{n Ë`m~m~V à`moJ H$aUo eŠ` ZgVo.
* ^yJ^m©V \$ma nydu KSy>Z Jocoë`m JmoîQ>tMo kmZ {_i{dÊ`mgmR>r à`moJ H$aUo eŠ` ZgVo. H$maU Ë`m
KQ>Zm `m H$mimV ~Z{dUo eŠ` ZgVo.
2) "eŠ`' à`moJ BîQ> AgocM Ago Zmhr
AZoH$ ~m~VrV à`moJ H$aUo eŠ` AgVo nU BîQ> ZgVo. Ë`mMr CXmhaUo Imcrcà_mUo*
AUw`wÕmMm à`moJ H$aUo eŠ` Amho nU Vmo BîQ> Zmhr.
* _mZdr _|XÿVrc EImXm ^mJ H$mTy>Z Q>mHy$Z Ë`mÀ`m dV©ZmV H$m` \$aH$ nS>Vmo ho à`moJ H$ê$Z nhmUo
eŠ` Amho nU Ago H$aUo _mUwgH$scm H$mir_m \$mgUmao Amho åhUyZ Vo BîQ> Zmhr.
* {dfmar gn© X§emMo _mZgmÀ`m earamda H$m` n[aUm_ hmoVmV ho à`moJmZo {gÕ H$aUo eŠ` Amho, nU
Ago H$aUo BîQ> Zmhr.
3) H$m`m©H$Sy>Z H$maUmH$S>o OmVm `oV Zmhr.
EImXo H$m`© ApñVËdmV Amë`mZ§Va Ë`mMo H$maU emoYyZ H$mT>Ê`mgmR>r Ë`m H$m`m©da à`moJ H$aVm `oV
Zmhr. CXm. {df àmeZmZo _ocoë`m Hw$Í`mcm {df nmOyZ Vo H$go _oco ho à`moJ H$ê$Z nmhVm `oV Zmhr. Ë`m
Hw$Í`mÀ`m _¥Ë`yMo H$maU \$ŠV {ZarjUmZoM g_Oy eH$Vo. Ë`mMo ed {dÀN>oXZ H$ê$Z nhmVm `oB©c.
4) {ZarjUm{edm` à`moJ eŠ` Zmhr.
H$moUË`mhr KQ>Zoda à`moJ H$aÊ`mnydu Ë`m KQ>ZoMo {ZarjU H$ê$Z H$maU-H$m`© {df`H$ A§XmO ~m§YVm
`oVmo. Ë`mZ§Va à`moJ H$ê$Z Vmo A§XmO nS>VmiyZ nmhVm `oVmo. åhUOo à`moJ H$aVmZm d Ë`mZ§Va gwÕm {ZarjU
MmcyM AgVo. `mMm AW© {ZarjUm{edm` à`moJ eŠ` Zmhr.
5) gm_mÝ` _mUgmcm à`moJ H$aVm `oV Zmhr.
à`moJ H$aUmè`mÀ`m A§Jr ì`mnH$ AZw^d, VëcI ~w{Õ_Îmm, H$ënH$Vm, A{YH$ ñ_aUeŠVr, Ë`mM~amo~a
EH$mJ«Vm, em§VnUm d pñWaVm AgUo Amdí`H$ AgVo. `m JwUm§Mm A^md Agoc Ë`m ì`ŠVrcm à`moJ H$aUo
O_V Zmhr. {ZarjU H$aÊ`mgmR>r BVH$s H$R>moa ~§YZo cmJV ZmhrV. gm_mÝ` _mUgmcm {ZarjU H$aVm `oVo.
59
6) gXmof ì`ŠVr {ZXm}f à`moJ H$arV Zmhr.
EImXr ì`ŠVr _mZ{gH$, ~m¡{ÕH$ d emar[aH$ÑîQ>çm gXmof Agoc Va Vr {ZXm}f à`moJ H$ê$ eH$V Zmhr.
njnmVr, nyd©J«hXÿ{fV, g§Hw${MV ì`ŠVr {ZXm}f à`moJ H$ê$ eH$V Zmhr. Aem ì`ŠVtZr Ho$cocm à`moJ dñVw{ZîR>
d {ZXm}f {ZîH$f© H$mTy> eH$V Zmhr.
7) {ZarjUmBVH$s ì`mnH$Vm Zmhr.
à`moJmV {ZarjUmBVH$s ì`mnH$Vm AgV Zmhr. à`moJ \$ŠV R>am{dH$ joÌm§_Ü`oM H$aUo eŠ` qH$dm BîQ>
AgVo. {ZarjUmcm joÌmMo ~§YZ ZgVo. g_mOemñÌ, AW©emñÌ, Y_©H$maU, amOH$maU, BË`mXr joÌm§Mm Aä`mg
{ZarjUmdaM A{YH$ à_mUmV Adc§~yZ AgVmo. gm_m{OH$ emñÌm§_Ü`o à`moJmcm \$magm dmd ZgVmo.
8) à`moJmV H¥${Ì_Vm Q>miVm `oV Zmhr
à`moJmV KQ>Zm H¥${Ì_nUo KS>dyZ AmUcoë`m AgVmV. Ë`m_wio Ë`m§À`mnmgyZ H$mT>coco {ZîH$f© Z¡g{J©H$
AgV ZmhrV.
4.3 ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ :àíZ - Imcrc {dYmZo MyH$ H$s ~amo~a gm§JyZ MwH$sMr {dYmZo ~amo~a H$ê$Z {chm.
1) emñÌr` {ZarjU {Zh}VwH$ AgVo.
2) d¡km{ZH$ {ZarjUmcm AdYmZmMr JaO ZgVo.
3) {ZarjU ho à`moJmnojm A{YH$ ì`mnH$ AgVo.
4) {ZarjU hr Xþhoar à{H«$`m Amho. VrV H$maUmH$Sy>Z H$m`m©H$S>o d H$m`m©H$Sy>Z H$maUmH$S>o OmVm `oVo.
5) à`moJmcm {ZarjUmMr JaO ZgVo.
6) {ZarjU hr {gÕVoMr à{H«$`m Zmhr.
7) Xþ{Z©arjU hm à`moJmMm Xmof Amho.
8) à`moJmVrc KQ>Zm§Mr nwZamd¥Îmr H$aVm `oVo.
9) n[adV©Z hm {ZarjUmMm \$m`Xm Amho.
10) à`moJmV {ZarjUmnojm {ZîH$fm©Mr {ZpíMVVm A{YH$ AgVo.
4.4 nm[a^m{fH$ eãXmW© :g§H$sU© (OQ>rc) -
Complex
_mZ{gH$ à{H«$`m -
Mental Process
60
AdYmZ - Attention
{ZdS> -
Selection
dO©Z -
Elimination
{ddaU -
Interpretation
VH©$Xmof -
Logical Fallacies (Errors)
A{ZarjU -
Non-Observation
Xþ{Z©arjU -
Mal-Observation
ì`{ŠV{ZîR> -Subjective
dñVw{ZîR> -
Objective
A§YlÕm -
Superstitions
H$maU-H$m`© g§~§Y Z¡g{J©H$ KQ>Zm -
Cause and Effect Relationship
Natural Phenomenon
4.5 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
1) MyH$ - emñÌr` {ZarjU ghoVyH$ AgVo.
2) MyH$ - d¡km{ZH$ {ZarjUmcm AdYmZmMr JaO AgVo.
3) MyH$ - {ZarjU ho à`moJmnojm H$_r ì`mnH$ AgVo.
4) ~amo~a
5) MyH$ - à`moJmcm {ZarjUmMr JaO AgVo.
6) ~amo~a
7) MyH$ - Xþ{Z©arjU hm {ZarjUmMm Xmof Amho.
8) ~amo~a
9) MyH$ - n[adV©Z hm à`moJmMm \$m`Xm Amho.
10) ~amo~a
61
4.6 gmam§e
{ZarjU åhUOo ghoVyH$ AdcmoH$Z hmo`. emñÌr` {ZarjUmMr d¡{eîQ>ço AZoH$ AmhoV. Ë`m_Ü`o
ghoVwH$Vm, {ZdS>, g§H$sU©Vm, _mZ{gH$ à{H«$`m, nydm©Zw^dmer g§~§Y, n¥W…H$aU, {ddaUmË_H$ à{H«$`m BË`mXtMm
g_mdoe Amho. {ZarjU `mo½` hmoÊ`mgmR>r H$mhr AQ>tMo nmcZ H$aUo Amdí`H$ AgVo. Ë`m AQ>r Aem emar[aH$ AQ>, _mZ{gH$ AQ>, dmñV{dH$ AQ>, ~m¡{ÕH$ AQ>, Z¡{VH$ AQ> hmoV. {ZarjUm_Ü`o AQ>tMo nmcZ Ho$co
Zmhr Va Xmof `oVmV Vo Ago. KQ>Zm{df`H$ AnyU© {ZarjU d n[apñWVr{df`H$ AnyU© {ZarjU Am{U MwH$sMo
{ZarjU hmo`.
à`moJ åhUOo àm`mo{JH$ {ZarjU hmo`. à`moJ åhUOo KQ>Zm ~Z{dUo hmo`. {ZarjU d à`moJ ho nañnamda
Adc§~yZ AgVmV. Ë`m§Mo H$mhr \$m`Xo-VmoQ>o AmhoV. Ë`mn¡H$s H$mhr _hÎdmMo Ago AmhoV. à`moJmMr nwZamd¥Îmr
H$aVm `oVo. `mCcQ> {ZarjUm_Ü`o nwZamd¥Îmr H$aVm `oV Zmhr. à`moJ H$aUo Amnë`m hmVmV AgVo. Ë`m_wio Ë`mV
{~ZMyH$nUm `oVmo. `mCcQ> {ZarjUm_Ü`o Amnë`mcm {ZgJm©da Adc§~yZ amhmdo cmJVo. EImXr KQ>Zm dma§dma
KS>mdr Ago dmQ>Vo nU Vr KSy>Z `oUo AWdm Z `oUo {ZgJm©da Adc§~yZ AgVo. Ë`m_wio {ZarjU doiImD$
à{H«$`m Amho. VWm{n g§emoYZmÀ`m H$mhr joÌmV à`moJ H$aVm `oV ZmhrV. Ë`m{R>H$mUr Ho$di {ZarjUmMm Cn`moJ
hmoVmo. g§emoYZmÀ`m joÌmV {ZarjU d à`moJ `m XmoZ à{H«$`m A{Ve` _hÎdmÀ`m AmhoV.
4.7 gamdmgmR>r ñdmÜ`m` :
1) d¡km{ZH$ {ZarjUmMo ñdê$n Am{U d¡{eîQ>ço ñnîQ> H$am.
2) à`moJmMo ñdê$n ñnîQ> H$am.
3) Q>rnm {chm :
A) d¡km{ZH$ {ZarjUmÀ`m AQ>r
~) {ZarjUmVrc Xmof
H$) à`moJmMo \$m`Xo
S>) à`moJmÀ`m _`m©Xm
4.8 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$ :
nwpñVHo$À`m eodQ>r {Xcocr Aä`mgmgmR>rMr J«§W gyMr nhmdr.
ooo
62
KQ>H$ : 5
gm_m{OH$ g§emoYZmMr V§Ìo
AZwH«$_{UH$m
5.0 C{ÔîQ>o
5.1 àmñVm{dH$
5.2 {df`-{ddoMZ
5.2.1
KQ>H$ Aä`mg nÕVr
5.2.2
gd}jU
5.2.3
joÌ Aä`mg
5.2.4
àíZmdcr
5.2.5
_wcmIV
5.2.6
g§»`m_mZ nÕVr
5.3 ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ
5.4 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW©, BË`mXr
5.5 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
5.6 gmam§e
5.7 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
5.8 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
5.0 C{ÔîQo :`m KQ>H$mÀ`m Aä`mgmZ§Va Amnë`mcm l
{d{dY g§emoYZ V§Ìo d nÕVtMo ñdê$n g_Ooc.
l
`m g§emoYZ V§Ìm§Mo _hÎd g_Ooc.
l
`m g§emoYZ V§Ìm§Mr Cn`wŠVVm cjmV `oB©c.
63
5.1 àmñVm{dH$ :
g§emoYZmÀ`m joÌmV d¡km{ZH$ g§emoYZ d gm_m{OH$ g§emoYZ Aem XmoZ [aVtZr g§emoYZ H$amdo cmJVo.
{dkmZ d gm_m{OH$ emñÌo _mZdr OrdZmer {ZJS>rV AmhoV. `mn¡H$s H$moUË`mhr EH$mM joÌmV gmVË`mZo
g§emoYZ H$aUo _mZdr {dH$mgmÀ`m ÑîQ>rZo nwaogo R>aUma Zmhr. d¡km{ZH$ g§emoYZmcm Ý`wQ>Z-J°{c{cAmo
`m§À`mnmgyZ {deof MmcZm {_imcr. d¡km{ZH$ g§emoYZmV {ZarjU, à`moJ, Aä`wnJ_Z, gm_mÝ`rH$aU `m
AdñWm§Mm Cn`moJ Ho$cm OmVmo. OrdZmÀ`m Vm§{ÌH$ joÌmV Or CÎm_ àJVr {XgVo {VMo lo` d¡km{ZH$ g§emoYZmcm
Úmdo cmJVo. 20 ì`m eVH$mnmgyZ gm_m{OH$ joÌmVhr g§emoYZ hmVr KoVco OmV Amho. d¡km{ZH$ g§emoYZmZo
OrdZmMr gd© A§Jo àJV hmoV AmhoV. _mÌ Ë`m VwcZoV gm_m{OH$ emñÌm§_Yrc CXm. g_mOemñÌ, AW©emñÌ,
amÁ`emñÌ, B{Vhmg g§emoYZmMr JVr H$_r {XgVo. `m emñÌm§_Ü`o kmZ {df`mZwgma g§emoYZ hmVr KoVco OmV
Amho. g§emoYZmMo EH$ d¡{eîQ>ç AgVo. g§emoYZmVyZ g_mOmÀ`m JaOmZwê$n ZdrZ kmZ-V§Ìo, H$m¡eë`o {dH${gV
H$amd`mMr AgVmV. d¡km{ZH$ g§emoYZ dñVw{ZîR> AgVo Ë`mV ñWcH$mc{ZanojVm Ano{jV AgVo. _mÌ
gm_m{OH$ g§emoYZ g_mOmVrc g§ñWm, ì`ŠVr, ì`ŠVtMm g_yh `m§À`mer {ZJS>rV Agë`mZo Ë`mV d¡km{ZH$
g§emoYZmBVH$s H$mQ>oH$moaVm, {Z…g§Xr½YVm Agy eHo$cM Ago Zmhr. _mÌ gm_m{OH$ g§emoYZmVhr {ZarjU,
Aä`wnJ_ `m g§emoYZ AdñWm§Mm Cn`moJ H$amdm cmJVmo.
gm_m{OH$ g§emoYZ :
g_mOmVrc ZdrZ KQ>Zm§Mm emoY KoUo ho gm_m{OH$ g§emoYZmMo C{ÔîQ> AgVo. nm°{cZ _§Ì `m g§emo{YHo$Zo
Amnë`m Scientific Social Surveys and Research `m J«§WmV gm_m{OH$ g§emoYZmMr ì`m»`m
nwT>rcà_mUo Ho$cr Amho. - We may define Social research as the systematic method of
discovering new facts or verifying old facts, their sequences, interrelationships, causal
explanations and the natural laws which Govern them.
`m ì`m»`oZwgma gwì`dpñWVnUo Zì`m KQ>Zm§Mm emoY KoUo qH$dm OwÝ`m KQ>Zm VnmgyZ nmhUo, KQ>Zm§Vrc
H$«_, nañnag§~§Y, H$maUmË_H$ ñnîQ>rH$aU d Á`m {ZgJ©{Z`_mÛmao KQ>Zm§Mo {Z`§ÌU Ho$co OmVo. Ë`m§Mm emoY KoUo
åhUOo gm_m{OH$ g§emoYZ hmo`. gm_m{OH$ g§emoYZ _w»`V… gm_m{OH$ KQ>Zm§~m~V AgVo. gm_m{OH$
g§emoYZmVyZ g_mOmVrc KQ>Zm§Mm CcJS>m H$ê$Z gm_m{OH$ g_ñ`m§da ^{dî`H$mimÀ`m ÑîQ>rH$moZmVyZ Cnm``moOZm
H$aUo Ano{jV AgVo. gm_m{OH$ g§emoYZm_Ü`o KQ>H$mä`mg, joÌ Aä`mg, gd}jU, _wcmIV, àíZmdcr `m
g§emoYZ V§ÌmMm dmna H$ê$Z ZdrZ _m{hVr, KQ>Zm, kmZ àmßV H$aVm `oVo.
5.2 {df` {ddoMZ :
5.2.1 KQ>H$mä`mg nÕVr
(Case study method)
KQ>H$mä`mg åhUOo gm_m{OH$ g§emoYZmV {ZdS>coë`m KQ>H$m§Mm gd© ÑîQ>rH$moZmVyZ Aä`mg H$aUo hmo`.
KQ>H$mä`mg ho JwUmË_H$ g§emoYZ V§Ì hmo`. nm°{cZ _§Ì `m g§emo{YH$m KQ>H$mä`mgm~m~V åhUVmV H$s, `m
nÕVrV {ZdS>cocm KQ>H$ EImXr ì`ŠVr Agy eHo$c. ì`ŠVtMm g_yh CXm. Hw$Qw>§~, g§ñWm qH$dm EImXr O_mVhr
Agy eHo$c. (It is a method of exploring and analysing the life of social unit, be that a
64
\«o$S>[aH$cr ßco
(1806-1882) `m g§emoYH$mZo gm_m{OH$ g§emoYZm_Ü`o `m V§ÌmMm gd©àW_ Cn`moJ Ho$cm. S>m°. {dë`_ {hcr
`m§Zr _mZgemñÌr` g§emoYZmV `m V§Ìmcm ñWmZ {_idyZ {Xco. `m V§ÌmÛmao ì`ŠVrÀ`m AJa g_yhmÀ`m
gm_m{OH$ OrdZmMo JwUmË_H$ d {dícofUnyU© {dH$mgXe©H$ {MÌ C^o H$aVm `oVo. ~O}g `m g§emo{YHo$Zo `m
ÑîQ>rH$moZmVyZ KQ>H$mä`mgmMo dU©Z "gm_m{OH$ gyú_Xe©H$' (Social Microscope) Ago Ho$co Amho.
person, a family, institution, culture, group or even entire community).
KQ>H$mä`mgmMr d¡{eîQ>ço :gm_mÝ`V… KQ>H$mä`mgmMr nwT>rc d¡{eîQ>ço AmT>iyZ `oVmV.
1) {ZdS> - `m g§emoYZ V§ÌmZwgma g§emoYZ H$aÊ`mgmR>r EImXm {d{eîQ> KQ>H$ {ZdS>mdm cmJVmo. CXm.
gwYmaJ¥hmVrc EImXm ~mc JwÝhoJma.
2) {M{H$ËgH$ Aä`mg - {ZdS>coë`m KQ>H$mMm {M{H$ËgH$ Aä`mg H$aUo. CXm. {ZdS>coë`m ~mc
JwÝhoJmamMr H$m¡Qw>§{~H$, Am{W©H$, e¡j{UH$ d gm_m{OH$ nmíd©^y_r cjmV KoVcr OmVo.
3) _mZdr dV©ZmMo kmZ hmoUo - `m V§ÌmZo Aä`mg Ho$ë`mda _mZdr dV©ZmMo {Za{Zamio àH$ma-Z_wZo
kmV hmoVmV. CXm. {ZdS>coë`m ~mcJwÝhoJmamÀ`m ~mcJwÝhoJmarMr H$maUo H$moUVr AgmdrV, Ë`mV H$mhr gwYmaUm
hmoB©c H$m `m{df`r g_J« _m{hVr {_iy eHo$c.
4) g_J« KQ>H$mMm Aä`mg - JwS> d h°Q> `m g§emoYH$mMo _Vo KQ>H$mä`mgmZo g§emoYZmgmR>r
{ZdS>coë`m KQ>H$mMm g_J« Aä`mg H$aUo eŠ` hmoVo. CXm. Am{W©H$ÑîQ>çm EImXr ~±H$ {XdmiImoarV {ZKmcr
Agoc Va `m ~±Ho$À`m gd© ~m~tMm CXm. g§MmcH$ _§S>i, Ë`m§Mr H$m_H$mOmMr nÕVr, ^m§S>dcmMo _mJ©, H$O©
_§OyarMr nÕV, H$O© dgwcrMr nÕV d à_mU, ì`dñWmnZmMr H$mQ>H$garMr d XÿaÑîQ>rMr d¥Îmr, ~±Ho$Mr
gm_m{OH$ nV d {dídgZr`Vm B. A§Jm§Mm `m g§emoYZmZo Aä`mg hmoB©c. `m V§ÌmZo EImÚm KQ>H$mMm Vmo Á`m
g_mOmMm KQ>H$ AgVmo Ë`mMm à{V{ZYr åhUyZ Aä`mg Ho$cm OmVmo.
KQ>H$mä`mg nÕVrVrc J¥hrVHo$ `m nÕVrV XmoZ JmoîQ>r J¥hrV Yaë`m OmVmV. EH$ åhUOo _mZdr ñd^md d Ë`mÀ`m ñd^mdmVrc EH$Vm ho
hmo`. `m J¥hrVH$mMm AW© Agm H$s _mUgo {^ÝZ Agcr Var Vr g_mZ n[apñWVrV g_mZ àH$maMoM dV©Z
H$aVmV. _mUgmVrc ì`{ŠVJV {^ÝZVm ~mOycm gmê$Z _mUgm§À`m ñd^mdmVrc EH$Vm-EH$gmaIonUm `m
g§emoYZmV J¥hrV Yacm OmVmo. CXm. _hm{dÚmc`rZ, Jar~ d lr_§V KaÀ`m _wcm§Zm da IMm©gmR>r Mm§Jcm n¡gm
{Xcm Va Jar~ d lr_§V AgmoV, _mZdd§e emñÌmVrc g§emoYZmVyZ Ago {XgyZ Amco Amho H$s, {^ÝZ H$mimVrc
{^ÝZ g§ñH¥$Vr_Ü`o gm_m{OH$ n[apñWVr Am{U _mZdr dV©ZmV ~aoM gmå` AmT>iVo.
KQ>H$mä`mgmMr gmYZo `m V§ÌmÛmao g§emoYZ H$aÊ`mgmR>r XmoZ _mJmªZr _m{hVr {_iy eH$Vo. CXm. KQ>H$mä`mgmgmR>r {ZdS>coë`m
ì`ŠVrMr S>m`ar, Ë`mMm nÌì`dhma, BVa H$mJXnÌo, AmË_M[aÌ, {c{IV d Vm|S>r ñdê$nmÀ`m AmR>dUr `m
gmYZm§Ûmao Ë`m Ë`m n[apñWVrV ì`ŠVrMr _Zmod¥Îmr H$er hmoVr, à{V{H«$`m H$m` hmoË`m `m~m~V Ë`m ì`{ŠVÀ`m
~r. E. 1 : d¡km{ZH$ nÕVr ...5
65
_mZ{gH$ OrdZmMr g§emoYH$mcm Mm§Jcr _m{hVr {_iy eH$Vo. `m V§ÌmZo g§emoYZ H$aVmZm Ë`m ì`ŠVtÀ`m
Ordo{Vhmgm{df`r Ë`m ì`ŠVrMr àË`j _wcmIV KoD$Zhr _m{hVr {_i{dVm `oVo. darc XmoÝhr _mJm©Zr Cn`wŠV
_m{hVr {_idyZ Ë`m AmYmao gm_mÝ` {ZîH$f© àmßV H$aÊ`mMm g§emoYH$mMm à`ËZ AgVmo.
KQ>H$mä`mg nÕVrÀ`m _`m©Xm `m nÕVrV g§emoYZmgmR>r {ZdS>coë`m KQ>H$mH$Sy>Z _m{hVr KoD$Z Ë`m _m{hVrÀ`m AmYmao {ZîH$f© H$mT>cm
OmVmo. nU Ë`mM KQ>H$mÀ`m H$mhr ~m~VrV g§emoYH$mcm _m{hVr Z {_iÊ`mMrhr eŠ`Vm AgVo. VWm{n
KQ>H$m{df`r Amnë`mcm g_J« kmZ Pmco Amho Agm \$m{Oc AmË_{dídmg {Z_m©U hmoD$ eH$Vmo. Agm \$m{Oc
AmË_{dídmg AdmñVd {ZîH$f© H$mT>Ê`mg H$maU R>ê$ eH$Vmo. `m V§ÌmÀ`m g§emoYZmVyZ H$mT>coco {ZîH$f© \$maM
WmoS>çm KQ>H$m§À`m {ZarjUmdê$Z H$mT>coco AgVmV. Ë`m_wio AemM BVa KQ>H$m§À`m Aä`mgmV KQ>H$ gmaIo
AgyZhr AmYrÀ`m {ZîH$fm©Mr à{MVr `oB©cM Ago Zmhr.
KQ>H$mä`mgmMr AmUIr EH$ _`m©Xm Aer H$s, g§emoYZmgmR>r MwH$sMm KQ>H$ {ZdS>cm Jocm Va {ZîH$f©hr
MwH$sMmM {_iy eH$Vmo. Ë`m_wio KQ>H$mä`mgmÀ`m {dídgZr`Vocm _`m©Xm nS>VmV.
5.2.2 gd}jU nÕVr
(Survey Method) -
gd}jU ho EH$ gm_m{OH$ g§emoYZ V§Ì Amho. ^maVmgma»`m {dH$gZerc XoemV AZoH$ gm_m{OH$ g_ñ`m
AmhoV. Ë`mVrc _hÎdmÀ`m g_ñ`m§da gd}jU nÕVrZo g§emoYZ Ho$co OmVo. gd}jU `m eãXmMm gmYm AW©
nmhUr H$aUo hm Amho. Ë`mg B§J«OrV Survey Agm à{VeãX Amho. Survey `m B§J«Or eãXmMr ì`wËnÎmr Sur
åhUOo dê$Z/~mhoê$Z d veoir åhUOo nmhUo `m XmoZ eãXm§nmgyZ Pmcr Amho. EImÚm g_ñ`oMr gd© ~mOy§Zr,
gd© A§JmZr nmhUr H$aUo åhUOo gd}jU hmo`. gd}jUmV EImXr _hÎdnyU© gm_m{OH$ g_ñ`m {ZdSy>Z
{VÀ`m{df`r gd© ÑîQ>rH$moZmVyZ _m{hVr {_idyZ Aä`mg Ho$cm OmVmo.
_moPa d H$añQ>Z `m§Zr gd}jUmMr ì`m»`m nwT>rcà_mUo Ho$cr Amho. ""g_mOmMr _Vo, A{^d¥Îmr, H$m`},
n[apñWVr d aMZm `m~m~V gm_m{OH$ {gÕm§V VnmgyZ KoÊ`mgmR>r, H$m`©H$maU g§~§Y nmhÊ`mgmR>r qH$dm
emgH$s` H$m`m©gmR>r AmH$S>odmar d AÝ` _m{hVr O_m H$aUo åhUOo gd}jU hmo`.''
CXm. _hmamîQ´>mV {dX^© àXoemV Joë`m XmoZ dfm©nmgyZ eoVH$è`m§À`m AmË_hÎ`oMr g_ñ`m {Z_m©U Pmcr
Amho. `m~m~V gd}jU H$aÊ`mgmR>r emgH$s` `§ÌUm d H$mhr gm_m{OH$ g§ñWm H$m`©aV AmhoV. `m gd}jUmVyZ
eoVH$è`m§Mr eoVrdarc Adc§~yZ AgUo, nO©Ý`_mZ, eoVrVyZ àmßV hmoUmao CËnÝZ, eoVH$è`m§Mm IM©,
H$O©nwadR>m, H$O© naV\o$S>rMo à_mU `m~m~V _m{hVr {_i{dcr OmV Amho. `m gd}jUmVyZ Or _m{hVr àmßV
hmoB©c {VÀ`m AYmao emgZmcm H$moUVr Cnm` `moOZm H$aVm `oB©c `mMo ñdê$n ñnîQ> hmoB©c.
gd}jU nÕVrMr C{ÔîQ>ço 1) g_mOmVrc EImÚm {d{eîQ> g_ñ`og§~§Yr `mo½` d {dñV¥V _m{hVr {_idyZ Ë`m _m{hVrÀ`m AmYmao
{ZîH$f© H$mT>Uo ho gd}jUmMo EH$ C{ÔîQ> Amho. CXm. Amnë`m amÁ`mVrc Hw$nmofUmMr g_ñ`m. `m g_ñ`oÀ`m
g§X^m©V EImXm Am{Xdmgr O_mV ~hþg§»`oZo amhmV Agcocm {Oëhm. CXm. Z§Xÿa~ma {ZdSy>Z VoWrc cmoH$m§Zm
CncãY Agcoë`m amoOJmamÀ`m g§Yr, emgH$s` AÝZYmÝ` `moOZoVyZ hmoUmam nwadR>m, cmoH$m§Mr H«$`eŠVr,
66
emgH$s` `moOZm§Mr à^mdr A§_c~OmdUr `m~m~V emgZ ñVamda d ñd`§godr g§KQ>Zm_m\©$V gd}jU H$ê$Z
dñVw{ZîR> _m{hVr {_i{dVm `oB©c d Ë`mAmYmao H$moUË`m CUrdm AmhoV `m~m~V {ZîH$f© H$mT>cm OmB©c.
2) H$maUH$m`© g§~§Y emoYUo - g_mOmVrc KQ>Zm§~m~V, g_ñ`m§~m~V _m{hVr Jmoim H$ê$Z `m{df`r
H$maU-H$m`© g§~§Y emoYUo gd}jUmZo eŠ` hmoVo. CXm. A{Ic ^maVr` nmVirdarc ñnYm© narjm§_Ü`o
_hmamîQ´>mVrc VéU _mJo H$m AmhoV `m~m~V Aä`mg nmhUr H$aVm `oB©c. OrdZmVrc CÀM Ü`o`, gVV
AÜ``Zerc amhUo, B§J«Or ^mfoMo kmZ, VéUm§Mr Aëng§VwîQ>Vm, H$m¡Qw>§{~H$ Am{W©H$ n[apñWVr, KoVcoë`m
{ejUmMm XOm©, EH$m An`emZ§Va nwÝhm H$amd`mMo AWH$ à`ËZ, B. KQ>H$m§Mr _m{hVr KoD$Z _hmamîQ´>r` VéU
darc narjm§_Ü`o _mJo H$m AmhoV `m~m~V {ZîH$f© H$mTy>Z ñnYm© narjmVrc An`emMr H$maU-H$m`© _r_m§gm
H$aVm `oB©c.
3) ZdrZ {ZîH$f© H$mT>Uo - EImÚm gm_m{OH$ g_ñ`oda g§emoYZ H$ê$Z ZdrZ {ZîH$f© H$mT>Uo ho
gd}jUmMo AmUIr EH$ C{ÔîQ>ç Amho. _hmamîQ´>mgma»`m nwamoJm_r amÁ`mV hþ§S>m~ir hr EH$ gm_m{OH$ g_ñ`m
Vrd«VoZo OmUdVo. `m~m~V gd}jU H$aVmZm KS>coë`m hþ§S>m~itMr g§»`m J¥hImË`mH$Sy>Z CncãY hmoD$ eHo$c.
_J hþS§ >m~irMr H$maUo nhmdr cmJVrc. dYw{nË`m§Mr Am{W©H$ j_Vm, hþS§ >çm~m~VÀ`m 1961 À`m H$m`Úm~m~VMo
g_mOmMo AkmZ, Ë`mVrc {ejoÀ`m VaVwXt~m~V g_mOmMo à~moYZ dJ¡ao JmoîQ>tMr _m{hVr KoD$Z hþ§S>m~ir
Wm§~{dÊ`mgmR>r R>mog {ZîH$f© H$mT>Vm `oB©c.
gd}jU nÕVrV XmoZ àH$maMr gm_J«r AgVo - 1) àmW{_H$ d 2) Xþæ`_.
1) àmW{_H$ gm_J«r - gd}jUmV àmW{_H$ gm_J«r ñdV… {_i{dcr OmVo. Vr gm_J«r (_m{hVr)
A) g§emoYZ {df`m~m~V àË`j {ZarjU H$ê$Z ~) _wcmIVr KoD$Z H$) àíZmdcr V§ÌmMm Cn`moJ
H$ê$Z S>) KQ>H$ Aä`mgnÕVr dmnê$Z.
`m Mma nÕVtZm {_iyZ joÌr` H$m`© Agohr åhUVmV. `m _mJmªMm Adc§~ H$ê$Z _m{hVr {_i{dcr OmVo.
2) Xþæ`_ gm_J«r - g_mOmVrc AZoH$ g§ñWm Amnmnë`m H$m`m©gmR>r g_mOmVyZ _m{hVr {_i{dV
AgVmV. Aem g§ñWmH$Sy>Z g§emoYH$mcm Am`VrM _m{hVr {_iy eH$Vo. VgoM Ë`m Ë`m joÌmVrc _mÝ`dam§Mr
M[aÌo, AmË_M[aÌo, amoO{Zer (S>m`ar), g§emoYZ {df`m~m~V à{gÕ Pmcoco coI, emgH$s` H$mJXnÌo, g§ñWm§Mo
Ahdmc, B. _mÜ`_mVyZhr gd}jUmgmR>r _m{hVr CncãY hmoD$ eH$Vo.
gd}jU nÕVrÀ`m _`m©Xm :gd}jU ho gm_m{OH$ g§emoYZ V§Ì Amho. d¡km{ZH$ d gm_m{OH$ g§emoYZmVrc EH$ _hÎdmMm \$aH$ åhUOo
d¡km{ZH$ g§emoYZ H$mQ>oH$moa, {Z…g§{X½Y d Zo_H$m H$maU H$m`© g§~§Y àñWm{nV H$aVo. gm_m{OH$ g§emoYZmV darc
àH$maMr H$mQ>oH$moa, {Z…g§{X½Y d Zo_H$m H$maU H$m`© g§~§Y àñWm{nV H$aVo. gm_m{OH$ g§emoYZmV darc àH$maMr
H$mQ>oH$moaVm AgÊ`mMr eŠ`Vm H$_r AgVo. `m nÕVrÀ`m _`m©Xm WmoS>Š`mV Imcrcà_mUo gm§JVm `oVrc 1) gd}jUmMo {ZîH$f© T>mo~i ñdê$nmMo AgVmV. 2) gd}jUmÛmao àmßV hmoUmao A§XmO MwH$sMohr R>ê$
eH$VmV. CXm. EImXm amOH$s` nj gÎmoda `oB©c H$m`? `m~m~V {ZdS>UyH$nyd© gd}jU MwH$sMo R>ê$ eH$Vo. 3)
67
gd}jUmVrc {ZîH$f© g§emoYH$mZo {_i{dcoë`m _m{hVrda AmYm[aV AgVmV. _yi _m{hVr dñVw{ZîR> Zgoc,
ImoQ>r Agoc, Anwar Agoc Va gd}jUmVrc {ZîH$f© MwH$sMo R>ê$ eH$VmV. 4) g§emoYH$ g§emoÜ` {df`mMm
nyd©J«h Xÿ{fVnUo {dMma H$arV Agoc Va Ë`mg Ano{jV {ZîH$f© {_iUma ZmhrV.
5.2.3 joÌ Aä`mg nÕVr
(Field Study) :-
gm_m{OH$ g§emoYZmgmR>r joÌ Aä`mg nÕVrMmhr Cn`moJ Ho$cm OmVmo. joÌ Aä`mg åhUOo ì`mnH$
gm_m{OH$ g§emoYZmÀ`m CÔoemZo g_mOmVrc EImXo A§J qH$dm EImXr g_ñ`m {ZdSy>Z {VMm Aä`mg H$aUo.
gm_m{OH$ g§emoYZm_Ü`o àm`mo{JH$ {ZpíMVVm d {ZîH$fm©Mr gmd©{ÌH$Vm gmÜ` H$aVm `oV Zmhr. H$maU g_mOmMo
ñdê$n AË`§V Jw§VmJw§VrMo AgVo. gm_m{OH$ g§emoYZm_Ü`o g_mO hrM à`moJemim AgVo. gm_m{OH$ g_ñ`m§da
gw{Z`§{ÌV n[apñWVrV {ZarjU à`moJ H$aVm `oV Zmhr.
gm_m{OH$ OrdZmVrc g_ñ`m§Mm Aä`mg H$aVmZm g_mOmVrc _yë`o, cmoH$^mdZm, {dMma, Am{W©H$,
gm_m{OH$ KQ>H$ `m§Zm Xþc©jyZ MmcV Zmhr.
joÌ Aä`mg nÕVrMm hoVy :g_mOmVrc {ZdS>H$ g_ñ`m qH$dm {ZdS>H$ g§ñWm§Mm Aä`mg H$aUo, Ë`m§À`m{df`rMr dñVw{ZîR> _m{hVr
{_i{dUo hm joÌ Aä`mg nÕVrMm _w»` hoVy Amho. CXm. J«m_rU H$O©~mOmarnUm, ehar H${ZîR> _Ü`_dJu`m§Mm
H$O©~mOmarnUm `mgma»`m AmOn`ªV Xþc©{jV am{hcoë`m ì`mnH$ g_ñ`o~m~V joÌ Aä`mg nÕVrZo ~aoM ZdrZ
{ZîH$f© {_i{dVm `oVrc. VgoM EImÚmM joÌmMm CËH$f© hmoÊ`mg H$moUVr H$maUo-n[apñWVr H$maUr^yV Amho
`mMmhr Aä`mg H$aVm `oB©c.
joÌ Aä`mg nÕVrVrc _`m©Xm :joÌ Aä`mg nÕVrZo _m{hVr Jmoim H$aUo `mgmR>r CÎm_ Am{W©H$ nmR>~imMr JaO AgVo. `m nÕVrÛmao
emgH$s` IMm©Mr nwaoer VaVyX Agoc Va ñd`§godr g§ñWm AJa ì`ŠVtZm _m{hVr Jmoim H$aUo eŠ` hmoVo. joÌ
Aä`mg V§ÌmMm Cn`moJ H$ê$Z _m{hVr {_i{dUo A{cH$S>rc H$mimV \$maM I{M©H$ Pmco Amho. CXm. `m
g§emoYZ V§ÌmÛmao ~§X nS>V Mmccoco cKw CÚmoJm§Mm Aä`mg H$amd`mMm Pmë`mg EImÚm amÁ`mV {^ÝZ àXoemV
Agcoco cKwCÚmoJm§Zm àË`j ^oQy>Z _m{hVr ¿`mdr cmJoc. ho àM§S> IMm©Mo H$m_ hmoB©c. Xþgao Ago H$s, `mgmR>r
\$ma doi Úmdm cmJoc. Ë`m_wio hr nÕVr doiImD$ g§emoYZ nÕVr R>aVo.
hr g§emoYZ nÕVr gm_y{hH$ g§emoYZmgmR>r Cn`wŠV Amho nU ì`{ŠVJV g§emoYZmgmR>r hr nÕVr Cn`wŠV
Zmhr. joÌ g§emoYZ H$aÊ`mgmR>r à{e{jV ì`ŠVtMr JaO AgVo. ~è`mMXm à{e{jV ì`ŠVtMm VwQ>dS>m Agy
eH$Vmo. joÌ Aä`mgmV AS>MUr Agë`m Var Ë`m§Mo {ZdmaU H$aUo AJXrM AeŠ` Zmhr. `m g§X^m©V S>m°. E_.
EZ. Jmonmc ho g§emoYH$ åhUVmV H$s, joÌ Aä`mgmZo {_imcoë`m _m{hVrMo dñVw{ZîR>VoÀ`m {ZH$fmMm Cn`moJ
H$ê$Z {dícofUmË_H$ Aä`mg H$aUo eŠ` Amho. VgoM g§emoYZmË_H$ _mZ{gH$Vm {dH${gV H$ê$Z d g§emoYZmg
cmJUmè`m Am{W©H$ nmR>~imMr ì`dñWm H$ê$Z gm_m{OH$ g§emoYZmcm MmcZm XoVm `oB©c.
68
5.2.4 àíZmdcr (Questionnaire) :àíZmdcr ho gm_m{OH$ g§emoYZmVrc EH$ _hÎdmMo V§Ì Amho. gm_m{OH$ àíZm§Mm-g_ñ`m§Mm Aä`mg
H$ê$Z Ë`mAmYmao g§emoYZmË_H$ {ZîH$f© H$mT>co OmVmV. g§emoYH$mZo {ZdS>coë`m g_ñ`o~m~V àíZ V`ma Ho$co
OmVmV d ho àíZ CÎmao XoUmè`m ì`ŠVtH$S>o g_j XoD$Z AWdm nmoîQ>mZo nmR>dyZ g§emoYZ H$aVm `oVo. àíZmdcr
åhUOo g§emoÜ` {df`m~m~V g§emoYH$mZo V`ma Ho$cocr àíZm§Mr nyd©{Z`mo{OV Aer _m{cH$m qH$dm `mXr hmo`.
(Questionnaire is a preplanned series of questions.)
^maVmgma»`m I§S>àm` {dH$gZerc XoemV g_ñ`m§Mr {d{dYVm OmUdVo. CXm. AmO Xoemg_moa OmVr`
X§Jcr, ~oamoOJmar, hþ§S>m~ir, CÚmoJY§Xo, d¥Õm§Mo àíZ, dmT>Vr _hmJmB©, _hmJS>o {ejU, dmT>Vr cmoH$g§»`m `m
d Aem AZoH$ _hÎdnyU© g_ñ`m AmhoV. BVa gm_m{OH$ g§emoYZ V§Ìm§Mm Cn`moJ H$aÊ`mda Agcoë`m _`m©Xm
cjmV KoVë`mg ho g§emoYZ V§Ì gmono dmQ>Vo.
àíZmdcrÀ`m ì`m»`m :1) JyS> Am{U h°Q> - `m g§emoYH$mMo _Vo, ""àíZmdcr ho Ago gmYZ Amho H$s Á`m_Ü`o àíZm§Mr CÎmao
{_i{dÊ`mgmR>r Ë`mMm dmna H$aÊ`mV `oVmo d Ë`m_Ü`o à{VgmX XoUmam ñdV… àíZm§Mr CÎmao {d{eîQ> Z_wÝ`mV
XoVmo.''
2) Or-cw§S>~J© `m g§emoYH$mÀ`m _Vo ""_yc^yVnUo àíZmdcr åhUOo à{VgmXmMm Agm EH$ g§M H$s
Á`m_Ü`o gmja cmoH$m§H$Sy>Z à{V{H«$`m KoVë`m OmVmV. Ë`mMm CÔoe Ë`m§À`m empãXH$ dV©ZmMm à{V{H«$`m§À`m
g§X^m©V Aä`mg H$aUo hm AgVmo.'' (Fundamentally the questionnaire is a set of stimulate to
which Literate people are exposed in order to observe their verbal behaviour under
these stimuli.)
darc H$maUm§dê$Z Ago ñnîQ> hmoVo H$s, àíZmdcr `m g§emoYZ V§ÌmÀ`m AmYmao g§emoYZ g_ñ`o{df`r
g§~§{YV ì`ŠVtH$Sy>Z coIr ñdê$nmV _m{hVr {_i{dcr OmVo.
àíZmdcrMr aMZm/ñdê$n (From of Questionnaire) - `m g§emoYZ V§ÌmÛmao à{VgmX XoUmè`m
ì`ŠVtH$Sy>Z Amnë`m g§emoYZ {df`mcm AZwgê$Z `mo½` _m{hVr {_iÊ`mgmR>r àíZmdcrMo ñdê$n H$go Agmdo
`mMm {dMma H$ê$.
1) àíZmdcrMm AmH$ma - à{VgmX XoUmè`m ì`ŠVtH$Sy>Z Cn`wŠV _m{hVr {_iÊ`mgmR>r àíZmdcrMm
AmH$ma _`m©{XV d AmQ>monera Agmdm. åhUOo àíZmdcrVrc àíZm§Mr g§»`m _moOH$s Agmdr. CJrM
àíZmdcrV 100-200 àíZ ZgmdoV. CXm. 25 àíZm§Mm A§V^m©d Agcocr àíZmdcr d 200 àíZm§Mr
àíZmdcr `mn¡H$s 25 àíZm§À`m àíZmdcrcm `mo½` à{VgmX {_ioc. cm§~cMH$ àíZmdcrH$S>o CÎmao XoUmè`m
ì`ŠVr Xþc©j H$aÊ`mMrM eŠ`Vm A{YH$ dmQ>Vo. åhUyZ àíZmdcrMm AmH$ma _`m©{XV Agmdm.
2) àíZmdcrMr AmH$f©H$Vm - àíZmdcr N>mnÊ`mgmR>r dmnacm OmUmam H$mJX XO}Xma Agmdm. H$mJX
AmH$f©H$ Agmdm. H$maU AmH$f©H$ àíZmdcr CÎmao XoUmè`m ì`ŠVrMo AdYmZ cdH$a IoMy eH$Vo.
69
3) àíZm§Mr gwñnîQ>Vm - àíZmdcrVrc àíZ ñnîQ> d AW©~moY hmoD$ eH$Umao AgmdoV. àíZmdcrVrc
àíZm§Mr ^mfm {Zìdi nwñVH$s Agy Z`o Va Ë`m ^mfoV gm_mÝ` ì`dhmamVrc n[a{MV eãX AgmdoV. Xþ~m}Y eãX
`moOZo_wio àíZ AZwÎm[aV amhÿ eH$VmV.
4) R>am{dH$ H«$_ - àíZmdcrVrc àíZm§Mm H«$_ R>am{dH$ Agmdm. àíZm§À`m H«$_mMm gwg§JVrer g§~§Y
AgVmo. àíZm§Mm H«$_ CcQ>gwcQ> Zgmdm. CXm. Amnë`mcm `m V§ÌmÛmao Hw$nmofUm~m~V g§emoYZ H$amd`mMo Amho.
`m g_ñ`oÀ`m àíZmdcrV Hw$nmofU åhUOo H$m`? H$moUË`m n[apñWVrV Hw$nmofU hmoVo? Hw$nmofUmMr H$maUo
H$moUVr? Hw$nmofUm~m~V H$moUË`m emgH$s` `moOZm AmhoV? Hw$nmofUmda Cnm` H$moUVo? Agm H«$_ Agoc Va
{_iUmè`m CÎmamV VH©$g§JVr Agy eHo$c.
5) àíZmdcrVrc àíZ CÎma gyMH$ Agy Z`oV - CÎma gyMH$ àíZ åhUOo àíZmMo CÎma àíZmVM
AgUo. Ago àíZ {dMmaÊ`mZo AmnUmg ZdrZ _m{hVr {_iy eH$V Zmhr. CXm. _{hcm darc AË`mMmamg
_{hcmM O~m~Xma ZmhrV H$m`? hm CÎma gyMH$ àíZ Amho. Ago àíZ àíZmdcrV ZgmdoV. eŠ`Vmo àíZmdcrV
~hþn`m©`r àíZ AgmdoV Aer A{cH$S>rc H$mimVrc g§emoYH$m§Mr gyMZm Amho.
6) _hÎdnyU© g_ñ`m - `m g§emoYZ V§ÌmÛmao g§emoYZ H$aÊ`mgmR>r g_mOmVrc _hÎdmMr g_ñ`m
{ZdS>mdr. gm_mÝ` g_ñ`o{df`r cmoH$m§_Ü`o {Zê$Ëgmh AgVmo. nU _hÎdnyU© g_ñ`o{df`r cmoH$m§Mo R>m_ Ago
åhUUo Agy eH$Vo. CXm. AmO VéUm§_Yrc dmT>Vr ì`gZm{YZVm hr EH$ Ádc§V gm_m{OH$ g_ñ`m Amho. Aem
g_ñ`o~m~V _VàXe©Z H$aÊ`mMr `m {Z{_ÎmmZo g§Yr {_iVo. åhUyZ g§emoYZmgmR>r _hÎdnyU© g_ñ`m {ZdS>mdr.
7) _hÎdnyU©/à{gÕ g§ñWm - `m V§ÌmÛmao Ho$co OmUmao g§emoYZ H$moUË`m gm_m{OH$ AWdm emgH$r`
g§ñWoÀ`m _mJ©Xe©ZmImcr Ho$co OmV Amho `mcmhr _hÎd Amho. g_mOmVrc à{gÕ g§ñWm cmoH$m§Zm _m{hV
AgVmV. Ë`m g§ñWm§Mo g_mOmon`moJr H$m`© _m{hV Agë`mZo Aem g§ñWm§À`m àíZmdcrcm Mm§Jcm à{VgmX {_iy
eH$Vmo.
àíZmdcrMr {dídgZr`Vm
(Reliability of questionnaire) :
àíZmdcr `m g§emoYZ V§ÌmMo ñdê$n g_OmdyZ KoVë`mZ§Va àíZmdcr ho g§emoYZ V§Ì {H$VnV `eñdr hmoD$
eH$Vo `m àíZmMm {dMma H$ê$. EH$mM {df`mda àíZmdcr V`ma Ho$cr OmVo. Vr {^ÝZ ì`ŠVtH$S>o nmR>{dcr
OmVo. Ë`m_wio EH$mM àíZmMr {^ÝZ ì`ŠVtH$Sy>Z {^ÝZ CÎmao {_iy eH$VmV. Ë`m_wio à_mU^yV CÎma H$moUVo
_mZmd`mMo hm àíZ {Z_m©U hmoD$ eH$Vmo d MwH$sMo {ZîH$f© H$mT>co OmD$ eH$VmV. VgoM Oa àíZmdcrcm
Ano{jV à{VgmX {_imcm Zmhr Va g§emoYZ à{H«$`m aIS>cr OmD$ eH$Vo. `m g§emoYZ V§ÌmMm Cn`moJ \$ŠV
gw{e{jVm§nwaVmM _`m©{XV amhVmo. g_mOmVrc {d{eîQ> cmoH$mH$Sy>Z g§emoYZmË_H$ _m{hVr {_iV Agë`mZo `m
g§emoYZmÀ`m {ZîH$fm©_Ü`o gd©gm_mÝ` cmoH$m§Mm gh^mJ AgUma Zmhr. WmoS>Š`mV `m g§emoYZ V§ÌmMo H$mhr Xmof
Agco Var Ë`m§À`mda _mV H$ê$Z `m g§emoYZ V§ÌmMr g§emoYZmË_H$ {dídgZr`Vm dmT>{dVm `oB©c.
5.2.4 _wcmIV :A{cH$S>rc H$mimV gm_m{OH$ g_ñ`m§da g§emoYZ H$aÊ`mgmR>r ~aoM _mJ© CncãY Pmco AmhoV.
gm_m{OH$ g§emoYZmMo d¡{eîQ>ç åhUOo "_Zwî`' hm `m g§emoYZmMm H|$Ðq~Xÿ AgVmo. _Zwî` Amnë`m g^modVrÀ`m
70
àíZm§da {dMma H$aVmo, Ë`mda ñdV…Mo _V ~Z{dVmo, {dMma AWdm A{^àm`-à{V{H«$`m ì`ŠV H$ê$ eH$Vmo.
g_mOmVrc gm_mÝ` AWdm OmUH$ma, VÁk, A{YH$mar, cmoH$à{V{ZYtMo {d{eîQ> gm_m{OH$ àíZm~m~V _V
AO_mdyZ KoÊ`mgmR>r _wcmIV `m g§emoYZ V§ÌmMm à^mdr Cn`moJ H$aVm `oVmo.
_wcmIV hm gm_m{OH$ g§emoYZmMm àË`j _mJ© Amho. H$maU _wcmIVrV XmoZ ì`ŠVr g_moamg_moa hOa
AgVmV. _wcmIV KoUmè`m ì`ŠVrg _wcmIVH$ma (Interviewer) d _wcmIV XoUmè`m ì`ŠVrg _wcmIVXma
(Interviewee) Ago åhUVmV. `m XmoZ ì`ŠVt{edm` _wcmIV nyU© hmoD$ eH$V Zmhr. åhUyZ _wcmIVrg
{ÛH|$Ðr g§emoYZ V§Ì Ago åhUVmV.
_wcmIVrMr ì`m»`m {d{eîQ> hoVyZo EImÚm ì`ŠVrMr ^oQ> KoD$Z {VÀ`mer g§^mfU H$aUo d Ë`m hoVycm AZwgê$Z {VÀ`mH$Sy>Z
gd© àH$mamMr _m{hVr H$mTy>Z KoUo åhUOo _wcmIV hmo`.
1) JwS> d h°Q> - `m gemoYH$mMo _Vo _yc^yV[aË`m _wcmIV åhUOo gm_m{OH$ Am§Va{H«$`oMrM à{H«$`m
hmo`.
(Interviewing is fundamentally a process of social interaction.)
2) nm°{cZ `§J - `m g§emo{YHo$Mo _Vo, "_wcmIV hr EH$ gwì`dpñWV nÕVr _mZcr OmVo H$s {OÀ`mÛmao
VwcZmË_H$ÑîQ>çm AZmoiIr AgUmè`m ì`ŠVrÀ`m OrdZmV, Aä`mgH$ H$_r A{YH$ H$ënZmeŠVrÀ`m AmYmao
àdoe H$aVmo.' (Interview may be regarded as a systematic method by which a person
enters more or less imaginatively into the life of a comparative stranger.)
darc ì`m»`m§dê$Z Ago ñnîQ> hmoVo H$s, gm_m{OH$ g§emoYZ d ^m¡{VH$emñÌr` g§emoYZmV \$aH$ Amho.
^m¡{VH$ g§emoYZmV {ZarjU-à`moJ _hÎdmMr A§Jo AmhoV. _mÌ gm_m{OH$ g§emoYZmV "_Zwî`' hm H|$Ðq~Xÿ Amho.
_Zwî` hm g_mOerc d ~w{Õ_mZ àmUr Amho. _mZdr dV©Zm_mJo àoaUm, JaOm, ^mdZm d {d{eîQ> hoVy AgVmV.
g_mOmVrc _yë`ì`dñWm, gm§ñH¥${VH$ _mZX§S>, ì`ŠVrda Pmcoco g§ñH$ma `m§Mm _mZdr dV©Zmda à^md nS>Vmo.
_wcmIV `m g§emoYZ V§ÌmV g§emoYH$ Amnë`m g§emoÜ` {df`mVrc OmUH$ma d BVa ì`ŠVtZm àË`j ^oQy>Z
g§emoYZ {df`m~m~V Ë`m§Mr _Vo, à{V{H«$`m, ^mdZm OmUyZ KoV AgVmo. Ë`m_wio _wcmIVH$ma d _wcmIVXma
`m§À`m_Ü`o àË`j g§dmX KS>V AgVmo. Aem g§dmXmcm Am§Va{H«$`m Ago åhUVmV.
Ooìhm emgH$s`, {Z_emgH$s` AWdm ImOJr ì`dñWmnZm_Ü`o {d{eîQ> nXmda CXm. emgZmVrc dJ© EH$
d dJ© XmoZ d BVa nXo, {ejH$, àmÜ`mnH$, ì`dñWmnH$, coI{ZH$ `mgma»`m nXm§da nmÌ ì`ŠVtMr Zo_UyH$
H$amd`mMr AgVo Voìhm _wcmIV V§ÌmMm Cn`moJ Ho$cm OmVmo. _wcmIVrÛmao _wcmIV XoUmè`m ì`ŠVrMo g§~§{YV
{df`mMo kmZ, ^m{fH$ A{^ì`ŠVr, hOaO~m~rnUm, {ZU©` KoÊ`mMr j_Vm, àg§JmZwê$nVm, gm_mÝ`kmZ,
ì`{ŠV_Îd `m§Mr MmMUr KoVcr OmVo. `m V§ÌmMm Cn`moJ H$ê$Z `mo½` H$m_mgmR>r `mo½` ì`ŠVrMr {ZdS> H$aUo
gmono OmVo.
_wcmIVrMr C{ÔîQ>ço :- _wcmIV `m g§emoYZ V§ÌmMr C{ÔîQ>o Imcrcà_mUo gm§JVm `oVrc 1) àË`j g§nH©$ - _wcmIVr_Ü`o _wcmIV XoUmam d KoUmam nañnam§g_moa CnpñWV AgVmV. _wcmIV
71
KoUmar ì`ŠVr àíZ {dMmaVo, Amdí`H$ VoWo àíZmMm Iwcmgm H$aVo Va _wcmIV XoUmar ì`ŠVr àíZm§Mr CÎmao XoV
AgVo. XmoKm§_Ü`o g§emoYZ {df`m~m~V g§dmX KS>V AgVmo.
2) Img _m{hVr {_i{dUo - `m V§ÌmÛmao Amnë`m Aä`mg {df`m~m~V _wcmIV XoUmè`m ì`ŠVrH$Sy>Z
Ano{jV _m{hVr {_i{dcr OmVo. CXm. ghH$ma joÌmVrc KgaU `m {df`mda g§emoYH$ ghH$mamMo Aä`mgH$,
ghH$ma joÌmVrc {d{eîQ> _mÝ`da ì`ŠVr `m§Mr _wcmIV KoB©c d Amnë`m {df`m~m~V {deof _m{hVr
{_i{dÊ`mMm à`ËZ H$arc.
3) J¥hrV VÎdm§Mm emoY - _wcmIVrÛmao g§emoYH$mcm Amnë`m Aä`mg {df`m~m~V AmUIr H$mhr
ZdrZ VÎdm§Mm emoY ¿`md`mMm AgVmo. CXm. ghH$ma joÌm_Ü`o gdmªgmR>r EH$M Ü`o` ho J¥hrVÎd Amho. `m
ì`{V[aŠV AmUIr H$mhr VÎdo Agy eH$VmV H$m` `mMm emoY KoÊ`mMm à`ËZ AgVmo.
4) {gÕm§V H$ënZoMr VnmgUr - g§emoYZ H$aVmZm g§emoYH$mZo ñdV…Mo H$mhr A§XmO Ho$coco AgVmV.
_mÌ g§emoYH$mMo A§XmO àmßV _m{hVrda AmYmacoco AgVmV. CXm. darc CXmhaUmÀ`m AZwf§JmZo g§emoYH$mMo
ghH$mamVrc H$m`©H$Ë`mªMr H$_mcrMr ñdmWu d¥Îmr, OZ{hVmcm Xþæ`_ àmYmÝ`, H$mQ>H$garMm A^md, Ho$di
amOH$s` ÑîQ>rH$moZ Ago H$mhr Aä`wnJm_ ~m§YcocoM AgVmV. àË`j _wcmIVrVyZ Amnë`m Aä`wnJ_m§Zm nwîQ>r
{_iVo H$m`, Amnco Aä`wnJ_ MwH$sMo AmhoV H$m`? ho VnmgyZ nmhVm `oVo.
_wcmIVrMo àH$ma :gm_mÝ`nUo _wcmIVrMo XmoZ àH$ma gm§{JVco OmVmV.
1) à_m{UV _wcmIV
(Structured Interview)
2) Aà_m{UV _wcmIV
(Unstructured Interview)
1) à_m{UV _wcmIV `m _wcmIVrcm {Z`§{ÌV qH$dm {Z`mo{OV _wcmIV Agohr åhUVmV. `m _wcmIVrV _wcmIVrMm {df`,
doi, {R>H$mU d H$moUmMr _wcmIV H$moUr ¿`md`mMr `mMo AmYrM {Z`moOZ Ho$coco AgVo. _wcmIVrÀ`m
{df`mZwgma àíZhr AmYrM R>acoco AgVmV. {Z`mo{OV àíZm§À`m Mm¡H$Q>r~mhoa g§emoYH$ d _wcmIVXma `m§Zm
OmVm `oV Zmhr. CXm. EImÚm àmMm`m©Mr qH$dm _w»`mÜ`mnH$mMr Ë`m§À`m {ejUg§ñWoMm Kgacocm XOm©,
JiVrMo à_mU `m~m~V _wcmIV ¿`md`mMr Agë`mg darcà_mUo ñWi H$mimMo {Z`moOZ H$amdo cmJVo.
XmoKm§Zmhr {df`mÀ`m ì`mßVr~mhoa OmVm `oV Zmhr.
2) Aà_m{UV _wcmIV `m _wcmIVrg A{Z`mo{OV, A{Z`§{ÌV qH$dm ñd¡a _wcmIV Agohr åhUVmV. `m _wcmIVrV {ZdS>coë`m
g_ñ`o~m~V {dMmamd`mÀ`m àíZm§Mo nyd© {Z`moOZ ZgVo. _wcmIVH$ma H$moUË`mhr H«$_mZo àíZ {dMmê$ eH$Vmo. `m
àH$mamV AZm¡nMm[aH$Vm AgVo. EoZdoir g_ñ`o~m~V H$moUVohr àíZ {dMmaco OmD$ eH$VmV. `m _wcmIVrV
_wcmIVH$mamMr ^y{_H$m A{Ve` _hÎdmMr AgVo.
72
_wcmIVrMr `wŠVVm
(Validity of Interview) :
gm_m{OH$ g§emoYZm_Ü`o _wcmIV `m V§Ìmg {deof _hÎd àmßV Pmco Amho. _wcmIVrVyZ g§emoYZ
{df`m~m~V dñVw{ZîR> AWdm ì`{ŠV{ZîR> àH$maMr _m{hVr {_iV AgVo. VgoM H$Yr H$Yr _wcmIV XoUmar
ì`ŠV \$gdr _m{hVrhr XoD$ eH$Vo. Aemdoir _wcmIVH$mamMr ^y{_H$m AË`§V _hÎdmMr AgVo. _wcmIVrVyZ
{_iUmè`m _m{hVrdê$Z g§emoYZ {df`mg Cn`wŠV R>ê$ eHo$c.
5.2.6 g§»`m_mZ nÕVr
(Statistical Method) :-
{dkmZmMr joÌo qH$dm gm_m{OH$ g§emoYZmMr joÌo `m_Ü`o g§emoYZ H$aÊ`mgmR>r àm_w»`mZo d¡km{ZH$
nÕVrM dmnacr OmVo. {dkmZmÀ`m g§emoYZmV g_ñ`m, ì`m»`m, Aä`wnJ_, {ZarjU, à`moJ, dJ¡ao AdñWm§Mm
Cn`moJ A{Zdm`©nUo H$amdm cmJVmo. gm_m{OH$ g§emoYZmMo ñdê$n d Aä`mg {df` {Zìdi d¡km{ZH$ emIm§nojm
{^ÝZ AgVo. {dkmZmV H$mQ>oH$moanUm, AMyH$Vm, à{MVr, gm_mÝ` {Z`_mMm emoY `m ~m~tZm _hÎd AgVo. Ooìhm
g§emoYZmMo {df` Iyn ì`mnH$ AgVmV Voìhm g§emoYZ H$aVmZm g§emoYZmgmR>r cmJUmar gm_J«r Jmoim H$aUo
(collection of data) hr EH$ _hÎdmMr à{H«$`m AgVo. g§emoYZmgmR>r {_i{dcocr _m{hVr dñVw{ZîR>,
{dídgZr` d `WmW© Agmdr cmJVo. {_i{dcoë`m _m{hVrMo ì`dñWrH$aU H$ê$Z {VÀ`m AmYmao AMyH$,
dñVw{ZîR> d Zo_Ho$ {ZîH$f© {_i{dÊ`mgmR>r g§emoYZmV g§»`m_mZ nÕVrMm Cn`moJ H$amdm cmJVmo.
g§»`memñÌmMm ì`wËnÎmremñÌr` AW© :g§»`memñÌmcm B§J«OrV statistics Ago åhUVmV. Statistics hm eãX c°{Q>Z ^mfoVrc status `m
eãXmnmgyZ ~Zcm Amho. àmMrZ H$mir EImÚm amOmÀ`m amÁ`mMm AmT>mdm KoÊ`mgmR>r hm eãX dmnacm OmV
Ago. amÁ`mVrc cmoH$g§»`m, OÝ_-_¥Ë`y Xa, amÁ`mMo CÎnÝZ, IM© `m§Mm AmT>mdm KoÊ`mgmR>r hm eãX dmnacm
OmV Ago. ê$T> AWm©Zo AmH$S>odmarMo emñÌ åhUOo g§»`memñÌ Agohr _mZco OmVo. statistics hm eãX XmoZ
AWm©Zr dmnacm OmVmo. Ooìhm Vmo statistic Agm EH$dMZm dmnacm OmVmo Voìhm Ë`mMm AW© "g§»`memñÌ'
Agm hmoVmo d statistics Agm AZoH$dMZr dmnacm OmVmo Voìhm Ë`mMm AW© "AmH$S>odmar' qH$dm g§emoYZmgmR>r
Jmoim Ho$coë`m AmH$S>odmarMr _m{hVr Agm hmoVmo. `mdê$Z g§»`memñÌmV g§»`oÀ`m ñdê$nmV gm_J«r qH$dm
g§emoYZmgmR>r Jmoim Ho$coë`m AmH$S>odmarMr _m{hVr Agm hmoVmo. `mdê$Z g§»`memñÌ g§»`oÀ`m ñdê$nmV gm_J««r
qH$dm _m{hVr Jmoim H$aUo, àmßV _m{hVrMo {de«cofU H$aUo d AW©emoYZ H$aUo (Interpretation) åhUOo
g§»`memñÌ hmo`.
g§»`m_mZ nÕVrÀ`m darc {ddoMZmdê$Z g§»`m_mZ nÕVrMr gd©g_mdoeH$ ì`m»`m Imcrcà_mUo H$aVm
`oB©c. H$moUË`mhr joÌmVrc KQ>Zm§Mm g§emoYZmË_H$ Aä`mg H$aÊ`mgmR>r g§»`mË_H$ gmYZm§Mr O_dmO_d
H$ê$Z dJuH$aU, _m§S>Ur, VwcZm d AW©emoYZ H$aUmè`m nÕVrg g§»`m_mZ nÕVr Ago åhUVmV.
g§»`m_Z nÕVrMo _hÎd :
g§»`m_mZ nÕVrMm d g§^mì`VoMm OdiMm g§~§Y Amho. g§»`memñÌr` _m{hVrMm Cn`moJ H$ê$Z g§emoÜ`
KQ>Zo{df`r "g§^mì`' AZw_mZ H$aVm `oVo. {ZgJm©Vrc d g_mOmVrc KQ>Zm Jw§VmJw§VrÀ`m AgVmV. KQ>Zm
KS>Ê`mgmR>r AZoH$ H$maUo H$maUr^yV AgVmV. `mcmM H$maUm§Mr AZoH$Vm Ago åhUVmV. KQ>ZoVrc H$maUo
73
EH$_oH$m§nmgyZ nyU©nUo AcJ H$aVm `oV ZmhrV. CXm. dmT>Vo AnKmV, AnKmVm§Mr H$maUo, añË`m§Mr pñWVr,
dmhZ Mmc{dÊ`mÀ`m {Z`_m§Mo Vm§{ÌH$ kmZ, {ZîH$miOrnUm, ~ondm©d¥Îmr, B. Agy eH$VmV. `m gd© H$maUm§Mm
{dMma H$ê$Z darc KQ>Zm§À`m AmYmao AnKmVm§{df`r g§^mÀ` AZw_mZ H$aVm `oVo. g_mOemñÌr` KQ>Zm§Mo
d¡{eîQ>ço åhUOo `m KQ>Zm§{df`r AMyH$ àm`mo{JH$ Aä`mg H$aVm `oV Zmhr. _mÌ CncãY _m{hVrÀ`m AmYmao
g§^mì` AZw_mZ H$ê$Z g§emoYZmcm {ZîH$fm©Ë_H$ Q>ßnm JmR>Vm `oVmo.
gw`mo½` Z_wZm
(Fair Sample) :
emñÌr` g§emoYZmV KQ>ZoÀ`m KQ>Zm§_Ü`o AgUmam gh`moJ g§~§Y d {d`moJ cjmV KoD$Z KQ>ZoVrc H$maUH$m`© g§~§Y XmIdyZ XoVm `oVmo. CXm. "A' Zo `e {_i{dÊ`mgmR>r j, ` d S> Ago VrZ à`ËZ gmVË`mZo Ho$co
`mdê$Z `e d gmVË``wŠV à`ËZ `mV H$maUH$m`© g§~§Y Amho Ago {ZpíMVnUo åhUVm `oVo. `mCcQ> à`ËZmV
gmVË` Zgë`mZo "A' `eñdr hmoV Zmhr. `mdê$Z gmVË``wŠV à`ËZ ZgUo d An`e `mVhr H$maUH$m`© g§~§Y
Amho Ago ñnîQ> hmoVo.
g§emoYZ H$aVmZm ~è`mMXm Ago KS>Vo H$s g_mOmVrc Ag§»` KQ>H$m§Mo Amnë`mcm {ZarjU H$aVm `oV
Zmhr, qH$dm Vo eŠ` hmoV Zmhr. Aemdoir Amnë`m g§emoYZ joÌmVrc H$mhr Z_wZo "à{V{ZYr' åhUyZ {ZdSy>Z
Ë`m§À`m g_J« Aä`mgmZo Ano{jV {ZîH$f© àmßV H$aVm `oVmV. `mcmM "Z_wZm' nÕVr (Sampling method)
Ago åhUVmV. {ZdS>cocm Z_wZm Ë`m {d{eîQ> dJm©Mm à{V{ZYr åhUyZ _mZcm OmVmo.
S>m°. JwS> d h°Q> `m§Mo _Vo - ""Z_wZm åhUOo g_J«mMm chmZgm à{V{ZYr hmo`.'' (A sample as name
implies is a smaller representative of a large whole) àm{V{ZYrH$ g_yhmÀ`m Aä`mgmdê$Z g§nyU©
g_yhm{df`r H$mhr g§^mì` {ZîH$f© H$mT>Uo åhUOo Z_wZm nÕVr hmo`. cm¡{H$H$ ^mfoV Z_wZm nÕVr åhUOo
"{eVmdê$Z ^mVmMr narjm hmo`.'
CXm. _hmamîQ´>mVrc _hm{dÚmc`rZ {dÚmÏ`mªMo B§J«Or {df`mMo kmZ {H$VnV Amho `m{df`r g§emoYZmË_H$
Ahdmc V`ma H$amd`mMm Amho. Ë`mgmR>r _hmamîQ´>mVrc gd© _hm{dÚmc`rZ {dÚmÏ`mªZm ^oQ>Uo eŠ` Zmhr Va
H$mhr AJ«Ur _hm{dÚmc`o d H$mhr J«m_rU _hm{dÚmc`rZ {dÚmWu {ZdSy>Z Ë`m§À`m B§J«Or {df`m~m~V
Amnë`mcm nË`j _m{hVr KoVm `oB©c. Ë`m _m{hVrV {dÚmÏ`mªMo B§J«Or {df`m~m~VMo kmZ `WmVWmM Amho Ago
AmT>ië`mg g§emoYZmMm {ZîH$f© åhUyZ _hmamîQ´>mVrc ~hþg§»` _hm{dÚmc`rZ {dÚmÏ`mªMo B§J«OrMo kmZ Aën
Amho Ago _mZco OmB©c. darc CXmhaUmdê$Z Z_wZm {ZdS> nÕVr{df`r Ago åhUVm `oB©c H$s1) Z_wZm {ZdS> nÕVrV n¡gm, l_ d doioMr ~MV hmoVo.
2) {ZdS>coë`m àm{V{ZYrH$ KQ>H$m§À`m gImoc d {M{H$ËgH$ Aä`mg H$aUo eŠ` hmoVo.
3) {ZdS>coë`m KQ>H$m§H$Sy>Z {_imcoë`m _m{hVrMr N>mZZr H$aVm `oVo d AZmdí`H$ _m{hVrMo dU©Z
H$aVm `oVo.
4) {ZdS>coë`m KQ>H$m§er àË`j g§dmX gmYVm `oVmo.
5) EH$mM g_ñ`oÀ`m g§emoYZm~amo~aM BVa H$mhr g_ñ`m§Mmhr CcJS>m hmoD$ eH$Vmo.
74
gw`mo½` Z_wZm {ZdS>r_Ü`o EH$ _hÎdmMr I~aXmar KoVcr nm{hOo Vr åhUOo {ZdS>cocm Z_wZm nwaogm
àm{V{ZYrH$ Agcm nm{hOo.
g§»`m_mZ gamgar
(Statistical Averages) :
"gamgar' hm eãX Amnë`m X¡Z§{XZ ì`dhmamV Zoh_r dmnacm OmVmo. Vw_À`m _wcmcm 12 dr cm {H$Vr
Q>ŠHo$ JwU {_imco? ^maVr`m§Mo gamgar Am`w_m©Z {H$Vr Amho? ^maVr`m§Mo gamgar XaS>moB© CËnÝZ {H$Vr? `m gd©
àíZm§dê$Z Ago {XgVo H$s, Ë`m Ë`m g§X^m©Vrc EH$ àm{V{ZYrH$ g§»`m AmnUmg {_idmd`mMr AgVo. CXm.
E\$.dm`. ~r.E. `m dJm©Vrc {dÚmÏ`mªMo gmYmaU d` 17 dfm©Mo AgVo. `m dJm©Vrc H$mhr {dÚmÏ`mªMo d` 17
nojm OmñVhr Agy eHo$c, Va 17 hr g§»`m E\$. dm`. À`m {dÚmÏ`mªÀ`m d`mMo à{V{ZYrËd H$aUmar g§»`m
Amho. `mdê$Z Ago åhUVm `oB©c H$s, AZoH$ g§»`m {_iyZ Or àm{V{ZYrH$ g§»`m {_iVo {Vcm gamgar Ago
åhUVmV.
gamgarMo àH$ma
(Types of Average) :-
gamgarMo VrZ àH$ma Amho 1) _Ü`_mZ
(Mean)
2) _Ü`m§H$
(Median)
d 3) ^y{_îQ>H$ (~hþcH$)
(Mode)
1) _Ü`_mZ åhUOo H$m`?
{hemo~ H$ê$Z H$mT>cocr gamgar åhUOo _Ü`_mZ hmo` qH$dm AmnUmg A{^àoV Agcoë`m KQ>H$m§À`m
qH$_VrMr ~oarO H$ê$Z {Vcm KQ>H$m§À`m g§»`oZo ^mJco AgVm `oUmao JwUmoÎma åhUOo _Ü`_mZ hmo`. CXm. EH$m
XþH$mZXmamcm _mJrc 5 dfm©V AZwH«$_o 9000, 16000, 11000, 7000 d 8000 én`o Z\$m Pmcm.
XþH$mZXmamÀ`m 5 dfm©Vrc Zâ`mMr ~oarO H$ê$Z Ë`m ~oaOocm 5 Zo ^mJco AgVm _Ü`_mZ {_ioc.
Zâ`mMr ~oarO = 9000 + 16000 + 11000 + 7000 + 8000 = 51000
51000
----- = 10200 én`o.
5
hr g§»`m _Ü`_mZ `oB©c. _Ü`_mZmcm A§H$J{UVr _Ü`_mZ Agohr åhUVmV.
A§H$J{UVr _Ü`_mZ gyÌ ê$nmZo Imcrcà_mUo _m§S>co OmVo.
`m gyÌmV Imcrc g§km dmnaë`m OmVmV.
x1, x2, x3
= g§»`m§Mo _yë`
N
= EHy$U g§»`m
{(signa)
= gd© g§»`m§Mr ~oarO
darc g§jon cjmV KoD$Z A§H$J{UV _Ü`_mZ gyÌ ê$nmZo
75
A§H$J{UV _Ü`_mZ = àmàm§H$m§Mr EHy$U ~oarO
àmnm§H$m§Mr g§»`m
x1 + x2 + x3 + x4 + x5 + -------------x
= ------------------------------------------------N
{x
=
N
_Ü`_mZmMo Cn`moJ :
1) Aä`mg {df`mVrc g§»`m§Mr OQ>rcVm H$_r H$aUo.
2) g§»`m§Mo {dícofU H$aUo.
2) _Ü`m§H$ _Ü`_mZmV àË`j {hemo~ H$ê$Z gamgar H$mT>cr OmVo. _mÌ _Ü`m§H$mV pñWVrXe©H$ gamgar _m{cHo$Vrc
àmßV g§»`m MT>Ë`m qH$dm CVaË`m H«$_mZo _m§S>ë`mZ§Va Omo A§H$ ~amo~a _Ü`mda `oVmo Ë`mg _Ü`m§H$ Ago
åhUVmV. _Ü`m§H$mÀ`m da qH$dm Imcr qH$dm _mJo d nwT>o {VVŠ`mM g§»`m `oVmV. CXm. EH$m g§»`m _m{cHo$V
12, 14, 15, 16, 18, 19, 22, 21, 23 `m g§»`m AmhoV. `m g§»`m MT>Ë`m H«$_mZo _m§S>ë`mg 12, 14,
15, 16, 18, 19, 21, 22, 23 Aem EHy$U 9 g§»`m `oVrc. `mVrc n{hë`m Mma d Z§VaÀ`m Mma g§»`m
`m§À`m_Ü`o `oUmar 18 hr g§»`m `m g§»`m_m{cHo$V _Ü`m§H$ Amho.
_Ü`m§H$ H$mT>Ê`mMo gyÌ =
(N+1) A§H$
Median = ________
2
gyÌmVrc g§km§Mm Iwcmgm N> åhUOo EHy$U g§»`m
darc CXmhaUmVrc _Ü`m§H$ H$mTy>.
9 + 1 10
Median = _____ = __ =
2
5 dm A§H$ åhUOo 18 hr g§»`m _Ü`m§H$ hmo`.
1
Ooìhm AmnUmg {Xcoë`m g§»`m _m{cHo$Vrc EHy$U g§»`m Xe©{dUmam A§H$ {df_ AgVmo Voìhm EH$M
_Ü`m§H$ {_ioc. na§Vw Ooìhm g§»`m _m{cHo$Vrc EHy$U g§»`m Xe©{dUmam A§H$ g_ Agoc Va _Ü`m§H$ A§H$ XmoZ
AgVrc. Aemdoir Ë`m XmoÝhr A§H$m§Mr gamgar _Ü`m§H$ åhUyZ {dMmamV ¿`mdr.
76
CXm. 35, 36, 37, 38, 39, 42, 46, 48 `m _m{cHo$V
N=
8 Amho åhUyZ
8+1
----- = 4.5, 4.5 H«$_m§H$mMr g§»`m åhUOo 4 Am{U 5 H«$_m§H$mÀ`m _Ü`o AgUmar g§»`m åhUyZ
2
38 + 39 77
------ = --- = 38.5
2
2
`m _m{cHo$Vrc _Ü`m§H$ Agoc.
_Ü`m§H$mMo \$m`Xo :_Ü`m§H$ g_OÊ`mg gmonm Amho. {Xcoë`m g§»`m _m{cHo$VM _Ü`m§H$mMr qH$_V AmT>iyZ `oVo. _Ü`m§H$
AmcoImÛmaohr ñnîQ> H$aVm `oVmo.
3) ^y{_îR>H$ (~hþcH$)
Mode :-
Ooìhm g§emoYZmV AmH$S>odmarMm g§~§Y `oVmo Voìhm H$mhr AmH$S>o/A§H$ dma§dma `oD$ eH$VmV. ^y{_îR>H$mcm
~hþcH$ Agohr åhUVmV. ~hþcH$ åhUOo AZoH$doim `oUmam A§H$. Ooìhm EImÚm A§H$ _m{cHo$V EImXm A§H$
nwÝhm nwÝhm qH$dm dma§dma `oVmo Voìhm Ë`mg ^y{_îR>H$ Ago åhUVmV. ~hþcH$ åhUOo Aem McmMr (Variable)
qH$_V H$s Or A§H$ {dVaUm_Ü`o dma§dma AmT>iyZ `oVo. (Mode is the value of the variable which
occurs most frequently in a distribution).
CXm. 6, 7, 9, 11, 11, 7, 9, 3, 2, 9 `m g§»`m _m{cHo$V 9 hr g§»`m OmñVdoim Amcocr Amho.
åhUyZ `m g§»`m _m{cHo$V 9 hm ^y{_îR>H$ Amho. ~hþcH$mMo d¡{eîQ>ç åhUOo ~hþcH$ g_OÊ`mg AË`§V gmonm
Amho.
5.3 ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ :
A) Imcrc {dYmZo `mo½` n`m©` {ZdSy>Z nyU© H$am.
1) --------- `m nÕVrcm gm_m{OH$ gyú_Xe©H$ Ago åhUVmV.
1) KQ>H$mä`mg
2) àíZmdcr
3) _wcmIV
2) Anwè`m _m{hVrdê$Z gd}jUmMo {ZîH$f© --------- R>ê$ eH$VmV.
1) MwH$sMo
2) doY
3) Ad¡Y
3) joÌ Aä`mg nÕVr ----------- g§emoYZmgmR>r Cn`wŠV Amho.
1) ì`ŠVr
2) g_yh
3) `mn¡H$s Zmhr
77
4) àíZmdcr åhUOo ---------- àíZm§Mr _m{cH$m hmo`.
1) nyd©{Z`mo{OV
2) Z¡{_{ÎmH$
3) {dñH$irV
5) _wcmIVrMo `e ----------- da Adc§~yZ AgVo.
1) _wcmIVH$ma
2) _wcmIVXma
3) Ì`ñW ì`ŠVr
6) gd© g§»`m§Mr ~oarO åhUOo ----------- hmo`.
1) {g½_m
2) JwUmH$ma
3) ^mJmH$ma
~) Imcrc àíZm§Mr EH$m dmŠ`mV CÎmao Úm.
1) KQ>H$mä`mgmMo gm_m{OH$ gyú_Xe©H$ Ago dU©Z H$moUr Ho$co Amho?
2) àíZmdcr CÎmaXmË`mH$S>o H$er nmR>dmc?
3) EImÚm nXmda nmÌ ì`ŠVrMr {Z`wŠVr H$aÊ`mgmR>r H$moUË`m g§emoYZ V§ÌmMm Cn`moJ H$amc?
4) _wcmIVrMo àH$ma H$moUVo?
5) Z_wZm åhUOo gm_J«rMm chmZgm à{V{ZYrM hmo`, hr ì`m»`m H$moUr gm§{JVcr?
5.4 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW©
KQ>H$mä`mg - EImÚm KQ>H$mMm Aä`mg
g_J« Aä`mg - gd© ~m~tMm Aä`mg
J¥{hVH$ - J¥hrV Yacoco VÎd
A{^d¥Îmr - ÑîQ>rH$moZ
àíZmdcr - àíZ_m{cH$m, àíZm§Mm g§M
5.5 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao :
A) `mo½` n`m©` 1) KQ>H$mä`mg
2) MwH$sMo
3) g_yh
4) nyd©{Z`mo{OV
5) _wcmIVH$mamda
6) {g½_m
~) EH$m dmŠ`mV CÎmao
1) ~O}g `mZo KQ>H$mä`mgmMo dU©Z gm_m{OH$ gyú_Xe©H$ Ago Ho$co Amho.
2) àíZmdcr CÎmaXmË`mH$S>o nmoîQ>mZo AWdm g_j nmR>{dcr OmVo.
78
3) EImÚm nXmda nmÌ ì`ŠVrMr Zo_UyH$ H$aÊ`mgmR>r _wcmIV V§ÌmMm Cn`moJ Ho$cm OmVmo.
4) {Z`mo{OV d A{Z`mo{OV _wcmIV Ago _wcmIVrMo XmoZ àH$ma AmhoV.
5) Z_wZm åhUOo gm_J«rMm chmZgm à{V{ZYrM hmo` hr ì`m»`m JwS> d h°Q> `m§Mr Amho.
5.6 gmam§e :
`m àH$aUmV AmnU gm_m{OH$ d d¡km{ZH$ g§emoYZm§Mo ñdê$n nm{hco. `m XmoÝhr joÌmVrc g§emoYZm§Mo
{df` {^ÝZ AgVmV. _mÌ g§emoYZmgmR>r dmnacr OmUmar nÕVr _mÌ d¡km{ZH$ nÕVrM AgVo. {dkmZmà_mUo
gm_m{OH$ g§emoYZ AJXrM H$mQ>oH$moa Agy eH$V Zmhr. gm_m{OH$ g§emoYZmMm H|$Ðq~Xÿ _mZd AWdm _mZdr
g§ñWm AgVmV. Ë`m§À`mda à`moJemioV Ho$ë`m OmUmè`m à`moJmà_mUo à`moJ H$aUo eŠ` ZgVo. åhUyZ
gm_m{OH$ g§emoYZmgmR>r {^ÝZ g§emoYZ V§Ìm§Mm Cn`moJ H$amdm cmJVmo. `mV AmnU KQ>H$mä`mg, joÌ Aä`mg,
gd}jU nÕVr, àíZmdcr d _wcmIV `m gm_m{OH$ g§emoYZ V§ÌmMm Aä`mg Ho$cm. KQ>H$mä`mgmV g§emoYZmgmR>r
g_ñ`m àYmZ EImXm _hÎdmMm KQ>H$ {ZdSy>Z Ë`mMr _m{hVr {_idyZ VemM àH$maÀ`m g_ñ`m§Zm cmJy nSy>
eH$Vrc Ago gm_mÝ` {ZîH$f© H$mT>Ê`mMm à`ËZ AgVmo. joÌ Aä`mgmV g_mOmÀ`m EImÚm joÌmMm Aä`mg
H$ê$Z g§emoYZmË_H$ {ZîH$f© H$mT>cm OmVmo. gd}jUmV EImÚm g_ñ`mH|$Ðr joÌmMo gd}jU Ho$co OmVo. nmhUr
Ho$cr OmVo, _m{hVr {_idyZ {ZîH$f© H$mT>co OmVmV. àíZmdcr g§emoYZ V§Ìm_Ü`o EImÚm _hÎdmÀ`m gm_m{OH$
g_ñ`o{df`r _hÎdmMo àíZ V`ma H$ê$Z Vr `mo½` ì`ŠVtH$S>o CÎmao {_i{dÊ`mgmR>r nmR>{dcr OmVo. _wcmIV
V§Ìmcm H$Yr Zìho BVHo$ _hÎd AmO àmßV Pmco Amho. `mMm Vnercdma Aä`mg `m àH$aUmV Ho$cm Amho.
eodQ>r g§emoYZmV g§»`m_mZ nÕVrMo ñdê$n, gw`mo½` Z_wZm d gamgarMo àH$ma `m§Mm Aä`mg H$ê$Z g§»`m_mZ
nÕVrMo g§emoYZmVrc _hÎd {deX Ho$co Amho.
5.7 gamdmgmR>r ñdmÜ`m` :
1) gm_m{OH$ d d¡km{ZH$ g§emoYZmMo ñdê$n ñnîQ> H$am.
2) KQ>H$mä`mg nÕVrMo ñdê$n ñnîQ> H$am.
3) gd}jUmMo gm_m{OH$ g§emoYZmVrc _hÎd {deX H$am.
4) joÌ Aä`mgmMo dU©Z H$am.
5) àíZmdcr `m gm_m{OH$ g§emoYZmMo ñdê$n d _hÎd {deX H$am.
6) _wcmIV `m g§emoYZ V§ÌmMo ñdê$n d _hÎd {deX H$am.
7) _Ü`m§H$, _Ü`_mZ d ^y{_îQ>H$ `m§Mo ñdê$n {deX H$am.
5.8 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$ :J«§WmÀ`m eodQ>r gyMr nhm.
ooo
79
KQ>H$ : 6
Aä`wnJ_ ({gÕm§VH$ënZm)
(Hypothesis)
AZwH«$_{UH$m
6.0 C{ÔîQ>o
6.1 àmñVm{dH$
6.2 {df`-{ddoMZ
6.2.1
Aä`wnJ_ ì`m»`m, ñdê$n
6.2.2
`wŠV Aä`wnJ_mÀ`m AQ>r
6.2.3
Aä`wnJ_ àH$ma
6.2.4
Aä`wnJ_ à{MVr d {gÕVm
6.2.5
Aä`wnJ_ _hÎd
6.3 ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ
6.4 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW©, BË`mXr
6.5 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
6.6 gmam§e
6.7 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
6.8 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
6.0 C{ÔîQo :
`m KQ>H$mÀ`m Aä`mgmZ§Va Amnë`mcm l
Aä`wnJ_ åhUOo H$m`? ho gm§JVm `oB©c.
l
`wŠV Aä`wnJ_mÀ`m AQ>tMr _m{hVr {_ioc.
l
Aä`wnJ_mMo àH$ma g_OVrc.
l
Aä`wnJ_mMr à{MVr d {gÕVm åhUOo H$m`? ho gm§JVm `oB©c.
l
Aä`wnJ_mÀ`m _hÎdmg§~§Yr {ddoMZ H$aVm `oB©c.
80
6.1 àmñVm{dH$ :
ì`dhmamV qH$dm emñÌr` g§emoYZmV Amnë`mcm AZoH$ KQ>Zm§Mo Iwcmgo H$amdo cmJVmV. Iwcmgm H$aUo
åhUOo {VMo ñnîQ>rH$aU H$aUo hmo`. {ZgJm©V AZoH$ KQ>Zm KS>V AgVmV. {ZgJm©V Á`m AZoH$ KQ>Zm KS>VmV
Ë`m_mJo H$mhrVar H$maU AgVo. {ZgJ© KQ>ZmVrc H$m`©-H$maU g§~§Y àñWm{nV H$aÊ`mgmR>r Ooìhm g§emoYZ gwê$
Ho$co OmVo Voìhm Ë`m g§~§Ym~m~V Omo àmW{_H$ A§XmO Ho$cm OmVmo Ë`mcmM Aä`wnJ_ qH$dm {gÕm§V H$ënZm
åhUVmV. H$maUH$m`© g§~§Y {dídgZr` nwamì`mÀ`m AmYmamda àñWm{nV H$aUo ho {dkmZmMo H$m`© Amho. `mgmR>r
dmñV{dH$ gË`mMm emoY ¿`mdm cmJVmo. hm emoY KoÊ`mgmR>r {ZarjU d à`moJmMr Amdí`H$Vm AgVo.
Ë`mÑîQ>rZo nmhVm H$maUH$m`© g§~§Y àñWm{nV hmoÊ`mnydu nyd©H$ënZm åhUyZ {ZgJ© aMZo{df`r A§XmO H$amdm
cmJVmo. `m A§XmOmcm Aä`wnJ_ AWdm {gÕm§V H$ënZm åhUVmV.
Amnë`m X¡Z§{XZ OrdZmV AmnU {gÕm§V H$ënZoMm AZoH$doim Cn`moJ H$arV AgVmo. {ZgJm©V Á`m {d{dY
KQ>Zm KS>V AgVmV Ë`mMm n[aM` H$ê$Z KoUo AJa Ë`m KQ>ZoMr _m{hVr H$ê$Z KoUo Amdí`H$ AgVo. KQ>ZoMo
H$maU ñnîQ> Ho$ë`m{edm` Ë`m KQ>ZoMo ñdê$n Iè`m AWm©Zo ñnîQ> Pmco Ago åhUVm `oUma Zmhr. KQ>ZoMo H$maU
emoYÊ`mgmR>r AmnUmg àmW{_H$ ñdê$nmMm A§XmO H$amdm cmJVmo. àmW{_H$ ñdê$nmÀ`m A§XmOmZmM Aä`wnJ_
åhUVmV. Aä`wnJ_ {gÕ Pmë`mZ§VaM AmnU Ë`mMo {Z`_mV ê$nm§Va H$aVmo. ì`mdhm[aH$ OrdZmV d d¡km{ZH$
joÌmVhr {gÕm§V H$ënZoMo ñWmZ _hÎdmMo Amho. Aem `m {gÕm§VH$ënZoMo ñdê$n, `wŠVVoÀ`m AQ>r, _hÎd,
BË`mXrg§~§YrMm Aä`mg AmnU `m KQ>H$m_Ü`o H$aUma AmhmoV. Ë`mMr _m{hVr nwT>rcà_mUo Amho-
6.2 {df` {ddoMZ :6.2.1 Aä`wnJ_ ì`m»`m d ñdê$n
Aä`wnJ_ ì`m»`m 1) {ZgJ© KQ>ZmVrc H$m`©-H$maU g§~§Y àñWm{nV H$aÊ`mgmR>r Ooìhm g§emoYZ gwê$ Ho$co OmVo Voìhm Ë`m
g§~§Ym~m~V Omo àmW{_H$ A§XmO Ho$cm OmVmo Ë`mcm {gÕm§V H$ënZm AWdm Aä`wnJ_ åhUVmV.
2) dwë\$ : KQ>ZmVrc gwg§JV aMZm emoYyZ H$mT>Ê`mgmR>r d ñnîQ> H$aÊ`mgmR>r Á`m àmW{_H$ H$ënZoMm
AmYma KoVcm OmVmo Ë`mcm {gÕm§V H$ënZm åhUVmV.
3) H$m°\o$ - EImÚm Z¡g{J©H$ KQ>ZoÀ`m emñÌr` ñnîQ>rH$aUmgmR>r Ho$cocm A§XmO qH$dm Ho$cocm à`ËZ
åhUOo Aä`wnJ_ hmo`.
Aä`wnJ_ ñdê$n :1) KQ>ZoÀ`m H$maUm{df`rMm àmW{_H$ VH©$ AJa A§XmO åhUOoM {gÕm§V H$ënZm hmo`.
{ZgJm©V AZoH$ KQ>Zm KS>V AgVmV. `mn¡H$s H$mhr n[a{MV (AmoiIrÀ`m) AgVmV Va H$mhr An[a{MV
(AZmoiIr) AgVmV. {ZgJm©V KS>Umè`m An[a{MV qH$dm AZmoiIr KQ>Zm§Mm n[aM` H$ê$Z KoUo qH$dm
AmoiIrÀ`m H$ê$Z KoUo åhUOo Ë`m KQ>ZoMo H$maU emoYyZ H$mT>Uo hmo`. KQ>ZoMo H$maU emoYyZ H$mT>Ê`mgmR>r
~r. E. 1 : d¡km{ZH$ nÕVr ...6
81
g§emoYH$mcm Ë`m KQ>ZoÀ`m H$maUm{df`r àmW{_H$ VH©$ qH$dm àmW{_H$ A§XmO H$amdm cmJVmo. KQ>ZoÀ`m
H$maU{df`rMm àmW{_H$ VH©$ qH$dm A§XmO åhUOoM Aä`mnJ_ AWdm {gÕm§V H$ënZm hmo`.
2) Aä`wnJ_ ho KQ>ZoMo g§^mì` qH$dm VmËnwaVo ñnîQ>rH$aU AgVo.
ì`dhmamV qH$dm emñÌr` g§emoYZmV Amnë`mcm AZoH$ KQ>Zm§Mo Iwcmgo H$amdo cmJVmV. Iwcmgm H$aUo
åhUOo {VMo ñnîQ>rH$aU H$aUo hmo`. EImXr KQ>Zm H$em_wio Am{U H$er KS>cr ho gm§{JVco åhUOo Ë`m KQ>ZoMo
H$maU qH$dm {Z`_ gm§{JVcm H$s, {VÀ`m ñdê$nmMo ñnîQ>rH$aU hmoVo. CXm. g_wÐmcm ^aVr d AmhmoQ>r H$m
cmJVo? M§Ð d gy`© `m§Zm J«hU H$m cmJVo? PmS>mdê$Z \$i Imcr H$m nS>Vo? BË`mXr àíZm§Mr CÎmao XoÊ`mgmR>r
ñnîQ>rH$aU H$amdo cmJVo.
KQ>ZoMo ñnîQ>rH$aU H$arV AgVmZm Amnë`mcm EImXm VH©$ AWdm A§XmO H$amdm cmJVmo. hm A§XmO Iam
Amho H$s ImoQ>m Amho ho VnmgyZ nm{hco OmVo. Oa AmnU Ho$cocm A§XmO Iam R>acm Va Ë`mMo {Z`_mV AJa
{gÕm§VmV ê$nm§Va hmoVo. na§Vw Vmo Oa ImoQ>m R>acm Va Ë`mÀ`m OmJr Xþgam Aä`wnJ_ (A§XmO) KoD$Z g§emoYZ
Mmcy R>odco OmVo. `mMmM AW© Agm H$s, g§emoYZmV Aä`wnJ_mMr gË`Vm J¥hrV Yacocr AgVo. Ë`m_wio
Aä`wnJ_ ho KQ>ZoMo g§^mì` qH$dm VmËnwaVo ñnîQ>rH$aU AgVo.
ì`dhmamV haKS>r AmnU Ago A§XmO H$arV AgVmo d Ë`mMr à{MVrhr KoÊ`mMm à`ËZ H$aVmo. CXm. Kar
naV `oVmZm KamÀ`m {IS>H$sMr H$mM \w$Q>cocr {Xgcr Va AmnU A§XmO H$aVmo H$s, H$moUrVar {IS>H$sÀ`m
H$mModa XJS> _macm Agmdm Am{U Xma CKSy>Z AmV Joë`mda Oa IamoIaM XJS> {Xgcm Va AmnU Ho$cocm
A§XmO Iam R>aVmo. nU Oa KamV XJS> {Xgcm Zmhr Va AmnU nwÝhm VH©$ H$aVmo H$s, OmoamMm dmam gwQ>ë`mZo
{IS>H$sMr H$mM \w$Q>cr Agmdr. Aem VèhoZo AmnU Amnë`m ì`mdhm[aH$ OrdZmV {gÕm§V H$ënZoMm Cn`moJ
H$arV AgVmo.
3) Aä`wnJ_mg dñVwpñWVrMm H$mhrVar AmYma AgVmo
{gÕm§V H$ënZm åhUOo Ho$di H${dH$ënZm Zìho Vmo {~Z~wS>mMm VH©$ ZgVmo. {gÕm§V hr Zoh_r dmñV{dH$
AZw^dmda AmYmacocr AgVo. dñVwpñWVrMo {ZarjU H$ê$Z Omo nwamdm {_iVmo Ë`m nwamì`mÀ`m AmYmao
Aä`wnJ_ H$ê$Z {ZîH$f© {_i{dcm OmVmo.
{dkmZmÀ`m joÌmV Ý`yQ>ZMm JwéËdmH$f©UmMm {gÕm§V `m ÑîQ>rZo _hÎdmMm _mZcm OmVmo. Ý`yQ>ZÀ`m AmYr
AZoH$m§Zr PmS>mdê$Z \$io Imcr nS>VmZm nm{hcr. nU hr \$io Imcr nS>VmV, `mMm H$moUrhr d¡km{ZH$
ÑîQ>rH$moZmVyZ {dMma Ho$cmcm ZìhVm. Ý`yQ>ZZo Agm {dMma H$ê$Z n¥ÏdrÀ`m AmH$f©Um_wio \$io Imcr nS>VmV
Agm VH©$ Ho$cm. `m VH$m©nmgyZ {ZKUmar AZw_mZo Iar R>aë`m_wio Ë`mMm JwéËdmH$f©UmMm {Z`_ hm d¡km{ZH$
{Z`_ åhUyZ _mÝ` Pmcocm Amho.
6.2.2 `wŠV Aä`wnJ_mÀ`m AQ>r :Z¡g{J©H$ KQ>ZoÀ`m ñnîQ>rH$aUmW© Omo àmW{_H$ A§XmO Ho$cm OmVmo Ë`mcm {gÕm§V H$ënZm (Aä`wnJ_)
åhUVmV. na§Vw Z¡g{J©H$ KQ>ZoÀ`m ñnîQ>rH$aUmW© Ho$cocr àË`oH$ {gÕm§V H$ënZm Ë`m KQ>ZoMo ñnîQ>rH$aU H$aÊ`mg
82
g_W© (`WmW©) AgVoM Ago Zmhr. åhUyZ {gÕ§V H$ënZm C{MV (`wŠV) hmoÊ`mgmR>r Imcrc AQ>tMo nmcZ
H$aUo Amdí`H$ Amho.
1) {gÕm§V H$ënZm ñdV…er gwg§JV Agmdr, {dg§JV Agy Z`o {gÕm§V H$ënZm ñd…er {dg§JV Agy Z`o H$maU ñdV…er {dg§JV AgUmar {gÕm§V H$ënZm ñnîQ>rH$aUmÀ`m
ÑîQ>rZo {Zê$n`moJr R>aoc. EImÚm {d{eîQ> H$maUmZo EImXr KQ>Zm KS>V Agoc Va VrM KQ>Zm Ë`mM n[apñWVrV
Xþgè`m EImÚm doJù`m H$maUmZo KS>oc Ago g_OUo {dg§JV hmo[c. CXm. EImXm hadcocm _wcJm XodXÿVmZo
nidyZ Zocm Ago åhUUo {dg§JV hmoB©c qH$dm {Xdgm_mJyZ amÌ `oVo Ago åhQ>ë`mg {Xdg ho amÌrMo H$maU R>ê$
eHo$c qH$dm amÌ hr {XdgmMo H$maU R>aoc. nU ho åhUUo {dg§JV hmoB©c. VgoM emñÌr`ÑîQ>çm ho åhUUo Iao
Zmhr. n¥Ïdr hr gy`m©^modVr {\$aVo åhUyZ {Xdg d amÌ KSy>Z `oVo Ago åhUUo gwg§JV hmoB©c.
2) {gÕm§V H$ënZm {ZpíMV ñdê$nmMr Agmdr `mMmM AW© Agm H$s, {gÕm§V H$ënZoV Oo H$mhr gm§{JVcoco AgVo Vo ñnîQ> d {Z…g§Xr½Y Agmdo. Ë`mMm
ñnîQ>nUo AW©~moY Pmcm nm{hOo. CXm. ^yJ^m©V H$gcrVar Ii~i _mOVo åhUyZ ^yH§$n hmoVmo Aer
{gÕm§VH$ënZm Ho$ë`mg Vr {ZpíMV ñdê$nmMr hmoUma Zmhr. Vr {dg§JV hmoB©c. H$maU H$gcrVar Ii~i _mOVo
åhUOo Zo_Ho$ H$m`? `mMm AW©~moY hmoUma Zmhr. VgoM n¥Ïdr ho eofmZo Amnë`m S>moŠ`mda VmocyZ Yacr Amho.
amhÿ d Ho$Vy ho gy`m©cm qH$dm M§Ðmcm {Jiy nmhVmV Ë`m_wio gy`©J«hU qH$dm M§ÐJ«hU hmoVo BË`mXr {gÕm§VH$ënZm
hmñ`mñnX AmhoV. åhUyZ {gÕm§V H$ënZm `wŠV hmoÊ`mgmR>r Vr {ZpíMV ñdê$nmMr Agmdr.
3) {gÕm§V H$ënZm dmñV{dH$Voda AmYmacocr Agmdr {gÕm§V H$ënZm hr dmñVdmYm[aV Agmdr åhUOoM {VMm hoVy gË`-H$maU emoYyZ H$mT>Uo Agmdm. {gÕm§V
H$ënZoMm g§~§Y hm dñVwpñWVrer AgVmo. Ë`m_wio dmñV{dH$ H$maU emoYyZ H$mT>Uo hmhr {VMm Iam hoVy Agmdm.
dmñVdmV Vr {gÕm§V H$ënZm Iar R>acr nm{hOo. {gÕm§V H$ënZoV X¡dr qH$dm H$mën{ZH$ JmoîQ>tZm Wmam Agy Z`o.
dñVwpñWVr åhUOo Á`m KQ>ZoÀ`m ñnîQ>rH$aUmMr {gÕm§V H$ënZm Ho$cr Jocr Agoc Ë`m KQ>ZoVyZM {VMr {Z{_©Vr
Pmcr nm{hOo. {VMo ñdê$n nyd©J«ha{hV d {ZXmo©f Agmdo. Ë`m_Ü`o H$ënZmaå`Vocm, A§YlÕocm, Y_©^moionUmcm
Wmcm Zgmdm.
CXm. {MÌJwßV hm _Zwî`mÀ`m nmnnwÊ`mMm O_mIM© R>odUmam B©ídamMm {MQ>Urg Amho. ñdmVr ZjÌmMm
nmD$g qenë`mV nS>ë`mda _moVr hmoVmo. `m XmoÝhr {gÕm§V H$ënZoVrc JmoîQ>r àË`j AZw^dVm `oV ZmhrV. {Vcm
dñVwpñWVrMm H$gcmhr AmYma Zmhr.
4) {gÕm§V H$ënZm à{MVrj_ Agmdr AmnU Ho$cocr {gÕm§V H$ënZm à{MVrj_ Agmdr åhUOoM Vr gË` qH$dm AgË` Amho ho VnmgyZ qH$dm
nS>VmiyZ nmhVm Amco nm{hOo. AZw^dmÀ`m H$gmoQ>rda AJa dmñVdmÀ`m {ZH$fmda {gÕm§V H$ënZm nS>VmiyZ
nmhVm Amcr nm{hOo. åhUOoM Vr `wŠV Amho H$s A`wŠV Amho, J«mø Amho H$s AJ«mø Amho ho nmhVm Amco
nm{hOo. CXm. EImXm {dÚmWu H$_Z{e~m_wio narjoV Zmnmg Pmcm AJa EImÚm _mUgmMm Ord ^yVmZo KoVcm
hr XmoÝhr CXmhaUo Ho$di H$mën{ZH$ AmhoV. H$maU Zer~ AJa X¡d hr Aer dñVy Amho H$s {VMm nS>Vmim
nmhUo gd©ñdr AeŠ` Amho. nU ÁdcZmgmR>r àmUdm`yMr Amdí`H$Vm Amho ho àË`jnUo nS>VmiyZ nmhVm `oVo.
83
5) {gÕm§V H$ënZm nyd©àñWm{nV emñÌr` {Z`_mZm {damoY H$aUmar Zgmdr Oo {Z`_ nyduM {gÕ Pmcoco AgVrc Ë`mÀ`m {dê$Õ {gÕm§V H$ënZoMo ñdê$n Agy Z`o åhUOo {dkmZmZo
Á`m JmoîQ>r nwaoem nwamì`m{Zer {gÕ H$ê$Z XmI{dcoë`m AmhoV Ë`mÀ`m {damoYr {gÕm§V H$ënZm Agy Z`o.
{dkmZmZo àñWm{nV Ho$coco {Z`_ ho emñÌkmZr \$ma H$mi g§emoYZ H$ê$Z _moR>çm à`ËZm§Zr {gÕ Ho$coco AgVmV.
CXm. Ý`yQ>ZMm JwéËdmH$f©UmMm {Z`_, J«hVJrMm {Z`_. _mÌ {gÕm§V H$ënZoÀ`m `wŠVVoÀ`m `m AQ>rg AndmX
AmT>iVmo. EImÚm à{V^md§V emñÌkmZo _m§S>cocr {gÕm§V H$ënZm nyd©àñWm{nV {dkmZmVrc {gÕm§VmÀ`m {damoYr
AgyZhr `wŠV R>ê$ eH$Vo.
6) {gÕm§V H$ënZoÀ`m gmømZo {ZJ_ZmMr g§ßcwßVr gmYcr nm{hOo{dJ_ZmMr g§ßcyßVr åhUOo Á`m JmoîQ>rÀ`m AJa KQ>ZoÀ`m ñnîQ>rH$aUmgmR>r Aä`wnJ_ Ho$cm Agoc {VMo
Va ñnñQ>rH$aU Ë`mZo Pmco nm{hOoM {edm` Ë`mM~amo~a BVahr H$mhr KQ>Zm§Mo ñnîQ>rH$aU Pmco nm{hOo. CXm.
Ý`yQ>ZÀ`m JwéËdmH$f©UmÀ`m {gÕm§V H$ënZoZo n¥ÏdrÀ`m {R>H$mUr JwéËdmH$f©UmMr eŠVr Amho. (Ë`m_wio OS>dñVy
O{_Zrda nS>VmV) ho Va ñnîQ> Pmco nm{hOoM. Ë`m{edm` J«hm§Mr ^«_§Vr d g_wÐmMr ^aVr-AmohmoQ>r `m
KQ>Zm§Mohr ñnîQ>rH$aU Pmco nm{hOo.
7) {gÕm§V H$ënZm n`m©ßV (nwaoer) Agmdr Á`m KQ>Zo{df`r AmnU {gÕm§V H$ënZm _m§S>Vmo Ë`m KQ>ZoMo g§nyU© ñdê$n à{VnmXZo hm {VMm hoVy AgUo
Amdí`H$ Amho. EImÚm g§H$sU© KQ>ZoMo ñnîQ>rH$aU {_i{dÊ`mgmR>r {gÕm§V H$ënZm Ho$cr. Agë`mg Ë`m
KQ>ZoÀ`m {d{dY A§JmMm qH$dm n¡cy§Mm Iwcmgm Ë`m {gÕm§V H$ënZoZo Pmcm nm{hOo. CXm. EImÚm ì`ŠVrMo S>moio
cmc Pmcoco nmhÿZ Ë`mZo OmJ«U Ho$co Agmdo Aer {gÕm§V H$ënZm H$aVmZm S>moio cmc hmoÊ`mMr BVa H$maUo
H$m` AmhoV `mMmhr {dMma H$amdm. qH$dm g_Om AmOmar ì`ŠVrg Vmn `oUo, W§S>r dmOUo, Km_ `oUo, WH$dm
dmQ>Uo, ^yH$ Z cmJUo, aŠVXm~ dmT>Uo, BË`mXr cjUo AmhoV. Aemdoir amoJ {ZXmZ H$aVmZm S>m°ŠQ>aZo Ago
{ZXmZ (Aä`wnJ_) Ho$co nm{hOo H$s `m gd© cjUm§Mm Iwcmgm Pmcm nm{hOo. Ago Z H$aVm Ho$di Vmn `oVmo
EdT>çm cjUmdê$Z {df_Áda Pmcm Amho Agm Aä`wnJ_ Ho$ë`mg Vmo n`m©ßV (nwaogm) R>aUma Zmhr.
8) {gÕm§V H$ënZoV àmŠH$WZ (^{dî`H$WZ) H$aÊ`mMr j_Vm Agcr nm{hOo {gÕm§V H$ënZm hr Ho$di dV©_mZH$mimVrc KQ>Zm§nwaVrM _`m©{XV amhÿZ MmcV Zmhr. àmŠH$WZ ho
^{dî`H$mim~m~V d ^yVH$mim~m~Vhr AgVo. {gÕm§V H$ënZoÀ`m AmYmamZo A_yH$ KQ>Zm A_yH$doir hmoB©c
qH$dm nydu Pmcr Agcr nm{hOo hohr ñnîQ> H$aVm Amco nm{hOo. CXm. gy`©J«hU qH$dm M§ÐJ«hU `m~m~VrV nydu
J«hUo Ho$ìhm Pmcr hmoVr d nwT>o Ho$ìhm hmoUma AmhoV `mMr AMyH$ _m{hVr IJmocemñÌmÀ`m gmømZo XoVm `oVo.
`mgM àmŠH$WZ AJa ^{dî`H$WZ åhUVmV.
6.2.3 Aä`wnJ_ àH$ma :{gÕm§V H$ënZoMo {VÀ`m {df`mZwgma VrZ àH$ma Ho$co OmVmV Vo Ago 1) {Z`_gyMH$ {gÕm§V H$ënZm ({gÕm§V-gyMH$ {gÕm§V H$ënZm)
84
2) àYmZ H$maU-gyMH$ {gÕm§V H$ënZm
3) gm_J«r - g_yh{df`H$ {gÕm§V H$ënZm
1) {Z`_gyMH$ {gÕm§V H$ënZm
(Hypothesis concerning) -
Ooìhm EImÚm KQ>ZoMo àYmZ H$maU _m{hV AgVo na§Vw Vr KQ>Zm H$moUË`m {Z`_mZwgma AJa H$moUË`m
_mJm©Zo KS>cr Vo _mhrV ZgVo Voìhm Vmo {Z`_ AJa _mJ© emoYÊ`mgmR>r Or {gÕm§V H$ënZm Ho$cr OmVo {Vcm
{Z`_-gyMH$ {gÕm§V H$ënZm åhUVmV. CXm. EImXm JwÝhm KS>cocm AgVmo. Vmo JwÝhm H$moUr Ho$cm Amho
Ë`mMrhr _m{hVr AgVo. na§Vw Vmo JwÝhm H$moUË`m nÕVrZo Pmcm Agmdm `m{df`r VH©$ H$aUo Amdí`H$ AgVo.
H$maU Vmo JwÝhm H$moUË`m _mJm©Zo KS>cm Ë`mMm nwamdm Ý`m`mc`mV gmXa H$amdm cmJVmo.
{dkmZ-{d^mJmVrc CXmhaU åhUyZ Ý`yQ>ZÀ`m JwéËdmH$f©UmÀ`m {gÕm§VmMm CëcoI H$aVm `oB©c. gd© J«h
nyduÀ`m cmoH$m§Zm _mhrV hmoVo. na§Vw Ë`m§À`m EH$_oH$m§da hmoUmè`m à{H«$`oMo ñdê$n A{O~mV _mhrV ZìhVo.
Ý`yQ>ZZo `m~m~VrV Agm Aä`wnJ_ Ho$cm H$s, gd© J«hm§_Ü`o EH$_oH$m§Zm {d{eîQ> nÕVrZo AmH$fy©Z KoÊ`mMr
eŠVr Agcr nm{hOo. Ý`yQ>ZMm hm Aä`wnJ_ {Z`_gyMH$ R>aVmo.
2) àYmZ H$maU-gyMH$ {gÕm§V H$ënZm KQ>ZoÀ`m àYmZ H$maUmMm emoY KoÊ`mgmR>r _m§S>coë`m A§XmOmcm àYmZ H$maU-gyMH$ {gÕm§V H$ënZm
Ago åhUVmV. `oWo {Z`_ _mhrV AgVmo. BVa gd© JmoîQ>r _mhrV AgVmV. na§Vw Ë`m KQ>ZoMo àYmZ H$maU _mhrV
ZgVo. CXm. {hdVmn Amcm AgVm Vmo Vmn H$gm `oVmo d H$moUË`m n[apñWVrV `oVmo Ë`m~m~V _mhrVr AgVo.
na§Vw {hdVmn `oÊ`mg H$maU H$moUVo Ë`m~m~V AmnUmcm _mhrVr ZgVo Voìhm Vmo A§XmO ~m§Ycm OmVmo Ë`mcm
àYmZ H$maU-gyMH$ {gÕm§V H$ënZm åhUVmV qH$dm CXm. ZonÀ`yZ `m J«hmMm emoY `m àH$maÀ`m {gÕm§V
H$ënZoZo cmJcm. JwéËdmH$f©UmÀ`m {Z`_mà_mUo `waoZg `m J«hmMr ^«_UJVr EH$m {d{eîQ> J{UVr H$joV AgUo
Amdí`H$ hmoVo. na§Vw àË`jmV hm J«h Amnë`m J{UVr H$joÀ`m qH${MV ~mhoa OmD$ cmJcm. `waoZg `m J«hmcm
Amnë`m H$joÀ`m ~mhoa AmoT>m`cm H$maU hmoUmam Xþgam EImXm J«h AgUo Amdí`H$ Amho Agm A§XmO Ë`mdoir
Ho$cm Jocm Am{U ZonÀ`yZ J«hmMm emoY cmJcm.
3) gm_J«rg_yh{df`H$ {gÕm§V H$ënZm H$mhr KQ>Zm§À`m ~m~VrV {Z`_ _mhrV AgVmo. VgoM àYmZ H$maU _mhrV AgVo nU Ë`m KQ>ZoMm g§nyU©
CcJS>m H$aÊ`mgmR>r ^modVmcÀ`m n[apñWVrg§~§Yr VH©$ ~m§Ymdm cmJVmo. Ë`mdoir Aem VH$m©g gm_J«rg_yh
{df`H$ {gÕm§V H$ënZm åhUVmV. CXm. Xmê$À`m H$moR>mamda OiVr H$mS>r Q>mH$cr Va ñ\$moQ> hmoVmo na§Vw Amoë`m
Xmê$À`m H$moR>mamda OiVr H$mS>r nSy>Zhr ñ\$moQ> hmoUma Zmhr. `mMm AW© Xmê$À`m H$moR>mamMm ñ\$moQ> hmoÊ`mMo
H$maU nmhVmZm Ho$di OiVr H$mS>r Am{U Xmê$ `m XmoÝhr JmoîQ>r nmhÿZ MmcV Zmhr Va Xmê$Mm H$moaS>onUmhr
nmhUo C{MV Amho.
{gÕm§V H$ënZoÀ`m darc VrZ àH$mamnojm AmUIr EH$ doJù`m ñdê$nmMm {gÕm§V H$ënZoMm àH$ma
ñdrH$macocm Amho Ë`mg "H$m_McmD$ {gÕm§V H$ënZm' åhUVmV. Ë`mMr _m{hVr nwT>rcà_mUo Amho85
H$m_McmD$ {gÕm§VH$ënZm :~è`mMdoim `wŠV qH$dm Mm§Jcm Aä`wnJ_ ({gÕm§V H$ënZm) {_iV Zmhr. Aemdoir g§emoYZ Wm§~y Z`o
åhUyZ Ë`mVë`m Ë`mV A{YH$ `mo½` dmQ>Umam EImXm Aä`wnJ_ VmËnwaVm åhUyZ emñÌk ñdrH$maVmV. Vmo
ñdrH$maÊ`m_mJo g§emoYZmMo H$m_ Z Wm§~Vm Mmcy ahmdo hm hoVy AgVmo. Aem Aä`wnJ_mg H$m_cMmD$ {gÕm§V
H$ënZm åhUVmV.
H$m_McmD$ {gÕm§V H$ënZoÀ`m ghmæ`mZo g§emoYZ Mmcy R>odë`mg nwT>o H$YrVar `wŠV {gÕm§V H$ënZm
{_ioc Aer Amem emñÌk ~miJyZ AgVmV. CXm. amo½`mÀ`m Zo_H$m amoJ cjmV `oB©n`ªV _Zmer H$mhr H$ënZm
~m§YyZ S>m°ŠQ>a Am¡fYmonMma H$arV AgVmo.
`m {R>H$mUr EH$ JmoîQ> cjmV R>odcr nm{hOo H$s, H$m_McmD$ {gÕm§V H$ënZoV g§^mì`Vm H$_r XOm©Mr
Agcr Var {VMo ñdê$n dñVw{ZîR> AgVo. Ë`mV H$ënZmaå`VoMm ^mJ _wirM ZgVmo. åhUyZM H$m_McmD$
{gÕm§V H$ënZoMr ì`m»`m Aer Ho$cr Amho H$s, Or {gÕm§V H$ënZm åhUVmV. `m AWm©Zo {gÕm§V H$ënZoÀ`m
darc gd© àH$mamV H$m_McmD$ {gÕm§V-H$ënZoMm A§V^m©d hmoD$ eH$Vmo.
H$m_McmD$ {gÕm§V H$ënZoMo A{YH$ _hÎd emñÌr` g§emoYZmnojm ì`dhmamV Amho. X¡Z§{XZ OrdZmV
AZoH$ JmoîQ>r Aem `oVmV H$s, Ë`m~m~V VmËnwaVm A§XmO ~m§Yë`m{edm` Amnë`mcm nmD$c nwT>o CMcVm `oUma
Zmhr. åhUyZM ì`dhmamV H$m_McmD$ {gÕm§V H$ënZoMm Cn`moJ \$ma AgVmo.
6.2.4 Aä`wnJ_ à{MVr d {gÕVm :{gÕm§V H$ënZm (Aä`wnJ_) à«{MVr
(Verification of hypothesis) -
*
{gÕm§VH$ënZoMr à{MVr qH$dm n[ajU åhUOo AmnU Ho$cocr {gÕm§V H$ënZm Iar Amho H$s ImoQ>r
Amho ho VnmgyZ qH$dm nS>VmiyZ nmhUo hmo`.
*
{gÕm§V H$ënZoMr à{MVr AJa n[ajU åhUOo {gÕm§V H$ënZoMm dñVwpñWVrer AgUmam _oi hmo`.
*
à{MVr nhmd`mMr `mMm AW© Agm H$s, {Xcocr {gÕm§V H$ënZm `WmW© _mZyZ dñVypñWVr A_yH$
EH$ Agoc Agm {ZîH$f© H$mT>md`mMm Am{U dñVypñWVr IamoIaM Ver Amho H$m` ho nhmd`mMo Vr
Ver Agë`mg à{MVr Amcr Ago åhUmd`mMo.
CXm. Amncm {_Ì g_moê$Z `oV AgVmZm nm{hcm d Ë`mMo S>moio cmc Pmcoco {Xgco Ë`mdoir AmnU
{gÕm§V H$ënZm ~m§YVmo H$s, Amnë`m {_ÌmZo amÌr OmJaU Ho$co Agoc Ë`m_wio Ë`mMo S>moio cmc Pmcoco AgmdoV
Am{U AmnU Ë`mg {dMmaco H$s, Vy amÌr Ceramn`ªV OmJaU Ho$co hmoVog H$m? d Vmo åhUmcm hmo`, _r amÌr
OmJaU Ho$co hmoVo Va AmnU Ho$coë`m {gÕm§V H$ënZoMr à{MVr Amcr Am{U Vmo Zmhr åhUmcm Va à{MVr Amcr
Zmhr Ago g_Omd`mMo.
86
{gÕm§V H$ënZm à{MVr àH$ma :{gÕm§V H$ënZm à{MVrMo XmoZ àH$ma nS>VmV Ë`m§Zm 1) àË`j à{MVr d 2) AàË`j à{MVr
1) àË`j à{MVr
(Direct Verification) -
àË`j AZw^dmÀ`m AmYmao {gÕm§V H$ënZoMm IaoImoQ>onUm nS>VmiyZ nmhUo åhUOo àË`j à{MVr hmo`.
{ZarjU d à`moJmÀ`m gmømZo {gÕm§V H$ënZoMr àË`j à{MVr Ho$cr OmVo. Ë`mMr CXmhaUo nwT>rcà_mUo AmhoVA) {ZarjUmÛmao àË`j narjU CXmhaUo CXm. 1 - _mÂ`m ImocrV _mPr XmoZ nwñVHo$ {XgV ZmhrV Ë`mdê$Z _r Agm A§XmO ~m§YVmo H$s hr XmoZ
nwñVHo$ _mÂ`m {_ÌmZo Zocr AgmdrV. _r Ë`mÀ`m Kar OmVmo Voìhm Ë`mÀ`m Q>o~cmda _cm _mPr Vr XmoZ nwñVHo$
{Xgcr `mdê$Z _r ~m§Ycoë`m A§XmOmMr àË`j à{MVr Amcr.
CXm. 2 - ZonÀ`wZ `m J«hmMm emoY {ZarjUmÛmamM cmJcm. `waoZg `m J«hmMo T>iUo {dfX H$aÊ`mgmR>r
EH$m ZdrZ J«hmÀ`m ApñVËdmg§~§Yr {gÕm§V H$ënZm _m§S>cr Jocr Am{U Xþ{~©UrVyZ {ZarjU Ho$ë`mda Ë`m ZdrZ
J«hmMr (ZonÀ`wZ) à{MVr Amcr. ho {ZarjUmZo KoVcoë`m àË`j à{MVrMo CÎm_ CXmhaU Amho.
~) à`moJmÛmao àË`j narjU CXmhaUo CXm. 1 nXmWm©Mo ÁdcZ hmoÊ`mgmR>r àmUdm`yMr JaO AgVo `mMr à{MVr àË`j à`moJmÀ`m gmømZo
nmhVm `oVo. EH$ _oU~Îmr noQ>{dcr d Ë`mda H$mMoMm nocm C^m R>odcm AgVm WmoS>çmM doimV Vr _oU~Îmr
{dPë`mMo {XgyZ Amco.
CXm. 2 Amåcm_Ü`o {Zim {cQ>_g nona ~wS>{dcm AgVm Vmo Vm§~S>m hmoVmo `mMr àË`j à{MVr à`moJ
H$ê$Z KoVm `oVmo.
2) AàË`j à{MVr Á`mdoir {ZarjU d à`moJ `m§À`m gmømZo {gÕm§V H$ënZoMr à{MVr KoUo eŠ` ZgVo Aemdoir {gÕm§V
H$ënZoMo narjU AàË`jnUo H$amdo cmJVo. {gÕm§V H$ënZonmgyZ {ZKmcocr AZw_mZo hr àË`j n[apñWVrer
VmSy>Z nm{hcr AgVm Oa OwiVmZm AmT>icr Va {VMo AàË`j[aË`m narjU Pmco Ago g_Oco OmVo. CXm.
AUy S>moù`mZm {XgV Zmhr åhUyZ Ë`mMr àË`j à{MVr eŠ` Zmhr. VWm{n AUy {XgV Zgcm Var Ë`mÀ`m A§Jr
Agcocm eŠVrMm (n[aUm_mMm) _mÌ AZw^d `oVmo. åhUyZ AUy{df`rÀ`m Aä`wnJ_mMr AàË`j à{MVr `oVo.
{gÕm§V H$ënZoMr {gÕVm :{gÕm§V H$ënZoMr à{MVr Amcr EdT>çmdê$Z Vr Iar R>acr Ago R>m_nUo åhUVm `oV Zmhr. Ë`mgmR>r
{gÕm§V H$ënZoÀ`m {gÕVoMr Amdí`H$Vm AgVo. CXmhaUmW© {_ÌmMo S>moio cmc Pmcoco nmhÿZ Ë`mZo OmJaU Ho$co
Agmdo ho EH$_od H$maU Amho Ago åhUVm `oV Zmhr. Ë`mgmR>r S>moio cmc hmoÊ`mMr BVa H$maUo nmhmdr
cmJVrc. S>moio cmc hmoÊ`mg ^anya à_mUmV _Ú àmeZ (Xmê$) H$aUo, {dH$mamZo S>moio `oUo qH$dm S>moù`mV
H$mhrVar OmUo BË`mXr AZoH$ H$maUo Agy eH$VmV. `mgmR>r {gÕm§V H$ënZoMr {gÕVm H$ê$Z nhmdr cmJVo.
87
{gÕVm `m eãXmMm AW© {ZpíMVVm hmo`. EImXr {gÕm§V H$ënZm {gÕ H$aUo åhUOo {VMo EH$_odËd
XmIdyZ XoUo hmo`. åhUOoM Xþgar H$moUVrhr n`m©`r {gÕm§V H$ënZm Ë`m~m~VrV Iar R>ê$ eH$Uma Zmhr. {gÕm§V
H$ënZoÀ`m {gÕVogmR>r åhUOoM Xþgar H$moUVrhr n`m©`r {gÕm§V H$ënZm Ë`m~m~VrV Iar R>ê$ eH$Uma Zmhr.
{gÕm§V H$ënZoÀ`m {gÕVogmR>r {ZUm©`H$ CXmhaUmMr Amdí`H$Vm AgVo Ë`mMr _m{hVr nwT>rcà_mUo{ZUm©`H$ CXmhaU H$mhrdoiocm EH$mM KQ>ZoMo ñnîQ>rH$aU H$aÊ`mgmR>r EH$mnojm AZoH$ {gÕm§V H$ënZm _m§S>ë`m OmVmV.
Aemdoir `m {gÕm§V H$ënZo_Yrc `mo½` d emñÌewÕ {gÕm§V H$ënZm H$moUVr `mMm {dMma H$amdm cmJVmo. Á`m
CXmhaUmZo AZoH$ {gÕm§V H$ënZon¡H$s `mo½` {gÕm§V H$ënZm H$moUVr `mMm {ZU©` R>a{dcm OmVmo Ë`m CXmhaUmcm
"{ZUm©`H$ CXmhaU' åhUVmV. ho {ZUm©`H$ CXmhaU H$mhrdoiocm {ZarjUmZo {_iVo Va H$mhrdoiocm à`moJmZo
{_iVo. {ZUm©`H$ CXmhaU Oa {ZarjUmZo àmßV Pmco Va Ë`mcm "{ZarjUmË_H$ {ZUm©`H$ CXmhaU' åhUVmV
Am{U {ZUm©`H$ CXmhaU Oa à`moJmZo àmßV Pmco Va Ë`mcm "{ZUm©`H$ à`moJ' åhUVmV.
{ZarjUmË_H$ {ZUm©`H$ CXmhaU :AmnU O§JcmVyZ OmV AgVmZm AmnUmg _ococm EH$ _mUyg AmT>icm Va AmnU Ë`m _mUgmÀ`m
_¥Ë`y~m~V nwT>rc A§XmO ~m§Yco 1) Ë`mMm IyZ Pmcm Agoc 2) amZmVrc qhò ídmnXmZo Ë`mÀ`mda PS>n
KmVcr Agoc 3) Ë`mZo AmË_hÎ`m Ho$cr Agoc 4) Ë`mg gn©X§e Pmcm Agoc, BË`mXr. `m gd© A§XmOmn¡H$s
Iam A§XmO H$moUVm ho R>a{dÊ`mgmR>r åhUOoM Ë`m _mUgmMm _¥Ë`y IamoIa H$moUË`m H$maUmZo Pmcm Agoc ho
nmhÊ`mgmR>r AmnU BVa n[apñWVrMo {ZarjU Ho$co. Ë`m {ZarjUmV Amnë`mcm Ë`m _mUgmÀ`m Odi EH$
_moH$ir {dfmMr ~mQ>cr gmnS>cr `mdê$Z Ë`m _Zwî`mMo {df {nD$Z AmË_hÎ`m Ho$cr hm A§XmO gË` R>aVmo.
{edm` ~mH$sMo Ho$coco A§XmOhr VnmgyZ nm{hco d Vo ZmhrV `mMr ImÌr Pmcr `mdê$Z Ë`mZo {df {nD$Z
AmË_hÎ`m Ho$cr ho {gÕ hmoVo. `m CXmhaUmV {dfmMr ~mQ>cr ho {ZUm©`H$ CXmhaU Amho.
{ZUm©`H$ à`moJmMo CXmhaU "{ngm _Zmoè`mdarc J°{c{cAmoMm à`moJ'. J°{c{cAmoÀ`m nydu H$mhr emñÌkm§À`m _Vo C§M {R>H$mUmdê$Z
nS>Umè`m nXmWm©Mr JVr hr Ë`m nXmWm©À`m dOZmda Adc§~yZ AgVo. na§Vw J°{c{cAmoÀ`m _Vo C§M
{R>H$mUmdê$Z nS>Umè`m nXmWm©Mr JVr hr Ë`m nXmWm©À`m dOZmda Adc§~yZ ZgVo ho à`moJmÀ`m gmømZo {gÕ
H$ê$Z XmI{dco Amho. à`moJmgmR>r Ë`mZo EH$ VamOy ~g{dcoco C§M H$mMoMo ^m§S>o KoVco. Ë`m ^m§S>çmVrc
VamOyÀ`m EH$m nmaS>çmV EH$ nrg R>odco Am{U Xþgè`m nmaS>çmV EH$ N>moQ>m cmoI§S>mMm Jmoim R>odcm.
Ë`mM~amo~a Ë`m H$mMnmÌmVrc hdm n§nmÀ`m gmømZo H$mTy>Z KoVcr Am{U VamOyVrc nrg Am{U cmoI§S>r Jmoim
EH$mMdoir Imcr nS>Vrc Aem XjVoZo VamOy hc{dcm. Ë`mdoir Ago {XgyZ Amco H$s, Vo nrg d Jmoim
EH$mMdoir H$mMnmÌmÀ`m Vimer Amco. AemàH$mao J°{c{cAmoZo Amncr {gÕm§V H$ënZm {gÕ Ho$cr.
6.2.5 Aä`wnJ_ _hÎd :emñÌr` {dJ_ZmV Aä`wnJ_mMo _hÎd, ñWmZ qH$dm ^y{_H$m H$m` Amho `m~m~VrV emñÌkm§_Ü`o
_V{^ÝZVm AmT>iVo. VargwÕm {gÕm§V H$ënZoMo _hÎd ZmH$maVm `oV Zmhr. ñWyc_mZmZo {gÕm§V H$ënZoMo Cn`moJ
XmoZ àH$maMo AmhoV Vo Ago. A) ì`mdhm[aH$ Cn`moJ ~) emñÌr` g§emoYZmVrc Cn`moJ.
88
A) ì`mdhm[aH$ Cn`moJ Amnë`m X¡Z§{XZ OrdZmV Aem AZoH$ JmoîQ>r `oVmV H$s, Ë`mMo ñnîQ>rH$aU AmnUmcm Amdí`H$ AgVo.
AkmV KQ>Zm§Mo ñnîQ>rH$aU Pmë`m{edm` AmnUmcm Amncr àJVr H$aVm `oV Zmhr. Ë`mgmR>r AmnU àmW{_H$
ñdê$nmMo A§XmO H$ê$Z Amnco àíZ (g_ñ`m) gmoS>{dVmo. `m~m~VrV EH$ CXmhaU KoVco Amho Vo Ago.
CXm. g_Om AmnU aoëdoZo àdmg H$arV AmhmoV (Ë`mgmR>r {VH$sQ> AJmoXaM ~wH$ H$ê$Z R>odco hmoVo).
{VH$sQ> MoH$aZo AmnUmg {VH$sQ> _m{JVco Va AmnU ghOnUo {IemV hmV KmcVmo nU AmnUmg {VH$sQ>
gmnS>V Zmhr. Amncr ~°J VnmgVmo. VarnU {VH$sQ> gmnS>V Zmhr Aemdoir AmnU MQ>H$Z {dMma H$amd`mg
cmJVmo Am{U {VH$sQ>mMo Zo_Ho$ H$m` Pmco Agmdo `m~m~V A§XmO H$ê$ cmJVmo Vmo Agm - 1) _r {VH$sQ>
H$moR>oVar hadco Agmdo. 2) _mPm {Igm H$moUrVar H$mncm Agmdm 3) _r KamVyZ {ZKVmZm {VH$sQ> KoÊ`mMo
{dgacmo Agmdo, BË`mXr. n{hë`m XmoZ A§XmOmMr à{MVr KoVë`mda _r Agm A§XmO H$aVmo H$s KamV Q>o~cmda
{VH$sQ> R>odco Amho Vo _r KoÊ`mMo {dgacmo Amho. Z§Va _r Kar `oVmo Ë`mdoir Q>o~cmda {VH$sQ> Agë`mMo {XgyZ
Amco. Amncm A§XmO Iam R>aVmo d g_ñ`m gwQ>Vo.
~) emñÌr` g§emoYZmVrc Cn`moJ :
1) emñÌr` g§emoYZmMr gwédmV {gÕm§V H$ënZoZo hmoVo {gÕm§V H$ënZm hr emñÌr` g§emoYZmMm Ama§^q~Xÿ Amho. {gÕm§V H$ënZm Ho$ë`m{edm` g§emoYZmMo H$m`©
gwê$ H$aVm `oV Zmhr. emñÌr` g§emoYZmMo à_wI H$m`© KQ>ZmVrc H$maU-H$m`© g§~§Y àñWm{nV H$aUo hm Amho.
KQ>ZmVrc hm H$maU-H$m`© g§~§Y àñWm{nV H$aÊ`mMo H$m`© {ZarjU d à`moJ `m§À`m gmømZo hmoVo. KQ>ZmKQ>Zm_Yrc H$maU-H$m`© g§~§Y emoYÊ`mg Ama§^ H$aÊ`mnydu Vmo g§~§Y A_yH$ ñdê$nmMm Agoc Agm AJmoXa
A§XmO Ho$ë`m{edm` nwT>o nmD$c Q>mH$Vm `oV Zmhr. åhUyZ {gÕm§V H$ënZm g§emoYZmMm Ama§^q~Xÿ R>aVmo. `mMm
AW©M Agm H$s, emñÌr` g§emoYZmMr gwédmV {gÕm§V H$ënZoZo hmoVo. CXm. Ý`yQ>ZMm JwéËdmH$f©UmMm {Z`_,
J«hJVrMo {Z`_ BË`mXr {gÕm§V H$ënZoÀ`m gmømZoM emoYyZ H$mT>co OmVmV.
2) {ZarjU d à`moJmMr joÌ {ZpíMVr {gÕm§V H$ënZo_wio {ZarjU d à`moJmMo joÌ {ZpíMV hmoVo. emñÌr` g§emoYZmV {ZarjU d à`moJ `m§Zm
_hÎdmMo ñWmZ Amho. {gÕm§V H$ënZm Ho$ë`mZo g§emoYH$mg H$moUË`m KQ>Zm§Mo {ZarjU H$amd`mMo d H$moUË`m
JmoîQ>rMo dO©Z H$amd`mMo ho R>a{dVm `oVo. {dkmZmV H$mhrdoim à`moJhr H$amdm cmJVmo. CXm. h¡S´>moOZ d
Am°pŠgOZ ho R>am{dH$ à_mUmV EH$Ì Ho$co AgVm nmUr V`ma hmoVo ho à`moJmZo {gÕ H$aVmZm ho à_mU H$m`
Agmdo `m{df`r AJmoXaM {gÕm§V H$ënZm H$amdr cmJVo. åhUOoM à`moJ H$aÊ`mnydu {gÕm§V H$ënZm A{Zdm`©
R>aVo.
3) {gÕm§VH$ënZoÀ`m gmhmæ`mZo KQ>ZoÀ`m ñnîQ>rH$aUmcm _XV hmoVo {ZgJ© KQ>ZmVrc H$m`©-H$maU g§~§Y ñnîQ> H$aUo hm emñÌr` g§emoYZmMm à_wI hoVy Amho. {gÕm§V H$ënZm
hr emñÌr` g§emoYZmMm nm`m Amho. Ë`m_wio {gÕm§V H$ënZoMm _yi CÔoe hm {ZgJ© KQ>Zm§Mo ñnîQ>rH$aU H$aUo
hmo`. {gÕm§V H$ënZm hr KQ>ZoÀ`m H$maUm{df`r Ho$cocm A§XmO AgVmo d hm A§XmO KQ>ZoMo ñnîQ>rH$aU
{_i{dÊ`mgmR>r Cn`moJr R>aVmo. AemàH$mao {gÕm§V H$ënZoÀ`m gmømZo KQ>ZoÀ`m ñnîQ>rH$aUmcm _XV hmoVo.
89
4) g§emoYZ H$aÊ`mg _mJ©Xe©H$ åhUyZ Cn`wŠV AgVo {gÕm§V H$ënZm Ho$ë`m_wio g§emoYZ H$aÊ`mg Vr _mJ©Xe©H$ R>aVo. {gÕm§V H$ënZm Ho$ë`m{edm` g§emoYZmMo
H$m`© gwê$ H$aVm `oV Zmhr. g§emoYZ H$aÊ`mgmR>r H$mhrVar AmYma cmJVmo. hm AmYma {gÕm§V H$ënZo_wio
{_iVmo. H$moUË`m {XeoZo dmQ>Mmc H$amd`mMr ho H$iVo. {gÕm§V H$ënZm Ho$ë`m_wio g§emoYZmg EH$ {ZpíMV
{Xem {_iVo.
6.3 ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ :
A) Jmicoë`m OmJm ^am.
1) EImÚm Z¡g{J©H$ KQ>ZoÀ`m emñÌr` ñnîQ>rH$aUmgmR>r Ho$cocm A§XmO åhUOo ----- hmo`.
2) {gÕm§V H$ënZm ñdV…er --------- Agmdr --------- Zgmdr.
3) {gÕm§V H$ënZoMo _w»` àH$ma ----------- AmhoV.
4) AmnU Ho$cocr {gÕm§V H$ënZm VnmgyZ nmhUo åhUOo ---------- KoUo hmo`.
5) {gÕm§V H$ënZoÀ`m gmømZo KQ>ZoÀ`m ---------- _XV hmoVo.
6.4 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW© :
l
Aä`wnJ_ : àmW{_H$ ñdê$nmMm A§XmO, VH©$
l
g§ßcwßVr : ñnîQ>rH$aU H$aUo
l
n`m©ßV : nwaogm
l
àmŠH$WZ : ^{dî`H$WZ
l
H$m_McmD$ : VmËnwaVm
6.5 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao :
1) {gÕm§V H$ënZm
2) gwg§JV d {dg§JV
3) VrZ
4) à{MVr
5) ñnîQ>rH$aUmcm
90
6.6 gmam§e :
{ZgJm©V AZoH$ KQ>Zm KS>V AgVmV. Ë`mnmR>r_mJo H$mhrVar H$maU AgVoM. Ë`m H$maUmMm emoY
KoÊ`mgmR>r {gÕm§V H$ënZoMr Amdí`H$Vm AgVo. KQ>ZoÀ`m H$maUm{df`rMm àmW{_H$ VH©$ AWdm A§XmO
åhUOoM {gÕm§V H$ënZm hmo`. Aä`wnJ_ ho KQ>ZoMo g§^mì` qH$dm VmËnwaVo ñnîQ>rH$aU AgVo. AmnU Ho$coë`m
{gÕm§V H$ënZm `wŠV Agmì`mV `mgmR>r H$mhr AQ>tMo, {Z`_m§Mo nmcZ H$aUo Amdí`H$ AgVo. Ë`m AQ>r EHy$U
AmR> AmhoV. `m Aem 1) {gÕm§V H$ënZm ñdV…er gwg§JV Agmdr {dg§JV Agy Z`o. 2) {ZpíMV ñdê$nmMr
Agmdr. 3) dmñV{dH$Voda AmYmacocr Agmdr. 4) à{MVrj_ Agmdr. 5) emñÌr` {Z`_mZm {damoY H$aUmar
Zgmdr. 6) g§ßcwßVr gmYcr Omdr. 7) n`m©ßV Agmdr. 8) àmŠH$WZ H$aÊ`mMr j_Vm Agmdr.
{gÕm§V H$ënZoMo VrZ àH$ma nS>VmV. Ë`m§Zm 1) {Z`_gyMH$ {gÕm§V H$ënZm 2) àYmZH$maU-gyMH$
{gÕm§V H$ënZm 3) gm_J«r-g_yh{df`H$ {gÕm§V H$ënZm. `m{edm` H$m_McmD$ {gÕm§V H$ënZm gmoB©gmR>r
KoVcr OmVo.
{gÕm§V H$ënZoMr à{MVr d {gÕVm hr _hÎdmMr AgVo. H$maU Ë`mVyZ gm_mÝ` {Z`_ V`ma hmoV AgVmo.
{gÕm§V H$ënZoMo Cn`moJ \$ma AgVmV. Ë`mn¡H$s H$mhr ì`mdhm[aH$ Cn`moJr AgVmV Va H$mhr emñÌr` g§emoYZ
H$aÊ`mgmR>r Cn`wŠV AgVmV. {gÕm§V H$ënZm Ho$ë`mZo Amnë`m OrdZmV Á`m H$mhr g_ñ`m {Z_m©U hmoVmV Ë`m
gmoS>{dÊ`mgmR>r {gÕm§V H$ënZoMr \$maM _XV hmoV AgVo.
6.7 gamdmgmR>r ñdmÜ`m` :
1) {gÕm§V H$ënZm åhUOo H$m`? `wŠV {gÕm§V H$ënZoÀ`m AQ>r ñnîQ> H$am.
2) {gÕm§V H$ënZoMr à{MVr d {gÕVm {deX H$am.
3) {gÕm§V H$ënZoMo àH$ma ñnîQ> H$am.
4) {gÕm§V H$ënZoMo _hÎd {deX H$am.
6.8 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$ :
J«§WmÀ`m eodQ>r gyMr nhm.
ooo
91
KQ>H$ : 7
{Z`_ d d¡km{ZH$ ñnîQ>rH$aU
AZwH«$_{UH$m
7.0 C{ÔîQ>o
7.1 àmñVm{dH$
7.2 {df`-{ddoMZ
7.2.1
{Z`_mMm AW© d {Z`_m§Mo àH$ma
7.2.2
ñd`§{gÕ d J¥hrV VÎdo
7.2.3
{ZgJ© {Z`_m§Mo àH$ma
7.3 ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ
7.4 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW©, BË`mXr
7.5 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
7.6 gmam§e
7.7 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
7.8 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
7.0 C{ÔîQo :
`m KQ>H$mÀ`m Aä`mgmZ§Va Amnë`mcm l
{Z`_ åhUOo H$m`? `mMo kmZ hmoB©c.
l
{Z`_m§Mo nmcZ Ho$ë`m_wio OrdZmV AZoH$ \$m`Xo hmoVmV ho g_Ooc.
l
{Z`_m§Mo àH$ma g_OVrc.
l
{ZgJ© {Z`_m§Zm _hÎd Amho `mMo kmZ hmoB©c.
l
ñd`§{gÕ VÎdo d J¥hrV VÎdm§Mo {ddoMZ H$aVm `oB©c.
92
7.1 àmñVm{dH$ :
_Zwî` hm g_mO{à` àmUr Amho. OÝ_ë`mnmgyZ _¥Ë`yn`ªV Ë`mMr OS>UKS>U `m g_mOmVM hmoV AgVo.
àË`oH$ _mUgmMr BÀN>m gwIr OrdZ OJÊ`mMr AgVo. Xþ…I H$moUmcmhr ZH$mogo AgVo. gwIr OrdZ hdo Agoc
Va àË`oH$mZo H$mhr {Z`_m§Mo nmcZ H$aUo Amdí`H$ AgVo. {Z`_m§Mo nmcZ Ho$ë`m{edm` g_mOì`dñWm ZrQ>
MmcUma Zmhr. OÝ_ë`mnmgyZ _¥Ë`yn`ªV AmnUmg _hÎdmMo VrZ {Z`_ nmimdoM cmJVmV Am{U Oa `m VrZ
{Z`_m§Mo nmcZ Ho$co Zmhr Va H$moUVr Zm H$moUVr {ejm ^moJmdrM cmJVo. ¹${MV àg§Jr _¥Ë`yXoIrc hmoD$
eH$Vmo. ho VrZ {Z`_ åhUOo gaH$mar H$m`Xo (emgH$s` {Z`_), AmXem©Ë_H$ {Z`_ d {ZgJ© {Z`_ hmoV.
emgH$s` {Z`_m§Mo nmcZ Ho$ë`m_wio g_mOì`dñWm ZrQ> MmcVo. ì`ŠVr ñdmV§Í` {_iVo. Oa emgH$s` {Z`_
nmico ZmhrV Va _mÌ H$m`Úm_Ü`o Or VaVyX Agoc Ë`mà_mUo emgZ ({ejm) hmoV AgVo. emgH$s` {Z`_ ho
gdmªgmR>r gmaIoM AgVmV. ì`ŠVrnojm {dYr{Z`_ loîR> AgyZ H$m`Úmg_moa gd© cmoH$ g_mZ AmhoV `mMr
à{MVr `oVo. AmXem©Ë_H$ {Z`_mghr _hÎdmMo ñWmZ Amho. _mZdr AmMaUmV ey{MVm `oÊ`mgmR>r d {dMmamV
C{MVVm `oÊ`mgmR>r AmXem©Ë_H$ {Z`_m§Mr JaO Amho. OrdZmVrc A§{V_ _yë`o, gË`§, {ed§, gw§Xa_ hr
AmXem©Ë_H$ VÎdo AmhoV. hr VÎdo gd©ì`mnr d pñWa AgVmV. Ë`mMà_mUo AmnU `m {ZgJm©V dmT>V AgVmo.
`m {ZgJm©Mohr H$mhr {Z`_ AmhoV. qH$~hþZm {ZgJ© hm Ë`mÀ`m {Z`_mZwgmaM MmcVmo. Ë`m_wio AmnUmg {ZgJ©
{Z`_mZwgma ~Xcmdo cmJVo, Mmcmdo cmJVo. AmnU {ZgJ© {Z`_ ~Xcy eH$V Zmhr. Ë`m_Ü`o H$mhr ñd`§{gÕ
VÎdo d J¥hrV VÎdo AgVmV. AàË`jnUo Vo {Z`_M AmhoV. `m {dídmV Á`m KQ>Zm KS>VmV Ë`m àË`oH$ KQ>Zocm
H$mhrVar H$maU AgVoM. VgoM {ZgJm©V {Z`_~ÕVm Amho Ë`mV ~Xc hmoV Zmhr. R>am{dH$ H$maUmg R>am{dH$
H$m`© KSy>Z `oUmaM. WmoS>Š`mV {Z`_m§Mo nmcZ H$aUo Amdí`H$ Amho. Aem {Z`_m§Mm AW© d àH$ma
nwT>rcà_mUo XoVm `oB©c.
7.2 {df` {ddoMZ :
7.2.1 {Z`_mMm AW© d {Z`_m§Mo àH$ma {Z`_mMm AW© 1) {Z`_ hm eãX "`_²' `m YmVynmgyZ {Z_m©U Pmcm Amho. `_² `mMm AW© {Z`_Z H$aUo, {Z`§ÌU
H$aUo, Amkm H$aUo AJa Vm~m Mmc{dUo Agm Amho.
2) {Z`_ hm eãX B§J«OrVrc Law `m eãXmMo _amR>r énm§Va Amho. Law `m eãXmMm AW© "d[aîR>m§Mr
Amkm' Agm Amho. gm_mÝ` ì`dhmamV H$m`Xm hm eãX AmnU dmnaVmo. Ë`mMm AW©hr d[aîR>m§Mr Amkm AgmM
KoVcm OmVmo. Voìhm H$m`Xm hm EH$ {Z`_ eãXmMm AW© Pmcm Amho. amÁ`mMo AWdm emgZmMo H$m`Xo `m
eãXà`moJmV Vmo AW© {ZgyZ `oVmo.
3) {ZgJm©V {Z`_m§Mo gm_«mÁ` Amho åhUOoM {ZgJm©Vrc ì`dñWm qH$dm aMZm XmI{dUmar gyÌo `m
AWm©Zo {Z`_ hm eãX `moOcocm AmT>iyZ `oVmo. CXm. JwéËdmH$f©UmMm {Z`_, J¥hJVrMo {Z`_, BË`mXr.
nydu Ago _mZco OmV hmoVo H$s, g¥îQ>rì`mnmamMo {Z`§ÌU H$aUmar Aer EH$ eŠVr Amho H$s {OÀ`m
93
Amko{edm` PmS>mMo nmZhr hmcV Zmhr. Aer YmaUm àmMrZ H$miÀ`m _mUgm§Mr hmoVr. àmMrZ _mUgmZo `m
{Z`§ÌUH$Ë`m©cm "na_oída' Ago _mZco hmoVo. Ë`mcmM na_oídamMo {Z`_ Ago åhUV. na§Vw kmZmMm {dH$mg
Pmcm. {dkmZmMr àJVr Pmcr Am{U g¥îQ>r ì`mnmamVrc KQ>Zm§Mr {Z`§ÌU H$aUmar na_oída ZmdmMr ~mhoaMr
eŠVr Zmhr Aer H$ënZm ÑT> Pmcr. Ë`m_wio `m g¥îQ>r ì`mnmamMo {Z`§ÌU {ZgJ© {Z`_mZoM hmoV AgVo Ago
_mÝ` H$aÊ`mV Amco. `mMm AW©, {Z`_mMm _yi AW© ì`mnH$ Pmcm Am{U {Z`_ åhUOo _mZd {Z{_©V VÎdo
AJa d[aîR>m§À`m Amkm `m {Z`_mÀ`m AWm©cm "H$m`Xm' Agm eãXà`moJ H$aÊ`mV Amcm.
4) {Z`_mMm AmUIr EH$ AW© "_mJ©Xe©H$ VÎdo' Agmhr KoVcm OmVmo. hr _mJ©Xe©H$ VÎdo ì`dhmamV
{Z`_mÀ`mM ñdê$nmV KoVcr OmVmV. H$maU `m VÎdm§Zm ì`dhmamV {dMmam§Mo Z{`_ qH$dm Zr{V{Z`_ Ago
åhQ>co OmVo. _mJ©Xe©H$ VÎdm§Mo H$m`©hr "{Z`§ÌU H$aUo' Ago Amho. _mZdr {dMmamV CMrVVm `oÊ`mgmR>r d
AmMmamV ey{MVm AmUÊ`mgmR>r _mZdr OrdZmVrc A§{V_ _yë`o _mJ©Xe©H$ åhUyZ {dMmamV ¿`mdr cmJVmV.
5) {ZgJm©Vrc {Z`_~ÕVm ñnîQ> H$aUmar d KQ>Zm KQ>Zm _Yrc H$maU-H$m`© g§~§Y ñnîQ> H$aUmar gyÌo
åhUOoM {ZgJ© {Z`_ hmo` Agmhr EH$ AW© {Z`_ `m eãXmMm KoVcm OmVmo. AemàH$mao {Z`_ `m eãXmMm
AW© {dMmamV KoD$Z {Z`_m§Mo àH$ma {deX Ho$co AmhoV Vo nwT>rcà_mUo{Z`_m§Mo àH$ma AmO {Z`_ hm eãX gm_mÝ` qH$dm gmd©{ÌH$ ñdê$nmMo {dYmZ `m AWm©Zo dmnacm OmVmo. H$moUË`mhr
dJm©Vrc A_`m©X dñVy§Zm qH$dm ì`ŠVtZm cmJy nS>Umao {dYmZ åhUOo {Z`_ hmo`. {Z`_mÀ`m `m AWm©Zwgma
{Z`_m§Mo VrZ àH$ma nS>VmV Vo Ago 1) emgH$s` {Z`_ qH$dm H$m`Xo 2) AmXe©dmXr {Z`_ 3) {ZgJ© {Z`_
1) emgH$s` {Z`_
(Laws of State) :
*
EImÚm {d{eîQ> _`m©XonwaVr _mZd {Z{_©V d gm_mÝ`V… {ZpíMV ñdê$nmMr d Ë`m _`m©XoVrc gd©
ì`ŠVrH$Sy>Z nmcZ Ho$cr OmUmar (VÎdo) Am{U ^§J Ho$ë`mg H$moUVr Zm H$moUVr {ejm ^moJÊ`mg
cmdUmar VÎdo åhUOo emgH$s` {Z`_ hmo` qH$dm
*
cmoH$m§Zr cmoH$m§gmR>r d cmoH$m§H$adr Ho$cocr d Ë`m _`m©XoVrc gd© ì`ŠVtH$Sy>Z nmcZ Ho$cr OmUmar
Am{U ^§J Ho$ë`mg H$moUVr Zm H$moUVr {ejm ^moJÊ`mg ^mJ nmS>Umar VÎdo åhUOo emgH$s` {Z`_
hmo`. qH$dm
*
EImÚm amÁ`mVrc emgZ g§ñWoZo OZVoÀ`m dV©ZmMo d nañna g§~§YmMo {Z`§ÌU H$aÊ`mgmR>r Ho$coë`m
{Z`_mg emgH$s` {Z`_ åhUVmV.
emgH$s` {Z`_mMr d¡{eîQ>ço :
1) A{YH$mar ì`ŠVr, amOm, g§gX AJa {dYr_§S>imZo Kmo{fV Ho$coco {Z`_ åhUOo emgH$s` {Z`_
hmoV.
94
2) emgH$s` {Z`_ _Zwî` {Z{_©V AgVmV. Ë`mcm gaH$mar {Z`_ qH$dm H$m`Xm åhUVmV. Ago {Z`_
~§YZH$maH$ AgVmV.
3) EH$m {d{eîQ> ^yàXoemVrc amOmZo, A{YH$mar ì`ŠVrZo qH$dm emgZmZo Ë`m ^yàXoemVrc n[apñWVrcm
AZwgê$Z Oo {Z`_ Ho$coco AgVmV Ë`m§Zm emgH$s` {Z`_ Ago åhUVmV.
4) emgH$s` {Z`_mMo Cëc§KZ Ho$ë`mg X§S> AWdm {ejm hmoVo. Aer {ejm Ë`m Ë`m {Z`_mcm
AZwgê$Z Ho$cr OmVo. CXm. EImÚm ì`ŠVrZo Xþgè`m ì`ŠVrMm IyZ Ho$cm Vo {gÕ Pmco H$s IyZ
H$aUmè`m ì`ŠVrg emgH$s` {Z`_mZwgma \$merMr {ejm qH$dm OÝ_R>on Aer {ejm {Xcr OmVo.
5) emgH$s` {Z`_ doJdoJù`m ^yàXoemV doJdoJio Agy eH$VmV d Ë`m§Mr g§»`m A_`m©X Agy eH$Vo.
6) EH$ emgZ ~Xcco H$s nyduÀ`m emgZmMo {Z`_ aÔ Ho$co OmD$Z ZdrZ {Z`_ V`ma Ho$co OmVmV.
_mÌ gd©M nyduMo {Z`_ ~XcVmV Ago Zmhr.
7) n[apñWVrcm AZwgê$Z emgH$s` {Z`_ ~Xcco OmVmV Ë`m_wio emgH$s` {Z`_ n[adV©Zr`
AgVmV.
WmoS>Š`mV emgH$s` {Z`_ ho _Zwî`{Z{_©V, Amkm XoUmao, n[adV©Zr`, Cëc§K{Z` AgVmV.
2) AmXe©dmXr {Z`_
(Normative Laws) :
_mZdr {dMmamV CMrVVm `oÊ`mgmR>r d AmMaUmV gw{MVm `oÊ`mgmR>r _mZdr OrdZmVrc A§{V_ _yë`o
(VÎdo) åhUOo AmXem©Ë_H$ {Z`_ hmo`. Ë`m§Zm AmXem©Ë_H$ VÎdo Agohr åhUVmV. CXm. Jar~mg _XV H$amdr.
eoOmè`mda ào_ H$amdo. Zoh_r gË` ~mocmdo, BË`mXr.
_mZdr g§ñH¥$VrÀ`m {dH$mgmV H$mhr _yë`o qH$dm AmXe© {Z_m©U Pmcocr AgVmV. gË`_², {ed_ d gw§Xa_
hr _mZdr OrdZmMr A§{V_ _yë`o (VÎdo) g_Ocr OmVmV. `m _yë`m§À`m àmßVrgmR>r _mZdmMo {dMma, AmMma,
^md^mdZm H$em Agmì`mV `mg§~§YrMo H$mhr {Z`_ ê$T> Pmcoco AmhoV. Ë`m§Zm AmXe©dmXr {Z`_ åhUVmV.
VH©$emñÌ, {Z{VemñÌ d gm¢X`©emñÌr hr emñÌo _yë`m§Mr _r_m§gm H$aUmar AmXe© emñÌo AmhoV. `m emñÌmVrc
{Z`_m§Zm AmXe©dmXr {Z`_ åhUVmV. VH©$emñÌ, Zr{VemñÌ d gm¢X`©emñÌ hr emñÌo _yë`m§Mr _r_m§gm H$aUmar
AmXe© emñÌo AmhoV. `m emñÌmVrc {Z`_m§Zm AmXe©dmXr {Z`_ åhUVmV.
AmXe©dmXr {Z`_m§Mr d¡{eîQ>ço :
1) AmXe©VÎdo _yë`emoYH$ AgVmV. {dMmamVrc gwg§JVr AJa AmMmamVrc AmXe©Vm nmhÊ`mMo H$m`©
AmXe© VÎdmZwgma Ho$co OmVo åhUyZ `m {Z`_mZm AmXe© VÎdo åhUVmV.
2) {dMma, gm¢X`© Am{U Zr{V `m§À`m AmXem©{df`rMo qMVZ `m emñÌmV AmT>iVo. {dMmamV gwg§JVr
Agmdr, Ý`m`mZo dmJmdo, OmUyZ-~wOyZ H$moUmcmhr Xw…I hmoB©c Ago dmJy Z`o, Aem àH$maMo {Z`_ `m emñÌmV
AmT>iVmV.
3) {ZgJ© {Z`_ ~XcVm `oV ZmhrV. H$maU Vo _mZd{Z{_©VrÀ`m ncrH$S>Mo AgVmV. Vo AmhoV VgoM
¿`mdo cmJVmV. {ZgJ© Amncm ñd^md ~XcV Zmhr Va _Zwî`mcm Amncm ñd^md {ZgJ© {Z`_mà_mUo ~Xcmdm
95
cmJVmo. åhUOoM {ZgJ© {Z`_mZm H$Yrhr AndmX Agy eH$V Zmhr. Ë`mMo ñdê$n Zoh_r A{dMmc d {ZandmX
AgVo.
4) {ZgJ© {Z`_ ho gd©ì`mnr d ñWiH$mi {Zanoj AgVmV. {ZgJ© {Z`_m§Mr à{MVr gdmªgmR>r
gmaIrM AgVo. Ë`m_Ü`o ^oX^md ZgVmo. CXm. nmUr {në`mZo VhmZ ^mJVo. `m_Ü`o H«$_~ÕVm {XgyZ `oVo. VhmZ
cmJUo, nmUr {nUo, VhmZ ^mJUo. VgoM ^yH$ cmJUo, OodUo, ^yH$ ^mJUo Ago {Z`_ gdmªÀ`mgmR>r gmaIoM
AgVmV.
5) g_mZ n[apñWVrV gd© ñWirH$mir ho {Z`_ Iao R>aV AgVmV. CîUVoZo nmÊ`mMr dm\$ hmoVo, dm\o$Mo
T>J ~ZVmV, T>Jm§Zm W§S> hdm cmJVo, Ë`m_wio nmD$g nS>Vmo. Aer n[apñWVr Á`m Á`m {R>H$mUr d Á`m Á`m doir
{Z_m©U hmoB©c Ë`m Ë`m {R>H$mUr d doir nmD$g `oUma. Ë`m_wio {ZgJ© {Z`_mZm ñWiH$mimMo ~§YZ ZgVo.
WmoS>Š`mV {ZgJ© {Z`_ dmñV{dH$, gd©ì`mnr, An[adV©Zr` d ACëc§KZr` Ago AgVmV.
7.2.2 ñd`§{gÕ d J¥hrV VÎdo :AZw^d{Zanoj {Z`_mVyZ ñd`§{gÕ VÎdo d J¥hrV VÎdo {Z_m©U hmoV AgVmV. {ZgJ© {Z`_ ho AZw^dmda
AmYmacoco AgVmV Vo {ZgJm©Vrc KQ>Zm§{df`r AgVmV. Ë`m_wio OgOgm Amncm AZw^d dmT>V OmVmo VgVgo
{ZgJ© {Z`_m§Mo Amnco kmZ ~XcV OmVo, {dH$mg nmdVo d A{YH$ gË`Xeu hmoVo. na§Vw ho H$arV AgVmZm
AmnU H$mhr {Z`_m§Mm AmYma KoV AgVmo. Vo {Z`_ AZw^d{Zanoj AgVmV. AZw^d-{Zanoj {Z`_ ho Amnë`m
{dMmamVrc A§VJ©V g§JVr{df`r AgVmV åhUyZ Ë`m§Zm VÎdo Ago åhUVmV. `m VÎdmVyZ Amnë`m {dMmag¥îQ>rÀ`m
H$mhr _wc^yV lÕm àJQ> hmoVmV. Ë`mMm ñdrH$ma Ho$ë`m{edm` d¡km{ZH$ g§emoYZmÀ`m d kmZmÀ`m B_maVrcm
_O~wVr `oV Zmhr.
AZw^d{Zanoj VÎdm§Mo XmoZ àH$ma Ho$coco AmhoV Vo Ago - 1) ñd`§{gÕ VÎdo d 2) J¥hrV VÎdo.
1) ñd`§{gÕ VÎdo (Axioms) :Á`m VÎdm§À`m {gÕVogmR>r AZw^dmMr AJa ~mhoaÀ`m nwamì`mMr JaO cmJV Zmhr Ë`m§Zm ñd`§{gÕ VÎdo
åhUVmV. Aer VÎdo AZw^d {Zanoj AgVmV qH$dm ñdV…Mr {gÕr ñdV…M H$aUmè`m VÎdm§Zm ñd`§{gÕ VÎdo
åhUVmV qH$dm Á`m VÎdm§Mo àm_mÊ` ñdV… {gÕ AgVo Ë`m§Zm ñd`§{gÕ VÎdo Ago åhUVmV.
CXm. A§e hm nyUm©nojm chmZ AgVmo qH$dm nyU© ho A§emnojm _moR>o AgVo. EH$mM gm_mÝ` n[a_mUmer
g_mZ AgUmar XmoZ n[a_mUo nañnam§er g_mZ AgVmV. {dMmam§Mo _yc^yV {Z`_ BË`mXr ñd`§{gÕ VÎdo AmhoV.
`m VÎdm§Mr {gÕVm/gË`Vm _mZdr ~wÕrcm ghOnUo nQ>Vo åhUyZ Ë`m§Zm {gÕ H$aÊ`mgmR>r AÝ` nwamì`mMr JaO
ZgVo.
2) J¥hrV VÎdo (Postulates) :
Á`m VÎdm§À`m AmYmamZo emñÌr` kmZmMr C^maUr hmoVo Ë`m VÎdm§Zm J¥hrV VÎdo åhUVmV. åhUOoM Á`m
VÎdm§À`m AmYmam{edm` emñÌr` kmZmMr C^maUr hmoD$ eH$V Zhr Ë`m VÎdm§Zm J¥hrV VÎdo åhUVmV.
Aer J¥hrV VÎdo XmoZ àH$maMr AgVmV Ë`m§Zm 1) H$m`©H$maU g§~§Y d 2) {ZgJm©Mr {Z`_~ÕVm
åhUVmV.
96
1) H$m`©H$maU g§~§YmMo VÎd :
{ZgJm©Vrc àË`oH$ KQ>Zocm H$maU Agco nm{hOo ho VÎd J¥hrV Yaë`m{edm` KQ>ZmVrc H$m`©H$maU g§~§Y
àñWm{nV H$aÊ`mMo H$m`© {dkmZmcm H$aVm `oUo gd©ñdr AeŠ` Amho. H$ma©H$maU g§~§YmÀ`m VÎdmMm {dñVma
Agm H$aVm `oB©c H$s, OJmV Or Or KQ>Zm KS>Vo, _J Vr chmZ Agmo AWdm _moR>r Agmo, Ë`m àË`oH$scm H$maU
AgcoM nm{hOo. A_yH$ EH$ JmoîQ> KS>cr nU Ë`mg H$maU _mÌ H$mhr Zmhr Ago åhUUo MmcV Zmhr. H$mhrhr
KS>mo CXm. _w§Jr _amo AWdm ^yH§$n Pmcm Va Ë`mg H$maU ho AgUmaM. WmoS>Š`mV H$m`©H$maU g§~§YmMo VÎd
J¥hrV Yaë`m{edm` g§JmonZ H$aUo AeŠ` Amho.
2) {ZgJm©À`m {Z`_~ÕVoMo VÎd :{ZgJm©Vrc {d{dY KQ>Zm {Z`_~Õ AgVmV. åhUOoM R>am{dH$ n[apñWVr {Z_m©U Pmë`mg {ZgJ© R>am{dH$
[aVrZoM dmJoc Agm {Z`_~ÕVoMm AW© Amho.
CXm. nmUr ß`më`mZo VhmZ ^mJVo `m CXmhaUm_Ü`o VhmU cmJUo, nmUr {nUo, VhL>mZ ^mJUo `m VrZ
JmoîQ>r H«$_mZo {XgyZ `oVmV. VhmZ cmJcr d nmUr {nco H$s VhmZ hr ^mJUmaM _J Vr nmUr {nUmar ì`ŠVr
H$moUrhr Agmo, Hw$R>ohr Agmo d nmUr {nÊ`mMr doi H$moUVrhr Agmo, ì`ŠVr ~Xccr, ñWi ~Xcco, doi
~Xccr Var ho H«$_ àË`oH$mcm cmJy nS>Uma AmhoV. H$maU {ZgJm©V {Z`_~ÕVm Amho. WmoS>Š`mV {ZgJm©Vrc
gd©M KQ>Zm {Z`_~Õ AgVmV ho VÎd J¥hrVVÎd Amho.
7.2.3 {ZgJ© {Z`_m§Mo àH$ma :
{Z`_
↓
↓
VÎdo
{ZgJ© {Z`_
↓
↓
↓
↓
ñd`§{gÕ VÎdo
J¥hrV VÎdo
_yc^yV {Z`_
Jm¡U {Z`_
↓
↓
VX²^d {Z`_
Ho$dc AZw^dOÝ` {Z`_
{ZgJ© {Z`_ àH$ma :
{ZgJ© {Z`_m§Mo _w»` XmoZ àH$ma nS>VmV Ë`m§Zm A) _yc^yV {Z`_ d ~) Jm¡U {Z`_ Ago åhUVmV.
A) _yc^yV {Z`_ :
ñd`§{gÕ VÎdm§À`m ImcmoImc ì`mnH$ AgUmè`m {Z`_m§Zm _yc^yV {Z`_ Ago åhUVmV. _yc^yV
{Z`_m§Zm àmW{_H$ {Z`_, _w»` {Z`_, A§{V_ {Z`_ Agohr åhUVmV.
g§emoYZmÀ`m H$moUË`mhr joÌmV gd©ì`mnr, gd©loîR> d A§{V_ AgUmè`m {Z`_m§Zm àmW{_H$ {Z`_ AJa
_yc^yV {Z`_ Ago åhUVmV. ho {Z`_ AZw^dm{lV Agë`mZo {gÕ H$ê$Z XmI{dVm `oVmV. åhUOoM
AZw^dmdê$Z d àË`j à`moJmdê$Z Ë`mMr {gÕVm H$ê$Z XmI{dVm `oVo.
~r. E. 1 : d¡km{ZH$ nÕVr ...7
97
CXm. JwéËdmH$f©UmMm {Z`_, OrdemñÌmVrc ñdg§ajUmMm {Z`_, agm`ZemñÌmVrc à_mUm§Mm {Z`_
BË`mXr _yc^yV {Z`_ AmhoV.
~) Jm¡U {Z`_ (Xþæ`_ {Z`_) :
Á`m {Z`_m§Mr ì`mßVr _yc^yV {Z`_m§nojm H$_r AgVo Am{U Á`m {Z`_m§Mm A§V^m©d A{YH$ ì`mnH$
{Z`_m§_Ü`o hmoV AgVmo AJa hmoÊ`mMm g§^d AgVmo Aem {Z`_m§Zm Jm¡U {Z`_ åhUVmV.
CXm. ^aVr AmhmoQ>rMm {Z`_, J«hJVrMo {Z`_ ho Xþæ`_ (Jm¡U) {Z`_ AmhoV. {edm` Vo JwéËdmH$f©UmÀ`m
ì`mnH$ {Z`_mV g_m{dîQ> hmoVmV.
Xþæ`_ AWdm Jm¡U {Z`_m§Mr d¡{eîQ>ço :
1) Xþæ`_ {Z`_ ho àmW{_H$ {Z`_m§nojm H$_r ì`mnH$ AgVmV. 2) àmW{_H$ {Z`_m§Mo ñnîQ>rH$aU
H$aÊ`mgmR>r Xþæ`_ {Z`_ Amdí`H$ AgVmV. 3) Xþæ`_ {Z`_ ho àmW{_H$ {Z`_m§Zm nyaH$ AgVmV.
Xþæ`_ {Z`_ àH$ma :
1) AZw^dOÝ` {Z`_
2) VX²^d {Z`_
3) {ZandmX {Z`_
4) AndmX {Z`_
5) H«$_dVu {Z`_
6) ghdVu {Z`_
1) AZw^dOÝ` {Z`_ :
H$mhr Jm¡U {Z`_ Ago AgVmV H$s, Oo \$ŠV Amnë`m AZw^dmVyZ {Z_m©U Pmcoco AgVmV. VgoM Ago
{Z`_ H$moUË`mhr ì`mnH$ {Z`_mVyZ CËnÝZ Pmcoco ZgVmV na§Vw H$moUË`mVar ì`mnH$ {Z`_mV g_m{dîQ> H$aVm
`oVrc Aer Anojm Aem Jm¡U {Z`_m§Zm AZw^dOÝ` {Z`_ åhUVmV.
CXm. gmJdmZr cmH$S>mg dmidr cmJV Zmhr. gmoZo {ndio AgVo. ewŠcnjmV M§ÐmMm AmH$ma _moR>m hmoV
OmVmo d H¥$îU njmV chmZ hmoV OmVmo BË`mXr.
2) VX²^d {Z`_ :
Oo Jm¡U {Z`_ _yc^yV {Z`_mdê$Z {ZînÝZ hmoUmao AgVmV Ë`m§Zm VX²^d {Z`_ åhUVmV qH$dm
AZw^dOÝ` {Z`_ Á`m doiog EImÚm _yc^yV {Z`_mnmgyZ H$go CËnÝZ hmoVmV ho {gÕ Ho$co OmVo Voìhm Vo
AZw^dOÝ` {Z`_ VX²^d {Z`_mV ê$nm§V[aV hmoVmV.
CXm. g_wÐmcm `oUmar ^aVr-AmhmoQ>r hm AZw^dOÝ` {Z`_ hmoVm hm {Z`_ JwéËdmH$f©UmÀ`m _wc^yV
{Z`_mMm n[anmH$ Amho, ho {gÕ Pmco Ë`mdoir Vmo VX²^d {Z`_ Pmcm.
3) {ZandmX {Z`_ :
Á`m {Z`_mZm AndmX ZgVmo Ë`m {Z`_mZm {ZandmX {Z`_ åhUVmV. Ago {Z`_ gË`, gm_mÝ` d
{ZpíMV AgVmV qH$dm Or gm_mÝ` {dYmZo {ZandmXnUo gË`M AgVmV d AZw^dmÀ`m ÑîQ>rZo Or Iar R>aVmV
98
Ë`m {dYmZm§Zm {ZandmX {Z`_ åhUVmV.
CXm. ~\©$ W§S> AgVo. {dñVdmZo ^mOVo, Vmao amÌr àH$meVmV. OS> dñVy Zoh_r O_rZrda nS>VmV.
4) AndmX {Z`_ :
Á`m {Z`_m§Zm AndmX AgVmV Ë`m {Z`_m§Zm AndmX {Z`_ AJa ñWyc {Z`_ åhUVmV.
CXm. H$mhr _mUgo ñdmWu AgVmV. ~hþVoH$ _mUgo àm_m{UH$ AgVmV.
5) H«$_dVu {Z`_ :
{ZgJm©Vrc KQ>Zm H«$_mZo KS>VmV. H«$_mZo KS>Umè`m XmoZ AdñWm§_Ü`o EH$ H$m`_ g§~§Y àñWm{nV H$aVm
`oVmo. Ë`mdoir Ë`mg H«$_dVu {Z`_ åhUVmV.
6) ghdVu {Z`_ :
{ZgJm©Vrc àË`oH$ nXmWm©V AZoH$ JwUY_© AgVmV. H$mhr JwUY_© EH$_oH$m§À`m ghH$m`m©Zo EH$mMdoir
R>iH$nUo {XgyZ `oVmV. Ë`m§À`m H$m`_ gh ApñVËdm_wioM Ë`m§À`mVrc `m H$m`_ g§~§Ymcm ghdVu {Z`_
åhUVmV.
CXm. Am§Yù`m _mUgmMr BVa B§{Ð`o gmYmaUV… OmñV H$m`©j_ AgVmV. ^S>H$ a§JmÀ`m \w$cm§Zm gwdmg
ZgVmo. {Zù`m S>moù`mMo ~moHo$ ~{hao AgVmV.
7.3 ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ :
A) Jmicoë`m OmJm ^am.
1) {Z`_m§Mo _w»` àH$ma ---------- AmhoV.
2) emgH$s` {Z`_m§Mo Cëc§KZ Ho$ë`mg ---------- hmoVo.
3) J¥hrV VÎdo -------- d --------- AmhoV.
4) ñd`§{gÕ VÎdm§À`m ImcmoImc ì`mnH$ AgUmè`m {Z`_m§Zm --------- åhUVmV.
~) EH$m dmŠ`mV CÎmao Úm.
1) {Z`_mÀ`m VrZ àH$mam§Mr Zmdo Úm.
2) ñd`§{gÕ VÎdmMo EH$ CXmhaU Úm.
3) Jm¡U {Z`_m§Mo XmoZ àH$ma gm§Jm.
4) AndmX {Z`_ åhUOo H$m`?
7.4 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW© :
1) `_² - {Z`_Z H$aUo, {Z`§ÌU H$aUo
2) gw{MVm - {Z`_m§Mo nmcZ, `mo½`Vm, AmXe© dmJUo
3) ñd`§{gÕ - ñdV…Mr {gÕr ñdV…M H$aUo
99
4) VX²^d - _wc^yV {Z`_mVyZ {ZînÝZ hmoUmao {Z`_
5) ghdVu - g_doV `oUmao, H$m`_ ghApñVËd
7.5 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao :
A) 1) VrZ 2) {ejm
3) H$m`©H$maU g§~§Y d {ZgJm©Mr {Z`_~ÕVm
~) 1) emgH$s` {Z`_, AmXe© {Z`_, {ZgJ© {Z`_
2) A§e hm nyUm©nojm chmZ AgVmo.
3) AZw^dOÝ` {Z`_ d VX²^d {Z`_ ho Jm¡U {Z`_ AmhoV.
4) Á`m {Z`_m§Zm AndmX AgVmV Vo {Z`_ AndmX {Z`_ AgVmV.
CXm. H$mhr ì`mnmar àm_m{UH$ AgVmV.
4) _wc^yV {Z`_
7.6 gmam§e :
àË`oH$ _mUgmcm OÝ_ë`mnmgyZ _¥Ë`yn`ªV H$mhr {Z`_ nmimdoM cmJVmV. Ë`m_Ü`o emgH$s` {Z`_,
AmXem©Ë_H$ {Z`_ d {ZgJ© {Z`_ `m§Mm g_mdoe AgVmo. Aem {Z`_m§Mo nmcZ Ho$ë`m_wio ì`ŠVrcm ñdV…cm
gwI àmßV hmoVoM nU Ë`mM~amo~a gm_m{OH$ OrdZ gwairV MmcVo. {Z`_ åhUOo H$m`Xm hmo`. H$m`ÚmMo
Cëc§KZ Ho$ë`mg {ejm hmoVo. `m {ejoÀ`m {^VrZo _Zwî` {Z`_m§Mo nmcZ H$aVmo. AÝ`Wm {Z`_ nmico Joco
ZgVo. AmXe©dmXr {Z`_m_wio _mUgmÀ`m {dMmamV C{MVVm `oVo d AmMmamV ey{MVm `oVo. gË`§, {ed§, gw§Xa_
hr AmXe© VÎdo AmhoV. {ZgJ© {Z`_m§Mo Cëc§KZ H$aVm `oV Zmhr Am{U Oa Cëc§KZ H$aÊ`mMm à`ËZ Ho$ë`mg
AmË_Zme hmoB©c `mMr OmUrd ì`ŠVrcm AgVo. {ZgJ© {Z`_m§Mo _w»` àH$ma XmoZ nS>VmV Ë`m§Zm _yc^yV {Z`_
d Jm¡U {Z`_ Ago åhUVmV. Jm¡U {Z`_m§Mohr AmUIr H$mhr àH$ma nS>VmV Ë`m§Zm AZw^dOÝ` {Z`_, VX²^d
{Z`_, {ZandmX {Z`_, AndmX {Z`_, H«$_dVu {Z`_ d ghdVu {Z`_ åhUVmV. VgoM ñd`§{gÕ VÎdo d
J¥hrV VÎdo hr {Z`_mgmR>r _hÎdmMr AgVmV.
7.7 gamdmgmR>r ñdmÜ`m` :
1) {Z`_mMm AW© gm§JyZ {Z`_mMo àH$ma {deX H$am.
2) {ZgJ© {Z`_m§Mo àH$ma ñnîQ> H$am.
3) ñd`§{gÕ VÎdo d J¥hrV VÎdo `m§Mr WmoS>Š`mV _m{hVr Úm.
7.8 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
Q>rn : nwñVH$mÀ`m eodQ>r `mXr {Xcocr Amho, nhmdr.
ooo
100
KQ>H$ : 8
{Z`_ d d¡km{ZH$ ñnîQ>rH$aU
AZwH«$_{UH$m
8.0 C{ÔîQ>o
8.1 àmñVm{dH$
8.2 {df`-{ddoMZ
8.2.1
CnnmXZmMo ñdê$n Am{U _hÎd
8.2.2
cm¡{H$H$ Am{U d¡km{ZH$ CnnmXZ
8.2.3
d¡km{ZH$ CnnmXZ àH$ma
8.2.4
KQ>Zm§Mo d {Z`_m§Mo CnnmXZ
8.2.5
CnnmXZmÀ`m _`m©Xm
8.3 ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ
8.4 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW©, BË`mXr
8.5 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
8.6 gmam§e
8.7 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
8.8 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
8.0 C{ÔîQo :
`m KQ>H$mÀ`m Aä`mgmZ§Va Amnë`mcm l
CnnmXZ åhUOo H$m`? `mMo kmZ hmoB©c.
l
AñnîQ> AgUmè`m JmoîQr ñnîQ> H$aUo eŠ` hmoB©c.
l
emñÌr` CnnmXZmMm AW© ñnîQ> hmoB©c.
l
emñÌr` CnnmXZmMo àH$ma g_OVrc.
101
8.1 àmñVm{dH$ :
CnnmXZ hm eãX gm_mÝ` _mUgmcm \$magm n[a{MV Zmhr. Ë`mEodOr "ñnîQ>rH$aU' hm eãX gdmªZm
n[a{MV Amho. ñnîQ>rH$aU `mMm AW© Oo An[a{MV Amho qH$dm Oo AñnîQ> Amho Vo n[a{MV H$ê$Z KoUo qH$dm
ñnîQ> H$aUo hmo`. _Zwî`mÀ`m AZw^dmÀ`m H$joV An[a{MV, AZmoiIr JmoîQ>r gmVË`mZo `oV AgVmV. Ë`mMm
n[aM` H$ê$Z KoÊ`mgmR>r ñnîQ>rH$aUmMr Amdí`H$Vm AgVo. Zoh_rÀ`m AZw^dmer Ag§~§Õ dmQ>Umè`m JmoîQ>r
gwg§~ÕrV hmoVmV.
Amnë`m g^modVmcr AZoH$ KQ>Zm {ZË`nUmZo KS>V AgVmV. nmD$g nS>Vmo, dmXio hmoVmV, ^yH§$n hmoVmo,
gy`© CJdVmo, dZñnVr dmT>VmV, _mUgo OÝ_mcm `oVmV, _aVmV, BË`mXr. _mUgm_Ü`o {Okmgm hr ghOàd¥Îmr
Amho. Ë`m_wio g^modVmcr KS>Umè`m KQ>Zm OmUyZ KoÊ`mMr àd¥Îmr AgVo. ñnîQ>rH$aUm_wio AmnUmg AkmZ
JmoîQ>r kmV hmoVmV. Ë`mMà_mUo Amnë`m AZw^dmÀ`m H$joV `oUmè`m {d{dY An[a{MV JmoîQ>tMo ñnîQ>rH$aU
_Zwî` {d{dY _mJm©Zr H$arV AgVmo. H$Yr Vmo n[a{MV JmoîQ>rÀ`m gmømZo An[a{MV JmoîQ>rMr AmoiI H$ê$Z KoVmo
Va H$Yr ~wÕrÀ`m gmømZo AJa H$ënZoÀ`m AmYmamZo AZmoiIr JmoîQ>rMr AmoiI nQ>dyZ KoÊ`mMm à`ËZ H$aVmo.
emñÌr` {Z`_m§Mr AmoiI _Zwî` ~wÕrZo H$ê$Z KoVmo Va "Aßgam'gma»`m JmoîQ>rMr AmoiI Vmo H$ënZoÀ`m
gmømZo H$ê$Z KoVmo. CXm. KamV nmicoë`m _m§OamÀ`m ñdê$nmdê$Z O§JcmV AgUmè`m dmKmMr Vmo AmoiI
H$ê$Z KoVmo. `m CnnmXZmMo/ñnîQ>rH$aUmMo H$mhr emñÌr` àH$ma nS>VmV Ë`mÀ`m gmømZo H$mhr JmoîQ>tMo
ñnîQ>rH$aU hmoV AgVo. WmoS>Š`mV CnnmXZ qH$dm ñnîQ>rH$aUm{edm` H$moUË`mhr KQ>Zm g_OUma ZmhrV.
Ë`m_wio CnnmXZ hm _hÎdmMm ^mJ Amho Ë`mMo ñdê$n d àH$ma `m§Mr _m{hVr nwT>rcà_mUo Amho.
8.2 {df` {ddoMZ :
8.2.1 CnnmXZmMo ñdê$n d _hÎd :
CnnmXZ `mg ñnîQ>rH$aU Agohr åhUVmV. Voìhm gmoB©gmR>r `oWyZ nwT>rc ^mJmV ñnîQ>rH$aU AgmM
CëcoI Ho$cocm Amho. ñnîQ>rH$aUmg B§J«Or_Ü`o Explanation Agm eãX Amho. Explanation hm eãX
Explano `m c°Q>rZ eãXmnmgyZ {Z_m©U Pmcm Amho. Explano `m eãXmMm AW© ñnîQ> H$aUo (To make
clear) Agm Amho. Ë`m_wio ñnîQ>rH$aU hm _amR>r eãX A{YH$ g§`w{ŠVH$ dmQ>Vmo.
An[a{MV AZmoiIr JmoîQ>rMm n[aM` Á`m à{H«$`oZo Ho$cm OmVmo {Vcm ñnîQ>rH$aU AJa CnnmXZ åhUVmV.
ñnîQ>rH$aU _hÎd :1) Amnë`m AZw^dmÀ`m H$joV AZoH$ KQ>Zm `oV AgVmV. qH$dm AZw^dmÀ`m H$joV An[a{MV d
AZmoiIr JmoîQ>r gmVË`mZo `oV AgVmV. Aem An[a{MV, AZmoiIr JmoîQ>rMr AmoiI nQ>ë`m{edm` _mZdr
{Okmgmd¥Îmr V¥ßV hmoV Zmhr. Amncr {Okmgmd¥Îmr V¥ßV H$aÊ`mgmR>r _Zwî` Amnë`m ~wÕrÀ`m gmømZo An[a{MV
JmoîQ>r n[a{MV H$aÊ`mMm à`ËZ H$arV AgVmo. H$maU Amnë`m AZw^dmV Agcoë`m àË`oH$ ZdrZ d AZmoiIr
JmoîQ>tMm n[aM` Pmë`m{edm` _Zwî`mcm g_mYmZ àmßV hmoV Zmhr. Ë`mcm nwT>o nmD$c CMcVm `oV Zmhr. `mMm
AW© AZw^dmÀ`m H$joV `oUmè`m àË`oH$ ZdrZ JmoîQ>tMo ñnîQ>rH$aU _Zwî`mcm {_iUo Amdí`H$ Amho.
102
2) Amnë`m AZw^dmÀ`m H$joV `oUmè`m {d{dY An[a{MV JmoîQ>tMo ñnîQ>rH$aU {d{dY _mJmªZr H$aVm
`oVo. H$Yr ~wÕrÀ`m gmømZo, H$Yr H$ënZoÀ`m gmømZo, Va H$Yr ì`mdhm[aH$ _mJm©Zo ñnîQ>rH$aU H$aVm `oVo.
3) Amnë`m AZw^d n[agamV H$mhr KQ>Zm AcJ AcJ VgoM Ag§~Õ KS>V AgVmV. Vo Amnë`m
{ZXe©Zmg `oVo. Ë`m_wio _Zwî` ~oM¡Z hmoVmo. Ë`mV H$mhr ì`dñWm cmdmdr, gwg§JVr AmUmdr Aer _mUgmMr
ghOàd¥Îmr AgVo. Aer ì`dñWm cmdÊ`mgmR>r ñnîQ>rH$aUmMr Amdí`H$Vm AgVo.
4) gm_mÝ` {Z`_ ñnîQ>rH$aUm_wio g_OmD$Z KoVm `oVmV. CXm. A _Zwî` _¥Ë`y nmdcm, ~ _Zwî` _¥Ë`y
nmdcm, H$, S>, B©, \$, BË`mXr _mUgo _aU nmdcr ho Ago H$m KS>Vo? `m àíZmMo ñnîQ>rH$aU XoVmZm AmnU
åhUVmo Vr _mUgo AmhoV d Ë`mdê$Z gm_mÝ` {Z`_ V`ma H$aVmo Vmo Agm, gd© _mUgo _Ë`© AgVmV qH$dm
PmS>mdê$Z \$i Imcr nS>Vo, VwQ>cocm nV§J Imcr `oVmo, da \o$H$cocm XJS> O{_Zrda `oD$Z nS>Vmo `mMo
ñnîQ>rH$aU XoVmZm AmnU åhUVmo, `m gd© KQ>Zm Jwê$ËdmH$f©Um_wio KS>VmV ho d¡km{ZH$ ñnîQ>rH$aU Amho.
5) An[a{MV, AZmoiIr JmoîQ>tMm n[aM` AJa AmoiI H$ê$Z KoÊ`mÀ`m {d{dY _mJmªMr {d^mJUr
àm_w»`mZo XmoZ {d^mJmV Ho$cr OmVo. Ë`mn¡H$s EH$m _mJm©cm emñÌr` AJa d¡km{ZH$ ñnîQ>rH$aU (CnnmXZ) Ago
åhUVmV Am{U Xþgè`m _mJm©cm ì`mdhm[aH$ AWdm cm¡{H$H$ ñnîQ>rH$aU åhUVmV. `m XmoÝhr àH$maÀ`m
ñnîQ>rH$aUm_wio emñÌr` kmZ d ì`mdhm[aH$ kmZ {_i{dÊ`mg _XV hmoVo. Ë`m_wio Amnë`m g_ñ`m gwQ>VmV.
ñnîQ>rH$aUmMo _hÎd ho d¡km{ZH$ ñnîQ>rH$aU d ì`mdhm[aH$ ñnîQ>rH$aU `m ñnîQ>rH$aUmÀ`m _m{hVrVyZ ñnîQ>
hmoB©c. Vr _m{hVr nwT>rcà_mUo Amho.
8.2.2 cm¡{H$H$ Am{U d¡km{ZH$ CnnmXZ :
cm¡{H$H$ AWdm ì`mdhm[aH$ ñnîQ>rH$aU ì`mdhm[aH$ ñnîQ>rH$aU ho ì`mdhm[aH$ JaOm§Mr nyV©Vm H$aÊ`mgmR>r Ho$co OmVo. d¡km{ZH$ ñnîQ>rH$aUmMo
ñdê$n A{YH$ ñnîQ> H$aÊ`mgmR>r cm¡{H$H$ ñnîQ>rH$aUmMo ñdê$n nmhUo A{Ve` _hÎdmMo AgVo. H$maU cm¡{H$H$
ñnîQ>rH$aU ho emñÌr`ÑîQ>çm gXmof ñnîQ>rH$aU AgVo. ñnîQ>rH$aUmVrc hr gXmofVm H$m {Z_m©U hmoVo, {VMo
ñdê$n H$moUVo `m~m~VMo {ddoMZ cm¡{H$H$ ñnîQ>rH$aUmÀ`m gmømZo ñnîQ> Ho$co OmVo. d¡km{ZH$ ñnîQ>rH$aUmMo
ñdê$n `mo½` àH$mao ñnîQ> hmoÊ`mÀ`m ÑîQ>rZo cm¡{H$H$ ñnîQ>rH$aU Cn`wŠV Amho. åhUyZM d¡km{ZH$ ñnîQ>rH$aUmÀ`m
g§X^m©V cm¡{H$H$ ñnîQ>rH$aUmMo ñdê$n ñnîQ> H$aUo _hÎdmMo Amho Vo Imcrcà_mUo 1) cm¡{H$H$ ñnîQ>rH$aU ho VmËnwaË`m ì`mdhm[aH$ JaOoda Adc§~yZ AgVo gm_mÝ` _Zwî` KQ>ZoMo ñnîQ>rH$aU H$aVmZm Amnë`m JaOoMr V¥ßVr Á`m kmZmZo hmoB©c Vo kmZ OmñV
_hÎdmMo _mZVmo. Oo kmZ Cn`moJr nS>oc d Á`mZo Amncr VmËnwaVr H$m hmoB©Zm JaO ^mJoc ho kmZ OmñV
_hÎdmMo _mZÊ`mH$S>o _mUgmMr àd¥Îmr AgVo. gm_mÝ` _mUgmMr hr JaO ghoVwH$ Am{U à`moOZ `wŠV AgVo.
Ë`m_wio cm¡{H$H$ kmZmV nÕVeranUm gwg§JVr qH$dm gwg§dmX AmT>iyZ `oV Zmhr.
2) cm¡{H$H$ ñnîQ>rH$aUmV d¡km{ZH$ H$maUmnojm H$mën{ZH$ JmoîQ>tda ^a {Xcm OmVmo cm¡{H$H$ ñnîQ>rH$aU ho à`moOZm{Y{îR>V Agë`m_wio Ë`mV H$mën{ZH$ AWdm A{Va§{OV JmoîQ>rda OmñV ^a
{Xcm OmVmo. gyMoc Ë`m H$ënZoÀ`m gmømZo _Zwî` KQ>ZoMo ñnîQ>rH$aU H$arV AgVmo.
103
3) cm¡{H$H$ ñnîQ>rH$aU ì`{ŠV{ZîR> AgVo gm_mÝ` _mUgmMo ñnîQ>rH$aU ì`ŠVr-ì`ŠVrà_mUo {^ÝZ AgVo. Ë`mV EH$dmŠ`Vm H$Yrhr ZgVo. Ë`m_wio
{OVŠ`m ì`ŠVr AgVrc {VVH$s CnnmXZo (ñnîQ>rH$aU) Agy eH$VmV. CXm. T>Jm§À`m JS>JS>Ê`mMo H$maU
chmZ _wco "AmH$memV åhmVmar XiVo Amho' Ago XoVmV, Va lÕmiy _mUyg AmH$memV XodXmZdm§Mo `wÕ Mmcco
Amho Ago XoVmo. XþîH$mimMo H$maU gm_mÝ` _Zwî` XoVmZm åhUVmo, B©ídar H$mon Pmcm Amho qH$dm cmoH$m§Mo nmn
OmñV Pmco Amho Ago XoVmo.
4) cm¡{H$H$ ñnîQ>rH$aUmV A§YlÕm§Zm _hÎd {Xco OmVo cm¡{H$H$ ñnîQ>rH$aUmV X¡dr eŠVr, H$pënV H$Wm, Cn_m, A§YlÕm, BË`mXtZm _hÎd {Xco. CXm. KamV
ZdrZ gyZ Amcr Am{U KamVrc åhmVmar _ocr Va Ë`mMo H$maU ZdrZ gwZoMm nm`JwU Ago gm_mÝ` _mUyg
g_OVmo. amhÿ Ho$Vy M§Ð gy`m©g {JiVmV åhUyZ J«hUo hmoVmV, _arAmB©Mm H$mon Pmë`mZo nQ>H$s amoJmMr gmW ngaVo
BË`mXr àH$mao ñnîQ>rH$aU {Xco OmVo.
5) cm¡{H$H$ ñnîQ>rH$aU ghoVyH$ AgVo cm¡{H$H$ ñnîQ>rH$aU ghoVwH$ Agë`m_wio ì`{ŠVJV ^mdZm Z¡g{J©H$ KQ>Zmda cmXë`m OmVmV. CXm.
nmD$g H$m nS>Vmo Va eoVr {nH$mdr åhUyZ Ago ñnîQ>rH$aU gm_mÝ` _mUyg XoVmo. `m{edm` cm¡{H$H$
ñnîQ>rH$aUm_Ü`o nyd©J«hm§Zm ñWmZ AgVo. CXm. Amnë`m OrdZmVrc Xþ…Imcm Amnco nyd©H$_© H$maUr^yV Amho
Ago lÕmiy _Zwî` _mZVmo Va nyd©J«hmZr nN>mS>cocm _Zwî` Amnë`m Xþ…Imcm Amnë`m eÌyMr H$aUr, H$maU
Pmcr Amho ñnîQ> H$aVmo.
6) cm¡{H$H$ ñnîQ>rH$aUmV KQ>ZoÀ`m à^mdr KQ>H$mda cj {Xco OmVo gm_mÝ` _mUgmMr ÑîQ>r Z¡g{J©H$ KQ>ZoÀ`m dada {XgUmè`m ñdê$nmMr {M{H$Ëgm H$aUmar Amho. åhUOoM
cm¡{H$H$ CnnmXZ KQ>ZoÀ`m ~møm§Jmda Ho$di cj XoVo. CXm. Xmê$À`m H$moR>mamMm ñ\$moQ> {dñVdmÀ`m {R>UJrZo
hmoVmo Ago gm_mÝ` _mUyg _mZVmo. na§Vw ho ñnîQ>rH$aU A§emË_H$ Amho. H$maU Xmê$À`m H$moR>mamÀ`m ñ\$moQ>mcm
{R>UJrZo hmoVmo Ago gm_mÝ` _mUyg _mZVmo. na§Vw ho ñnîQ>rH$aU A§emË_H$ Amho. H$maU Xmê$À`m H$moR>mamÀ`m
ñ\$moQ>mcm {R>UJrà_mUo Xmê$Mm H$moaS>onUm, Am°pŠgOZMo ApñVËd BË`mXr JmoîQ>r Amdí`H$ AgVmV. na§Vw
gm_mÝ` _Zwî` `m BVa JmoîQ>tMm {dMma H$arV Zmhr.
d¡km{ZH$ ñnîQ>rH$aU :{ZgJm©V KS>Umè`m KQ>Zm§Mo ñnîQ>rH$aU H$aUo ho {dkmZmMo Ü`o` Amho. KQ>ZoÀ`m ñdê$nmMm Iwcmgm
H$aÊ`mgmR>r Ë`m KQ>ZoMm {Z`_ emoYyZ H$mT>Ê`mMo H$m`© {dkmZ H$aVo. H$moUË`mhr KQ>ZoMo H$maU gm§JUo hr
CnnmXZmMr arV Amho. ^m¡{VH$ {dkmZmV ñnîQ>rH$aUmMm AW© H$m`©-H$maU g§~§Y XmI{dUo Agm Ho$cm OmVmo.
AWm©V {Z`_ emoYyZ H$mT>cm H$s {dkmZmMo H$m`© g§nV Zmhr. Zì`mZo emoYyZ H$mT>coë`m {Z`_mMm nyd©àñWm{nV
{Z`_mer g_Ýd` gmYmdm cmJVmo. Zdm {Z`_ AJmoXaÀ`m {Z`_m§er gwg§JV Amho. Zì`mMm AJmoXaÀ`m
{Z`_m§er _oi ~gVmo ho XmIdyZ Úmdo cmJVo. `m {H«$`og emñÌr` CnnmXZ AWdm ñnîQ>rH$aU åhUVmV.
104
d¡km{ZH$ ñnîQ>rH$aU ì`m»`m 1) Á`m ñnîQ>rH$aUmÀ`m gmømZo EImXr {d{eîQ> KQ>Zm qH$dm EImXm {Z`_ emoYyZ H$mT>cm OmVmo Ë`mg
d¡km{ZH$ ñnîQ>rH$aU åhUVmV.
2) {Z`_ emoYyZ H$mT>Uo Vo EH$_oH$mnmgyZ {ZînÝZ H$aUo d Ë`m§Zm hmoB©c VodT>o EH$Ord H$aUo `m
à{H«$`og d¡km{ZH$ CnnmXZ AJa ñnîQ>rH$aU åhUVmV.
3) H$mìh}W arS> : KQ>Zm§À`m d¡km{ZH$ {Z`_m§Mo g§emoYZ, {Z`_Z d g_Ýd` `mcmM d¡km{ZH$
ñnîQ>rH$aU åhUVmV.
4) àmo. dyë\$ : EImÚm KQ>ZoMo CnnmXZ H$aUo åhUOo {VMo dñVy§À`m qH$dm KQ>Zm§À`m ì`dñWoVrc ñWmZ
XmIdyZ XoUo hmo`.
5) {OìhmÝg : KQ>Zm KQ>Zm§_Ü`o, KQ>Zm {Z`_m§_Ü`o gwg§JVr H$er Amho ho XmI{dUo Am{U KQ>Zm d
{Z`_ `m§Zm gd©ì`mnr Agcoë`m H$maUVoÀ`m VÎdmV Jw§\$Uo åhUOo emñÌr` CnnmXZ qH$dm ñnîQ>rH$aU hmo`.
d¡km{ZH$ ñnîQ>rH$aU JwUY_© :
1) dJuH$aU dJuH$aU Ho$ë`m_wio ñnîQ>rH$aU hmoVo. An[a{MV, AZmoiIr AJa JyT> dmQ>Umè`m KQ>ZoMo H$maU XmIdyZ
Ë`m KQ>ZoMo Ogo ñnîQ>rH$aU H$aVm `oVo VgoM Vr KQ>Zm H$moUË`m dJm©Vrc AJa OmVrn¡H$s Amho ho XmIdyZ {Xco
H$s {VMo ñnîQ>rH$aU hmoVo. CXm. àmUr Am{U dZñnVr `m§Zm {Za{Zamù`m dJm©V KmVë`mZo Ë`m§À`m ñd^md Y_m©Mo
Am{U JwUY_m©Mo CnnmXZ hmoVo. Oo An[a{MV Am{U AZmoiIr Amho Ë`mg n[a{MVmÀ`m gXamV KmcVm Amco
H$s Ë`mMo ñnîQ>rH$aU hmoVo. WmoS>Š`mV d¡km{ZH$ CnnmXZ Am{U d¡km{ZH$ dJuH$aU `m XmoÝhr {H«$`m nañnamer
{ZJS>rV Pmcoë`m AmhoV.
2) gm_mÝ`rH$aU d¡km{ZH$ ñnîQ>rH$aUmV gm_mÝ`rH$aU qH$dm {dJ_Z `m à{H«$`m§Mm Cn`moJ hmoVmo. ñnîQ>rH$aU åhUOo
KQ>ZoMm {Z`_ gm§JUo hmo`. åhUOoM Vr KQ>Zm EH$mH$s ZgyZ Vr EImÚm gm_mÝ` {Z`_mMm A{dîH$ma Amho ho
XmIdyZ {Xco OmVo. Ë`m_wio Ë`m KQ>ZoMm {VÀ`mgma»`mM AgUmè`m BVa AZoH$ KQ>Zmer g§~§Y OmoS>cm OmVmo.
n[aUm_r Ë`m KQ>ZoMo ñdê$n ñnîQ> hmoVo. CXm. H¥$îUm _Ë`© Amho `mMo ñnîQ>rH$aU "gd© _mZd _Ë`© AmhoV' hm
{Z`_ gm§{JVë`mZo hmoVo.
{Z`_ gm§{JVë`mZo åhUOoM gm_mÝ`rH$aU Ho$ë`m_wio nañnamhÿZ {^ÝZ {^ÝZ dmQ>Umè`m AZoH$ KQ>Zm EH$m
g_mZ gyÌmV Jw§\$ë`m OmVmV. Ë`m_wio Ë`mMo ñnîQ>rH$aU hmoVo. CXm. \$io PmS>mdê$Z Imcr nS>VmV, gmJamg
^aVr-AmohmoQ>r `oVo, J«h gy`m©^modVr {\$aVmV `m nañnamhÿZ {^ÝZ dmQ>Umè`m KQ>Zm§Mo ñnîQ>rH$aU JwéËdmH$f©UmMm
{Z`_ gm§{JVë`mZo hmoVo.
105
3) {gÕm§VH$ënZm d¡km{ZH$ ñnîQ>rH$aUmV {gÕm§V H$ënZoMmhr Cn`moJ hmoVmo. H$maU EImÚm An[a{MV KQ>ZÀo `m ñnîQ>rH$aUmgmR>r
emñÌk {Z`_ emoYyZ H$mT>rV AgVmo. na§Vw {Z`_mÀ`m g§emoYZmgmR>r emñÌkmcm àmW{_H$ ñdê$nmMm A§XmO
~m§YUo Amdí`H$ AgVo KQ>ZmVrc gwg§JV aMZm emoYyZ H$mT>Ê`mgmR>r d ñnîQ> H$aÊ`mgmR>r Á`m àmW{_H$
H$ënZoMm AmYma KoVcm OmVmo Ë`mcm {gÕm§V H$ënZm åhUVmV. Ë`m_wio {gÕm§V H$ënZoÀ`m gmømZohr KQ>ZoMo
ñnîQ>rH$aU H$aVm `oVo Ago åhQ>co OmVo.
4) g_Ýd` d¡km{ZH$ ñnîQ>rH$aUmV g_Ýd` à{H«$`og \$ma _hÎd AgVo. EH$m KQ>ZoMm Xþgè`m KQ>Zoer qH$dm EH$m
{Z`_mMm Xþgè`m {Z`_mer g_Ýd` gmYÊ`mMm åhUOoM gm§JS> (_oi) KmcÊ`mMm à`ËZ d¡km{ZH$ ñnîQ>rH$aUmV
Ho$cm OmVmo. CXm. ^aVr-AmohmoQ>rMm {Z`_, dñVy Imcr nS>Ê`mMm {Z`_, J«hJVrMm {Z`_ ho VrZhr {Z`_
JwéËdmH$f©UmÀ`m {Z`_mMr VrZ doJir CXmhaUo Agë`mMo {XgyZ `oVo. na§Vw nañnamer EH$mM {Z`_mZo ~m§Ycr
Joë`mZo Vr EH$Ord Pmë`mMo {XgyZ `oVo.
5) {ZJ_Z {Z`_m§Mo ñnîQ>rH$aU {ZJ_Z nÕVrZo H$aVm `oVo. {ZJ_Z nÕVr_Ü`o gm_mÝ` {Z`_mÀ`m AmYmao {d{eîQ>
JmoîQ>r{df`r {ZîH$f© H$mT>cm OmVmo. EImXm {Z`_ Ë`mÀ`mnojm OmñV ì`mnH$ Aem {Z`_mMo CXmhaU åhUyZ
XmIdyZ {Xë`mZo Ë`m {Z`_mMo ñnîQ>rH$aU Ho$ë`mgmaIo hmoVo. EImXm AmnUmg {Z`_ _mhrV Pmco H$s, Z¡g{J©H$
nÕVrZo {ZgJm©Vrc KQ>Zm Ë`m {Z`_mMr CXmhaUo åhUyZ XmI{dVm `oVmV. Ë`m_wio ñnîQ>rH$aU Am{U {ZJ_Z
`m§Mm g§~§Y OdiMm Amho.
6) gË` H$maUmMm emoY d¡km{ZH$ ñnîQ>rH$aUmV KQ>ZoÀ`m gË` H$maUm§Mm emoY KoD$Z Ë`mg§~§YrMm {Z`_ ñnîQ> Ho$cm OmVmo. _J Vr
KQ>Zm nwT>o Ho$ìhmhr KS>cr Var {VMo ñnîQ>rH$aU doJù`m [aVrZo H$aÊ`mMr JaO ^mgV Zmhr. CXm. CîUVoZo nXmW©
àgaU nmdVmV. Á`m Á`m doiog cmoUr {dVicoco AmT>ioc Ë`m Ë`m doiog Ë`mcm hm {Z`_ cmJy nS>Vmo.
WmoS>Š`mV d¡km{ZH$ ñnîQ>rH$aU ho dñVw{ZîR> AgVo.
8.2.3 d¡km{ZH$ CnnmXZ (ñnîQ>rH$aU) àH$ma :
d¡km{ZH$ ñnîQ>rH$aUmMm hoVy An[a{MV KQ>Zm n[a{MV H$aÊ`mMm, AcJ Agcoë`m KQ>Zm gcJ
Agë`mMo XmI{dÊ`mMm Am{U {dñH$irV AgUmè`m KQ>ZmV gwg§JVr Amho Ago à{VnmXÊ`mMm AgVmo.
ñnîQ>rH$aUmMm hm hoVy Agcm Var Vmo doJdoJù`m àH$mao ñnîQ> Ho$cm OmVmo. Ë`mVrc VrZ _w»` AmhoV Ë`m§Zm
ñnîQ>rH$aUmMo àH$ma AWdm ñnîQ>rH$aUmÀ`m nÕVr Ago åhUVmV. ho VrZ àH$ma (nÕVr) nwT>rcà_mUo - 1)
{dícofU (Analysis) 2) gh~§YZ AJa loUrH$aU (Interpolation) 3) g_mdoeZ (Subsumption).
1) {dícofU :
Ooìhm EImXr KQ>Zm H$m`© g§{_lUmÀ`m ñdê$nmMr AgVo Voìhm Ë`m KQ>ZoÀ`m H$maUm§Mo {dícofU H$ê$Z Ë`m
106
KQ>ZoMo ñnîQ>rH$aU Ho$co OmVo Voìhm Ë`m ñnîQ>rH$aUmcm {dícofUmË_H$ ñnîQ>rH$aU Ago åhUVmV. (AZoH$
H$maUm§À`m EH${ÌV g§`moJm_wio H$m`©g§{_lU {Z_m©U hmoVo.) CXm. Mhm hm H$m`©g§{_lU nXmW© Amho. Vmo
MhmnÎmr, XÿY, gmIa, nmUr `m H$maU-g§`moJm_wio V`ma hmoVmo.
H$m`©g§{_lU H$moUË`m H$moUË`m H$maUm§Zr KS>coco Amho ho XmIdyZ XoUo åhUOo {dícofU hmo`. EImXr
AdKS> JmoîQ> gw~moY d gwJ_ Aem nÕVrZo ñnîQ> H$aUo åhUOo {dícofU hmo`.
CXm. J«hUmgmaIr H$m`© g§{_lU KQ>Zm H$er KSy>Z `oVo `mMo ñnîQ>rH$aU H$amd`mMo Pmë`mg Ë`mMo
{dícofU H$amdo cmJVo Vo Ago - 1) n¥ÏdrMr ñdV…^modVr {\$aÊ`mMr JVr d gy`m©^modVr {\$aÊ`mMr JVr 2)
M§ÐmMo n¥Ïdr àX{jUoMo d gy`m©^modVr ^«_U H$aÊ`mMo {Z`_ gm§JUo Amdí`H$ Amho. 3) Ë`mZ§Va n¥Ïdr Am{U
M§Ð ho XmoÝhr J«h gy`m©^modVr Amnë`m {Z`_mZwgma {\$aV AgVmZm H$go EH$m aofoV `oVmV ho gm§{JVco OmVo.
`mMmM AW© J«hU hr KQ>Zm KS>Ê`mgmR>r Á`m Á`m JmoîQ>r H$maUr^yV hmoVmV Ë`m Ë`m JmoîQ>tMo {Z`_ XmIdyZ
Ë`m§Mm g§`wŠV n[aUm_ H$gm KS>Vmo ho XmIdyZ {Xco AgVm "J«hU' `m KQ>ZoMo {dícofU Pmco Ago åhUVm
`oB©c.
2) gh~§YZ AWdm loUrH$aU ñnîQ>rH$aUmÀ`m `m àH$mamZo n[aUm_mMr H$maU-na§nam ñnîQ> Ho$cr OmVo. EImXo H$m`© Am{U Ë`mMo _yi
H$maU `m_Ü`o H$maUm§Mr _m{cH$m AgVo. Vr H$maUm§Mr _m{cH$m ñnîQ> H$aUo ^mJ AgVo. H$maU Ë`m _m{cHo$Vrc
àË`oH$ H$maU Xþgè`m H$maUmer OmoS>coco AgVo. Xþgao {Vgè`m H$maUmer OmoS>coco AgVo. Aem [aVrZo Ë`m§Mr
_m{cH$m V`ma hmoVo. `m _m{cHo$cm gh~§YZ AWdm loUrH$aU åhUVmV.
H$mìh}W arS> `mZo No cats, no clover _m§Oao ZgVrc Va Šcm°ìhaMr \w$cohr `oUma ZmhrV ho CXmhaU
gh~§YZ AWdm loUrH$aUmÀ`m ñnîQ>rH$aUmgmR>r {Xcoco Amho. Šcm°ìhaÀ`m \w$cm§Mr dmT> hmoÊ`mgmR>r Ë`mÀ`m
\w$cmVrc nw§Ho$ga d ñÌrHo$gam§Mm g§`moJ Pmcm nm{hOo. Ë`mgmR>r _Y_mem hì`m AgVmV. _Y_mem§Mr A§S>r
C§XamZr ImD$ Z`o_ åhUyZ C§XamMm Zme Pmcm nm{hOo Am{U C§Xam§À`m ZmemgmR>r _m§Oao hdrV Aem àH$mao \w$co
d _m§Oa `m XÿaXÿa dmQ>Umè`m JmoîQ>rVrc g§~§Y ñnîQ> hmoVmo. `m àH$mamV KQ>ZoÀ`m _mJrc gd© H$maU na§nam
emoYcr OmV Agë`mZo Ë`mg loUrH$aU åhQ>co OmVo. `m àH$mamV KQ>Zm d {VMo _yi H$maU `m§À`mVrc Xþdo
gmIirVë`m H$S>çm§à_mUo EH$_oH$mer ~m§Ycoco AgVmV åhUyZ `mg gh~§YZ Ago åhUVmV.
3) g_mdoeZ g_mdoeZ `mMm AW© g_m{dîQ> H$aUo, AJa A§V^y©V H$aUo Agm Amho. EImÚm H$_r ì`mnH$ {Z`_mMm
Ë`mnojm A{YH$ ì`mnH$ {Z`_mV g_mdoe Ho$ë`mZo Ë`m {Z`_mMo ñnîQ>rH$aU hmoVo.
H$_r gm_mÝ` {Z`_ Ooìhm Ë`mwnojm ì`mnH$ {Z`_mV A§V^y©V Ho$cm OmVmo AJa g_m{dîQ> Ho$cm OmVmo.
åhUOoM Vmo {Z`_ Ë`mnojm ì`mnH$ {Z`_mVyZ {ZînÝZ hmoVmo Ago XmI{dco OmVo Voìhm Ë`m {Z`_mMo "g_mdoeZ'
Pmco Ago åhUVmV.
CXm. ^aVr-AmohmoQ>rMm {Z`_, J«hm§À`m ^«_UmMo {Z`_, nXmWm©À`m n¥ÏdrH$S>o AmH$f©UmMm {Z`_ ho
JwéËdmH$f©UmÀ`m ì`mnH$ {Z`_mV g_m{dîQ> hmoVmV Ago XmI{dë`mZo Ë`mMo ñnîQ>rH$aU hmoVo qH$dm CîUVoMo
107
{Z`_, àH$memMo {Z`_ Am{U {dÚwV eŠVrMo {Z`_ Ooìhm Ooìhm eŠVrÀ`m A{dZmeËdmÀ`m ì`mnH$ {Z`_mV
g_m{dîQ> H$aVm `oVmV ho XmI{dco OmVo Voìhm Ë`m§Mo ñnîQ>rH$aU hmoVo.
8.2.4 KQ>Zm§Mo d {Z`_m§Mo CnnmXZ :1) EH$m {d{eîQ> KQ>ZoMo ñnîQ>rH$aU Xþgè`m EImÚm KQ>Zoer g§~§Y XmIdyZ H$aVm `oVo. CXm. IyZ
Ho$coë`m JwÝhoJmamÀ`m ~m~VrV Ý`m`mc`mV IQ>cm XmIc hmoVmo. Aemdoir IyZ H$aÊ`mgmR>r dmnacoco hË`ma
({nñVyc, ~§XÿH$, Hw$èhmS>), doi, d¡_Zñ`, n¡emMr XodmUKodmU BË`mXr g§~§YrMm nwamdm Ý`m`mc`mg_moa `oVmo.
Ý`m`mc`mnwT>o Amcoë`m nwamì`mVrc àË`oH$ ~m~ XþgarMm CcJS>m H$aVo. Aemdoir EH$ KQ>Zm Xþgè`m KQ>ZoMo
ñnîQ>rH$aU H$arV AgVo.
2) AmUIr EH$m nÕVrZo EH$m KQ>ZoZo Xþgè`m KQ>ZoMo ñnîQ>rH$aU H$go hmoVo ho gm§JVm `oVo. Vo åhUOo
XmoZ KQ>ZmVrc gmÑí` (gmaIonUm) XmIdyZ CXm. Amnë`m Kar H$moUr AmOmar nS>co Ë`mg AmOmanUmMr
cjUo H$m` AmhoV ho nm{hco. Ë`mMdoir eoOmaÀ`m Karhr H$moUrVar AmOmar nS>co Amho, Ë`mghr VerM cjUo
{XgyZ Amcr. Aemdoir Ë`m XmoÝhr KQ>Zm EH$_oH$s¨Mo ñnîQ>rH$aU H$aÊ`mg ghmæ`H$ R>aVmV.
3) EImXr KQ>Zm H$moUË`mVar gm_mÝ` {Z`_mMo CXmhaU Amho Ago XmIdyZ KQ>ZoMo ñnîQ>rH$aU
{Z`_mÀ`m Ûmam H$aVm `oVo. CXm. ^mH$ar Iyn MmD$Z Imëcr AgVm Vr A{YH$ JmoS> cmJVo. `mMo ñnîQ>rH$aU
{nï>_` nXmWm©V cmi {_gië`mZo Ë`mMr eH©$am ~ZVo `m {Z`_mZo H$aVm `oVo. qH$dm nmohÿZ Amë`mda ì`ŠVrcm
Iyn ^yH$ cmJVo `m KQ>ZoMo ñnîQ>rH$aU H$moUVmhr ì`m`m_ Ho$ë`mZo ^yH$ cmJVo `m gm_mÝ` {Z`_mÀ`m AmYmao
H$aVm `oVo.
4) XmoZ {Z`_m§_Ü`o gmYå`© Agoc Voìhm EH$m {Z`_mMo ñnîQ>rH$aU Xþgè`m {Z`_mZo H$aVm `oVo. CXm.
J«hm§À`m JVr{df`r H$mhr {Z`_ gm§{JVco OmVmV Ë`mMo ñnîQ>rH$aU JwéËdmH$f©UmÀ`m {Z`_mÀ`m AmYmao Ho$co
OmVo. Voìhmhr EH$ {Z`_ Xþgè`m {Z`_mMo ñnîQ>rH$aU H$aVmo Ago åhUVm `oB©c.
5) EH$m {Z`_mMo Xþgè`m ì`mnH$ {Z`_mZo ñnîQ>rH$aU H$aÊ`mMr à{H«$`m hr Va {dkmZmV \$ma _hÎdmMr
Amho. CXm. J¥{hUr chmZ ^m§S>o Ë`mhÿZ qH${MV _moR>çm ^m§S>çmV `mà_mUo aMyZ R>odVmV. Ë`mà_mUo d¡km{ZH$hr
EH$m {Z`_mMo Ë`mhÿZ qH${MV ì`mnH$ {Z`_mZo, Ë`mMo A{YH$ ì`mnH$ {Z`_mZo ñnîQ>rH$aU H$ê$Z R>odrV AgVmo.
J«hm§À`m JVrÀ`m VrZhr {Z`_m§Mo ñnîQ>rH$aU Ë`mhÿZ ì`mnH$ Aem JwéËdmH$f©UmÀ`m {Z`_mMo Ý`yQ>ZZo H$ê$Z
XmI{dco Amho.
8.2.5 CnnmXZmÀ`m _`m©Xm :KQ>ZoMo ñnîQ>rH$aU H$amd`mMo åhUOo Ë`m KQ>ZoMo H$maU XmI{dUo hmo`. na§Vw gd© JmoîQ>rMo emñÌr`
ñnîQ>rH$aU AmnUmg {_iocM Ago Zmhr. Ë`m_wio Ë`mcm H$mhr _`m©Xm nS>VmV Ë`m nwT>rcà_mUo AmhoV1) Amnë`m OmUrdoVrc àmW{_H$ AZw^dm§Mo ñnîQ>rH$aU H$aVm `oUo AeŠ` Amho. H$maU Amnë`m
OmUrdoVrc àmW{_H$ AZw^d BVHo$ àmW{_H$ AgVmV H$s, Ë`m§Mm g§~§Y BVa H$moUË`mhr JmoîQ>rer XmI{dVm `oV
Zmhr. Ë`m_wio Ë`m§Mo g_m`moOZ Xþgè`m H$moUË`mhr AZw^dmV AJa JmoîQ>rV H$aVm `oV Zmhr. eãX, ñne©, ê$n,
ag, J§Y `m§À`m g§doXZm BVŠ`m doJù`m AmhoV H$s Ë`mMo EH$_oH$mH$Sy>Z AWdm Xþgè`m H$emZohr ñnîQ>rH$aU
108
H$aVm `oUma Zmhr. VrM JmoîQ> H«$moY, hf©, {^Vr BË`mXr _wc^yV ^mdZm§Mr Amho. Ë`m_wio àmW{_H$ g§doXZm d
_wc^yV ^mdZm§Mo ñnîQ>rH$aU XoUo AeŠ` Amho.
2) `m {dídmÀ`m _wimer Agcocr AmXr VÎdo ñnîQ> H$aVm `oV ZmhrV. H$maU AmXr VÎdo _wc^yV VÎdo
Agë`m_wio Am{U Ë`m§Mr _yi H$maUo emoYUo eŠ` Zgë`m_wio Vr J¥hrV YaUo ^mJ nS>Vo. Ë`m_wio Ë`m§Mo
ñnîQ>rH$aU XoVm `oV Zmhr. CXm. dñVy AdH$me ì`mnVmVM H$m? `m àíZmMo CÎma XoVm `oV Zmhr. H$maU
AdH$me ì`mnUo hm àË`oH$ dñVyMm ñd^mdJV Y_© Amho.
3) H$moUË`mhr emñÌmV Oo A§{V_ {gÕm§V AgVmV Ë`mMo ñnîQ>rH$aU H$aVm `oV Zmhr. H$maU Vo gdm©V
OmñV ì`mnH$ Ago {Z`_ AgVmV. `mnojm OmñV ì`mnH$ {Z`_ Zgë`m_wio Ë`m§Mo g_mdoeZ Xþgè`m H$moUË`mM
{Z`_mV H$aVm `oV Zmhr. `m_wioM Ë`m§Zm J¥hrV VÎdo åhUVmV. CXm. {dMmam§Mo {Z`_, {ZgJm©Mr {Z`_~ÕVm,
BË`mXr.
4) nXmWm©Mo _yi JwUY_m©Mo ñnîQ>rH$aU H$aVm `oV Zmhr. àË`oH$ nXmWm©cm H$mhr ì`{ŠVJV d¡{eîQ>ço
AJa _yi JwUY_© AgVmV. Aer ì`{ŠVJV d¡{eîQ>ço g§nyU©V… ì`{ŠVJV AgVmV. Aem ì`{ŠVJV d¡{eîQ>çm§Zm
Xþgè`m d¡{eîQ>çmV g§nyU©V… g_m{dîQ> H$aVm `oV Zmhr. CXm. nXmWmªMm {dñVma, JVr, dOZ, àoaUm, AmH$ma,
BË`mXr JmoîQ>tMo ñnîQ>rH$aU XoVm `oV Zmhr.
5) àË`oH$ dñVyMo qH$dm ì`ŠVrMo A{dícofUr` Ago H$mhrVar d¡{eîQ>ç AgVoM. gd© _mUgo BWyZ
{VWyZ gmaIrM Ago AmnU åhUVmo Vo Iaohr Amho åhUOoM àË`oH$ _mUgmcm ZmH$ Vm|S> AgVoM na§Vw àË`oH$
_mUgmÀ`m ZmH$mVm|S>mMr R>odU d¡{eîQ>çnyU©M AgVo. Ë`mMo dU©Z eŠ` Amho nU ñnîQ>rH$aU eŠ` ZgVo.
6) àË`oH$ dñVy_Ü`o Ag§»` JwUY_© AgVmV. Vo gd©M Amnë`mcm kmV ZgVmV. H$mhr JwUY_©
AkmVM amhVmV. Aem AkmV JwUY_m©Mo ñnîQ>rH$aU H$aVm `oV Zmhr.
7) ^yV, {nemÀM, X¡dr gm_Ï`©, Zer~, BË`mXr AJXrM doJù`m d nyU©nUo An[a{MV JmoîQ>tMo
ñnîQ>rH$aU H$aUo eŠ` ZgVo.
8) OrdZmMr A§{V_ _yë`o gË`_², {ed_², gw§Xa_² hr ñnîQ> H$aVm `oUma ZmhrV.
8.3 ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ :
A) Jmicoë`m OmJm ^am.
1) cm¡{H$H$ ñnîQ>rH$aU --------- d --------- AgVo.
2) ñnîQ>rH$aUmMo --------- d --------- àH$ma nS>VmV.
3) d¡km{ZH$ ñnîQ>rH$aUmMo {dícofU, -------- Am{U -------- ho àH$ma nS>VmV.
4) CnnmXZ `mcm --------- Agohr åhUVmV.
109
~) EH$m dmŠ`mV CÎmao Úm.
1) d¡km{ZH$ ñnîQ>rH$aUmMr EH$ ì`m»`m Úm.
2) d¡km{ZH$ ñnîQ>rH$aUmMo àH$ma Zmdo Úm.
3) {dídmÀ`m _yimer Agcocr Am{X VÎdo ñnîQ> H$aVm H$m `oV ZmhrV?
4) OrdZmMr A§{V_ _yë`o H$moUVr AmhoV?
8.4 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW© :1) CnnmXZ : ñnîQ>rH$aU
2) cm¡{H$H$ : ì`mdhm[aH$
3) d¡km{ZH$ : emñÌr`
4) loUrH$aU : EImXo H$m`© Am{U Ë`mMo _yi H$maU `m§À`m_Ü`o H$maUm§Mr _m{cH$m AgVo, H$maUm§À`m
_m{cHo$cm loUrH$aU åhUVmV.
8.5 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
A) 1) ì`{ŠV{ZîR> d ghoVyH$
2) d¡km{ZH$ ñnîQ>rH$aU d cm¡{H$H$ ñnîQ>rH$aU
3) gh~§YZ d g_mdoeZ
4) ñnîQ>rH$aU
~) 1) {Z`_ emoYyZ H$mT>Uo, Vo EH$_oH$mnmgyZ {ZînÝZ H$aUo d Ë`m§Zm hmoB©c VodT>o EH$Ord H$aUo `m
à{H«$`og d¡km{ZH$ CnnmXZ åhUVmV.
2) {dícofU, gh~§YZ, g_mdoeZ ho d¡km{ZH$ g§emoYZmMo VrZ àH$ma AmhoV.
3) H$maU Am{X VÎdo hr _wc^yV VÎdo AgVmV. _wc^yV VÎdm§Mo ñnîQ>rH$aU XoVm `oUo eŠ` ZgVo.
4) gË`_², {ed_², gw§Xa_² hr OrdZmMr A§{V_ _yë`o AmhoV.
8.6 gmam§e :
CnnmXZmcm ñnîQ>rH$aU Agohr åhUVmV. ñnîQ>rH$aU åhUOo Oo An[a{MV d AñnîQ> Amho Ë`mcm
n[a{MV d ñnîQ> H$aUo hmo`. Amnë`m AZw^dmÀ`m H$joV `oUmè`m {d{dY An[a{MV JmoîQ>tMo ñnîQ>rH$aU {d{dY
_mJmªZr H$aVm `oVo. Ë`mn¡H$s EH$m _mJm©cm d¡km{ZH$ ñnîQ>rH$aU d Xþgè`m _mJm©cm cm¡{H$H$ ñnîQ>rH$aU Ago
åhUVmV.
110
cm¡{H$H$ ñnîQ>rH$aUmcm ì`mdhm[aH$ ñnîQ>rH$aU Ago åhUVmV. ho ì`mdhm[aH$ ñnîQ>rH$aU ì`{ŠV{ZîR>,
ghoVyH$ AgVo. VgoM cm¡{H$H$ ñnîQ>rH$aUmV VmËnwaË`m ì`mdhm[aH$ JaOocm, H$mën{ZH$ JmoîQ>rcm, A§YlÕocm
_hÎd _hÎd {Xco OmVo. d¡km{ZH$ ñnîQ>rH$aU ho dñVw{ZîR>, gwg§JV, gwg§~Õ d nÕVera AgVo. Ë`m_Ü`o
dJuH$aU, gm_mÝ`rH$aU, {gÕm§VH$ënZm, g_Ýd`, {ZJ_Z d gË`H$maU BË`mXr JwUY_© {XgyZ `oVmV. d¡km{ZH$
ñnîQ>rH$aUmMo VrZ àH$ma nS>VmV Ë`m§Zm {dícofU, gh~§YZ AWdm loUrH$aU d g_mdoeZ Ago åhUVmV.
KQ>Zm§Mo d {Z`_m§Mohr ñnîQ>rH$aU AmnUmg XoVm `oVo.
Aem `m ñnîQ>rH$aUmÀ`m H$mhr _`m©Xmhr AmhoV, Ë`m Aem, Amnë`m OmUrdoVrc àmW{_H$ AZw^dm§Mo
ñnîQ>rH$aU XoVm `oV Zmhr. {dídmÀ`m _yimer Agcocr Am{X VÎdo ñnîQ> H$aVm `oV ZmhrV. A§{V_ {gÕm§V,
nXmWm©Mo _yi JwUY_© d OrdZmMr A§{V_ _yë`o (gË`§, {ed§, gw§Xa_²) BË`mXtMo ñnîQ>rH$aU XoVm `oV Zmhr.
8.7 gamdmgmR>r ñdmÜ`m` :
1) CnnmXZ åhUOo H$m`? CnnmXZmMo _hÎd ñnîQ> H$am.
2) d¡km{ZH$ ñnîQ>rH$aUmMo JwUY_© {deX H$am.
3) d¡km{ZH$ ñnîQ>rH$aUmMo àH$ma ñnîQ> H$am.
4) d¡km{ZH$ ñnîQ>rH$aUmÀ`m _`m©Xm {deX H$am.
5) cm¡{H$H$ CnnmXZ åhUOo H$m` Vo gm§JyZ d¡km{ZH$ CnnmXZ d cm¡{H$H$ CnnmXZ `m§Mr VwcZm H$am.
8.8 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$ :
Q>rn : nwñVH$mÀ`m eodQ>r `mXr {Xcocr Amho, nhmdr.
ooo
111
KQ>H$ : 9
d¡km{ZH$ Ñ{îQ>H$moU
AZwH«$_{UH$m
9.0 C{ÔîQ>o
9.1 àmñVm{dH$
9.2 {df`-{ddoMZ
9.2.1
d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMo ñdê$n
9.2.2
d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMo _hÎd
9.2.3
{d{dY joÌmVrc {dkmZmMo _hÎd
9.2.4
eoVr
9.2.5
O¡d-V§ÌkmZ
9.2.6
n`m©daUr` g_Vmoc
9.2.7
gmd©O{ZH$ Amamo½`
- ES²>g OmUrd OmJ¥Vr
9.2.8
cmoH$g§»`m {Z`§ÌU
9.2.9
ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ
9.3 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW©, BË`mXr
9.4 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
9.5 gmam§e
9.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
9.7 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
112
9.0 C{ÔîQo :
`m KQ>H$mÀ`m Aä`mgmZ§Va Amnë`mcm l
{dkmZ Am{U d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMo ñdê$n Am{U _hÎd ñnîQ> H$aVm `oB©c.
l
l
_mZdr OrdZmVrc Amamo½`, eoVr, àXÿfU, O¡d V§ÌkmZ, cmoH$g§»`m {Z`§ÌU, BË`mXr joÌmVrc
g_ñ`m{df`r {M{H$ËgH$ _m{hVr gm§JVm `oB©c.
VgoM `m gd© joÌmVrc {dkmZmMo _hÎd ñnîQ> H$aVm `oB©c.
9.1 àmñVm{dH$ :
OrdZmÀ`m {d{dY joÌmV AmnUmg Or d¡km{ZH$ àJVr _moR>çm à_mUmda {XgyZ `oVo Ë`mMo _yi d¡km{ZH$
ÑîQ>rH$moZ d d¡km{ZH$ nÕVr `m_Ü`o AmT>iyZ `oVo. AmYw{ZH$ {dkmZm_wio g§nyU© _mZdr OrdZm_Ü`o Am_ycmJ«
n[adV©Z Pmë`mMo AmT>iVo. d¡km{ZH$ nÕVrMm Amnë`m {dMma nÕVrda Omo à^md nS>ë`mMo {XgyZ `oVo
Ë`mcmM d¡km{ZH$ d¥Îmr (Scientific Attitude) qH$dm d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZ åhQ>co OmVo. AmO H$moUË`mhr
àíZmMm {dMma H$aVmZm AmnU d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMm Adc§~ H$aVmo. _mZdr OrdZm_Yrc {d{dY g_ñ`m§Mr
{M{H$Ëgm H$aÊ`mgmR>r d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMm Adc§~ Ho$cm OmVmo.
_mZdr OrdZmVrc AZoH${dY joÌmV AmnU d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMm Adc§~ Ho$cm AgyZ Ë`mVyZM d¡km{ZH$
àJVr Pmcr Amho. eoVr, O¡d V§ÌkmZ, àXÿfU, n`m©daUmMm g_Vmoc, gmd©O{ZH$ Amamo½`-ES²>g g§~§YrMr
OmUrd OmJ¥Vr Am{U cmoH$g§»`m {Z`§ÌU BË`mXr joÌmVrc g_ñ`m gmoS>{dÊ`mgmR>r {dkmZ d d¡km{ZH$
ÑîQ>rH$moZmMo _hÎd Am{U H$m`©^mJ `m{df`r AmnU `m àH$aUmV _m{hVr KoUma AmhmoV. gd©àW_ d¡km{ZH$
ÑîQ>rH$moZmMo ñdê$n d _hÎd nmhÿ`m.
9.2 {df`-{ddoMZ :
9.2.1 d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMo ñdê$n
{dkmZmVrc {Za{Zamù`m emIm_Ü`o AmT>iUmar EH$Vm d¡km{ZH$ nÕVr_wio {Z_m©U hmoV AgVo. d¡km{ZH$
nÕVr_wio {dkmZmVrc gd© {gÕm§VmÀ`m C^maUrV EH$gyÌVm {XgyZ `oVo. {Z…njnmVr d nÕVera kmZ
{_i{dÊ`mMr g§emoYZ nÕVr åhUOo d¡km{ZH$ nÕVr hmo`. 17 ì`m eVH$mV \«$mpÝgg ~oH$Z `mZo gd©àW_
d¡km{ZH$ nÕVr _m§S>cr. Ë`mVyZM AZoH$ ZdrZ {gÕm§V d d¡km{ZH$ emoY eŠ` Pmco. AmYw{ZH$ H$mimVrc
d¡km{ZH$ àJVr d emoYm§À`m _wimer EH$ àH$maMr d¡km{ZH$ d¥Îmr qH$dm d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZ AmT>iyZ `oVmo.
AmYw{ZH$ {dkmZm_wio g§nyU© _mZdr OrdZm_Ü`o Am_ycmJ« n[adV©Z Pmë`mMo AmT>iVo.
OrdZmÀ`m AZoH${dY joÌmV _moR>çm à_mUmda AmT>iyZ `oUmè`m d¡km{ZH$ àJVrMo _yi ho _mZdmÀ`m
{R>H$mUr Agcoë`m d¡km{ZH$ d¥ÎmrV emoYmdo cmJoc. d¥Îmr (Attitude) åhUOo _mUgmÀ`m _ZmMm H$c qH$dm
ÑîQ>rH$moZ hmo`. d¡km{ZH$ nÕVr d d¡km{ZH$ d¥Îmr XmoÝhr EH$ê$n AgyZ d¡km{ZH$ d¥ÎmrVyZM d¡km{ZH$ nÕVr
{Z_m©U Pmcocr Amho. d¡km{ZH$ d¥ÎmrMo qH$dm ÑîQ>rH$moZmMo ñdê$n Imcrcà_mUo ñnîQ> H$aVm `oB©c.
113
~r. E. 1 : d¡km{ZH$ nÕVr ...8
1) Vm{H©$H$ gwg§JVr :
d¡km{ZH$ d¥ÎmrgmR>r gwg§JV {dMmagaUr qH$dm Vm{H©$H$ gwg§JVrMr Amdí`H$Vm AgVo. hr gwg§JV
{dMmagaUr AZoH$ emñÌk d VÎdkm§À`m {dMmaà{H«$`oVyZ hiyhiy {dH${gV Pmcr Amho.
2) à{MVr d dñVw{ZîR>Vm :
àË`j à{MVr Am{U dñVw{ZîR>Vm hr d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMr à_wI d¡{eîQ>ço hmoV. H$maU d¡km{ZH$ d¥Îmr
dñVw{ZîR>Vog à_mU _mZVo. AkmZ, A§YlÕm, ^«m_H$ g_OyVr Am{U H$mën{ZH$ JmoîQ>tZm {dkmZ d d¡km{ZH$
ÑîQ>rH$moZm_Ü`o A{O~mV ñWmZ ZgVo.
3) gË`mÝdofr d¥Îmr :
d¡km{ZH$ d¥Îmr åhUOo gË`{df`rMm dñVw{ZîR> ÑîQ>rH$moZ hmo`. dñVw{ZîR>, {ZînjnmVr d nyd©J«ha{hV
ÑîQ>rZo KQ>Zm§Mo g§H$cZ H$ê$Z VQ>ñWnUo nam_e© KoUo `mcm d¡km{ZH$ d¥Îmr_Ü`o _hÎd {Xco OmVo.
4) ì`{ŠVJV JmoîQ>tZm ñWmZ Zmhr :
ì`{ŠVJV BÀN>m-AmH$m§jm, lÕm, _V, {^Vr, {Zamem `m§Zmhr d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZm_Ü`o A{O~mV ñWmZ
ZgVo.
5) ì`mnH$ d gmd©{ÌH$ Cn`moOZ :
d¡km{ZH$ nÕVr à_mUoM d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMm AË`§V ì`mnH$ ñdê$nmV Cn`moJ Ho$cm OmV Amho. ^m¡{VH$
emñÌmà_mUoM gm_m{OH$ emñÌmVhr d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMm Cn`moJ _moR>çm à_mUmda hmoD$ cmJcm Amho. EdT>oM
Zìho Va _mZdr OrdZmÀ`m àË`oH$ joÌmda d¡km{ZH$ nÕVrMm n[aUm_ hmoV Amho. `mVyZM d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZ
{dH${gV Pmë`mMo {XgyZ `oVo. Amnë`m EH§$Xa {dMma nÕVrda d¡km{ZH$ nÕVrMm à^md nS>ë`mMo {XgyZ `oVo.
6) H$m`©H$maU g§~§Y :
{dídmVrc àË`oH$ KQ>Zog {ZpíMV H$maU Agco nm{hOo ho _mÝ` H$aUo ho gwÕm d¡km{ZH$ d¥ÎmrMo _hÎdmMo
cjU Amho. H$m`©H$maU g§~§YmMo VÎd åhUOoM {dkmZmMm _wc^yV AmYma qH$dm J¥hrV VÎd hmo`. åhUyZM
H$m`©H$maU g§~§YmÀ`m VÎdmda lÕm ho d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMo AË`§V _hÎdmMo d¡{eîQ>ç hmo`.
7) {Okmgm :
{Okmgm hm _mZdmMm {deof ñd^mdY_© AgyZ ^modVmcÀ`m g¥îQ>rVrc KQ>Zmg§~§YrMr {Okmgm d Hw$Vyhc
`mÛmao {dkmZmMr KS>U hmoD$Z d¡km{ZH$ d¥Îmrg MmcZm {_iVo.
`mdê$Z d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZ åhUOo EH$ àH$maMr gË`{ZîR>m hmo`. {dkmZ ho gdmªgmR>r gd©H$mi g_mZ
AgVo d H$moUmghr Ë`mMr gË`mgË`Vm VnmgVm `oVo. à{MVr, dñVw{ZîR>Vm d {ZpíMVVm hrM d¡km{ZH$
ÑîQ>rH$moZmMr à_wI d¡{eîQ>ço hmoV. d¡km{ZH$ d¥Îmr åhUOo OUyH$mhr d¡km{ZH$m§Mo gm_Ï`© AgVo. AmO H$moUË`mhr
àíZmMm {dMma H$aVmZm AmnU d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMm Adc§~ H$aVmo. _mZdr OrdZmVrc Amamo½`, àXÿfU,
cmoH$g§»`m {Z`§ÌU, dJ¡ao H$moUVrhr g_ñ`m Agmo, d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmVyZM Ë`m g_ñ`oMr {M{H$Ëgm Ho$cr
OmVo.
114
9.2.2 d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMo _hÎd
(Importance of Scientific Attitude) :
d¡km{ZH$ d¥ÎmrMo/ÑîQ>rH$moZmMo _hÎd Imcrcà_mUo H$mhr JmoîQ>rdê$Z ñnîQ> hmoVo 1) {ZgJm©Vrc KQ>Zm OmUyZ KoÊ`mMr _mZdmMr {Okmgm Ë`mcm ñdñW ~gy XoV Zmhr. {ZgJm©Vrc
KQ>Zm§À`m nmR>r_mJrc H$m`©H$maU g§~§YmMr OmUrd Pmcr åhUOo hr {Okmgm V¥ßV hmoVo. `màH$mao H$m`©H$maU
g§~§YmMo VÎd ñnîQ> H$aÊ`mgmR>r d g¥îQ>rVrc KQ>Zm§Mo ahñ` CcJS>Ê`mgmR>r d¡km{ZH$ d¥Îmr AË`§V _hÎdmMr
AgVo.
2) {ZgJm©Mo {Z`_ g_OmdyZ KoD$Z Ë`m kmZmMm Cn`moJ _mZdr OrdZ g_¥Õ H$aÊ`mgmR>r ìhmdm hr
AmYw{ZH$ {dkmZm_mJrc à_wI àoaUm Amho. _mZdr OrdZmVrc {d{dY g_ñ`m§Zm gm_moao OmÊ`mgmR>r d _mZdr
OrdZ gwIr-g_¥Õ H$aÊ`mgmR>r d¡km{ZH$ d¥ÎmrMr OmonmgZm hmoUo _hÎdmMo Amho.
3) d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMm ñdrH$ma Ho$ë`mZo AmYw{ZH$ OJmV AZoH${dY emoY cmJco AmhoV. {dkmZ d
V§ÌkmZmMm \$ma _moR>çm à_mUmda {dH$mg hmoD$Z AmO OJmV {dcjU àJVr Pmcocr Amho. {dkmZmÀ`m gmømZo
àË`j OrdZmVrc d ì`dhmamVrc AZoH$ g_ñ`m gmoS>{dUo eŠ` Pmco Amho. ^m¡{VH$ g_¥Õr d AÚ`mdV
V§ÌkmZ {dH${gV Pmco Amho. `mdê$Z _mZdr ì`dhmamV d¡km{ZH$ d¥ÎmrMo _hÎd AZÝ`gmYmaU Amho.
4) OJmÀ`m nmR>rda A_o[aH$m, B§½c§S>, O_©Zr, OnmZ, a{e`m, BË`mXr amîQ´>mV {dkmZmMr AË`§V doJmZo
àJVr Pmcocr AmT>iVo. `mcm H$maU åhUOo Ë`m XoemVrc cmoH$m§Mr d¡km{ZH$ d¥Îmr hmo`. AemàH$mao d¡km{ZH$
d¥Îmr_wio AZoH$ amîQ´>o g_¥Õ Pmcr AmhoV.
5) d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMm A§JrH$ma Ho$ë`m{edm` H$moUË`mhr amîQ´>mMr Am¡Úmo{JH$, eoVr, Amamo½` d
ghH$ma BË`mXr joÌmVrc àJVr hmoD$ eH$Uma Zmhr.
6) d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZ OodT>m OmñV à_mUmV AmË_gmV Ho$cm OmB©c VodT>r _mZdr OrdZmVrc
g_ñ`m§Mr gmoS>dUyH$ A{YH$ à_mUmV H$aVm `oB©c. Ë`m_wio d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMo _hÎd AmnUmg ZmH$maVm
`oUma Zmhr.
7) `m{edm` CÚmoJY§Xo, ì`mnma, eoVr BË`mXr joÌmVrc {d{dY g_`m gmoS>{dÊ`mgmR>r {dkmZ d
V§ÌkmZmMr _XV KoVcr OmVo. _mZdr OrdZmÀ`m àË`oH$ joÌmV d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMm Adc§~ Ho$ë`mZoM
AmnUmg d¡km{ZH$ \$io MmIVm `oV AmhoV. `mVyZM g§nyU© _mZd OmVrMo H$ë`mU gmYUo eŠ` Amho. åhUyZM
g§nyU© _mZdr OrdZ gwIr-g_¥Õ d em§VVm_` ghOrdZ eŠ` hmoÊ`mgmR>r d¡km{ZH$ d¥ÎmrMr OmonmgZm Pmcr
nm{hOo. _mZdr OrdZmVrc g_ñ`m gmoS>{dÊ`mgmR>r d H$ë`mUH$mar amÁ`mÀ`m àñWmnZogmR>r d¡km{ZH$ àJVr
KSy>Z Amcr nm{hOo. Ë`mgmR>rM d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmg A{YH$ _hÎd Amho.
AmO {dkmZ-V§ÌkmZ, O¡d-V§ÌkmZ, g§JUH$ d _m{hVr V§ÌkmZ, Xÿag§Mma, àgma_mÜ`_o, B§Q>aZoQ>, BË`mXr
joÌmV Pmcoë`m d¡km{ZH$ àJVr_wio _mZdmMo OrdZ 17 ì`m eVH$mÀ`m VwcZoV {H$VrVar nQ>rZo gwYmaco Amho.
gw{dYm`wŠV Pmco Amho. VgoM àgma_mÜ`_o, g§JUH$ d B§Q>aZoQ> `m_wio OJ IynM Odi Amco Amho. _mZdmMo
OrdZ d OrdZe¡cr _Ü`o Am_ycmJ« ~Xc Pmcm Amho. d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmg AË`§V _hÎd {Xco OmVo.
115
9.2.3 {d{dY joÌmVrc {dkmZmMo _hÎd :
AmYw{ZH$ {dkmZ d d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMm Adc§~ H$ê$Z Amnë`m XoemZo AZoH$ joÌmV ZoÌ{XnH$ àJVr
Ho$cocr Amho. d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMm dmna H$ê$Z eoVr, O¡d V§ÌkmZ, n`m©daUmMo g§VwcZ, gmd©O{ZH$ Amamo½`,
ES²>gMr ^`§H$a g_ñ`m, cmoH$g§»`oMm {dñ\$moQ> d cmoH$g§»`m {Z`§ÌU `m _hÎdnyU© joÌmVrc g_ñ`m H$em
gmoS>{dVm `oVrc `mMm à`ËZ Ho$cm OmV Amho. åhUyZ darc gd© joÌmVrc {dkmZmMo d d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMo
_hÎd AmnU nmhÿ `m.
9.2.4 eoVr (Agriculture) :
^maVr` eoVrÀ`m {dH$mgmgmR>r d eoVr{df`H$ g_ñ`m§À`m g§X^m©V d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMo _hÎd
Imcrcà_mUo ñnîQ> H$aVm `oB©c.
eoVràYmZ AW©ì`dñWm : Amncm Xoe hm eoVràYmZ Xoe Amho. ^maVr` AW©ì`dñWm hr eoVràYmZ
AW©ì`dñWm Amho. eoVr hm Amnë`m XoemVrc à_wI ì`dgm` Amho. VgoM ^maVmV _moR>çm à_mUmda
Am¡Úmo{JH$ {dH$mg Pmcm AgyZhr Amnë`mH$S>o eoVr ho à_wI CËnmXZmMo joÌ _mZco nm{hOo. H$maU ^maVmVrc
gw_mao 70 Q>ŠHo$ cmoH$ eoVrdaM Adc§~yZ AmhoV. EHy$U amîQ´>r` CËnÝZmn¡H$s Odinmg {Zå_o CËnÝZ eoVr_YyZM
{Z_m©U hmoVo. eoVrnmgyZ amoOJma CËnÝZ hmoV Agë`mZo ~hþg§»` l{_H$ OZVm eoVrdaM Adc§~yZ Amho. VgoM
H$mnS>, VmJ, gmIa `mgmaIo CÚmoJ ho àm_w»`mZo eoVrda Adc§~yZ AmhoV. åhUyZ ^maVr` AW©ì`dñWm d
{Z`moOZ ho eoVrdaM Adc§~yZ Amho. Ë`m_wio ^maVmV AmOhr eoVrMo _hÎd OmñV Amho. `mgmR>rM
eoVr{df`H$ g_ñ`m d eoVrÀ`m {dH$mgmÀ`m ÑîQ>rZo {dkmZmMm d d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMm A{YH$m{YH$ Cn`moJ
hmoUo JaOoMo Amho.
{dkmZ d eoVrMr gm§JS> {dkmZ Am{U eoVr `m_Ü`o AË`§V OdiMm g§~§Y Amho. Ë`m_wio eoVrMo CËnmXZ dmT>{dÊ`mgmR>r {dkmZ d
eoVr `m§Mr gm§JS> KmVcr nm{hOo ho Amnë`m XoemVrc H¥${fVk d AW©Vkm§Zr AmoiIco Amho. Ë`m_wio ^maVmMr
^m¡Jmo{cH$ aMZm, Z¡g{J©H$ gmYZgm_J«r d CncãY _Zwî`~i `m JmoîQ>r {dMmamV KoD$Z d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmVyZ
eoVr {dH$mgmMm à`ËZ H$aÊ`mV `oD$ cmJcm. 50 dfm©nyduMo eoVr CËnmXZ d H¥${f V§ÌkmZmMr pñWVr Am{U
AmOMr pñWVr `mV IynM V\$mdV AmT>iVo. AmO ^maVmVrc eoVH$ar gw{e{jV d gwOmU hmoD$ cmJcm Amho.
nma§nm[aH$ nÕVrZo eoVr Z H$aVm Ë`mEodOr AË`mYw{ZH$ AdOmao d V§ÌkmZmMm Vmo dmna H$arV Amho. åhUOoM
AmO Amnë`m XoemV gwYm[aV d àJV V§ÌkmZ d nÕVrÛmao eoVr Ho$cr OmV Amho.
Mm§Jë`m àVrMo gwYm[aV ~r-{~`mUo, O¡d-amgm`{ZH$ IVo, Am¡fY \$dmaUr, ZdZdrZ {~`mUo {dH${gV
H$ê$Z d O¡d-V§ÌkmZmMm dmna H$ê$Z eoVrMo CËnmXZ dmT>V Amho. Ë`m_wio AÞYmÝ`o, Voc{~`m, gmIa `m
~m~VrV ^maV ñd`§nyU© Pmcm Amho. AZoH$ eoVr CËnmXZm§Mr {Z`m©V Ho$cr OmVo. nydu AmnUmg a{e`m d
A_o[aH$m `m amîQ´>mda AÞYmÝ`mgmR>r Adc§~yZ amhmdo cmJV Ago. {Z`moOZmVrc ÌyQ>r d XþîH$mi `m_wio nydu
eoVr CËnÝZ Anojonojm H$_r hmoVo. AmO OcqgMZ `moOZm d Ocg§dY©Z àH$ën am~dyZ A{YH$m{YH$ O_rZ
nmÊ`mImcr AmUcr OmV Amho. n[aUm_r eoVr CËnÝZmV dmT> Pmcocr {XgVo. hr gd© {H$_`m {dkmZmMr d
d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMr Amho.
116
Z¡g{J©H$ gmYZ g§nÎmr :
gy`©àH$me, O_rZ, dZñnVr (O§Jcg§nÎmr), nmD$g nmUr, OZmdao d _Zwî`eŠVr ho CËnmXZmVrc à_wI
KQ>H$ AmhoV. ^maVmV EHy$U 33 H$moQ>r hoŠQ>a O_rZ Amho. 2005 gmcr Ë`mn¡H$s 20 H$moQ>r hoŠQ>a O_rZrda
nrH$, 6 H$moQ>r hoŠQ>a O_rZrda O§Jco d ~mH$sMr O_rZ nS>rH$ hmoVr. hr nS>rH$ O_rZ cmJdS>rImcr
AmUÊ`mMo à`ËZ gwê$ AgyZ \$io d \w$cm§Mr cmJdS> (eoVr) `mg àmYmÝ` XoÊ`mV `oV Amho. Amnë`m XoemMr
^m¡Jmo{cH$ aMZm d dmVmdaUmVrc {d{dYVoMm eoVr CËnmXZmda n[aUm_ hmoV AgVmo. åhUyZM Z¡g{J©H$
gmYZg§nÎmrMm `mo½` dmna H$ê$Z Am{U Ë`m~m~V d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMm A§JrH$ma H$ê$Z eoVrÀ`m {dH$mgmMm
à`ËZ Ho$cm OmV Amho.
char _mÝgyZ Amncr eoVr àm_w»`mZo _mÝgyZda Adc§~yZ Amho. nmdgmda gd©ñdr Adc§~yZ ahmdo cmJë`mZo
cmJdS>rMo joÌ d eoVr CËnmXZ `mda _`m©Xm nS>Vo. `mgmR>r ZdrZ `moOZm AmIyZ OcqgMZ àH$ën am~{dco
OmV Amho. ~ma_mhr dmhUmè`m ZÚm§À`m nmÊ`mMm eoVrgmR>r Cn`moJ H$aUo, ZÚm OmoS> àH$ën, YaUo-nmPa
Vcmd, {R>~H$ qgMZ, BË`mXr àH$ën am~{dco OmV AmhoV. eoVrÀ`m g_ñ`m gmoS>{dÊ`mgmR>r, eoVrMm {dH$mg
H$aÊ`mgmR>r d eoVr CËnÝZ dmT>{dÊ`mgmR>r ho ZdrZ àH$ën {dkmZmÀ`m àJVr_wioM am~{dUo eŠ` hmoV Amho.
^m¡Jmo{cH$ {d{dYVm ^m¡Jmo{cH$ {d{dYVm, O{_ZrMo àH$ma Am{U O{_ZrMr àVdmarZwgma EImÚm ^yàXoemcm AZwgê$Z H$moUVr
nrHo$ KoVcr nm{hOoV ho AmYw{ZH$ H¥$fr {dkmZmVrc àJVr_wio R>a{dVm `oVo. AmO gd©Ì eoVrMo V§ÌkmZ nyU©nUo
~Xcco Amho. `mg§~§YrMo gdm}Îm_ CXmhaU åhUOo BòmB©cZo Ho$cocr H¥${f {dkmZmVrc àJVr hmo`.
`m{edm` O{_ZrMr YyV Wm§~{dUo, ZdrZ OmVrÀ`m \w$cm§Mr eoVr (CXm. Oa~oam) nm°cr hmD$g, J«rZ
hmD$gMo V§ÌkmZ, ZdrZ gwYm[aV dmU V`ma H$aUo `màH$mao H¥${f {dkmZmV ZdrZ àH$ën am~{dco OmV Amho.
H$_rV H$_r nmÊ`mda H$_r doimV OmñV CËnmXZ H$go H$mT>Vm `oB©c `mgmR>r O¡d V§ÌkmZmMo gmhmæ` KoVco OmV
Amho. EH$_oH$m§Zm nyaH$ R>aVrc Aer nrHo$ EH${ÌVnUo KoVcr OmV AmhoV. Ë`mMà_mUo {nH$mda nS>Umè`m
amoJmg§~§Yr g§emoYZ hmoV AgyZ Ë`mZwgma amoJ à{V~§YH$ Cnm``moOZm Ho$cr OmV Amho. YmÝ`mMr gmR>dU H$aUo
d ZmgYyg Q>miUo `mg§~§Yr H$miOr KoVcr OmV Amho. YmÝ`mÀ`m ZdZdrZ OmVr {dH${gV Ho$ë`m OmV AmhoV.
AemàH$mao {dkmZ d d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMm eoVrÀ`m ~m~VrV OmñVrV OmñV Cn`moJ Ho$ë`mg eoVrMo CËnÝZ
dmTy>Z H¥${fjoÌmVrc g_ñ`m gmoS>dVm `oVrc.
9.2.5 O¡d V§ÌkmZ
(Bio-Technology) :
_mZdr OrdZ gwIH$a ~Z{dÊ`mgmR>r 21 ì`m eVH$mV O¡d-V§ÌkmZmMm \$ma _moR>çm à_mUmda Cn`moJ
hmoV Amho. O¡d-V§ÌkmZ åhUOo ZdrZ Cn`mo{OV OrdemñÌ hmo`. OrdemñÌmMm _mZdr ì`dhmamgmR>r Ho$cocm
Cn`moJ åhUOo O¡d-V§ÌkmZ hmo`. O¡d V§ÌkmZ d ZdrZ OrdemñÌmMr nm`m^aUr gw_mao 50 dfm©nydu Pmë`mMo
AmT>iVo. J«oJa _|S>c `m Am°{ñQ´>`Z Y_©Jwê$Zo {c{hcoë`m EH$m emoY{Z~§YmZo OrdemñÌmV {dcjU ~Xc KS>dyZ
AmUco. {dkmZmÀ`m àJVr_wio d d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMm Adc§~ Ho$ë`mZo H${dH$ënZoVhr AeŠ` dmQ>Umè`m
117
JmoîQ>r _mZdmZo gmÜ` Ho$ë`m AmhoV. O¡d V§ÌkmZmMm eoVr d AÝZ CËnmXZmÀ`m joÌmV Ogm Cn`moJ Ho$cm OmVmo
VgmM d¡ÚH$s` joÌmVhr O¡d V§ÌkmZmMm Cn`moJ Ho$cm OmVmo. {edm` _ycJ^© g§emoYZ Am{U n`m©daUmMo ajU
`mgmR>r O¡d V§ÌkmZmMm Cn`moJ Ho$cm OmV Amho.
ì`m»`m O¡d-V§ÌkmZ åhUOo ^m¡{VH$emñÌ, agm`ZemñÌ, OrdemñÌ d A{^`m§{ÌH$s BË`mXr gd© {dkmZ emIm§Mo
gwaoI {_lU hmo`.
O¡d V§ÌkmZ ho _ycV… V§ÌkmZ Agë`mZo Ë`mMm CÔoeM _wir "Cn`moJr nS>Uo' qH$dm ì`mdhm[aH$ Cn`moJ
qH$dm "A{YH$ \$m`Xm {_i{dUo' hm Amho. Am¡fY{Z_m©U, cg {Z{_©Vr, eoVr d AÝZ CËnmXZ Aem AZoH$
joÌm_Ü`o AmO O¡d V§ÌkmZ dmnaco OmVo. O¡d V§ÌkmZmVrc {deof g§emoYZ ho \$ŠV Am{W©H$ {ZH$fmdaM
AmYm[aV AgVo.
åhUyZ H$m°crZ am°Q>coO `m§Zr O¡d V§ÌkmZmMr Aer ì`m»`m Ho$cr Amho H$s, g§nÎmr {Z_m©U H$aÊ`mgmR>r
gOrdm§Mm Cn`moJ åhUOo O¡d V§ÌkmZ hmo`. åhUOoM O¡d-V§ÌkmZmVyZ g_mOmMm d _mZd OmVrMm \$m`Xm qH$dm
àJVr hmoUo Ano{jV Amho.
ñdV§Ì kmZemIm - Amnë`m XoemV 1970 Z§Va O¡d V§ÌkmZ joÌmV CëcoIZr` àJVr Pmë`mMo {XgyZ
`oVo. `m H$mimV gOrdm§À`m Z¡g{J©H$ OZwH$ aMZo_Ü`o hñVjon H$aVm `oB©c `mMr emñÌkm§Zm OmUrd hmoVr. O¡dV§ÌkmZmÀ`m joÌmVrc àJVrMr hr Pon {dcjU hmoVr. ^maV gaH$maZo 1982 gmcr amîQ´>r` O¡d V§ÌkmZ
_§S>imMr (National Boitech Board) ñWmnZm Ho$cr. S>m°. Eg. am_M§ÐZ ho Ë`mMo à_wI hmoVo. Ë`m_wio
Amnë`m XoemV O¡d-V§ÌkmZ joÌmMr C^maUr H$aÊ`mMo H$m`© Pmco. OZwH$ A{^`m§{ÌH$s (Genetic Engineering)
hr ñdV§Ì emIm Zì`mZo {Z_m©U Pmcr. VgoM O¡d V§ÌkmZ hr ñdV§Ì emIm {Z_m©U Pmcr.
AmO OJmÀ`m nmR>rda {dH${gV Xoem_Ü`o O¡d V§ÌkmZmMm AZoH$ joÌmV _moR>çm à_mUmda Cn`moJ Ho$cm
OmV Amho. Am¡fYmonMma joÌmV A_o[aHo$Zo O¡d-V§ÌkmZmÀ`m Cn`moJmZo àM§S> àJVr Ho$cocr Amho.
Am¡fYmonMmamà_mUoM cg CËnmXZ, eoVr, O¡{dH$ IVo, AÝZ CËnmXZ `m joÌmV O¡d V§ÌkmZmMm \$ma _moR>çm
à_mUmV Cn`moJ hmoD$ cmJë`mZo AZoH$ joÌmVrc Am{W©H$ CcmT>mctMm doJ àM§S> dmT>cm Amho. O¡dV§ÌkmZmÀ`m àJVr_wio Amamo½` godoV H«$m§{VH$mar n`m©` CncãY Pmco AmhoV. Ë`m_wio _mZdmMo OrdZ_mZ
C§MmdUo d Am`w_`m©Xm dmT>Uo eŠ` hmoUma Amho. O¡d V§ÌkmZmMo {deof Cn`moJ Am{U d¡km{ZH$ Ñ{îQ>rH$moZmMo `m
joÌmVrc _hÎd Imcrc JmoîQ>tdê$Z ñnîQ> hmoVo A) eoVr d AÝZ CËnmXZmMo O¡d V§ÌkmZ O¡d V§ÌkmZmMm {deof Cn`moJ eoVr Am{U AÝZ CËnmXZmÀ`m joÌmV {XgyZ `oVmo. AmYw{ZH$ O¡d V§ÌkmZmZo
XþîH$mimer _wH$m~cm H$aUmè`m qH$dm XþîH$mimcm Vm|S> XoUmè`m dZñnVr emoYyZ H$mT>ë`m AmhoV. nmÊ`mÀ`m
H$_VaVocm Vm|S> XoD$ eH$Umè`m OZwH$m§Mm Cn`moJ H$ê$Z ^mV, Jhÿ, H$mnyg d V§~mIy BË`mXr {nH$m§Mr dmUo
~Z{dUo O¡d A{^`m§{ÌH$s_wio eŠ` Pmco Amho. {Za{Zamù`m OrdmUy§Mm Cn`moJ H$ê$Z O¡{dH$ IVo (BioFertilizer) ~Z{dcr OmV AmhoV. {nH$m§Zm Cn`moJr nS>Umè`m gyú_ Ordm§Zm _mVr_Ü`o gmoSy>Z O¡{dH$ IVm§Mr
118
{Z{_©Vr Ho$cr OmV Amho. hr O¡{dH$ IVo åhUOo dZñnVtZm Cn`wŠV R>aUmè`m gyú_ Ordm§Mo {_lU hmo`.
OrdmUyOÝ` O¡{dH$ IVm_Ü`o am`Pmo{~`_ `m OrdmUyMm Cn`moJ Ho$cm OmVmo.
VgoM eoVr CËnmXZm§Mo {H$S>r_wio hmoUmao ZwH$gmZ Q>miÊ`mgmR>r O¡d A{^`m§{ÌH$s joÌmV Iyn g§emoYZ Pmco
AmhoV. {H$S>tMm d amoJm§Mm _wH$m~cm H$aÊ`mgmR>r O¡{dH$ H$sS>ZmeHo$ emoYyZ H$sS> {Z`§ÌU H$aUo eŠ` Pmco
Amho. {edm` Ë`m_wio amgm`{ZH$ H$sS> ZmeH$m§Mo Xmof d Cnm` Xÿa H$aUo eŠ` Pmco Amho. O¡{dH$ H$sS>
{Z`§ÌUmMo (Biological pest control) VÎd AJXr gmYo AgyZ eÌyMm eÌy Vmo Amncm {_Ì `m YmoaUmZwgma
{nH$m§Mr ZmgmS>r H$aUmè`m {H$S>tÀ`m eÌy§Mr _XV KoVcr OmVo. `mZwgma ~waer, {dfmUy `m§Mm H$sS> {Z`§ÌH$
åhUyZ dmna Ho$cm OmD$ eH$Vmo. AemàH$mao H$sQ>H$mnmgyZ {nH$m§Mo ajU Am{U VUZmeH$ Cnm``moOZm
`m~m~VrV O¡d V§ÌkmZm_wio AZoH$ emoY cmdco AmhoV. {d{dY àH$maMr \$io, AÝZYmÝ` `m§Mo CËnmXZdmT>rgmR>r
d eoVr_mc {Q>H$mD$nUm dmT>{dÊ`mgmR>r O¡d V§ÌkmZ {dH${gV H$aÊ`mV Amco Amho.
OZwH$m_Yrc ~Xc H$ê$Z \$io, ^mOrnmcm, H$m§Xo, Q>mo_°Q>mo BË`mXr eoVr_mc Iam~ Z hmoVm A{YH$ H$mi
{Q>Hy$Z amhÊ`mMo O¡d A{^`m§{ÌH$s_wio eŠ` Pmco Amho. {d{dY àH$maMr a§Jr~oa§Jr \w$co _moR>çm à_mUmda
CËnmXZ H$aÊ`mMm M_ËH$ma O¡d V§ÌkmZm_wio eŠ` Pmcm Amho. VgoM OmJ{VH$ dmT>Ë`m cmoH$g§»`og Vm|S>
XoÊ`mgmR>r EH$noer` à{WZ {Z{_©Vr H$aUo O¡d V§ÌkmZmZo eŠ` Pmco Amho. _mZdmgmR>r d OZmdam§gmR>r doJdoJio
ImÚ {Z{_©VrgmR>r `m V§ÌmMm Cn`moJ Ho$cm OmV Amho. H$moUË`mhr {gPZ_Ü`o Ho$ìhmhr gd© àH$maMr \$io-\w$co
^mOrnmcm {_iUo eŠ` Pmco Amho Vo O¡d V§ÌkmZm_wioM Aem [aVrZo eoVr d AÝZ CËnmXZmÀ`m joÌmV O¡d
V§ÌkmZmMm \$ma Cn`moJ hmoV Amho.
~) d¡ÚH$s` joÌmVrc O¡d V§ÌkmZ {d{dY àH$maÀ`m cgr V`ma H$aÊ`mgmR>r d¡ÚH$s` joÌmV O¡d V§ÌkmZmMm Cn`moJ Ho$cm OmV Amho. cg
{Z{_©VrMo O¡d V§ÌkmZ \$maM PnmQ>çmZo {dH${gV Pmco AgyZ Ë`m_wio d¡ÚH$s` d Amamo½` joÌmV H«$m§Vr KSy>Z
Amcr Amho. {edm` {d{dY amoJmda _mV H$aUmar Am¡fYo O¡d V§ÌkmZm_wio {Z_m©U Ho$cr OmV AmhoV. CXm.
_mZdr BÝewcrZMr nyU©nUo amgm`{ZH$ à{H«$`m§Zr {Z{_©Vr H$aÊ`mMr _m¡{cH$ H$m_{Jar O¡d-V§ÌkmZm_wio eŠ`
Pmcr Amho. VgoM earamV H$m`© H$aUmè`m AZoH$ g§àoaH$m§{df`r g§emoYZ Pmcoco Amho. OZwH$ CnMma nÕVr
{dH${gV H$aÊ`mV Amcr Amho. J^©{ZXmZ V§Ì, OZwH$ ~XcÊ`mMo V§Ì, OrdmUy_Ü`o OZwH$ ~Xc H$ê$Z
AmZwd§{eH$ {dH$mgmda CnMma H$aUo BË`mXr àH$mao d¡ÚH$s` joÌmV O¡d-V§ÌkmZmMm dmna Ho$cm OmV Amho.
Ë`m_wio _mZdmMr amoJmnmgyZ _wŠVVm H$aUo eŠ` Pmco Amho. VgoM _mZdmMo OrdZ_mZ qH$dm Am`w_m©Z dmT>{dUo
eŠ` Pmco Amho.
H$) O¡{dH$ D$Om©
(Bio-energy) :-
eoVr d d¡ÚH$s` joÌm{edm` I{ZO CËnmXZmÀ`m joÌmV O¡d V§ÌkmZ dmnaco OmV Amho. D$O}Mo AZoH$
n`m©`r ñÌmoV CncãY Agco Var O¡{dH$ D$Om© {_i{dÊ`mMo V§ÌkmZ {dH${gV H$aÊ`mV Amco Amho. Amnë`m
X¡Z§{XZ ì`dhmamV Cn`moJr nS>Umao gmYo V§ÌkmZ dmnê$Z O¡{dH$ D$Om© {_i{dVm `oVo. CXm. Jmo~a J°g, ~m`moJ°g,
BË`mXr.
119
S>) _ycJ^© g§emoYZ :
O¡d V§ÌkmZm_wio AmnUmg nm{hOo AgVrc Ë`m àH$maÀ`m noer ~Z{dVm `oVmV. `mcmM _ycJ^© g§emoYZ
åhQ>co OmVo. `mZwgma AmnUmg nm{hOo Agoc Vo B§{Ð`/Ad`d à`moJemioV {Z_m©U Ho$cm OmD$ eHo$c.
ŠcmoqZJMo V§Ì åhUOo {d{eîQ> àH$maÀ`m àmÊ`m§Mr à{VH¥$Vr ~Z{dÊ`mMo V§Ì {dH${gV Pmco Amho. AmOma,
AnKmV, ^mOUo, `m_wio ZîQ> Pmcocm Ad`d nwÝhm {Z_m©U H$aÊ`mgmR>r O¡d V§ÌkmZmMm Cn`moJ hmoD$ eHo$c.
`m{edm` n`m©daUmMm g_Vmoc amIÊ`mgmR>r, n`m©daU dmM{dÊ`mgmR>r d àXÿfU {Z`§ÌUmgmR>r gwÕm
O¡d-V§ÌkmZmMm Cn`moJ Ho$cm OmVmo.
9.2.5 O¡d V§ÌkmZ
(Bio-Technology) :
_mZdr OrdZ gwIH$a ~Z{dÊ`mgmR>r 21 ì`m eVH$mV O¡d-V§ÌkmZmMm \$ma _moR>çm à_mUmda Cn`moJ
hmoV Amho. O¡d-V§ÌkmZ åhUOo ZdrZ Cn`mo{OV OrdemñÌ hmo`. OrdemñÌmMm _mZdr ì`dhmamgmR>r Ho$cocm
Cn`moJ åhUOo O¡d-V§ÌkmZ hmo`. O¡d V§ÌkmZ d ZdrZ OrdemñÌmMr nm`m^aUr gw_mao 50 dfm©nydu Pmë`mMo
AmT>iVo. J«oJa _|S>c `m Am°{ñQ´>`Z Y_©Jwê$Zo {c{hcoë`m EH$m emoY{Z~§YmZo OrdemñÌmV {dcjU ~Xc KS>dyZ
AmUco. {dkmZmÀ`m àJVr_wio d d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMm Adc§~ Ho$ë`mZo H${dH$ënZoVhr AeŠ` dmQ>Umè`m
JmoîQ>r _mZdmZo gmÜ` Ho$ë`m AmhoV. O¡d V§ÌkmZmMm eoVr d AÝZ CËnmXZmÀ`m joÌmV Ogm Cn`moJ Ho$cm OmVmo
VgmM d¡ÚH$s` joÌmVhr O¡d V§ÌkmZmMm Cn`moJ Ho$cm OmVmo. {edm` _ycJ^© g§emoYZ Am{U n`m©daUmMo ajU
`mgmR>r O¡d V§ÌkmZmMm Cn`moJ Ho$cm OmV Amho.
ì`m»`m :
O¡d-V§ÌkmZ åhUOo ^m¡{VH$emñÌ, agm`ZemñÌ, OrdemñÌ d A{^`m§{ÌH$s BË`mXr gd© {dkmZ emIm§Mo
gwaoI {_lU hmo`.
O¡d V§ÌkmZ ho _ycV… V§ÌkmZ Agë`mZo Ë`mMm CÔoeM _wir "Cn`moJr nS>Uo' qH$dm ì`mdhm[aH$ Cn`moJ
qH$dm "A{YH$ \$m`Xm {_i{dUo' hm Amho. Am¡fY{Z_m©U, cg {Z{_©Vr, eoVr d AÝZ CËnmXZ Aem AZoH$
joÌm_Ü`o AmO O¡d V§ÌkmZ dmnaco OmVo. O¡d V§ÌkmZmVrc {deof g§emoYZ ho \$ŠV Am{W©H$ {ZH$fmdaM
AmYm[aV AgVo.
åhUyZ H$m°crZ am°Q>coO `m§Zr O¡d V§ÌkmZmMr Aer ì`m»`m Ho$cr Amho H$s, g§nÎmr {Z_m©U H$aÊ`mgmR>r
gOrdm§Mm Cn`moJ åhUOo O¡d V§ÌkmZ hmo`. åhUOoM O¡d-V§ÌkmZmVyZ g_mOmMm d _mZd OmVrMm \$m`Xm qH$dm
àJVr hmoUo Ano{jV Amho.
ñdV§Ì kmZemIm - Amnë`m XoemV 1970 Z§Va O¡d V§ÌkmZ joÌmV CëcoIZr` àJVr Pmë`mMo {XgyZ
`oVo. `m H$mimV gOrdm§À`m Z¡g{J©H$ OZwH$ aMZo_Ü`o hñVjon H$aVm `oB©c `mMr emñÌkm§Zm OmUrd hmoVr. O¡dV§ÌkmZmÀ`m joÌmVrc àJVrMr hr Pon {dcjU hmoVr. ^maV gaH$maZo 1982 gmcr amîQ´>r` O¡d V§ÌkmZ
_§S>imMr (National Biotech Board) ñWmnZm Ho$cr. S>m°. Eg. am_M§ÐZ ho Ë`mMo à_wI hmoVo. Ë`m_wio
Amnë`m XoemV O¡d-V§ÌkmZ joÌmMr C^maUr H$aÊ`mMo H$m`© Pmco. OZwH$ A{^`m§{ÌH$s (Genetic Engineering)
hr ñdV§Ì emIm Zì`mZo {Z_m©U Pmcr. VgoM O¡d V§ÌkmZ hr ñdV§Ì emIm {Z_m©U Pmcr.
120
AmO OJmÀ`m nmR>rda {dH${gV Xoem_Ü`o O¡d V§ÌkmZmMm AZoH$ joÌmV _moR>çm à_mUmda Cn`moJ Ho$cm
OmV Amho. Am¡fYmonMma joÌmV A_o[aHo$Zo O¡d-V§ÌkmZmÀ`m Cn`moJmZo àM§S> àJVr Ho$cocr Amho.
Am¡fYmonMmamà_mUoM cg CËnmXZ, eoVr, O¡{dH$ IVo, AÝZ CËnmXZ `m joÌmV O¡d V§ÌkmZmMm \$ma _moR>çm
à_mUmV Cn`moJ hmoD$ cmJë`mZo AZoH$ joÌmVrc Am{W©H$ CcmT>mctMm doJ àM§S> dmT>cm Amho. O¡dV§ÌkmZmÀ`m àJVr_wio Amamo½` godoV H«$m§{VH$mar n`m©` CncãY Pmco AmhoV. Ë`m_wio _mZdmMo OrdZ_mZ
C§MmdUo d Am`w_`m©Xm dmT>Uo eŠ` hmoUma Amho. O¡d V§ÌkmZmMo {deof Cn`moJ Am{U d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMo `m
joÌmVrc _hÎd Imcrc JmoîQ>rdê$Z ñnîQ> hmoVoA) eoVr d AÝZ CËnmXZmMo O¡d V§ÌkmZ O¡d V§ÌkmZmMm {deof Cn`moJ eoVr Am{U AÝZ CËnmXZmÀ`m joÌmV {XgyZ `oVmo. AmYw{ZH$ O¡d V§ÌkmZmZo
XþîH$mimer _wH$m~cm H$aUmè`m qH$dm XþîH$mimcm Vm|S> XoUmè`m dZñnVr emoYyZ H$mT>ë`m AmhoV. nmÊ`mÀ`m
H$_VaVocm Vm|S> XoD$ eH$Umè`m OZwH$m§Mm Cn`moJ H$ê$Z ^mV, Jhÿ, H$mnyg d V§~mIy BË`mXr {nH$m§Mr dmUo
~Z{dUo O¡d A{^`m§{ÌH$s_wio eŠ` Pmco Amho. {Za{Zamù`m OrdmUy§Mm Cn`moJ H$ê$Z O¡{dH$ IVo (BioFertilizer) ~Z{dcr OmV AmhoV. {nH$m§Zm Cn`moJr nS>Umè`m gyú_ Ordm§Zm _mVr_Ü`o gmoSy>Z O¡{dH$ IVm§Mr
{Z{_©Vr Ho$cr OmV Amho. hr O¡{dH$ IVo åhUOo dZñnVtZm Cn`wŠV R>aUmè`m gyú_ Ordm§Mo {_lU hmo`.
OrdmUyOÝ` O¡{dH$ IVm_Ü`o am`Pmo{~`_ `m OrdmUyMm Cn`moJ Ho$cm OmVmo.
VgoM eoVr CËnmXZm§Mo {H$S>r_wio hmoUmao ZwH$gmZ Q>miÊ`mgmR>r O¡d A{^`m§{ÌH$s joÌmV Iyn g§emoYZ Pmco
Amho. {H$S>tMm d amoJm§Mm _wH$m~cm H$aÊ`mgmR>r O¡{dH$ H$sS>ZmeHo$ emoYyZ H$sS> {Z`§ÌU H$aUo eŠ` Pmco
Amho. {edm` Ë`m_wio amgm`{ZH$ H$sS> ZmeH$m§Mo Xmof d Cnm` Xÿa H$aUo eŠ` Pmco Amho. O¡{dH$ H$sS>
{Z`§ÌUmMo (Biological pest control) VÎd AJXr gmYo AgyZ eÌyMm eÌy Vmo Amncm {_Ì `m YmoaUmZwgma
{nH$m§Mr ZmgmS>r H$aUmè`m {H$S>tÀ`m eÌy§Mr _XV KoVcr OmVo. `mZwgma ~waer, {dfmUy `m§Mm H$sS> {Z`§ÌH$
åhUyZ dmna Ho$cm OmD$ eH$Vmo. AemàH$mao H$sQ>H$mnmgyZ {nH$m§Mo ajU Am{U VUZmeH$ Cnm``moOZm
`m~m~VrV O¡d V§ÌkmZm_wio AZoH$ emoY cmdco AmhoV. {d{dY àH$maMr \$io, AÝZYmÝ` `m§Mo CËnmXZdmT>rgmR>r
d eoVr_mc {Q>H$mD$nUm dmT>{dÊ`mgmR>r O¡d V§ÌkmZ {dH${gV H$aÊ`mV Amco Amho.
OZwH$m_Yrc ~Xc H$ê$Z \$io, ^mOrnmcm, H$m§Xo, Q>mo_°Q>mo BË`mXr eoVr_mc Iam~ Z hmoVm A{YH$ H$mi
{Q>Hy$Z amhÊ`mMo O¡d V§ÌkmZm_wio eŠ` Pmco Amho. {d{dY àH$maMr a§Jr~oa§Jr \w$co _moR>çm à_mUmda CËnmXZ
H$aÊ`mMm M_ËH$ma O¡d V§ÌkmZm_wio eŠ` Pmcm Amho. VgoM OmJ{VH$ dmT>Ë`m cmoH$g§»`og Vm|S> XoÊ`mgmR>r
EH$noer` à{WV {Z{_©Vr H$aUo O¡d V§ÌkmZmZo eŠ` Pmco Amho. _mZdmgmR>r d OZmdam§gmR>r doJdoJio ImÚ
{Z{_©VrgmR>r `m V§ÌmMm Cn`moJ Ho$cm OmV Amho. H$moUË`mhr {gPZ_Ü`o Ho$ìhmhr gd© àH$maMr \$io-\w$co
^mOrnmcm {_iUo eŠ` Pmco Amho Vo O¡d V§ÌkmZm_wioM. Aem [aVrZo eoVr d AÝZ CËnmXZmÀ`m joÌmV O¡d
V§ÌkmZmMm \$ma Cn`moJ hmoV Amho.
~) d¡ÚH$s` joÌmVrc O¡d V§ÌkmZ {d{dY àH$maÀ`m cgr V`ma H$aÊ`mgmR>r d¡ÚH$s` joÌmV O¡d V§ÌkmZmMm Cn`moJ Ho$cm OmV Amho. cg
{Z{_©VrMo O¡d V§ÌkmZ \$maM PnmQ>çmZo {dH${gV Pmco AgyZ Ë`m_wio d¡ÚH$s` d Amamo½` joÌmV H«$m§Vr KSy>Z
121
Amcr Amho. {edm` {d{dY amoJmda _mV H$aUmar Am¡fYo O¡d V§ÌkmZm_wio {Z_m©U Ho$cr OmV AmhoV. CXm.
_mZdr BÝewcrZMr nyU©nUo amgm`{ZH$ à{H«$`m§Zr {Z{_©Vr H$aÊ`mMr _m¡{cH$ H$m_{Jar O¡d-V§ÌkmZm_wio eŠ`
Pmcr Amho. VgoM earamV H$m`© H$aUmè`m AZoH$ g§àoaH$m§{df`r g§emoYZ Pmcoco Amho. OZwH$ CnMma nÕVr
{dH${gV H$aÊ`mV Amcr Amho. J^©{ZXmZ V§Ì, OZwH$ ~XcÊ`mMo V§Ì, OrdmUy_Ü`o OZwH$ ~Xc H$ê$Z
AmZwd§{eH$ {dH$mgmda CnMma H$aUo BË`mXr àH$mao d¡ÚH$s` joÌmV O¡d-V§ÌkmZmMm dmna Ho$cm OmV Amho.
Ë`m_wio _mZdmMr amoJmnmgyZ _wŠVVm H$aUo eŠ` Pmco Amho. VgoM _mZdmMo OrdZ_mZ qH$dm Am`w_m©Z dmT>{dUo
eŠ` Pmco Amho.
H$) O¡{dH$ D$Om©
(Bio-energy) :
eoVr d d¡ÚH$s` joÌm{edm` I{ZO CËnmXZmÀ`m joÌmV O¡d V§ÌkmZ dmnaco OmV Amho. D$O}Mo AZoH$
n`m©`r ñÌmoV CncãY Agco Var O¡{dH$ D$Om© {_i{dÊ`mMo V§ÌkmZ {dH${gV H$aÊ`mV Amco Amho. Amnë`m
X¡Z§{XZ ì`dhmamV Cn`moJr nS>Umao gmYo V§ÌkmZ dmnê$Z O¡{dH$ D$Om© {_i{dVm `oVo. CXm. Jmo~a J°g, ~m`moJ°g,
BË`mXr.
S>) _ycJ^© g§emoYZ :
O¡d V§ÌkmZm_wio AmnUmg nm{hOo AgVrc Ë`m àH$maÀ`m noer ~Z{dVm `oVmV. `mcmM _ycJ^© g§emoYZ
åhQ>co OmVo. `mZwgma AmnUmg nm{hOo Agoc Vo B§{Ð`/Ad`d à`moJemioV {Z_m©U Ho$cm OmD$ eHo$c.
ŠcmoqZJMo V§Ì åhUOo {d{eîQ> àH$maÀ`m àmÊ`m§Mr à{VH¥$Vr ~Z{dÊ`mMo V§Ì {dH${gV Pmco Amho. AmOma,
AnKmV, ^mOUo `m_wio ZîQ> Pmcocm Ad`d nwÝhm {Z_m©U H$aÊ`mgmR>r O¡d V§ÌkmZmMm Cn`moJ hmoD$ eHo$c.
`m{edm` n`m©daUmMm g_Vmoc amIÊ`mgmR>r, n`m©daU dmM{dÊ`mgmR>r d àXÿfU {Z`§ÌUmgmR>r gwÕm
O¡d-V§ÌkmZmMm Cn`moJ Ho$cm OmVmo.
9.2.6 n`m©daUmMm g_Vmoc
(Ecological Balance) :
_mZdr OrdZ ho {ZgJm©er g§~§{YV AgyZ _mZd àmUr åhUOo {ZgJm©Mm A{d^mÁ` KQ>H$ Amho. {ZgJm©Mm
_mZdr OrdZmda Ogm n[aUm_ hmoVmo VgmM _mZd Amnë`m hmcMmcr d dV©Z ì`dhma `mÛmao {ZgJm©da n[aUm_
KS>dyZ AmUV AgVmo. {ZgJm©Vrc hdm, nmUr, O_rZ, AÞnXmW© `m KQ>H$m§Zr n`m©daU åhUOoM _mZdmÀ`m
^modVmcMr n[apñWVr {Z_m©U hmoV AgVo. `mdê$Z n`m©daU ho EH$ {ZgJm©Mo ñdê$n Amho. `m n`m©daUmMo ajU
Ho$co nm{hOo, VgoM {ZgJm©Mo _yi ñdê$n H$Xm{n {_KS>{dVm H$m_m Z`o. _mÌ Oa n`m©daUmMo ñdê$n {dH¥$V Pmco
Va àXÿfU hmoVo d {ZgJm©Mm (n`m©daUmMm) g_Vmoc T>mgiVmo.
ì`m»`m - H$moUVmhr gOrd àmUr AWdm dZñnVr {Z_m©U hmoVo, Ë`mMr dmT> hmoUo Am{U Vmo Zme nmdUo
`m VrZ Z¡g{J©H$ {H«$`m nyU© hmoÊ`mgmR>r g^modVmcÀ`m Á`m KQ>H$m§Mr JaO AgVo Ë`m gd© KQ>H$m§Zm {_iyZ
n`m©daU Ago åhUVmV.
`m g^modVmcÀ`m KQ>H$m_Ü`o àm_w»`mZo hdm, nmUr, O_rZ, BË`mXr KQ>H$m§Mm g_mdoe hmoVmo. gOrd d
{ZOud KQ>H$ EH$Ì `oD$Z Or à{H«$`m hmoVo Ë`mcm n`m©daU {Z{_©Vr Ago åhUVmV. na§Vw n`m©daUmVrc hdm,
nmUr AWdm AÝZnXmW© `mn¡H$s H$moUË`mhr nXmWm©Mo Xÿ{fVrH$aU hmoUo åhUOo àXÿfU hmo`. CXm. hdoMo qH$dm
122
nmÊ`mMo àXÿfU. n`m©daUmVrc àXÿ{fV KQ>H$m§Mr Oa à_mUm~mhoa dmT> Pmcr Va Vr gOrd àmUr d dZñnVr
`m§À`m Or{dVmcm KmVH$ R>aVo. EdT>oM Zìho Va g¥îQ>rVrc {ZOud dñVy§Mmhr Ë`m_wio {dZme KSy> eH$Vmo. `mgmR>r
n`m©daUmMm Z¡g{J©H$ g_Vmoc amIcm nm{hOo. {dkmZ d d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMm dmna H$ê$Z n`m©daUmMm
g_Vmoc amIcm OmVmo.
n`m©daUmMm g_Vmoc amIÊ`mgmR>r Ë`mMà_mUo gOrd àmUr Am{U ^modVmcMr n[apñWVr `m§À`mVrc
g§~§Y {~KSy> Z XoÊ`mgmR>r {ZgJm©V ñd`§ Aer AZoH$ MH«o$ MmcV AgVmV. CXm. AÝZMH«$ qH$dm AÝZgmIir
(Food Chain), H$m~©Z MH«$, Zm`Q´´>moOZ MH«$, B. `m MH«$m§À`m AmYmamdaM {ZgJm©Vrc gOrd g¥îQ>rMr
{Z{_©Vr hmoV AgVo. na§Vw gdm©V _hÎdmMr JmoîQ> åhUOo {ZgJm©V Aì`mhVnUo d ñd`§^y ñdê$nmVhr AZoH$ MH«o$
Mmcy Agë`m_wioM n`m©daUmMm g_Vmoc amIcm OmVmo.
AÝZgmIir n¥ÏdrVcmdarc gd© h[aV dZñnVr ñdV…Mo AÝZ gy`©àH$memÀ`m _XVrZo ñdV…M V`ma H$aVmV d Amnco
nmofU H$aVmV. åhUyZ Ë`m§Zm ñd`§nmofr åhUVmV. _mÌ BVa gOrd àmUr gyú_ H$sQ>H$ d h[aV Zgcoë`m
dZñnVr ñdV…Mo AÝZ ñdV… ~Zdy eH$V Zmhr. Vo \$ŠV h[aV dZñnVr ImD$Z Amncm CXa{Zdm©h H$aVmV
åhUyZ Ë`m§Zm nanmofr åhUVmV. àmUr Amnë`mg cmJUmè`m D$O}Mr JaO dZñnVtÛmao ^mJ{dV AgVmV. åhUyZ
Ë`m§Zm ^jH$ åhUVmV. ^jH$m_Ü`o AZoH$ ñVa AmhoV. Ë`mMà_mUo g¥îQ>rVrc H$mhr gyú_ Ord d H$sQ>H$ ho
dZñnVr d àmUr `m§À`m _¥V earamMo, VgoM Q>mH$mD$ nXmWmªMo {dKQ>Z KSy>Z `oVo. åhUyZ Ë`m§Zm {dKQ>H$ Ago
åhUVmV. Aem [aVrZo {ZgJm©V CËnmXH$, ^jH$ d {dKQ>H$ `m§Mo AÝZ {_i{dÊ`mMo H$m`© AhmoamÌ MmcyM
AgVo. `mcmM emñÌr` n[a^mfoV AÝZgmIir åhUVmV. CXm. JdV-ZmH$VmoS>m-~oSy>H$-gmn-ggmUm.
H$m~©Z MH«$ gd© gOrdm§Zm OJÊ`mgmR>r gmVË`mZo D$O}Mm nwadR>m Amdí`H$ AgVmo. H$m~©Z, Am°pŠgOZ, Zm`Q´>moOZ,
\$m°ñ\$ag, gë\$a hr gd© nmofH$ I{ZOo gOrdm§À`m dmT>rgmR>r AË`§V Amdí`H$ AmhoV. `m gd© nmofH$m§Mo àdmh
n`m©daUmVyZ gOrdmH$S>o Am{U gOrdmH$Sy>Z naV n`m©daUmH$S>o Ago A{daVnUo gwê$ AgVmV. EH$ àH$maMo ho
Z¡g{J©H$ MH«$M AgVo.
gOrdm§À`m earamVrc àË`oH$ Ad`d hm H$m~©ZÀ`m g§`wJmZo ~Zcocm AgVmo. {ZgJm©Vrc H$m~©ZMo MH«$
Aì`mhVnUo Mmcy AgVo. H$m~©ZMm àdmg EH$m gOrdmH$Sy>Z Xþgè`m gOrdmH$S>o d Xþgè`mH$Sy>Z {Vgè`mH$S>o
Agm A{daV Mmcy AgVmo. {ZgJm©V H$m~©ZMr {Z{_©Vr gVV hmoV AgVo. {Z_m©U Pmcocm H$m~©Z dZñnVr d
gOrd àmUr gVV J«hU H$aVmV. nwÝhm Ë`m§À`mH$Sy>Z Vmo {ZgJm©H$S>o {Xcm OmVmo Aem àH$mao H$m~©ZMo ho MH«$
Aì`mhVnUo Mmcy AgVo.
Zm`Q´>moOZ MH«$ gOrd àmÊ`m§À`m OrdZ à{H«$`oV Zm`Q´>moOZcm _hÎdmMo ñWmZ Amho. H$maU à{WZm§À`m {Z{_©VrVrc Vmo
_w»` KQ>H$ hmo`. dZñnVr O{_ZrVyZ Zm`Q´´>moOZ g§`wJm§À`m ñdê$nmV emofyZ KoVmV. Ë`mnmgyZ à{WZo V`ma
H$aVmV. emH$mhmar àmUr dZñnVr ImD$Z Amncr à{WZm§Mr JaO ^mJ{dVmV, Va _m§gmhmar àmUr emH$mhmar
àmÊ`m§Mo ^jU H$ê$Z à{WZm§Mr JaO ^mJ{dVmV. Aem àH$mao {ZgJm©Vrc hr {d{dY MH«o$ A{daVnUo H$m`©aV
123
AgVmV. Ë`m_wio n`m©daUmMm g_Vmoc amIcm OmVmo. _mÌ Oa _mUgmZo dZñnVr d h[aV g¥îQ>rMr ~ogw_ma VmoS>
Ho$cr Va g¥îQ>rVrc hr MH«o$ {~KS>VmV d n`m©daUmMm {dZme KSy>Z `oVmo. åhUyZM gd© àH$maMo àXyfU Q>miUo
Am{U dZñnVtMo ajU H$aUo hrM n`m©daUmMm g_Vmoc amIÊ`mgmR>r Amdí`H$ JmoîQ> R>aVo.
hdm, nmUr, ÜdZr, BË`mXrÀ`m àXÿfUmMo AË`§V J§^ra n[aUm_ ghZ H$amdo cmJVmV. na§Vw àXÿfUmMm hm
amjg g§nyU© _mZd OmV, gOrd g¥îQ>r d n¥Ïdrg YmoH$mXm`H$ R>ê$ eH$Vo. `mn¡H$s _mZd {Z{_©V àXÿfUm~m~V
OmJê$H$nUo d d¡km{ZH$ d¥ÎmrMm A§JrH$ma H$ê$Z Cnm` `moOco nm{hOoV.
gmd©O{ZH$ Amamo½` (Public Health) :{dkmZmÀ`m àJVr~amo~a d¡ÚH$emñÌmV gwÕm _mZdmZo àJVr Ho$cocr Amho. Ë`m_wio ZdZdrZ emoY cmJco
d _mZdmMo Amamo½` A{YH$ {ZH$mon ~Zco Amho. Amnë`m XoemÀ`m ~m~VrV gmd©O{ZH$ Amamo½` hr XrK©H$mi
MmcV Amcocr g_ñ`m Amho. H$maU Amnë`m XoemVrc gmd©O{ZH$ d ì`{ŠVJV Amamo½` {ZH¥$îQ> XOm©Mo
AmT>iVo. `mMo à_wI H$maU åhUOo cmoH$m§_Ü`o Amamo½`mMr OmUrd Vrd« {XgV Zmhr. {edm` Amncr
AW©ì`dñWm, Xm[aÐç, AkmZ d A§YlÕm `m_wio gmd©O{ZH$ Amamo½`mMm àíZ AË`§V {~H$Q> ~Zcm Amho.
gmd©O{ZH$ Amamo½`mMr g_ñ`m hr AZoH$ JmoîQ>rer g§~§{YV AgVo. {ZH¥$îQ> amhUr_mZ, Jar~r, {ZajaVm,
AkmZ, à«M§S> cmoH$g§»`m, dmT>Vr ~oamoOJmar d ^«m_H$ g_OyVr qH$dm A§YlÕm `m_wio Amnë`m XoemVrc
cmoH$m§À`m ~m~VrV AmO 21 ì`m eVH$mV gwÕm Amamo½`mMr g_ñ`m AË`§V J§^ra _mZcr OmVo. AÝZ, dñÌ d
{Zdmam `m _yc^yV JaOm§Mr ZrQ> nyV©Vm Pmë`mdaM Amamo½`mMm {dMma Ho$cm OmVmo. Ë`m_wio H$moQ>çmdYr X[aÐr d
AS>mUr cmoH$ AY©nmoQ>r amhV AmhoV. Ë`m§Zm Amamo½` gwYmaÊ`mgmR>r `mo½` gw{dYm {_imë`m nm{hOoV åhUyZ
Omon`ªV d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmVyZ Amamo½`mÀ`m g_ñ`oda Cnm``moOZm Ho$cr OmV Zmhr Vmon`ªV hr g_ñ`m Xÿa
hmoUma Zmhr.
na§Vw {dkmZ d d¡ÚH$emñÌmVrc àJVr_wio _co[a`m, {df_Áda, H$m°cam `mgmaIo gmWrMo amoJ nyU©nUo
AmQ>moŠ`mV Amco AmhoV. ~mc_¥Ë`yMo à_mU H$_r Pmco Amho d cmoH$m§Mo Am`w_m©Z dmT>co Amho. VgoM
gmd©O{ZH$ ñdÀN>Vm, cgrH$aU, AÚ`mdV CnMma nÕVr, eñÌ{H«$`m d AË`mYw{ZH$ V§ÌkmZmMm dmna `m_wio
{d{dY AmOmamda {Z`§ÌU {_i{dUo eŠ` Pmco Amho. H°$Ýgagma»`m J§^ra AmOmamdahr CnMma hmoD$ cmJco
AmhoV. `m_wio _mUgmMo Am`w_m©Z dmT>co Amho. VgoM Amamo½` {df`H$ gwYmaUm hmoD$Z Am`mo½`mÀ`m joÌmV
{dkmZmMm Cn`moJ Ho$ë`mZo _mZdr OrdZ gwIr, g_¥Õ, {ZamoJr d XrKm©`wî`r ~Zco Amho. {dkmZ d Amamo½`
`m§À`mVrc nañna g§~§Ym_wioM ho eŠ` Pmco Amho.
{d{dY àH$maÀ`m amoJmda AË`§V à^mdr Aer Am¡fYo emñÌkm§Zr emoYyZ H$mT>cr AmhoV. Xodr gma»`m
_hm^`§H$a amoJm_wio nydu Amnë`m XoemV cmImo cmoH$ _aU nmdco AmhoV. nU AmVm d¡ÚH$emñÌmVrc àJVr_wio
OJmVyZ Xodr `m amoJmMo nyU©nUo {Z_y©cZ Pmco Amho. ES>dS>© OoÞa `mZo XodrMr cg emoYyZ H$mT>ë`mZo ho eŠ`
Pmco. `mMà_mUo BVa AZoH$ amoJm{df`r emoY cmJco {edm` öX`mMr qH$dm _|Xÿdarc AdKS> eñÌ{H«$`m AmO
ghOnUo, `eñdrnUo H$aVm `oVo. Ë`m_wio é½UmMo àmU dmM{dUo eŠ` Pmco Amho. amoJà{V~§YH$ Am¡fYo d cgr
`m_wio _¥Ë`yMo à_mU H$_r Pmco AgyZ amoJ_wŠV d {ZH$mon Am`wî` OJUo eŠ` Pmco Amho. ì`{ŠVJV
Amamo½`mà_mUoM gmd©O{ZH$ Amamo½`mÀ`m ~m~VrVhr {dkmZm_wio gwYmaUm Pmcr Amho.
124
gmd©O{ZH$ ñdÀN>Vm, ì`gZmnmgyZ gwQ>H$m, nwaogm ì`m`m_, g_Vmoc Amhma d VmU-VUmdmnmgyZ _wŠVr
`m_wioM ì`{ŠVJV d gmd©O{ZH$ Amamo½`mV gwYmaUm hmoD$Z Amnco Am`w_m©Z dmTy> eHo$c. d¡km{ZH$ àJVr_wio
_mUgmMr OrdZe¡cr ~Xccr AgyZ Amamo½`mÀ`m ÑîQ>rZo H$mhr A{ZîQ> gd`r OS>coë`m AmT>iVmV. ì`m`m_mMm
H§$Q>mim, M_M_rV d \$mñQ> \y$S>Mo godZ, Yw_«nwZ, _ÚnmZ, JwQ>Im, erVno`o d A{V JmoS>/ImaQ> nXmWm©Mo godZ
`m_wio _mUgmMo Am`mo½` YmoŠ`mV Amco AmhoV. `mVyZM öX`{dH$ma, _Yw_oh, H$H©$amoJ `mgmaIo AZoH$ J§^ra
{Z_m©U hmoV AmhoV. Ë`m_wio Amamo½`mMr g_ñ`m J§^ra ~Zcocr {XgVo. ì`gZm_wio AH$mcr _¥Ë`yg Vm|S> Úmdo
cmJV Amho. amoJ hmoD$ Z`o åhUyZ H$miOr KoUo åhUOo Am¡fYmnojm à^mdr Cnm``moOZm hmo`. Prevention is
better than cure ho cjmV R>odco nm{hOo. gmd©O{ZH$ Amamo½` {~KS>{dUmar AË`§V J§^ra g_ñ`m åhUOo
ES²>g hm _hm^`§H$a AmOma hmo`.
ES²>gg§~§YrMr OmUrd OmJ¥Vr
(AIDS Awareness) :
ES²>g hm gÜ`mÀ`m H$mimVrc g§nyU© OJ^a AmT>iUmam _hm^`§H$a amoJ Amho. `mÀ`m J§^ra ñdê$nm{df`r
gd©Ì MMm© Ho$cr OmVo. g§nyU© _mZdOmVrMm EH$ Z§~aMm _hmg§hmaH$ eÌy åhUOo ES²>g hm AmOma hmo`. ES²>g hm
dñVwV… AmOma ZgyZ AmOmamg§~§YrÀ`m {d{dY cjUm§Mm g_wƒ` Amho. g§nyU© _mZdOmVrMo ApñVËd YmoŠ`mV
AmUUmam hm amjgr amoJ Amho. ES²>g `m amoJmda AÚmn H$gcohr Am¡fY Zmhr. Ë`m_wio EH$Xm ES²>gMr cmJU
Pmcr H$s _¥Ë`y R>acocm Amho. Agm hm AgmÜ` amoJ AgyZ g§nyU© OJmV AË`§V doJmZo Ë`mMm àgma hmoV Amho.
AmO OJmVrc H$moQ>çmdYr cmoH$m§Zm ES²>gMr cmJU Pmcocr Amho. {edm` ES²>gcm ~ir nS>Umè`m cmoH$m§_Ü`o
\$ma _moR>çm à_mUmda VéUm§Mm g_mdoe Amho. OJmÀ`m nmR>rda Ago H$mhr Xoe AmhoV H$s VoWrc g§nyU© VéU
{nT>rM ES²>gcm ~ir nS>cr Amho.
OmJ{VH$ Amamo½` g§KQ>ZoZo (WHO) Jocr AZoH$ df} ES²>g {Z_y©cZ d ES²>g OmUrd OmJ¥Vr `mgmR>r {deof
à`ËZ Ho$co AmhoV. VgoM 1 {S>g|~a hm {Xdg OmJ{VH$ ES²>g à{V~§YH$ {Xdg åhUyZ nmiÊ`mV `oV Amho.
Amnë`m XoemV gwÕm ES²>gMo à_mU dmT>V AgyZ cjmdYr cmoH$m§Zm ES²>gMr cmJU Pmcocr Amho.
Aem àH$mao ES²>g åhUOo g§nyU© _mZd OmVrMm eÌy hmo`. OJmÀ`m nmR>rda àË`oH$ amîQ´>mV ES²>gMr cmJU
Pmcoë`m amo½`m§Mo à_mU {Xdg|{Xdg dmT>VM Amho. Am{\«$H$Z XoemV Vo à_mU IynM Amho. gmd©O{ZH$ d
ì`{ŠVJV Amamo½`mMm {dMma H$arV AgVm gmWrMo amoJ, CÀM aŠVXm~, öX`{dH$ma Am{U H$H©$amoJ `mnojmhr
ES²>g hm J§^ra AmOma Amho.
ES²>g åhUOo H$m`? :
ES²>g åhUOo Acquired Immuno Deficiency Syndrome `m AmOmamÀ`m ZmdmZo g§{jßV ê$n
Amho. ES²>g hm eãX AIDS Aem Mma AmÚmjam§Zr ~Zcocm AgyZ Ë`m AÚmjam§Mm AW© Imcrcà_mUo Amho A = Acquired
I = Immuno
(g§nm{XV qH$dm àmßV Pmcocm)
(à{VH$maH$ eŠVr)
D = Deficiency
(H$_VaVm)
S = Syndrome
(cjUm§Mm g_yh)
125
`mdê$Z ES²>g åhUOo - à{VH$maeŠVrÀ`m H$_VaVo_wi earam_Ü`o {XgyZ `oUmè`m {d{dY cjUm§Mm g_yh hmo`.
ES²>g `m AmOmamMo _yi Am{\«$Ho$Vrc {d{eîQ> OmVrÀ`m _mH$S>m_Ü`o gd©àW_ {XgyZ Amco. VgoM 1981
_Ü`o gd©àW_ A_o[aHo$V `m amoJmMm emoY cmJcm. _wŠV c¢{JH$ g§~§Y (dV©Z) qH$dm c¢{JH$ g§~§YmVrc
ñd¡amMma `mVyZ ES²>gMm àMma hmoV AgVmo. EH$mM ì`ŠVrMo AZoH$ {^ÝZqcJr qH$dm g_qcJr ì`ŠVter c¢{JH$
g§~§Y qH$dm H$m_{H«$S>m `mVyZ ES²>gMr cmJU hmoVo. Amnë`m XoemV gd©àW_ 1986 gmcr ES²>gMr cmJU
Pmë`mMo AmT>iyZ Amco.
ES²>gMo {dfmUy (HIV) :ES²>gÀ`m {dfmUy§Zm EMAm`ìhrMm {dfmUy `m ZmdmZo AmoiIco OmVo. EMAm`ìhr åhUOoM Human
Immuno Deficiency Virus `m emñÌr` nm[a^m{fH$ eãXg_yhmMo g§{jßV ê$n Amho. EMAm`ìhr `mMm
AW© Imcrcà_mUo H = Human (_mZdmer g§~§{YV)
I = Immuno Deficiency
(amoJà{VH$maH$ eŠVrMm A^md)
({dfmUy)
åhUOoM Á`m {dfmUy_wio _mZdr earamVrc amoJà{VH$maH$ eŠVrM ZîQ> hmoVo Ago {dfmUy åhUOo
EMAm`ìhr {dfmUy hmoV. AemàH$mao EImXm EMAm`ìhr {dfmUyMr cmJU Pmcr H$s _mUgmMr amoJà{VH$maH$
eŠVr H$_r H$_r hmoV OmVo. PnmQ>çmZo hr eŠVr H$_r Pmë`mZo H$moUË`mhr gmÜ`m AmOmamcm ì`ŠVr ~ir
nS>Vo. Voìhm EMAm`ìhrMr ~mYm hmoUo qH$dm EMAm`ìhr {dfmUyMr cmJU hmoUo åhUOo gmjmV _¥Ë`yMo XmamV
OmUo hmo`. Vmo "`_amO'M Amho. Ë`mnmgyZ gwQ>H$m gd©ñdr AeŠ` Amho.
V = Virus
ES²>gMr H$maUo :ES²>g H$gm hmoVmo `m{df`r Pmcoë`m g§emoYZmZwgma ES²>gÀ`m {dfmUy§Zr earamV àdoe Ho$ë`mda åhUOoM
EMAm`ìhrMm g§gJ© Pmë`mZ§Va _mUgmMr amoJà{VH$maH$ eŠVr hiyhiy ZîQ> hmoD$Z ES²>gMr cjUo {Xgy
cmJVmV. {d{dY H$maUm_wio ES²>g hmoD$ eH$Vmo Vmo Imcrcà_mUo1) EMAm`ìhrMm g§gJ© :EMAm`ìhr `m {dfmUyMm g§gJ© hmoUo ho ES²>gMo à_wI H$maU hmo`. EMAm`ìhrMm g§gJ© hmoÊ`mgmR>r VrZ
JmoîQ>r O~m~Xma AmhoV. Ë`m åhUOo A) EMAm`ìhr ~m{YV ì`ŠVrÀ`m aŠVm_wio
~) EMAm`ìhr ~m{YV nwéfmÀ`m dr`© g§gJm©_wio
H$) EMAm`ìhr ~m{YV ñÌrÀ`m `moZrñÌmd g§gJm©_wio
AemàH$mao EMAm`ìhr ~m{YV ì`ŠVrMo aŠV Oa EImÚm {ZamoJr ì`ŠVrg {Xco AgVm, VgoM
EMAm`ìhr ~m{YV ì`ŠVrer (ñÌr qH$dm nwéf) c¢{JH$ g§~§Y R>odë`mZo EMAm`ìhrMr ~mYm hmoVo d Ë`mVyZ
ES²>gMr cmJU hmoVo.
126
2) Xÿ{fV gwB© qH$dm {gatO :Xÿ{fV gwB© qH$dm {gatOÀ`m dmnam_wio ì`ŠVrg EMAm`ìhrMr ~mYm hmoD$Z ES²>g hmoVmo. _mXH$ Ðì`mÀ`m
Amhmar Jocoë`m ì`ŠVr {eaoÛmao _mXH$ Ðì`o earamV KoÊ`mgmR>r EH$mM gwB©Mm qH$dm {gatOMm dmna H$aVmV.
Ë`m_wio EMAm`ìhrMr cmJU Pmcoë`m ì`ŠVrH$Sy>Z BVam§_Ü`o EMAm`ìhrMr ~mYm hmoVo.
3) EMAm`ìhr ~m{YV _mVoH$Sy>Z A^©H$mg EMAm`ìhr hmoVmo.
4) g_qcJr g§^moJm_wio qH$dm {dH¥$V c¢{JH$ g§~§Ym_wio ES²>gMr cmJU hmoVo.
5) AZoH$ ì`ŠVrer c¢{JH$ (ñÌr qH$dm nwéf) g§~§Y R>odë`mZo ES²>g hmoVmo.
6) ES²>gJ«ñV ì`ŠVrer (ñÌr qH$dm nwéf) emar[aH$ g§~§Y R>odë`mZo/g§^moJmZo ES²>g hmoVmo.
7) AgmÜ` amoJm_wio g§nyU© aŠV ~Xcmdo cmJyZ ES²>gJ«ñV ì`ŠVrMo aŠV {_imë`mg ES²>gMr cmJU hmoVo.
ES²>gMr cjUo ES²>gÀ`m {dfmUy§Mm earamV àdoe Pmë`mnmgyZ amoJmMr cjUo {Xgy cmJon`ªVMm H$mi 5 Vo 8 dfm©n`ªVMm
Agy eH$Vmo. hrM `m amoJmMr gdm©V YmoH$mXm`H$ JmoîQ> Amho. EMAm`ìhr ~m{YV ì`ŠVr hr gwédmVrg
gd©gm_mÝ` {ZamoJr _mUgmgmaIr {XgVo. ES²>gÀ`m eodQ>À`m Q>ßß`mV Ë`mMr cjUo Imcrcà_mUo {XgyZ `oVmV1) AMmZH$ AH$maU dOZmV KQ> hmoUo
2) AeŠVnUm
3) A§JmV gVV ~marH$ Vmn d amÌrMm Km_ `oUo 4) H$maU ZgVmZm Owcm~ hmoUo
5) AÝZZ{cHo$g \$moS> d MÅ>o CR>Uo
6) c{gH$m J«§WtZm OmñV H$mi gyO amhUo
EMAm`ìhrMm g§gJ© Pmë`mMo {ZXmZ H$aÊ`mgmR>r B©{cPm MmMUr Am{U doñQ>Z© ãcm°Q> MmMUr Aem aŠV
MmMÊ`m Ho$ë`m OmVmV.
ES²>gnmgyZ ~Mmd d Cnm` `moOZm :ES²>g hm AË`§V J§^ra AmOma AgyZ Ë`mda H$moUVohr Am¡fY qH$dm Cnm` Zmhr. Ë`mg _¥Ë`y hmM EH$
n`m©` Amho. _mÌ ES²>gMr cmJU hmoD$ Z`o `mgmR>r `mo½` Vr I~aXmar KoVcr Va hm amoJ Q>miUo Iyn gmono Amho.
åhUyZ "_ZmÀ`m _moQ>marcm {dMmam§Mm ~«oH$' hm Ë`mda gdm}Îm_ Cnm` hmo`. ES²>g hmoD$ Z XoUo d Ë`m YmoŠ`mnmgyZ
OmUrdnyd©H$ Xÿa amhUo hmM EH$ ~MmdmMm Cnm` Amho. Ë`m{edm` ES²>gÀ`m J§^ra n[aUm_m§{df`r OmJ¥Vr H$aUo
hr _hÎdmMr Cnm``moOZm Amho. gaH$ma, ñd`§godr g§ñWm d ì`ŠVr _m\©$V ES²>g~Ôc OZOmJ¥Vr Ho$cr nm{hOo.
emim-H$m°coO _Yrc VéU-VéUtZm `m amoJmÀ`m J§^ra n[aUm_m§Mo kmZ H$ê$Z {Xco nm{hOo. VgoM ES²>g ~ÔcMo
AkmZ d J¡ag_O Xÿa Ho$co nm{hOoV. doí`m§Zm ES²>g{df`rMo emñÌr` kmZ d _m{hVr XoUo, H§$S>mo_ dmnaÊ`mMr
Ë`m§Zm gŠVr H$aUo, AZoH$ ì`ŠVter c¢{JH$ g§~§Y Z R>odUo, EMAm`ìhr ~m{YV d ES²>g Pmcoë`m ì`ŠVrMo
aŠV Z dmnaUo, Xÿ{fV gyB© qH$dm {gatOMm dmna Z H$aUo, g_qcJr d {dH¥$V g§~§Y Q>miUo `m Cnm` `moOZm§Ûmao
ES²>gnmgyZ ~Mmd H$aVm `oVmo.
127
ES²>gg§~§Yr AZoH$ J¡ag_O g_mOmV àg¥V Ho$co OmVmV. g_mOmV ES²>gJ«ñV ì`ŠVr ~ÔcMm ÑîQ>rH$moZhr
{ZH$mon ZgVmo. ES²>gJ«ñV ì`ŠVrMo Mw§~Z KoVë`m_wio, {Vcm AqcJZ {Xë`mZo ES²>g hmoVmo, VgoM ES²>g Pmcoë`m
ì`ŠVrMo H$nS>o qH$dm dñVy dmnaUo, {VÀ`m ghdmgmV amhUo `m_wio ES²>g hmoVmo, Aem àH$maMo J¡ag_O gd©Ì
{XgyZ `oVmV. ho J¡ag_O Xÿa H$ê$Z ES²>gÀ`m n[aUm_mg§~§Yr OmUrd OmJ¥Vr H$ê$Z Ë`mnmgyZ Xÿa amhUo hm
ES²>gnmgyZ ~MmdmMm _mJ© Amho.
9.2.8 cmoH$g§»`m {Z`§ÌU
(Population Control) :
cmoH$g§»`oV A{Ve` doJmZo hmoUmar dmT> åhUOoM cmoH$g§»`oMm àM§S> {dñ\$moQ> hr Amnë`m XoemnwT>rc
_hÎdmMr d J§^ra g_ñ`m Amho. g§nyU© OJmVrc {dH$gZerc amîQ´>mnwT>o cmoH$g§»`m dmT>rMr ^rfU g_ñ`m C^r
Amho. H$moUË`mhr XoemMm Am{W©H$ {dH$mg hm Ë`m XoemVrc Z¡g{J©H$ gmYZ g§nÎmr d cmoH$g§»`m `mda Adc§~yZ
AgVmo. H$moUË`mhr amîQ´>mÀ`m AW©ì`dñWoda cmoH$g§»`m dmT>rMm n[aUm_ hmoV AgVmo. H$maU dmT>Vr cmoH$g§»`m
hm {dH$mgmMm _mJm©Vrc AS>Wim R>aVmo. Á`m XoemMr cmoH$g§»`m PnmQ>çmZo dmT>Vo. nU Ë`mà_mUmV EHy$U
CËnmXZ dmT>V Zgoc Va XoemVrc àË`oH$ ì`ŠVrÀ`m dmQ>çmcm `oUmao XaS>moB© CËnÝZ H$_r hmoV OmVo.
^maVmÀ`m cmoH$g§»`oÀ`m dmT>rMm àíZhr A{Ve` J§^ra ñdê$n YmaU H$ê$ cmJcm Amho d Amncr
cmoH$g§»`m åhUOo {dH$mgmÀ`m _mJm©Vrc EH$ à_wI AS>Wim hmoD$Z ~gcm Amho. AmO Amnë`m XoemMr
cmoH$g§»`m 100 H$moQ>tÀ`m da Amho. `mnwT>o Oa cmoH$g§»`m dmT>rMm doJ AgmM am{hcm Va \$maM ^`mZH$
n[apñWVr {Z_m©U hmoB©c. 1931 nmgyZ ^maVmMr cmoH$g§»`m gVV dmT>V Amho. ^maVmMr n{hcr OZJUZm
1871 gmcr Pmcr. 1871 Vo 1921 `m nÝZmg dfm©À`m H$mcI§S>mV Amnë`m XoemMr cmoH$g§»`m 6 H$moQ>tZr
dmT>cr. Ë`mZ§Va 1921 Vo 1971 `m nÝZmg dfm©À`m H$mimV hr dmT> 29.6 H$moQ>tZr Pmcr. cmoH$g§»`oMr hr
àM§S> dmT> Pmcr. H$maU XþîH$mi, gmWrMo amoJ qH$dm `wÕo `mgma»`m JmoîQ>r \$maem CX²^dë`m ZmhrV. {edm`
~mc_¥Ë`yMo à_mU KQ>co. Ë`m_wio cmoH$g§»`oMr àM§S> dmT> Pmcr. 1971 gmcr Amncr cmoH$g§»`m 54.7
H$moQ>r hmoVr Va 1976 _Ü`o Vr 60 H$moQ>tÀ`m da Jocr. cmoH$g§»`m dmT>rMm hmM doJ am{hcm. B.g. 2000
gmcr Amncr cmoH$g§»`m 100 H$moQ>tÀ`m da Jocr åhUyZM AW©Vk cmoH$g§»`oMm àM§S> {dñ\$moQ> hmoUma Ago
åhUVmV. g§nyU© OJmÀ`m cmoH$g§»`on¡H$s 14 Q>ŠHo$ cmoH$g§»`m ^maVmV Amho. VgoM OJmV ^maVmMm
cmoH$g§»`oÀ`m ~m~VrV Xþgam H«$_m§H$ cmJVmo. MrZ hm gdm©V OmñV cmoH$g§»`m Agcocm Xoe hmo`.
cmoH$g§»`m dmT>rMr H$maUo :Amnë`m XoemV cmoH$g§»`m àM§S> dmT>cocr Amho. `mg§~§Yr {Za{Zamù`m AW©VÁkm§Zr {Za{Zamir H$maUo
{ZXe©Zmg AmUyZ {Xcocr AmT>iVmV. ^maVmÀ`m cmoH$g§»`m dmT>rMr à_wI H$maUo nwT>rcà_mUo gm§JVm `oVrc1) _¥Ë`yÀ`m à_mUmV KQ> - ^maVmVrc cmoH$m§Mo _¥Ë`yMo à_mU Joë`m H$mhr dfm©V KQ>co Amho.
cmoH$m§Mo Am`w_m©Z dmT>co Amho. Xodr, H$m°cam d _co[a`m `mgma»`m gmWrÀ`m amoJm§da {Z`§ÌU {_i{dUo
d¡km{ZH$m§Zm eŠ` Pmco Amho. Ë`m gmWr{déÕ Cnm``moOZm Ho$cr OmV Agë`m_wio _¥Ë`yMo à_mU KQ>co Amho.
VgoM {Za{Zamù`m d¡ÚH$s` gwYmaUm Pmë`m AmhoV. 1931 gmcr _¥Ë`yMo à_mU Xa hOmar 48.6 BVHo$ hmoVo Va
1961 Vo 1971 `m H$mimV Vo XahOmar 17 EdT>o Imcr Amco. na§Vw Ë`m à_mUmV OZZ à_mU _mÌ KQ>coco
Zmhr. åhUyZ ^maVmMr cmoH$g§»`m dmT>V Mmccr. ^maVmÀ`m cmoH$g§»`m dmT>rMo ho EH$ à_wI H$maU hmo`.
128
2) ^maVmV {ddmh cdH$a H$aÊ`mMr àWm Amho - cdH$a {ddmh Pmë`mZo OÝ_mMo à_mU OmñV
{XgyZ `oVo. Amnë`m XoemV àOZZj_ d`mÀ`m 76 Q>ŠHo$ {ñÌ`m {ddm{hV AgVmV. Ë`m_wio OÝ_mMo à_mU
dmT>Vo d cmoH$g§»`m dmT>Vo.
3) Xm[aÐç - Amnë`m XoemVrc Xm[aÐç hr EH$ g_ñ`m AgyZ Xm[aÐçm_wio OZZ Xa dmT>Vmo. OZZ
Xa dmT>ë`m_wio Jar~ _Zwî` Amnë`m Hw$Qw>§~mV A{YH$ AnË`m§Mr ^a KmcrV AgVmo. Aem àË`oH$ cmoH$g§»`m
dmT>rMo EH$ H$maU åhUOo Xm[aÐç Amho.
4) AkmZ d ê$T>r{à`Vm - ^maVr` cmoH$ AË`§V ê$T>r{à` d AkmZr AmhoV. _wco åhUOo B©ídamMr
XoUJr Amho, _wcm§À`m OÝ_mg AmnU O~m~Xma AmhmoV Ago Ë`m§Zm dmQ>V Zmhr. Ë`m_wio cmoH$g§»`m dmT>rMr
g_ñ`m gmoS>{dÊ`mgmR>r Oo Hw$Qw>§~ {Z`moOZmMo H$m`©H«$_ am~{dco OmVmV Ë`m§Zm cmoH$m§Mr gmW {_iy eH$V Zmhr.
{ejUmMm àgma {ñÌ`m§_Ü`o Pmcocm Zmhr Ë`m_wio AkmZr d ê$T>r{à` g_mOmg cmoH$g§»`m dmT>rÀ`m g_ñ`oMo
Jm§^r`© cjmV `oV Zmhr.
5) EH$Ì Hw$Qw>§~ nÕVr - Amnë`m XoemV {H$Ë`oH$ df} EH$Ì Hw$Qw>§~ nÕVr àM{cV hmoVr. Ë`m_wio
_wcm§À`m nmcZ nmofUmMr O~m~Xmar gm_wXm{`H$ _mZcr OmV Ago. n[aUm_r _wcm§Mr g§»`m dmT>V OmV Ago.
6) ~hþnËZrËd - cmoH$g§»`m dmT>rMo AmUIr EH$ H$maU åhUOo ~hþnËZrËdmMr àWm hmo`. nyduÀ`m
H$mir hr àWm _moR>çm à_mUmda AmT>iyZ `oV hmoVr. ~hþnËZrËdm_wio OZZ à_mU dmT>rg cmJVo.
7) AkmZ, A§YlÕm d ê$T>r - cmoH$m§Mo AkmZ, A§YlÕm d ê$T>r `m_wio cmoH$g§»`oÀ`m àíZmH$S>o
d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmVyZ nm{hco OmV Zmhr. Ë`m_wio cmoH$g§»`m dmT>VM amhVo.
8) Am{W©H$ H$maU - Amnë`m XoemV Am{W©H$ H$maUm_wio gwÕm cmoH$g§»`m dmT>V amhVo. Jar~
Hw$Qw>§~mV amoOJmamgmR>r _wco AgVmV. Ë`m_wio Hw$Qw>§~mV _wcm§Mr g§»`m dmT>cr Va Ë`m~Ôc J¡a dmQ>V Zmhr.
cmoH$g§»`m {Z`§ÌU
(Population Control) :
cmoH$g§»`oMm àíZ gmoS>{dÊ`mgmR>r ~è`mM Cnm``moOZm gwM{dë`m OmVmV. cmoH$g§»`oMo à^mdrnUo
{Z`§ÌU ìhm`Mo Agoc Va d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZ ñdrH$maUo Amdí`H$ Amho. Am{W©H$ {Z`moOZmà_mUoM cmoH$g§»`m
{Z`§ÌUmgmR>r OmUrdnyd©H$ à`ËZ H$aUo Amdí`H$ Amho. Xm[aÐç, AkmZ d ~oH$mar `m g_ñ`m§Zm Vm|S> XoD$ZM
cmoH$g§»`mdmT> Wmon{dÊ`mMm à`ËZ H$amdm cmJoc. Ë`mgmR>r gd©àW_ cmoH$g§»`m dmT>rMm Xa H$_r H$aUo JaOoMo
Amho. Ë`m{edm` Amncr dmT>Vr cmoH$g§»`m AmQ>moŠ`mV AmUUo eŠ` Zmhr. åhUyZ cmoH$g§»`m {Z`§ÌUmgmR>r
Imcrcà_mUo H$mhr Cnm``moOZm A§_cmV AmUUo Amdí`H$ Amho.
1) OÝ_à_mU KQ>{dUo - cmoH$g§»`m dmT>rg Amim KmcÊ`mgmR>r gd©àW_ OÝ_à_mU KQ>{dÊ`mMm
OmUrdnyd©H$ à`ËZ H$amd`mg nm{hOo. Ë`mgmR>r H$m`_ ñdê$nmMr Cnm``moOZm AmIcr nm{hOo. VgoM emgZ d
g_mOgodr g§ñWm_m\©$V Ë`m `moOZoMr `mo½` àH$mao A§_c~OmMUr Ho$cr nm{hOo.
2) {ejUmMm àgma - {ejUmMm àgma Pmcm Va cmoH$m§Zm Amncr O~m~Xmar g_Oy eHo$c d
Ë`m_wio cmoH$g§»`m dmT>rÀ`m àíZmMm Jm§^r`m©Zo {dMma hmoB©c. {edm` A§YlÕm, AkmZ, MwH$sÀ`m g_OwVr,
Ym{_©H$ g_OwVr `mnmgyZ gyQ>H$m H$ê$Z cmoH$g§»`oÀ`m {Z`§ÌUmgmR>r {ejU àgmamMr JaO Amho.
129
~r. E. 1 : d¡km{ZH$ nÕVr ...9
3) ê$T>r{à`Vm - Amnë`m XoemV AZoH$ OmVr, n§W d Y_m©Mo cmoH$ amhVmV. àË`oH$ Y_m©À`m ê$T>rna§nam§Mm Ë`m§À`mda à^md {XgyZ `oVmo. Aem ê$T>r{à` d gZmVZr cmoH$m§Zm Hw$Qw>§~ {Z`moOZ, g§VVr {Z`_Z
`m{df`r emñÌr` kmZ {_imco nm{hOo. åhUyZ cmoH$g§»`m {Z`§ÌUmgmR>r ê$T>rnojm d¡km{ZH$ A{^d¥Îmr A{YH$
Cn`wŠV R>ê$ eH$Vo.
4) ñÌr-{ejU - cmoH$g§»`oMo {Z`§ÌU H$aÊ`mgmR>r ñÌr {ejUmda {deof ^a {Xcm nm{hOo. {ñÌ`m§Mo
AkmZ, Ë`m§Mo g_mOmV, Hw$Qw>§~mV d ZmoH$arÀ`m {R>H$mUr Xþæ`_ ñWmZ XoUo, chmZ d`mVM c½Z H$aUo d
g§gmamMr O~m~Xmar A§Jmda nS>Uo BË`mXr JmoîQ>tMm cmoH$g§»`m dmT>rda n[aUm_ hmoVmo. Ë`mgmR>r {ñÌ`m
{eH$ë`m nm{hOoV. Ë`m§Mo joÌ Ho$di "Myc Am{U _yc' `mnwaVoM _`m©{XV R>odVm H$m_m Z`o. EH$ ñÌr {eH$cr Va
g§nyU© Hw$Qw>§~ gw{e{jV hmoVo. åhUyZ {ñÌ`m gw{e{jV d OmJ¥V AgVrc Va cmoH$g§»`m {Z`§ÌU H$aUo eŠ`
hmoB©c.
5) c½ZmMr d`mo_`m©Xm dmT>{dUo - cmoH$g§»`m {Z`§ÌUmMm EH$ _hÎdmMm d à^mdr Cnm` åhUOo
c½ZmMr d`mo_`m©Xm dmT>{dUo hmo`. Amnë`m XoemV chmZ d`mV c½Z H$aÊ`mMr àWm \$ma nydunmgyZ AmT>iyZ
`oV Amho. H$mhr O_mVr_Ü`o Va nmiÊ`mcm ~mqeJ ~m§YyZ c½Z hmoV AgV. na§Vw AmO hr A{ZîQ> àWm AmT>iV
Zmhr. H$m`ÚmZo ~mc{ddmhmcm ~§Xr H$aÊ`mV Amcr Amho. VWm{n AÚmn {H$Ë`oH$ _mJmgcoë`m O_mVr_Ü`o
~mc{ddmh hmoVmV. åhUyZ cmoH$g§»`m {Z`§ÌUmgmR>r {ddmhmMr d`mo_`m©Xm dmT>{dcr nm{hOo.
6) Hw$Qw>§~ {Z`moOZ - cmoH$g§»`m _`m©{XV H$aÊ`mMm gdm©V n[aUm_H$maH$ _mJ© åhUOo Hw$Qw>§~ {Z`moOZ
hmo`. `m~m~V {ZpíMV ñdê$nmMr `moOZm AmIyZ {VMr `eñdr H$m`©dmhr Pmcr nm{hOo. Ë`mgmR>r emgZ d
ñd`§godr g§ñWm `m§Zr O~m~Xmar ñdrH$macr nm{hOo. g§VVr {Z`_ZmMr AË`mYw{ZH$ gmYZo dmnaUo d g§`_
`mÛmao OZZ à_mU H$_r Ho$co nm{hOo. N>moQ>o Hw$Qw>§~ åhUOo gwIr Hw$Qw>§~ hr OmUrd {Z_m©U Pmcr nm{hOo. Hw$Qw>§~mV
AmnË`m§Mr g§»`m OmñV Agoc Va Ë`mMo Amamo½`, Amhma, g§JmonZ d {ejU `mH$S>o ZrQ> cj XoVm `oV Zmhr.
åhUyZ Hw$Qw>§~ {Z`moOZ H$aUo Amdí`H$ Amho. _mÌ Ë`mMr gŠVr qH$dm A{VaoH$ hmoVm H$m_m Z`o. VgoM Hw$Qw>§~
{Z`moOZmMr emñÌr` _m{hVr cmoH$mn`ªV nmohmoM{dÊ`mgmR>r à^mdr Cnm``moOZm Ho$cr nm{hOo. Ë`mgmR>r d¡km{ZH$
ÑîQ>rH$moZmMm A§JrH$ma Ho$cm nm{hOo.
9.2.9 ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ :
A) MyH$
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)
H$s ~amo~a Vo {chm.
d¡km{ZH$ d¥ÎmrgmR>r Vm{H©$H$ gwg§JVrMr Amdí`H$Vm AgVo.
Amncm Xoe CÚmoJàYmZ Xoe Amho.
Amncr eoVr àm_w»`mZo _mÝgyZda Adc§~yZ Amho.
O¡d V§ÌkmZmVrc g§emoYZ \$ŠV Am{W©H$ {ZH$fmdaM AmYm[aV AgVo.
eoVr d AÝZ CËnmXZmÀ`m joÌmV O¡d-V§ÌkmZmMm Cn`moJ hmoV Zmhr.
n`m©daUmMm g_Vmoc T>mgiUo åhUOo àXÿfU hmo`.
Mw§~Z d AmqcJZ `m_wio ES²>g hmoVmo.
8) Xm[aÐçm_wio OZZXa dmT>Vmo.
130
~) [aH$må`m OmJr H§$gmVrc `mo½` eãX dmnam.
1) d¡km{ZH$ d¥Îmr åhUOo gË`m{df`rMm --------- ÑîQ>rH$moZ hmo`.
A) ì`{ŠV{ZîR>
~) dñVw{ZîR>
H$) AmXe©
2) ^maVr` AW©ì`dñWm --------- àYmZ Amho.
A) eoVr
~) CÚmoJ
H$) V§Ì
3) O¡d-V§ÌkmZ åhUOo gd© {dkmZ emIm§Mo --------- hmo`.
A) EH${ÌH$aU
~) {_lU
H$) g§JUH$sH$aU
4) n`m©daUmMo ñdê$n {dH¥$V Pmco Va -------- hmoVo.
A) àXÿfU
~) g§{_lU
H$) ^ogi
5) ------- åhUOo à{VH$maeŠVrÀ`m H$_VaVo_wio earam_Ü`o {XgyZ `oUmè`m {d{dY cjUm§Mm
g_yh hmo`.
A) EMAm`ìhr
~) ES²>g
H$) H°$Ýga
6) EMAm`ìhr ~m{YV ì`ŠVrÀ`m ---------- _wio ES²>gMr cmJU hmoVo.
A) ghdmgm_wio
~) H$nS>çm_wio
H$) aŠVm_wio
7) ------------ À`m ~m~VrV ^maVmMm OJmV Xþgam H«$_m§H$ cmJVmo.
A) AÝZYmÝ`
~) cmoH$g§»`m
H$) V§ÌkmZ
8) c½ZmMr d`mo_`m©Xm dmT>{dUo åhUOo cmoH$g§»`m ---------- Mm EH$ _mJ© hmo`.
A) dmT>rMm
~) KQ>{dÊ`mMm
H$) {Z`§ÌUmMm
9) AkmZ d A§YlÕm `m_wio gmd©O{ZH$ ------------ Mm àíZ {~H$Q> ~Zcm Amho.
A) {hVmMm
~) EoŠ`mMm
H$) Amamo½`mMm
9.3 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW©
d¡km{ZH$ d¥Îmr
-
Scientific Attitude
O¡d V§ÌkmZ
-
Bio-Technology
OZwH$ A{^`m§{ÌH$s
-
Genetic Engineering
OZwH$ CnMmanÕVr
-
Genetic Therapy
O¡{dH$ D$Om©
-
Bio-energy
AÞgmIir
-
Food-Chain
131
9.4 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
A) 1) ~amo~a
2) MyH$
3) ~amo~a
4) ~amo~a
5) MyH$
6) ~amo~a
7) MyH$
8) ~amo~a
~) 1) dñVw{ZîR>
2) eoVr
3) {_lU
4) àXÿfU
6) aŠVm_wio
7) cmoH$g§»`oÀ`m
8) {Z`§ÌUmMm
5) ES²>g
9) Amamo½`mMm
9.5 gmam§e
_mZdr OrdZmVrc {d{dY g_ñ`m§Mr {M{H$Ëgm H$aÊ`mgmR>r d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMm Adc§~ Ho$cm OmVmo.
d¡km{ZH$ nÕVrMm Amnë`m {dMmanÕVrda Omo à^md nS>cocm {XgVmo Ë`mcmM d¡km{ZH$ d¥Îmr åhUVmV.
d¡km{ZH$ d¥Îmr åhUOo d¡km{ZH$mMo gm_Ï`© hmo`. d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMm Adc§~ Ho$ë`mZoM H$moUË`mhr amîQ´>r`
àJVr hmoVo d _mZdr OrdZ gwIr g_¥Õ ~ZVo. {dkmZ d d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMo _hÎd AZÝ`gmYmaU Amho.
_mZdr OrdZmÀ`m AZoH$ joÌmV d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMm dmna Ho$cm OmVmo. eoVr, O¡d V§ÌkmZ, n`m©daUmMm
g_Vmoc, gmd©O{ZH$ Amamo½` d cmoH$g§»`m `m gm_m{OH$ g_ñ`m~m~V d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMo _hÎd ZmH$maVm
`oV Zmhr. H¥${f {dkmZmVrc àJVr, O¡d-V§ÌkmZmMm {d{dY joÌmV dmna, n`m©daUmMm g_Vmoc amIUo d à«XÿfU
Q>miUo Am{U cmoH$g§»`oÀ`m {Z`§ÌUmgmR>r {dkmZ d d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMm Adc§~ Ho$cm OmVmo. _mZdr
OrdZmVrc {d{dY g_ñ`m§Mr {M{H$Ëgm H$aÊ`mgmR>r d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMm Adc§~ Ho$cm OmVmo.
9.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
1) d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMo ñdê$n d _hÎd ñnîQ> H$am.
2) eoVrÀ`m joÌmVrc d¡km{ZH$ ÑîQ>rH$moZmMo _hÎd ñnîQ> H$am.
3) O¡d-V§ÌkmZ åhUOo H$m`? O¡d-V§ÌkmZmMo Cn`moJ ñnîQ> H$am.
4) ES²>gMo ñdê$n, cjUo d H$maUo ñnîQ> H$am.
5) cmoH$g§»`mdmT>rMr H$maUo gm§JyZ cmoH$g§»`m {Z`§ÌUmMo Cnm` ñnîQ> H$am.
6) {Q>nm {chm : A) n`m©daUmMm g_Vmoc ~) gmd©O{ZH$ Amamo½`
9.7 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
Q>rn : nwñVH$mÀ`m eodQ>r `mXr {Xcocr Amho, nhmdr.
ooo
132
KQ>H$ : 10
g§JUH$ {ejU
AZwH«$_{UH$m
10.0 C{ÔîQ>o
10.1 àmñVm{dH$
10.2 {df`-{ddoMZ
A)
10.2.1
g§JUH$ åhUOo H$m`?
10.2.2
hmS>©doAa Am{U gm°âQ>doAa
10.2.3
g§JUH$mMr d¡{eîQ>ço
10.2.4
g§JUH$mMo ^mJ
10.2.5
g§JUH$mMr ^mfm
10.2.6
g§JUH$mMo {d{dY Cn`moJ
10.2.7
_m{hVr V§ÌkmZmMo joÌ
10.2.7.1 _m{hVr V§ÌkmZ ñdê$n
10.2.7.2 _m{hVr V§ÌkmZmMo \$m`Xo
10.3 ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ
10.4 gmam§e
10.5 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
10.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
10.7 nm[a^m{fH$ eãX
10.8 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
133
10.0 C{ÔîQ>o :`m KQ>H$mÀ`m Aä`mgmZ§Va Amnë`mcm l
g§JUH$ åhUOo H$m` `mMr ì`m»`m H$aVm `oB©c.
l
g§JUH$mÀ`m {d{dY ^mJm§Mr _m{hVr {_ioc.
l
g§JUH$mÀ`m {d{dY ^mfm H$moUË`m Vo g_Ooc.
l
g§JUH$mMo {d{dY Cn`moJ _m{hVr hmoVrc.
l
_m{hVr-V§ÌkmZ joÌmMo ì`mnH$ ñdê$n g_OyZ `oB©c.
10.1 àmñVm{dH$ :B.g. 1940 _Ü`o ENIAC hm n{hcm H$m°åß`wQ>a V`ma Ho$cm Jocm. àmW{_H$ H$mimnmgyZ g§JUH$mMr
àJVr hmoV Jocr. Ë`m_Ü`o BcoŠQ´>m°{ZŠgMm _hÎdmMm dmQ>m Amho. n{hcm g§JUH$ ìh°Š`w_ Q>çyãOnmgyZ V`ma
Ho$cm Jocm. Ë`mZ§Va S>m`moS> Q´>mpÝPQ>g©, B§{Q>J«oQ>oS> g{H©$Q>gMm emoY cmJcm d g§JUH$m_Ü`o gwYmaUm hmoV Joë`m.
nmíMmË` XoemV _moR>çm à_mUmV g§JUH$mMm dmna Ho$cm OmVmo.
^maVmV gmYmaU B.g. 1990 À`m Xaå`mZ g§JUH$mÀ`m dmnamg àma§^ Pmcm. AJXr B.g. 2000
gmcmn`ªV g§JUH$mMm dmna _w§~B©, {Xëcr, H$mocH$Îmm, MoÝZB© Aem _moR>çm ehamn`ªVM hmoVm. gÜ`m _mÌ
AJXr VmcwH$m - Jm§d nmVirn`ªV g§JUH$ `oD$Z nmohmoMcm Amho. emco` {dÚmWu Am{U VéU _wco-_wcr
_moR>çm à_mUmda g§JUH$mMo {ejU KoV AmhoV.
nwUo, ~§Jcmoa, h¡Ðm~mX Aem ehamV gm°âQ>doAa H§$nÝ`m ñWmnZ Pmcoë`m AmhoV. Ë`mV hOmamo VéU
g§JUH$ VÁk åhUyZ H$m_ H$arV AmhoV.
g§JUH$mMo ^mJ H$moUVo AmhoV? Ë`mMo H$m`© H$go MmcVo? g§JUH$mMm {d{dY joÌmV H$gm dmna Ho$cm
OmVmo `m~Ôc WmoS>Š`mV gm§JVm `oB©c. g§JUH$mMo H$s-~moS>©, _mD$g, _m°{ZQ>a, qàQ>a, g|Q´>c àmogoqgJ `w{ZQ> Ago
_hÎdnyU© ^mJ AmhoV. H$s ~moS>© d _mD$g `m§À`m gmømZo g§JUH$mcm _m{hVr nwa{dcr OmVo. Ë`m_wio Ë`m§Zm
"BZnwQ> {S>ìhmB©g' Ago åhUVmV Va g|Q´>c àmogoqgJ `w{ZQ>_Ü`o _m{hVrda g§ñH$aU hmoD$Z _m{hVr gmR>dcr OmVo.
_m°{ZQ>a, qàQ>a `mÀ`m _mÜ`_mVyZ g§JUH$mV gmR>dcocr _m{hVr AmnUmg ghO CncãY hmoVo. _m°{ZQ>a, qàQ>a ho
AD$Q>nwQ> {S>ìhmB©g åhUyZ AmoiIco OmVmV.
g§JUH$mMm ì`mnma, CÚmoJ, g§emoYZ, e¡j{UH$, H$a_UyH$ Aem {d{dY joÌmV dmna Ho$cm OmVmo. `m
gdmª~Ôc AmnU `m KQ>H$mV _m{hVr KoUma AmhmoV.
134
10.2 {df` {ddoMZ :A) 10.2.1 g§JUH$ åhUOo H$m`?
AmO g§JUH$mMm dmna emñÌk d B§{O{Z`a `m§À`mnwaVmM _`m©{XV Z amhVm gd©gm_mÝ` _mUgohr
g§JUH$mMm ghOnUo dmna H$ê$ cmJcr AmhoV. aoëdo Am{U {d_mZ dmhVwH$sda {Z`§ÌU R>odÊ`mgmR>r, àdmgmMr
{VH$sQ>o XoÊ`mgmR>r g§JUH$mMm dmna hmoD$ cmJcm Amho. {d{dY emgH$s` Am{U ImOJr ì`dñWmnZmÀ`m
H$m_H$mOmVhr g§JUH$mMm dmna Ho$cm OmVmo. {dOoMr {~co, Q>o{c\$moZ {~co, {dÚmnrR>mVrc àdoe à{H«$`m Vo
narjm§Mo {ZH$mc `mgmR>r g§JUH$ dmnacm OmD$ cmJcocm Amho. ~±Ho$Vrc Am{W©H$ ì`dhmaXoIrc g§JUH$mda
hmoD$ cmJcm Amho. WmoS>Š`mV OrdZmÀ`m gd© joÌmV g§JUH$mMm dmna Ho$cm OmD$ cmJcocm Amho.
g§JUH$mZo H$m_o PQ>nQ> hmoD$ cmJcocr AmhoV. g§JUH$ Zo_Ho$ H$em ñdê$nmMo H$m_ H$aVmo ho nmhÊ`mgmR>r
nydu {hemo~mgmR>r qH$dm à`moJemioV dmnacm OmUmam H°$cŠ`wcoQ>aMo H$m`© H$go MmcVo ho nhmUo Cn`wŠV R>aoc.
H°$cŠ`wcoQ>a AmH$S>o_moS> H$aVmo. ~oarO, dOm~mH$s, eoH$S>odmar Ago {hemo~ AMyH$ H$aVmo. g§JUH$mV
H°$cŠ`wcoQ>aà_mUoM {hemo~m~amo~aM _m{hVr gmR>{dÊ`mMo Am{U Vr _m{hVr nwa{dÊ`mMo H$m`© g§JUH$mH$Sy>Z
H$_rV H$_r doimV Ho$co OmVo. H°$cŠ`wcoQ>acm H$m`m©~m~V _`m©Xm AmhoV Va g§JUH$mMo H$m`© A_`m©{XV
ñdê$nmMo Amho.
g§JUH$mMr ì`m»`m nwT>rcà_mUo H$aVm `oB©c - _m{hVr gmR>{dUmao, Ë`m _m{hVrda à{H«$`m H$aUmao
Am{U {Xcoë`m gwMZm§Mo dhZ H$aUmao BcoŠQ´>m°{ZH$ CnH$aU åhUOo g§JUH$ hmo`.
g§JUH$mMo àH$ma g§JUH$mMo Mma àH$mamV dJuH$aU H$aVm `oB©c.
A)
gwna H$m°åß`wQ>a (_hmg§JUH$) -
g§JUH$mMm _hmeŠVremcr àH$ma åhUOo gwna H$m°åß`wQ>a hmo`. Ago H$m°åß`wQ>a {deof, Cƒ eŠVrMo
AgyZ AdmT>ì` g§KQ>ZoV dmnaco OmVmV. CXm. A_o[aHo$Vrc "Zmgm' `oWrc gwna H$m°åß`wQ>a AdH$memVrc
A§Varj `mZmÀ`m _mJm©Mr AmIUr Am{U A§Varj _mo{h_oMo {Z`§ÌU H$aUmam Amho. g§JUH$Vk {dO` ^Q>H$a
`m§À`m _mJ©Xe©ZmImcr ^maVmMm "na_g§JUH$' hm gwna H$m°åß`wQ>a V`ma Pmcm.
~)
_oZ\«o$_ H$m°åß`wQ>a -
`m g§JUH$mcm dmVmZwH$y {cV `§ÌUm Agcocm hm°c cmJVmo. ho g§JUH$ gwna H$m°åß`wQ>a EdT>o _hmeŠVremcr
Zgco Var Ë`mMr _m{hVr à{H«$`m A{VdoJdmZ AgVo. _m{hVr gmR>{dÊ`mMr j_Vm XoIrc IynM àM§S> AgVo.
CXm. Ec.Am`.gr. H§$nZrV cmImo {d_mYmaH$mÀ`m nm°{cgr~ÔcMr gd© _m{hVr Aem g§JUH$mV gmR>dcr OmVo.
H$)
{_Zr H$m°åß`wQ>a -
ho H$m°åß`wQ>a _oZ\«o$_ H$m°åß`wQ>aer VwcZm H$aVm N>moQ>o AgVmV. _Ü`_ ñdê$nmÀ`m H§$nÝ`m_Ü`o, gaH$mar
`§ÌUm_Ü`o {d{eîQ> H$m`m©gmR>r ho dmnaco OmVmV. CXm. EImÚm H§$nZrÀ`m CËnmXZ {d^mJmV {Z{_©Vr à{H««$`m
Am{U OwiUr {d^mJmVrc H$m_ Aem g§JUH$m_m\©$V Ho$co OmVo.
135
S>)
_m`H«$mo H$m°åß`wQ>g© -
ho H$m°åß`wQ>g© {_Zr H$m°åß`wQ>anojm j_VoZo H$_r AgVmV. ~hþVoH$ gd© {R>H$mUr Ago H$m°åß`wQ>a _moR>çm
à_mUmV dmnaco OmVo. XþH$mZo, hm°Q>oëg, hm°pñnQ>ëg, _hm{dÚmc`o, emim Aem gd© {R>H$mUr ho dmnaco OmVmV.
`m_Ü`o S>oñH$Q>m°n, c°nQ>m°n Am{U nm_Q>m°n `m H$m°åß`wQ>g©Mm g_mdoe hmoVmo. {d{dY g§ñWm, H$m°åå`wQ>a {ejU
XoUmè`m g§ñWm `m_Ü`o S>oñH$ Q>m°n H$m°åß`wQ>a dmnacm OmVmo. Va c°nQ>m°n hm EImÚm ~«r\$Ho$g_Ü`o ~gVmo.
S>m°ŠQ>g©, Am{H©$Q>oŠMa ho Aem H$m°åß`wQ>g©Mm dmna H$aVmV. Va nm_Q>m°n hm VihmVmV _mdoc EdT>m N>moQ>m AgVmo.
Vmo ì`{ŠVJV dmnamgmR>r Cn`moJr R>aVmo.
10.2.2 hmS>©doAa Am{U gm°âQ>doAa :g§JUH$ ho `§Ì AmnU gyMZm {Xë`m{edm` H$m_ H$arV ZgVo. `m gyMZm XoUmè`m ì`ŠVrcm "àmoJ«m_a'
Ago åhUVmV. g§JUH$mgmR>r Amkm (commands) `m Amdí`H$ AgVmV.
g§JUH$ `§ÌUm
gm°âQ>doAa ho hmoV.
(computer system) hr
XmoZ ^mJm§Zr ~Zcocr Amho. Vo ^mJ åhUOo hmS>©doAa Am{U
hmS>©doAa åhUOo g§JUH$mMm `m§{ÌH$ ^mJ hmo` Va gm°âQ>doAa åhUOo g§JUH$mcm {Xcoë`m Amkm,
H$m`©H«$_ (commands, programs) hmo`. Ogo EImÚm Q>onaoH$m°S>©da JmUo EoH$Ê`mgmR>r H°$goQ>_Ü`o JmUo
^acoco AgUo Amdí`H$ AgVo Vgo g§JUH$mMo `m§{ÌH$ ^mJ AgVmV. Q>onaoH$m°S>©da JmUo EoH$Ê`mgmR>r H°$goQ>_Ü`o
JmUo ^acoco AgUo Amdí`H$ AgVo Vgo g§JUH$mV _m{hVr ^aUo Amdí`H$ AgVo. g§JUH$mMr `m§{ÌH$ ~mOy
åhUOo hmS>©doAa Va g§JUH$mVrc H$m`©H«$_, Amkm ho Pmco gm°âQ>doAa.
g§JUH$mMo H$m`© ì`dpñWV MmcÊ`mgmR>r hmS>©doAa Am{U gm°âQ>doAa XmoÝhtMr Amdí`H$Vm Amho.
H$m°åß`wQ>a H$s-~moS>©, _mD$g, àmogoqgJ `w{ZQ>, _m°{ZQ>a, qàQ>a, hmS>© {S>Šg, âcm°nr {S>ñH$ ho H$m°åß`wQ>aMo `m§{ÌH$
^mJ åhUOo hmS>©doAa hmoV. _Xa~moS>©, Šcm°H$ OZaoQ>a, ñcm°Q>g² (_Xa ~moS>©cm Agcoë`m ImMm), {S>ñH$ S´>mB©ìh,
_m°{ZQ>a Ho$~c, _mD$g Ho$~c, H$s ~moS>© Ho$~c, qàQ>a Ho$~c `m gdmªMmhr hmS>©doAa_Ü`o g_mdoe hmoVmo.
Va H$m°åß`wQ>aÀ`m gm°âQ>doAa_Ü`o AmnU {Xcoë`m gyMZmZwgma Oo àmoJ«°_ V`ma Ho$coco AgVmV Ë`m§Mm
g_mdoe hmoVmo. ho àmoJ«°_ VrZ àH$maMo AgVmV.
1) Am°naoqQ>J {gñQ>r_ - AmnU {Xcoë`m B§J«Or ^mfoVrc gyMZm§Mo `§Ì^mfoV ê$nm§Va H$aUmam
àmoJ«°_ g§JUH$mV Amdí`H$ AgVmo. Amncr ^mfm g§JUH$mcm g_OV Zmhr {VMo `§Ì^mfoV ê$nm§Va H$aUo JaOoMo
AgVo. `§Ì^mfm H$m°åß`wQ>acm g_OVo. Am°naoqQ>J {gñQ>r_ Amnë`m ^mfoMo `§Ì^mfoV ê$nm§Va H$aVo.
2) c±½doO àmogoga - B§J«Or ^mfoVrc gyMZm g§JUH$mÀ`m `§Ì^mfoV ê$nm§Va H$aUmè`m àmoJ«°_acm
c±½doO àmogoga åhUVmV. {d{dY àH$maMo c±½doO àmogoga OJmVrc {d{dY ^mfm§M `§Ì^mfoV ê$nm§Va H$aVmV.
3) aoS>r àmoJ«°åg - àmoJ«°_ V`ma H$aÊ`mgmR>r Iyn doi d n¡gm IM© hmoV AgVmo. Aem `oiog {d{eîQ>
H$m_ H$aÊ`mgmR>r {d{eîQ> àmoJ«°åg V`ma ñdê$nmV {_iVmV. Ago aoS>r àmoJ«°åg âcm°nr {S>ñH$da {c{hcoë`m
ñdê$nmV ~mOmamV CncãY AgVmV. Ë`m§Mm dmna H$ê$Z Jmoim Ho$cocr _m{hVr {d{dY gmÀ`mV (àmoJ«°__Ü`o)
~g{dUo ghO eŠ` hmoVo.
136
10.2.3 g§JUH$mMr d¡{eîQ>ço :1) JVr (speed) - g§JUH$ hm àM§S> doJmZo H$m_ H$arV AgVmo. g§JUH$mÀ`m H$m_mMr JVr _mZdr
JVrer VwcZm H$aVm {H$VrVar nQ>rZo A{YH$ AgVo. hdm_mZ A§XmO, aoëdo qH$dm {d_mZmMr AmajUo H$aUo,
{d_mZVimda `oUmè`m OmUmè`m àdmem§da XoIcoI Aer AZoH$ H$m_o g§JUH$mH$Sy>Z PQ>H$Z Ho$cr OmVmV.
g§JUH$mMo H$m_ àM§S> doJmZo ìhm`Mo H$maU åhUOo Ë`mgmR>r dmnacm OmUmam {dÚwVàdmh hmo`. {dÚwV àdmhmMm
doJ àM§S> AgVmo. g§JUH$mÀ`m A§V^m©JmVrc à{H«$`m BcoŠQ´>m°{ZH$ `§ÌUo_m\©$V hmoV AgVo. Oo H$m_ nyU© H$am`cm
_mUgmcm _{hZm _{hZm cmJm`Mm Vo H$m_ g§JUH$ EH$m {XdgmV H$aVmo. Ý`y_°[aH$c _oWS> dmnê$Z {H$MH$Q>
{hemo~, AmH$S>o_moS> Aer H$m_o g§JUH$ AJXr AënmdYrV H$aVmo.
2) ñ_aUeŠVr (Memory) - g§JUH$mMr {Z{_©Vr _mUgmZo Ho$cocr Agcr Var _mUgmÀ`m
ñ_¥VrÀ`m VwcZoV g§JUH$mMr ñ_¥Vr {H$VrVar nQ>rZo A{YH$ Amho. g§JUH$m_Ü`o {d{dY àH$maMr _m{hVr _moR>çm
à_mUmda gmR>{dVm `oVo. EImÚm CÚmoJg§ñWoVrc CËnmXZ, {dH«$s, H$_©Mmè`mMo doVZ Aem ñdê$nmMr gd©
_m{hVr g§JUH$mV gmR>dyZ R>odVm `oVo. EImÚm ~±Ho$Vrc ImVoXmamÀ`m Am{W©H$ ì`dhmamMr _m{hVr, nmocrg
ImË`mVrc JwÝhoJmamMr _m{hVr H$_©Mmè`mg {chÿZ R>odÊ`mg ~aoM {Xdg cmJVrc VgoM hr _m{hVr a{OñQ>a_YyZ
emoYyZ H$mT>Ê`mg doi cmJoc na§Vw hr _m{hVr g§JUH$mV gmR>dcr Agoc Va g§JUH$ H$mhr goH§$XmV hr _m{hVr
AmnUmg XoVmo. EImXm g§JUH$ B§Q>aZoQ>Ûmao BVa g§JUH$mer OmoS>cm Va Ë`mÀ`mH$Sy>Zhr àM§S> à_mUmV _m{hVr
`oVo. hr gd© _m{hVr g§JUH$mV gmR>dcr OmV AgVo.
3) AMyH$Vm (Accuracy) - _mUyg {H$Vrhr Xj Agcm, ~w{Õ_mZ Agcm Var Ë`mÀ`mH$Sy>Z
_m{hVr XoÊ`m~m~V MwH$m KSy> eH$VmV. g§JUH$mMo _mÌ Vgo ZgVo. g§JUH$ hm AMyH$nUo CÎmao XoV AgVmo,
_m{hVr XoV AgVmo. {H$Vrhr _moR>r AmH$S>o_moS> Agmo qH$dm ~arM _m{hVr Úmd`mMr Agoc Va Vr g§JUH$mH$Sy>Z
AMyH$nUo {Xcr OmVo. VWm{n `mgmR>r g§JUH$mcm àmoJ«m_aZo AMyH$ _m{hVr nwa{dUo Amdí`H$ AgVo. g§JUH$
{~KS>cm åhUyZ Vmo MwH$m H$aoc Ago Zìho Va Vmo H$mhrM CÎma XoUma Zmhr.
4) ñd`§àoaUm (Self-motivation) - H°$cŠ`wcoQ>ada J{UVo gmoS>{dVmZm àË`oH$doir J{UVmMm
dmna H$amdm cmJVmo. g§JUH$ _mÌ {Xcoë`m gwMZm _o_arV gmR>dyZ Ë`mà_mUo H$m_ H$arV AgVmo. EH$Xm Ë`mcm
H$_m§S> (Amkm) {Xcr H$s Vmo H$m_ H$arV ahmVmo. `m JwUY_m©_wio EH$mM àH$maMo H$m_ H$amd`mMo Amho Aem
{R>H$mUr g§JUH$ Cn`wŠV R>aVmo. CXm. EImÚm ~±Ho$V àË`oH$ ImVoXmamÀ`m aH$_odarc dfm©AIoarg ì`mO
H$mT>md`mMo Agoc Am{U g§JUH$mcm Ë`mg§~§Yr àmoJ«m_ {Xcm H$s Vmo g§JUH$ AmnmoAmn ho H$m_ H$arV AgVmo.
5) H¥${Ì_ ~w{Õ_Îmm (Artificial Intelligence) - H¥${Ì_ ~w{Õ_Îmm ho g§JUH$mMo _hÎdnyU©
d¡{eîQ>ç Amho. _mZdr AZw^d d kmZ `m§Mo S>oQ>m~og g§JUH$mcm nwa{dco H$s Ë`mAmYmao g§JUH$ _hÎdmMo {ZU©`
KoD$ eH$Vmo. CXm. EImÚm H$m_Jmamcm `§Ì XþéñVr d XoI^mc H$aÊ`mMm 20 dfm©Mm AZw^d Amho Va `m
AZw^dmÀ`m AmYmao Vmo `§ÌmVrc {~KmS> Pmë`mg Xmof gm§Jy eH$Vmo. hm AZw^d g§JUH$mcm \$sS> Ho$ë`mg
g§JUH$gwÕm `§Ì {~KmS>mMo H$maU, Ë`mVrc Xmof AMyH$nUo gm§Jy eH$Vmo.
6) dmhH$Vm (Transmission) - {d{dY g§JUH$m_Ü`o _m{hVrMo ghOnUo dhZ H$aVm `oVo. EH$m
g§JUH$mV Agcocr _m{hVr âcm°nr AJa grS>rV ^ê$Z Vr Xþgè`m g§JUH$mV goìh H$aVm `oVo. `mgmR>r \$maM
137
WmoS>m doi cmJVmo. c°Z (Local Area Networks), B§Q>aZoQ>, B-_oc, B. À`m ghmæ`mZo ho _m{hVrMo dhZ
ghO eŠ` hmoVo. Ë`m_wio _mZdr l_ dmMVmV. doioMr XoIrc ~MV hmoVo.
7) D$Om© ~Xc (Energy Conversion) - g§JUH$mÛmao _moR>_moR>çm _{eÝg, {d{dY àUmcr
Mmc{dë`m OmVmV. {dÚwV eŠVrda MmcUmam g§JUH$ `m§{ÌH$ qH$dm VËg_ D$Om© ~Xc H$ê$ eH$Vmo. CXm. coW
_{eZdarc Om°~ g§JUH$mÀ`m gmømZo Mm§Jë`m VèhoZo H$aVm `oVmo.
10.2.4 g§JUH$mMo ^mJ :
Central Processing
Unit (CPU)
MEMORY
↑
INPUT
→
(Key Board)
Mouse or Justice
↓
CONTROL
↓
↑
→
OUTPUT
(Monitor - Printer)
ALU
g§JUH$mMo {d{dY ^mJ Xe©{dUmar AmH¥$Vr
g§JUH$ ho _m{hVr gmR>{dUmao, Ë`mda à{H«$`m H$aUmao, _m{hVrMo dhZ H$aUmao BcoŠQ´>m°{ZH$ CnH$aU
Amho. g§JUH$mV Or _m{hVr gmR>{dcocr AgVo Ë`mcm S>oQ>m åhUVmV. _m{hVrMm EH$H$ (Unit) hm ~mB©Q>
(Byte) _Ü`o _moOcm OmVmo. EH$m ~mB©Q>_Ü`o AmR> {~Q²>g AgVmV. gmR>{dcocr _m{hVr ~mB©Q²>g_Ü`o _moOcr
OmVo. EH$ {H$cmo~mB©Q>_Ü`o 1024 ~mB©Q>g² AgVmV. {H$cmo~mB©Q>, _oJm~mB©Q> hr _m{hVrMo _mnZ H$aÊ`mMr à_mUo
AmhoV.
g§JUH$m_Ü`o VrZ àH$maÀ`m {H«$`m KSy>Z `oVmV. Ë`mZwgma g§JUH$mMr VrZ ^mJmV aMZm Pmcocr Amho.
1) BZnwQ> CnH$aUo (Input Devices) - g§JUH$mcm Or _m{hVr nwadcr OmVo, Vr _m{hVr BZnwQ>
CnH$aUmÛmao g§JUH$mH$S>o OmV AgVo. Aer g§JUH$mH$S>o _m{hVr XoUmar CnH$aUo åhUOo H$s-~moS>©, _mD$g
Am{U Om°pñQ>H$ pñQ>H$ hmoV. H$s ~moS>©_Ü`o Ajao, AmH$S>o Am{U H$m`© H$aUmar (functions) `m§À`m EHy$U 101
H$sO²Mm g_mdoe AgVmo. ZdrZ H$s-~moS>© _Ü`o Windows gmR>r special keys AgVmV.
_mD$g hm Amnë`mcm nm{hOo Agcoë`m {H«$`m H$aÊ`mgmR>r Cn`wŠV R>aVmo. _m°{ZQ>ada Amnë`mcm Or
{H«$`m H$amd`mMr AgVo {VWo ~mU AmUyZ _mD$g pŠcH$ H$amd`mMm AgVmo, Vr à{H«$`m gwê$ hmoVo.
2)
g|Q´>c àmogoqgJ `w{ZQ>
(Central Processing Unit) -
138
_m{hVrda à{H«$`m H$aUmè`m
g§JUH$mÀ`m g|Q´>c àmogoqgJ `w{ZQ>Mo _o_ar, H§$Q´>moc `w{ZQ> Am{U EEc`y Ago VrZ KQ>H$ AmhoV. _o_ar hr
ñQ>°{Q>H$ qH$dm _°½Zo{Q>H$ AgVo. ñQ>°{Q>H$ _o_ar go_rH§$S>ŠQ>aH$Sy>Z ~Z{dcocr AgVo Va _°½Zo{Q>H$ _o_ar hr hmS>©
{S>ñH$, âcm°nr {S>ñH$, B. àH$mamV AgVo. Va EEc`w åhUOo AaW_o{Q>H$, cm°{OH$ `w{ZQ> hmo`. `mÀ`m gmømZo
AmH$S>o_moS> d Vm{H©$H$ {ZU©` (cm°{OH$c {S>[gOÝg) KoÊ`mMo H$m`© KS>Vo. `m_Ü`o cm°{OH$ JoQ>g, ~m`Zar,
~r.gr.S>r. A°S>a g{H©$Q>g AgVmV. Va H§$Q´>moc `w{ZQ> _o_ar_Ü`o gmR>dcocm S>oQ>m àmogog H$am`Mm, _o_arVyZ ~mhoa
H$mT>m`Mm qH$dm AmD$Q>nyQ> `w{ZQ>cm nmR>dm`Mm Aer H$m`} H$arV AgVo.
H§$Q´>moc `w{ZQ> g§JUH$mÀ`m _o_ar Am{U EEc`y `m ^mJmda {Z`§ÌU R>odÊ`mMo H$m_ H$arV AgVmo.
3) AmD$Q>nwQ> `w{ZQ> - g§JUH$mVrc _m{hVr dmMÊ`mgmR>r CncãY H$ê$Z XoUo ho AmD$Q>nwQ> `w{ZQ>Mo
H$m`© AgVo. `m_Ü`o _m°{ZQ>a, qàQ>a, ßcm°Q>a, Ec.B©.S>r. Am{U {S>ñßco `m gmYZm§Mm g_mdoe hmoVmo. _m°{ZQ>a_Ü`o
H°$W«moS> ao Q>çy~ (CRT) AgVo. ãc°H$ A°ÊS> ìhmB©Q> _m°{ZQ>acm _moZmoH«$mo_ Ago åhUVmV Va a§JrV (H$ca)
_m°{ZQ>a_Ü`o {d{dY a§JmÀ`m N>Q>m {XgyZ `oVmV. gÜ`m SVGA _m°{ZQ>aMm OmñV dmna Ho$cm OmVmo. g§JUH$mVrc
_m{hVr N>mnrc ñdê$nmV CncãY H$ê$Z XoÊ`mMo H$m_ qàQ>aH$Sy>Z Ho$co OmVo. doJdoJù`m H$m_mgmR>r {d{dY
j_VoMo qàQ>a dmnaco OmVmV.
EH$m g§JUH$mVyZ Xþgè`m g§JUH$mV _m{hVr ^aÊ`mgmR>r dmnacr OmUmar H$mhr gmYZo gm§JVm `oVrc.
âcm°nr {S>ñH$, hmS>© {S>ñH$, Am°pßQ>H$c {S>ñH$, H$m°ån°ŠQ> {S>ñH$, S>r.ìhr.S>r. ({S>OrQ>c ìhg©Q>mB©c {S>ñH$), B.
Mm g_mdoe hmoVmo.
XÿaÀ`m g§JUH$mcm _m{hVr nwa{dÊ`mgmR>r g§nH©$ hmS>©doAaMr JaO AgVo. _monoS>À`m gmømZo hr _m{hVr
Q>o{c\$moZ dm`a Am{U B§Q>aZoQ>À`m _mÜ`_mVyZ _m{hVr {Xcr OmVo, KoVcr OmVo.
gmo~V {Xcoë`m N>m`m{MÌmÀ`m gmømZo g§JUH$mÀ`m darc gd© ^mJmMr _m{hVr KoUo gwc^ hmoB©c.
(Ho$di AmnUmg AmH$cZ ìhmdo `mgmR>rM gXa N>m`m{MÌ {Xcoco Amho.)
Modern to connect
to the internet
CD of DVD disk drive to store and
transport large amounts of data
Monitor to display
information
Floppy disk drive to store
and transport data
System unit to process data
and instructions
Keyboard to
input instructions
Printer to produce output
on paper
Speakers to play
sounds and mouse
139
10.2.5 g§JUH$mMr ^mfm :
g§JUH$mcm {Xë`m OmUmè`m gyMZm§Zm instructions Ago åhUVmV. Aem gyMZm§À`m g§Mmcm program
åhUVmV. hm àmoJ«m_ Á`m ^mfoV {c{hcm OmVmo Ë`mg g§JUH$s` ^mfm (computer language) åhUVmV.
Computer Languages Mo nwT>rcà_mUo dJuH$aU H$aVm `oB©c.
g§JUH$s` ^mfm
Computer Languages
↓
↓
High level language
Low level language
(CÀMVa ^mfm)
({ZåZñVa ^mfm)
↑
Assembly language
Machine language
↑
↑
↑
Ag|ãca
H§$nm`ca/
B§Q>a{àQ>a
g§JUH$m_Ü`o _m{hVr gmR>{dÊ`mgmR>r {d{eîQ> ^mfm dmnacr OmVo. AmnU {Xcoë`m gyMZm§Mo `§Ì^mfoV
ê$nm§Va H$ê$Z Vmo àmoJ«m_ g§JUH$mcm {Xcm OmVmo. g§JUH$mMo H$m`© {S>OrQ>c BcoŠQ´>m°{ZŠgda AmYm[aV Amho. 0
Am{U 1 `m XmoZ {S>OrQ>gÀ`m AmH$S>çm§Zr {Xcocr gyMZm g§JUH$mcm g_OVo. `m ^mfog `§Ì^mfm (Machine
Language) åhUVmV. `§Ì^mfm hr OcXJVrZo dmnacr OmV Agë`mZo Vr cjmV R>odUo d gmXa H$aUo
J¡agmoB©Mo AgVo. Ë`m_wio `§Ì^mfocm g_OVrc Aem ñdê$nmMm gyMZmV ~Xc Ho$cm OmVmo. `m ^mfocmM
Assembly Language qH$dm {MÝhmË_H$ ^mfm åhUVmV. `m ^mfocm Medium level language Agohr
åhUVmV.
_Yrc gyMZm `§Ì^mfoV ê$nm§V[aV hmoVmV. 280, 8085, 6800 Aer
CXmhaUo Assembly Language Mr CXmhaUo AmhoV.
Assembly Language
140
{MÝhmË_H$ ^mfo_wio àmoJ«m_ V`ma H$aUo gmono Pmco na§Vw {MÝhmË_H$ ^mfm gd©M eãXm§Mo ê$nm§Va H$ê$
eH$V Zmhr. Ë`m_wio B§J«Or ^mfoer Odi AgUmar, A{YH$ eãXmMm g_mdoe Agcocr ^mfm g§JUH$mgmR>r
dmnacr OmD$ cmJcr. B§J«Or ^mfoVrc eãX, dmŠ`aMZm `m§À`mer gmå` Agcocr ^mfm hr CÀMñVa ^mfm
åhUyZ AmoiIcr OmVo. A{YH$m{YH$ cmoH$m§Zm hr ^mfm dmnaUo gmono Pmco. Ë`m_wio g§JUH$mMm dmna Am{U
àgma _moR>çm à_mUmda hmoD$ cmJcocm Amho.
BASIC ~o{gH$, COBOL H$mo~moc, FORTRON \$moQ>mZ© , PASCAL nmñH$c,
C gr øm CÀMñVar`
^mfm AmhoV.
CÀMñVar` ^mfoMo {ZåZñVar` ^mfoV ê$nm§Va H$aUmè`m A§VJ©V àmoJ«m_Zm H§$nm`ca d B§Q>a{àQ>a
åhUVmV.
H§$nm`ca EH$mMdoir g§nyU© àmoJ«m_ VnmgVmo. MwH$m Agë`mg error _ogoO XoVmo. MwH$m Xþê$ñV Pmë`mda
`§Ì^mfoV Vmo àmoJ«m_ ê$nm§V[aV H$aVmo. B§Q>a{àQ>a Q>ßß`mQ>ßß`mZo ho H$m_ H$aVmo.
10.2.6 g§JUH$mMo {d{dY Cn`moJ :
g§JUH$mMo ñdê$n Am{U H$m`© H$go MmcVo ho nm{hë`mda g§JUH$mMm àË`j Cn`moJ H$gm Ho$cm OmVmo ho
AmnUmg nmhVm `oB©c. Am¡Úmo{JH$ g§ñWm, ì`mnma CÚmoJ, Am¡fY {Z_m©U H|$Ð, ~±H$m, {d{dY joÌmVrc g§emoYZ
g§ñWm, hm°Q>oc, n`©Q>Z ì`dgm`, {MÌnQ>, Om{hamV Aem _mZdr OrdZmÀ`m gd© joÌmV g§JUH$ hm dmnacm
OmVmo. g§JUH$ Á`m {R>H$mUr dmnacm OmVmo Vr joÌo nwT>rcà_mUo gm§JVm `oVrc 1) Am{W©H$ joÌ - ~±H$, {d_m H$m`m©c`o `oWrc X¡Z§{XZ H$m_H$mOmgmR>r Am{U _hÎdnyU© Zm|Xr
R>odÊ`mgmR>r g§JUH$ dmnacm OmVmo. ~±Ho$Vrc ImVoXma, R>odr, H$O© àH$aUo `m gd© ì`dhmamV nydunojm _moR>çm
à_mUmV dmT> Pmcocr Amho. hr gd© _m{hVr g§JUH$mV ^acr OmVo d `mo½` doiog {VMm dmna H$aVm `oVmo.
n¡emÀ`m XodKodrgmR>r McZm~amo~aM YZmXoemMmhr dmna Ho$cm OmVmo. `m YZmXoemda Mw§~H$s` emB©Zo
~±Ho$Mo Zmd, ImVoXmamMm Z§~a hr _m{hVr {c{hcocr AgVo. hr _m{hVr "gm°Q>©a [aS>a' `m `§ÌmÛmao g§JUH$mcm
g_OVo. Ë`m_wio hOmamo YZmXoe EH$m {XdgmV `mo½` {R>H$mUr nmohmoMy eH$VmV. VgoM ~±Ho$VyZ n¡go H$mT>Ê`mgmR>r
ATM (Automated Teller Machines) Mm dmna Ho$cm OmVmo. AT>M Mo H$m`© g§JUH$m_m\©$V {Z`§{ÌV hmoV
AgVo. Ë`m_wio ImVoXmamg Amnë`m ImË`mVyZ \$maM WmoS>çm doimV ghOnUo n¡go H$mT>Vm `oVmV. ImVoXmam§Mr
nwñVHo$, R>odrdarc ì`mO, ~±Ho$Mo {hemo~, dfm©AIoaMm Vmio~§X V`ma H$aUo Aer gd© H$m_o g§JUH$mH$Sy>Z Ho$cr
OmVmV.
{d_m H$m`m©c`mVhr {d_mYmaH$m§Zm hßË`mÀ`m ZmoQ>rgm nmR>{dUo, _wXV g§ncoë`m {då`mÀ`m aH$_m XoUo,
aH$_odarc ì`mO, ~moZg H$mT>Uo, {d_mYmaH$mÀ`m nm°{cgrO gwa{jV R>odUo Aer gd© H$m_o g§JUH$ ì`dpñWV
nma nmS>Vmo.
2) ì`mnmar g§ñWm d H$maImZo - ì`mnmar g§ñWm, H$maImZo `m_Ü`o doJdoJir nÌo V`ma H$aUo,
AmH$f©H$nUo [anmoQ>©g² V`ma H$aUo `mgmR>r g§JUH$mVrc dS>© àmogogaMm dmna Ho$cm OmVmo. Va nJmanÌHo$, {d{dY
H$a AmH$maUr, O_mIM© `mgmR>r ñàoS>erQ>gMm dmna Ho$cm OmVmo. Va àË`j CËnmXZmer g§~§{YV {d^mJmVhr
141
g§JUH$ dmnacm OmVmo. g§JUH$mÀ`m gmømZo `§Ìgm_J«rda, drO CËnmXZ H|$Ðmda {Z`§ÌU R>odVm `oVo Va B©-_oc
`m gmømZo BVa g§ñWm, H$maImZo, ì`mnmar `m§À`mer ghOnUo g§nH©$ gmYcm OmVmo.
WmoS>Š`mV g§JUH$ ì`mnmar g§ñWm, H$maImZo `m§Zm A{Ve` Cn`wŠV R>aVmo.
3) emñÌr` g§emoYZ - AmO gd©M {dkmZ emImV _moR>çm à_mUmda g§emoYZ Mmcy Amho. _moR>çm
à_mUmda g§emoYZ _m{hVr CncãY hmoD$ cmJcr Amho. Aem doiog {d{dY Q>ßß`mdarc ~XcmMr Zm|X R>odUo,
_m{hVrMo n¥ÏWH$aU, ì`dñWrH$aU `m {H$MH$Q> H$m_mgmR>r g§JUH$ Cn`wŠV R>aVmo. A§Vami {dkmZ, gyú_
OrdemñÌ, nXmW© {dkmZ Aem joÌmVhr gd© ~XcmMr Zm|X R>odUo, Amnë`mcm hdo Vgo n[apñWVrV ~Xc KS>dyZ
AmUUo, Ë`mda {Z`§ÌU R>odUo `mgmR>r g§JUH$mMm \$ma _moR>çm à_mUmV dmna Ho$cm OmVmo.
4) XiUdiU - gÜ`mÀ`m OJmV cmoH$ _moR>çm à_mUmda EH$m {R>H$mUmhÿZ Xþgè`m {R>H$mUr `o-Om
H$ê$ cmJco AmhoV. aoëdo, {d_mZgodm `m§Mo Omio {dñV¥V hmoD$ cmJco Amho. {d_mZVimdarc {d_mZmMr CÈ>mUo,
Ë`m§Zm {Xem {X½Xe©Z hr H$m_o g§JUH$m_m\©$V nma nmS>cr OmVmV. Va {d_mZmMo {VH$sQ> ~wH$s¨J, OmJm§Mo AmajU,
_mc dmhVyH$ hr gd© H$m_o g§JUH$ AMyH$nUo nma nmS>Vmo.
aoëdo ì`dñWoMo {Z`§ÌUmVhr g§JUH$mMm dmna Ho$cm Jococm Amho. Xoe^amVrc à_wI aoëdo ñQ>oeÝg
g§JUH$m_m\©$V OmoS>cr Jococr AmhoV. Ë`m_wio H$moUË`mhr ehamer g§H$n© gmYUo ghO eŠ` Pmco Amho. VgoM
EH$m ñQ>oeZdê$Z XoemVrc H$moUË`mhr Jmdmdê$Z gwQ>Umè`m aoëdoMo {VH$sQ> g§JUH$m_m\©$V CncãY Pmcoco Amho.
_mc dmhVyH$ H$aÊ`mV aoëdoMm \$ma _moR>m dmQ>m Amho. `m H$m_mVhr g§JUH$ dmnacm OmVmo. Ë`m~amo~aM aoëdoMr
{g½Zc `§ÌUm {Z`§ÌUmVhr g§JUH$mMm dmna Ho$cm OmD$ cmJcocm Amho.
5) Am¡fY {dkmZ - Am¡fY{df`H$ {d{dY g§emoYZmMr _m{hVr g§JUH$mÛmao CncãY hmoD$ cmJcocr
Amho. AZoH$ hm°pñnQ>ëg_Ü`o X¡Z§{XZ H$m_H$mOmVhr g§JUH$mMm _moR>m gh^mJ Amho. ê$½Um~ÔcMr gd© _m{hVr,
Ë`mÀ`m {d{dY MmMÊ`m§À`m Zm|Xr, {Xcocm Am¡fYmonMma `m gd© JmoîQ>tMr Zm|X g§JUH$mV Ho$cr OmVo. Ë`m_wio hr
_m{hVr ghO CncãY hmoVo. S>m°ŠQ>g©, Zg}g `m§À`m H$m_mÀ`m doim, nJmanÌHo$, ê$½Um§Mr d¡ÚH$s` IMm©Mr
{~co, hm°pñnQ>c_Yrc Am¡fYm§Mm gmR>m, S>m°ŠQ>am§Mo \$moZ Z§~g©, BË`mXr gdmªMr _m{hVr g§JUH$m_wio ghO
CncãY hmoVo. Ë`m_wio hm°pñnQ>c_Ü`o PQ>nQ> Am{U H$miOrnyd©H$ H$m_ H$aUo eŠ` Pmcoco Amho.
6) gmd©O{ZH$ godm - ZJanm{cH$m, Q>o{c\$moZ EŠgM|O, gmd©O{ZH$ J«§Wmc`o, e¡j{UH$ g§ñWm `m
gdmª_Ü`o X¡Z§{XZ H$m_H$mOmgmR>r g§JUH$ dmnacm OmD$ cmJcm Amho.
Q>o{c\$moZ godoV H$m°åß`wQ>amB©ÁS> Q>o{c\$moZ EŠñM|O_wio `m H|$ÐmV `oUmao d OmUmao H$m°ëg g§JUH$ ghOnUo
hmVmiVmo. g§JUH$mÛmao J«mhH$mZo Ho$coë`m H$m°ëgMr Zm|X R>odcr OmVo d Ë`m§Mr {~co J«mhH$m§Zm nmR>{dcr OmVmV.
J«§Wmc`mV nwñVH$m§À`m `mÚm, dmMH$m§Zr dmMmd`mg Zococo J«§W, naV Ho$coco J«§W `m gdmªÀ`m Zm|XrgmR>r
g§JUH$ dmnacm OmD$ cmJcm Amho. e¡j{UH$ joÌmVhr {dÚmÏ`mªMr àdoe à{H«$`m, g§ñWoVrc X¡Z§{XZ H$m_H$mO
`mgmR>r g§JUH$mMm dmna Ho$cm OmV Amho.
7) A§Vami {dkmZ : AmOÀ`m `wJmV M§Ð Am{U Ë`m~amo~aM Jwê$, ewH«$ Ago {d{dY J«h
`mMo{df`H$ g§gmoYZ H$aUmao A§Vami {dkmZmMo joÌ IynM {dH${gV Pmcoco Amho. A_o[aH$m, a{e`m `m§À`m
142
~amo~arZoM ^maVmZohr `m joÌmV àdoe Ho$cocm Amho. A§Vami `mZmMr aMZm, ~m§YUr, Ë`m§Mo A§V[ajmV CÈ>mU,
Ë`m§Mm _mJ© AmIUo, Ë`m§Mo {Z`§ÌU `m gd© JmoîQ>r g§JUH$mÛmao nma nmS>ë`m Jocoë`m AmhoV. A§V[ajmV CnJ«h
gmoS>coco AmhoV. `m CnJ«hmH$Sy>Z Amcoë`m _m{hVrMo g§JH$mÛmao g§H$cZ hmoVo. hr gd© _m{hVr AmnUmg
g§JUH$m_wio CncãY hmoVo.
8) hdm_mZemñÌ - A§VamimV hdm_mZmMm Aä`mg H$aÊ`mgmR>r, n¥ÏdrMo {ZarjU H$aÊ`mgmR>r
{d{dY Xoem§Zr Amnmnco CnJ«h nmR>{dcoco AmhoV. ho CnJ«h hdm_mZmMm, dmVmdaUmMm Aä`mg H$ê$Z
hdm_mZ{df`H$ EH$ {MÌ V`ma H$aVo. Vo n¥Ïdrdarc {d{dY hdm_mZ H|$ÐmZm nmR>{dco OmVo. CnJ«hmÛmao Amcoco
_m{hVr_wio Vn_mZ, nO©Ý`_mZ, dmXio, hdm_mZmVrc ~Xc, B. JmoîQ>r~m~V _mZdmcm A§XmO ~m§YUo eŠ` Pmco
Amho. `m CnJ«hmÛmao Amcoë`m _m{hVrMo g§H$cZ, dJuH$aU hr H$m_o g§JUH$ nma nmS>Vmo. Ë`m_wio hdm_mZemñÌmMm
Aä`mg H$aVmZmhr g§JUH$ Cn`wŠV R>aVmo.
9) c{cVH$cm - _mZdmcm {dkmZmVrc àJVr~amo~aM H$cm hr gwÕm Amdí`H$ Amho. g§JrV,
{MÌH$cm, A{^Z`, {MÌnQ> Aer joÌo H$a_UwH$s~amo~aM _yë` g§dY©ZmV Cn`wŠV R>aVmV. nyduÀ`m H$mir `m
gd© joÌmV H$m_ H$aUmè`m H$cmH$mam§Zm Iyn H$îQ> ¿`mdo cmJV nU g§JUH$m_wio H$cmH$mam§Mo l_, doi `m§Mr
~MV hmoD$ cmJcr Amho. g§JrVmVrc EImXm ~Xc, EImXo {MÌ {d{dY a§JmV H$go {Xgoc ho g§JUH$m_wio cJoM
nmhVm `oVo. VgoM ~m§YH$m_ H$aUmè`m B§{O{ZAg©, Am{H©$Q>oŠMg©Zm ~§Jë`mMr aMZm, {d{dY {S>PmB©Ýg `m_Ü`o
WmoS>Š`m doimV hdo Vgo ~Xc H$aVm `oD$ cmJco AmhoV. WmoS>Š`mV g§JUH$mZo H$cmH$ma, Am{H©$Q>oŠMg©,
{MÌH$ma `m§Zm ZdrZ joÌo Iwcr Ho$cocr AmhoV.
10) KaJwVr dmna - Kam_Ü`o, Hw$Qw>§~mÀ`m H$a_UwH$sgmR>r g§JUH$ dmnacm OmD$ cmJcm Amho. N>moQ>çm
_wcm§~amo~aM KamVrc _moR>çm _mUgm§Zm H$m°åß`wQ>a JoågMo AmH$f©U dmQ>Vo. Ë`m_Ü`o Ë`m§Mm doi OmVmo, H$a_UyH$
hmoVo. VgoM KamVrc H$m_mMo {Z`moOZ H$aÊ`mgmR>r ng©Zc BÝ\$a_oeZ _°ZoOa (PIM) hr `§ÌUm Cn`wŠV R>ê$
cmJcocr Amho. _wcm§Mo dmT>{Xdg, _hÎdmMo g_ma§^, H$amd`mMr H$m_o, IaoXr `m~ÔcMr gd© _m{hVr `m
`§ÌUoV gmR>{dVm `oVo. Vr AmnUmg g§JUH$mÛmao jUmV CncãY hmoVo. chmZ _wcmcm ~W©S>o H$mS>©g, {ZgJ©{MÌo,
_moQ>ma JmS>çm§Mr {MÌo, njr, àmÊ`mMr {MÌo g§JUH$ H$mhr jUmV CncãY H$ê$Z XoVmo Ë`m_wio Ë`m§Mr H$a_UyH$
hmoVo.
Aem VèhoZo "g§JUH$' hr EH$ _mZdr OrdZmMr Amdí`H$ JmoîQ> ~Zy cmJcr Amho.
~) 10.2.7 _m{hVr V§ÌkmZmMo joÌ :21 do eVH$ ho _m{hVr V§ÌkmZmMo `wJ Amho. _m{hVr V§ÌkmZ joÌmMm 2001 gmcmnmgyZ EdT>m {dH$mg
Pmcm Amho H$s, _m{hVr V§ÌkmZ IT (Information Technology) hm EH$ nadcrMm eãX ~Zcocm Amho.
20 `m eVH$mV ao{S>Amo, _moQ>maH$mg©, _moR>r B§{OZo, {d_mZo `m§Mo emoY cmJco. nU _m{hVr V§ÌkmZmV cmJcoë`m
{d{dY emoYm_wio H$mi PnmQ>çmZo ~Xcy cmJcm. OJ ho A{Ve` Odi Amcoco Amho.
gd© CÚmoJY§Xo, ì`mnmar g§ñWm `m§Zm _m{hVr V§ÌkmZmVrc ~XcmMr OmUrd Pmcocr Amho. AZoH$ g§ñWm
H$mim~amo~a amhÊ`mgmR>r `m AmYw{ZH$ V§ÌkmZmMm dmna H$ê$ cmJë`m AmhoV. Ë`mÑîQ>rZo ñdV…_Ü`o YmoaUmË_H$
~Xc H$ê$ cmJë`m AmhoV.
143
g§nH©$ gmYUo (connectivity) ho _m`H«$mo H$m°åß`wQ>aMo d¡{eîQ>ç Amho. BVa H$m°åß`wQ>aZm Am{U _m{hVr
{_i{dÊ`mÀ`m gmYZm§Zm OmoS>co OmUmar `§ÌUm åhUOo B§Q>aZoQ> hmo`. B§Q>aZoQ> ho OJmVrc g§nH$m©Mo _hmH$m` Ago
Omio Amho. Ë`mÀ`m gmømZo OJ^amVrc {d{dY g§KQ>Zm Am{U cmImo cmoH$m§er jU^amV g§nH©$ gmYVm `oVmo.
B§Q>aZoQ>Mm gd©àW_ dmna A_o[aHo$V 1969 gmcr g¡Ý`mer g§nH©$ gmYÊ`mgmR>r dmnacm Jocm Va do~
qH$dm www `m `§ÌUoMm 1992 gmcr dmna Ho$cm Jocm. do~ ho dmnamd`mg A{Ve` gmono AgyZ
_ëQ>r{_{S>`mÀ`m _mÜ`_mVyZ _m{hVrMo {ddaU Ho$co OmVo. B§Q>aZoQ>_wio AmnU Amnë`m H$ënZm Am{U _m{hVr
^m¡Jmo{cH$ gr_maofm Amocm§Sy>Z OJ^a ngady eH$Vmo. B§Q>aZoQ> hr H$moUË`mhr EH$m ì`ŠVrMr dm g§ñWoMr _mc_Îmm
Zmhr. B§Q>aZoQ>da H$moUË`mhr emgZmMo (XoemMo) {Z`§ÌU Zmhr. Vr EH$ _wŠV àgma Am{U àMma H$aUmar `§ÌUm
Amho.
10.2.7.1 _m{hVr V§ÌkmZmMo ñdê$n :_m{hVr V§ÌkmZmV B©-_oc, dëS>© dmB©S> do~ Am{U _ëQ>r{_S>r`m `m VrZ `§ÌUmMm g_mdoe hmoVmo. B§Q>aZoQ>
hr _m{hVrMo XiUdiU H$aUmar g§JUH$s` `§ÌUm Amho. B§Q>aZoQ>À`m _mÜ`_mVyZ H$moUVrhr _m{hVr H$moUË`mhr
{R>H$mUr nmohmoM{dVm `oVo. gm`~a ñnogÀ`m _mÜ`_mVyZ hr _m{hVr OJ^a OmVo. do~ ho dmnamd`mg gmono AgyZ
_ëQ>r{_S>r`mÀ`m _mÜ`_mVyZ _m{hVrMo {dVaU Ho$co OmVo.
B©-_ocÀ`m _mÜ`_mVyZ g§Xoe, {Zamon, N>m`m{MÌ nmR>{dUo ghO eŠ` hmoVo. B©-_oc Mo gãOoŠQ>, A°S´>ogr
Am{U A°Q>°M_|Q> Ago VrZ ^mJ AmhoV. g~OoŠQ>_Ü`o EH$m AmoirV g§Xoe AgVmo. A°S´>ogr_Ü`o nmR>{dUmè`mMm
Am{U Á`mcm g§Xoe nmR>dm`Mm Amho Ë`m§Mm nÎmm AgVmo. Va A°Q>°M_|Q> _Ü`o \$mB©ëgMm g_mdoe AgVmo.
Á`m_Ü`o H$mJXnÌo, dH©$erQ>Mm g_mdoe AgVmo.
_ëQ>r{_{S>`m ho EH$ _m{hVr V§ÌkmZmMo ZdrZ _mÜ`_ Amho. _pëQ>{_S>r`m_wio g§JUH$ Ho$di ê$j Z
amhVm Ë`mVrc dmVmdaU Am{U AmH$f©H$, _Zmoa§OH$ ~Zcoco Amho. Ë`m_Ü`o J«m\$sH$, gmD§$S> (ÜdZr) Am{U
Q>oŠñQ> (nmR>dmd`mMr _m{hVr) `m§Mm g_mdoe hmoVmo. _ëQ>r{_{S>`mV g§JUH$s` Ioi, A°{Z_oeZ, _m{hVr, {MÌo,
g§JrV, pìhS>rAmo pŠcßg `m§Mm g_mdoe hmoVmo.
dëS>© dmB©S> do~ (world wide web) ho _m{hVr V§ÌkmZmMo (ZoQ>Mo) AmUIr EH$ _mÜ`_ Amho. `mV
J«m\$sŠg, gmD§$S>, Q>oŠñQ>, pìhS>rAmo d _pëQ>{_S>r`mMm g_mdoe hmoVmo. Aem `m VrZ _mÜ`_m§Zr _m{hVr V§ÌkmZ
~Zcoco Amho.
10.2.7.2 _m{hVr V§ÌkmZmMo \$m`Xo :_m{hVr V§ÌkmZmMm dmna {d{dY joÌm_Ü`o hmoD$ cmJcocm Amho. A{cH$S>rc H$mimV {dVaU
ì`dñWoÀ`m V§ÌmV IynM ~Xc Pmcocm Amho. A_o[aHo$V \o$S>ac Am{U `wnrEg À`m _mÜ`_mVyZ nmg©c Amcoë`m
dñVyMo {dVaU hmoD$ cmJcoco Amho Va _moR>_moR>r [aQ>oc ñQ>moAg©, _m°ëg, OogrnoZr, dm°c _mQ>© `m§Zr C^macocr
Amho, {OWo gd© àH$maÀ`m dñVy EH$mM {R>H$mUr IaoXr H$aÊ`mMr gmo` Pmcocr Amho. ~±H$m§Zr "B©-H$m°_'Mm
ñdrH$ma Ho$cocm Amho. àdmgmMr {VH$sQ>o B§Q>aZoQ>À`m _mÜ`_mVyZ IaoXr Ho$cr OmD$ cmJcr AmhoV.
_m{hVr V§ÌkmZmMo {d{dY \$m`Xo gm§JVm `oVrc 144
1) g§nH©$ (Communication) - B©-_ocÀ`m _mÜ`_mVyZ OJmV Hw$R>ohr Amnco Hw$Qw>§{~`, {_Ì Agco
Var Ë`m§À`mer g§nH©$ gmYVm `oVmo. AmnU B§Q>aZoQ>À`m _mÜ`_mVyZ EImÚm n[ag§dmXmV, MM}V ^mJ KoD$ eH$Vmo.
VgoM B§Q>aZoQ>À`m _mÜ`_mVyZ OJmVë`m H$mZmH$monè`mV Agcocm _m{hVrMm ñÌmoV AëndoimV H$gm CncãY
hmoVmo ho gm§JVm `oVrc. A{cH$S>oM nwÊ`mVrc EH$m ê$½Umc`mV eñÌ{H«$`oMr V`mar Mmcy hmoVr Am{U AMmZH$
eñÌ{H«$`og§X^m©V H$mhr AS>MUr Ü`mZmV Amë`m. amoJmg§~§YrMr _m{hVr Anwar nS>V hmoVr. B§Q>aZoQ>Ûmao Aem
eñÌ{H«$`oMo g§X^© A_o[aHo$VyZ H$mhr {_{ZQ>mV {_i{dco Joco Am{U eñÌ{H«$`m nma nmS>cr Jocr.
2) IaoXr (Shopping) - B©-H$m°_À`m _mÜ`_mVyZ OJmVë`m _moR>çm, CËH¥$îQ> XþH$mZm§Zm AmnU ^oQ>
XoD$ eH$Vmo. VoWrc dñVyMr _m{hVr KoD$ eH$Vmo. Ë`mMr _mJUr Zm|Xdy eH$Vmo. Ë`m dñVy IaoXr H$ê$ eH$Vmo.
AmYw{ZH$ \°$eÝg, {d{dY ZdrZ dñVy `mMr _m{hVr B©-H$m°_ Ûmao {_iVo. IaoXrgmR>r YZmXoe, H«o${S>Q> H$mS>©g,
BcoŠQ´>m°{ZH$ H°$eMm dmna H$ê$ eH$Vmo. Ë`m_wio IaoXrgmR>r amoI aŠH$_ Odi ~miJÊ`mMr Amdí`H$Vm ZgVo.
3) g§emoYZ (Researching) - Ka~gë`m B§Q>aZoQ>À`m _mÜ`_mVyZ AmnU OJ^amVë`m J«§Wmc`mer,
g§emoYZ g§ñWm§er g§nH©$ gmYy eH$Vmo. Amnë`m g§emoYZmgmR>r Amdí`H$ nwñVHo$, Ë`mVrc _OHy$a AmnUmg B©_ocÛmao ghO CncãY hmoD$ eH$Vmo. ìhÀ`w©Ac cm`~«arZm ~«mD$PaÀ`m _mÜ`_mVyZ VoWrc J«§Wg§J«h, Ë`mVrc
{ZdS>H$ _m{hVr nmhVm `oVo, VnmgVm `oVo. Ë`m_wio g§emoYZmgmR>r _m{hVr Jmoim H$aÊ`mgmR>r àË`j EImÚm
{R>H$mUr OmÊ`mMr JaO am{hcocr Zmhr.
4) H$a_UyH$ (Entertainment) - AmnUmg B§Q>aZoQ>À`m _mÜ`_mVyZ g§JrV, {MÌnQ>, nwñVHo$,
_m{gHo$, H$m°åß`wQ>a Joåg Aem H$a_UwH$sÀ`m {d{dY gmo`r gw{dYm CncãY Pmcoë`m AmhoV. ZdrZ {MÌnQ>,
nwñVH$ g§K, IoimMr AmdS> AgUmè`mer g§nH©$ gmYVm `oVmo. Ë`m_wio _mUgm§Zm Amncm [aH$m_m doi
Kmc{dÊ`mMo ghO gmYZ CncãY hmoVo. B§Q>aZoQ> H$ZoŠeZ Agoc Va amoO dV©_mZnÌ {dH$V KoD$Z dmMUohr
Amdí`H$ Zmhr. gd© ^mfmVrc dV©_mZnÌo B§Q>aZoQ>da CncãY AgVmV.
Aem VèhoZo _m{hVr V§ÌkmZ `wJmMo AZoH$ \$m`Xo CncãY Pmcoco AmhoV. nU Ë`m~amo~aM g§JUH$,
B§Q>aZoQ> `m§À`m A{VdmnamVyZ H$mhr g_ñ`m {Z_m©U Pmcoë`m AmhoV. Ë`mMm AmoPaVm H$m hmoB©Zm CëcoI H$aUo
Amdí`H$ R>aoc. gÜ`m àË`oH$OU ZdrZ CnH$aUm_Ü`o _mZdr OrdZ CÜdñV H$aUmam JwUY_© Amho H$m `mÑîQ>rZo
{dMma H$ê$ cmJcm Amho. g§JUH$mZo _mUgmda, Ë`mÀ`m OrdZe¡crda, H$m`©j_Voda H$mhr ZH$mamË_H$ n[aUm_
hmoVmo H$m Vo nhmUo Amdí`H$ R>aoc. g§JUH$ joÌmV H$m_ H$aUmè`m VéUm§Zm BVa joÌmV H$m_ H$aUmè`m
ì`ŠVrnojm A{YH$ nJma Amho. nU H$m_mMo Ago {ZpíMV Vmg ZgVmV. H$mhr doiog Xhm-Xhm, ~mam-~mam Vmg
H$m_ H$amdo cmJVo. Ë`m_wio _|Xÿ d S>moù`mgma»`m ^mJmVrc ZmOyH$ ñZm`yda VmU `oD$ cmJcm Amho. VgoM
EH$M EH$ H$m`© VmgZVmg Ho$ë`m_wio emar[aH$, _mZ{gH$ WH$dm `oVmo. OodUmÀ`m {dlm§VrÀ`m doim doJdoJù`m
hmoD$ cmJcoë`m AmhoV. Ë`mMm nMZg§ñWoda, eara `§ÌUoda A{ZîQ> n[aUm_ OmUdy cmJcm Amho.
g§JUH$mda H$m_ H$aUmè`m§Zm ì`m`m_mMm A^md Agë`mZo nmR>rÀ`m _UŠ`mMo {dH$ma VéU d`mVM
hmoD$ cmJcoco AmhoV. g§JUH$ joÌmV H$m_ H$aUmè`m ì`ŠVrÀ`m ImOJr Am{U d¡dm{hH$ OrdZm_Ü`o ~Xc KSy>
cmJcocm Amho. Amnë`m OmoS>rXmam~amo~a {XdgmMm \$maM WmoS>m H$mi ì`VrV H$amdm cmJë`m_wio H$mhr
d¡dm{hH$, H$m¡Qw>§{~H$ g_ñ`m {Z_m©U hmoD$ cmJë`m AmhoV.
~r. E. 1 : d¡km{ZH$ nÕVr ...9
145
Ago Oar Agco Var g§JUH$ joÌmV H$m_ H$aUmè`m ì`ŠVtZr à`ËZnyd©H$ Am{U OmUrdnyd©H$ Amnë`m
\$mdë`m doimMm dmna Ho$ë`mg `m Xþîn[aUm_mnmgyZ Ë`m§Zm Xÿa amhVm `oB©c. H$moUVohr `§Ì Mm§Jco qH$dm dmB©Q>
Zmhr Va _mUyg Ë`mMm dmna H$em nÕVrZo H$aoc `mda Ë`m `§ÌmMo Mm§Jco dmB©Q> n[aUm_ Adc§~yZ amhVrc ho
AmnU cjmV R>odco nm{hOo.
10.3 ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ :A)
~)
EH$m dmŠ`mV CÎmao {chm.
1)
g§JUH$ `§ÌmMo XmoZ ^mJ H$moUVo ?
2)
Zoh_rÀ`m dmnamV AgUmè`m g§JUH$mMo Zmd gm§Jm.
3)
_m{hVrMo "EH$H$' `w{ZQ> H$moUVo Amho?
4)
EH$m g§JUH$mVyZ Xþgè`m g§JUH$mV _m{hVr ^aÊ`mgmR>r dmnaë`m OmUmè`m EH$m gmYZmMo Zmd
{chm.
5)
E.Q>r.E_. Mm \w$c \$m°_© H$m` Amho?
6)
dS>© àmogoga Mo H$m`© H$moUVo?
7)
g§JUH$mMr {ZåZñVa ^mfoMo Zmd gm§Jm.
OmoS>çm Owidm.
1)
H$s-~moS>©
g|Q´>c àmogoqgJ `w{ZQ>
2)
E.Ec.`y.
g§Xoe, {Zamon nmR>{dÊ`mMo gmYZ
3)
B©-_oc
AmD$Q>nwQ> {S>ìhmB©g
4)
_m°{ZQ>a
g§JUH$mcm gyMZm XoUmar ì`ŠVr
5)
àmoJ«m_a
BZnwQ> {S>ìhmB©Z
10.4 gmam§e :àñVwV KQ>H$mV AmnU g§JUH$ Am{U _m{hVr V§ÌkmZmMo joÌ `mMr _m{hVr KoVcr. g§JUH$mMo hmS>©doAa
Am{U gm°âQ>doAa Ago XmoZ ^mJ AmhoV. JVr, ñ_aUeŠVr, AMyH$Vm, ñd`§àoaUm, H¥${Ì_ ~w{Õ_Îmm, dmhH$Vm
Aer g§JUH$mMr H$mhr _hÎdmMr d¡{eîQ>ço AmhoV. g§JUH$mMo BZnwQ> {S>ìhmB©g, g|Q´>c àmogoqgJ `w{ZQ> Am{U
AmD$Q>nwQ> {S>ìhmB©g Ago VrZ ^mJ AmhoV.
g§JUH$mMr ^mfm Amnë`m Zoh_rÀ`m ^mfonojm doJir Amho. g§JUH$mMr ^mfm 0 Am{U 1 Aem XmoZ
{S>OrQ>g²Zr ~Zcocr Amho. Amnë`m ^mfoVrc _OHy$amMo ê$nm§Va g§JUH$mV `§Ì^mfoV Ho$co OmVo. g§JUH$mMm
Am{W©H$, ì`mnmar g§ñWm, H$maImZo, emñÌr` g§emoYZ, XiUdiU, gmd©O{ZH$ godm, hdm_mZemñÌ, KaJwVr
dmna Aem {d{dY joÌmV Ho$cm OmVmo.
146
21 do eVH$ ho _m{hVr V§ÌkmZmMo `wJ Amho. _m{hVr V§ÌkmZmV B§Q>aZoQ>Mm dmna _moR>çm à_mUmda Ho$cm
OmVmo. B§Q>aZoQ> ho EH$ _m{hVr nga{dUmao _hmH$m` Omio Amho. B§Q>aZoQ>_Ü`o B©-_oc, _pëQ>{_S>r`m Am{U do~ `m
VrZ gmYZm§Mm g_mdoe hmoVmo. B§Q>aZoQ>À`m dmnam_wio BVam§er g§nH©$ gmYUo, IaoXr H$aUo, {d{dY joÌmVrc
g§emoYZ, H$a_UyH$ Aem joÌm_Ü`o \$ma _moR>r H«$m§Vr Pmcocr Amho.
10.5 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao :A)
~)
1)
3)
5)
7)
1)
3)
5)
hmS>©doAa Am{U gm°âQ>doAa
2)
~mB©Q>
4)
A°Q>mo_oQ>oS> Q>oca _{eÝg
6)
`§Ì ^mfm
BZnwQ> {S>ìhmB©g
2)
g§Xoe, {Zamon nmR>{dÊ`mMo gmYZ 4)
g§JUH$mcm gyMZm XoUmar ì`ŠVr
_m`H«$mo H$m°åß`wQ>g©
gr. S>r., âcm°nr {S>ñH$
nÌo V`ma H$aUo, [anmoQ>©g V`ma H$aUo
g|Q´>c àmogoqgJ `w{ZQ>
AmD$Q>nwQ> {S>ìhmB©g
10.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m` :1)
2)
3)
4)
g§JUH$ åhUOo H$m`? g§JUH$mÀ`m {d{dY ^mJmMr d Ë`m§Mr H$m`m©Mr _m{hVr {chm.
g§JUH$mMr d¡{eîQ>ço ñnîQ> H$am.
g§JUH$mMo {d{dY Cn`moJ {deX H$am.
_m{hVr V§ÌkmZ joÌmMo ñdê$n ñnîQ> H$am.
10.7 nm[a^m{fH$ eãX :1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)
8)
9)
10)
Hardware
-
Software
-
Commands
-
Ready Programs
-
BASIC, COBOL
-
ATM
-
E-mail
-
Multi-Media
-
E-com
-
Internet
-
g§JUH$mMm `m§{ÌH$ ^mJ
g§JUH$mZo V`ma Ho$coco àmoJ«m_
g§JUH$mgmR>r {Xcoë`m Amkm
âcm°nr {S>ñH$ d hmS>© {S>ñH$darc V`ma àmoJ«måg
g§JUH$s` ^mfm
~±Ho$VyZ n¡go H$mT>Ê`mgmR>r dmnaco OmUmao `§Ì
g§nH$m©Mo gmYZ
_m{hVr V§ÌkmZmMo ZdrZ _mÜ`_
IaoXr-{dH«$sMo AmYw{ZH$ gmYZ
_m{hVrMo Omio
10.8 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$ :J«§WmÀ`m eodQ>r `mXr {Xcocr Amho.
ooo
147
Books for Reading
1. d¡km{ZH$ nÕVr : S>m°. O. am. Xm^moio
2. VH©$emñÌ : lr{Zdmg Xr{jV
3. VH©$emñÌ Am{U d¡km{ZH$ nÕVr : dmS>oH$a, hamocrH$a
4. OrdZm{^_wI {dkmZ : {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya (1966)
5. d¡km{ZH$ nÕVr : lr. Ec. Or. Xoe_wI
6.
An Introduction to Logic & Scientific Method : Cohen M. & Nagel E.
Books for Reference
1.
Essentials of Scientific Method : Wolf A.
2.
Science & Scientific Method : Korade, Sawant
3. emñÌr` nÕVr : A. {^. ehm
4. VH©$emñÌ : _wHw§$X H$X_
5. H$m°åß`wQ>aMm dmQ>mS>çm : e{eH$m§V ~mH$ao
6. OrdZ, {dkmZ Am{U VÎdkmZ : Amë\«o$S> ìhmB©Q>hoS> (AZwdmX : qM. lr. H$d})
ooo
148