H
I
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
Xya {ejU H|$Ð
^yJmocemñÌ
(EopÀN>H$)
(e¡j{UH$ df© 2013-14 nmgyZ)
nona H«$. 1 d 2
~r. E. ^mJ-1
K
go{_ñQ>a 1 d 2 gmR>r
J
© Hw$bg{Md, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya (_hmamîQ´>)
àW_md¥Îmr : 2013
~r. E. (^yJmocemñÌ) ^mJ-1
gd© h·H$ ñdmYrZ. oedmOr odÚm[rR>mÀ`m [admZJroedm` H$m{UË`mhr àH$mamZ{ Z·H$c H$aVm `{Uma Zmhr.
àVr : 5,000
n
àH$meH$ :
S>m°. S>r. ìhr. _wio
Hw$bg{Md,
{edmOr {dÚmnrR>,
H$moëhmnya - 416 004.
n
_wÐH$ :
AYrjH$,
{edmOr {dÚmnrR> _wÐUmb`,
H$moëhmnya - 416 004.
n
ISBN- 978-81-8486-483-0
H
H
Xÿa {ejU H|$Ð Am{U {edmOr {dÚmnrR> `m~ÔcMr _m{hVr nwT>rc nÎ`mda {_iy eHo$c.
{edmOr {dÚmnrR>, {dÚmZJa, H$moëhmnya-416 004. (^maV)
Xÿa {ejU n[afX-B§{Xam Jm§Yr amîQ´>r` _wŠV {dÚmnrR>, Zdr {Xëcr `m§À`m {dH$gZ AZwXmZmVyZ `m gm{hË`mMr {Z{_©Vr
Ho$cr Amho.
(ii)
XyaoejU H|$Ð, oedmOr odÚm[rR>, H$m{ëhm[ya
n
_m. àm. (S>m°.) EZ. Oo. ndma
gëcmJma go_Vr n
àm. (S>m°.) Ho$. Eg. a§Jmßnm
Hw$cJwê$, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
_m. àmMm`© (S>m°.) E. Eg. ^moB©Q>o
_m. Hw$cJwê$, H$Zm©Q>H$ amÁ` _wŠV {dÚmnrR>,
_mZgJ§JmoÌr, åh¡gya-570006
à-Hw$cJwê$, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
àm. ìhr. d|H$æ`m
àm. (S>m°.) Ama. H¥$îUm Hw$_ma
g§MmcH$, {dÚmà~mo{YZr S>m°. ~r. Ama. Am§~oS>H$a _wŠV
{dÚmnrR>, amoS> Z§. 46, Á`w~cr {hc, h¡Ðm~mX-33 Am§Y«àXoe
_m. Hw$cJwê$, `ed§Vamd MìhmU _hmamîQ´> _wŠV {dÚmnrR>,
kmZJ§JmoÌr, J§Jmnya S>°_Odi, Zm{eH$-422 222
S>m°. Oo. Eg. nmQ>rc
A{YîR>mVm, gm_m{OH$ emñÌo {dÚmemIm,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
S>m°. A{Zc Jdir
A{YîR>mVm, H$cm d c{cVH$cm {dÚmemIm,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
S>m°. Ama. Or. \$S>Vao
S>m°. gr. Oo. {Icmao
A{YîR> m Vm, dm{UÁ` {dÚmemIm,
{edmOr {dÚmnrR> , H$mo ë hmny a
A{YîR>mVm, {dkmZ {dÚmemIm,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
S>m°. S>r. ìhr. _wio
S>m°. E. ~r. amOJo
Hw$cg{Md, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
g§MmcH$, _hm{dÚmc` d {dÚmnrR> {dH$mg _§S>i,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
lr. ìhr. Q>r. nmQ>rc
S>m°. ~r. E_. {hS>}H$a
{dÎm d coIm A{YH$mar,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
narjm {Z`§ÌH$, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
àm. (S>m°.) AéU ^mogco (gXñ` g{Md)
S>m°. E. EZ. Omoer
g§MmcH$,
Xya{ejU H|$Ð, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
d¡îUdr AnmQ>©_|Q>, gX{ZH$m Z§. 8, lra§JZJa, n§qnJ ñQ>oeZ
Odi, J§Jmnya S>°_ Odi, Zm{eH$-422 222
Aä`mg_§S>i : ^yJmocemñÌ n
AÜ`j : S>m°. ~r. EZ. Jmo\$Uo
n
doUwVmB© MìhmU H$m°coO, H$amS>, {O. gmVmam.
l
S>m°. Ho$. gr. a_moÌm
l
l
S>m°. Eg. ~r. Jm`H$dmS>
{_aO _hm{dÚmc`, {_aO, {O. gm§Jcr.
l
l
S>m°. Eg. Eg. H$moR>mdio
l
nX²_^yfU S>m°. dg§VamdXmXm nmQ>rc nmQ>rc _hm{dÚmc`,
H$dR>o_hm§H$mi, {O. gm§Jcr.
S>m°. Ho$. E. _mir
amOmam_ H$m°coO, H$moëhmnya.
àm. S>m°. E. Eg. am`_mZo
~|Jcmoa {dÚmnrR>, ~|Jcmoa
l
l
S>m°. ~r. E. AmOJoH$a
H$_©dra {hao H$m°coO Am°\$ AmQ>©g, gm`Ýg, H$m°_g© A°ÊS>
EÁ`wHo$eZ, JmaJmoQ>r, {O. H$moëhmnya
S>m°. EM. dm`. H$ma§S>o
_{hcm _hm{dÚmc`, _§Jidma noR>, H$amS>, {O. gmVmam.
l
S>m°. E. ~r. nmQ>rc
H$cm, dm{UÁ` _hm{dÚmc`, AmîQ>m, Vm. dmidm,
{O. gm§Jcr
à_wI, ^yJmocemñÌ {d^mJ, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya.
àm. E. Eg. OmYd
^yJmocemñÌ {d^mJ, _w§~B© {dÚmnrR>, _w§~B©.
(iii)
Xya oejU H|$Ð
oedmOr odÚm[rR>,
H$m{ëhm[ya
^yJmocemñÌ (EopÀN>H$)
Aä`mg KQ>H$m§Mo boIH$
boIH$
KQ>H$ H«$_m§H$
nona-1 : gÌ-1 (^yénemñÌ)
S>m°. EM. dm`. H$ma§S>o
_{hcm _hm{dÚmc`, H$amS>, {O. gmVmam.
1
S>m°. ~r. Eg. OmYd
lr {dO`qgh `mXd H$cm d {dkmZ _hm{dÚmc`, noR>dS>Jm§d
2
S>m°. E. ~r. nmQ>rc
H$cm, dm{UÁ` _hm{dÚmc`, AmîQ>m, Vm. dmidm, {O. gm§Jcr
3
àm. nr. Eg. nmQ>rc
H$_©dra {hao AmQ>©g, H$m°_g© A°ÊS> EÁ`wHo$eZ H$m°coO, JmaJmoQ>r
4
nona-2 : gÌ-2 (hdm_mZemñÌ)
S>m°. gr. `w. _mZo
~mimgmho~ XogmB© H$m°coO, nmQ>U, Vm. nmQ>U, {O. gmVmam
1
àm. Ho$. Ama. OmYd
H«$m§Vrqgh ZmZm nmQ>rc _hm{dÚmc`, dmidm, {O. gm§Jcr
2
S>m°. nr. S>r. ^mH$ao
H¥$îUm _hm{dÚmc`, aoR>ao ~w&&, Vm. H$amS>, {O. gmVmam
3
àm. Ama. Or. daoH$a
lr_Vr Or. Ho$. Or. H$Ý`m _hm{dÚmc`, O`qgJnya
4
n
gÌ-1
S>m°. E. ~r. nmQ>rc
H$cm, dm{UÁ` _hm{dÚmc`,
AmîQ>m, Vm. dmidm, {O. gm§Jcr
g§nmXH$
n
S>m°. ~m. Zm. Jmo\$Uo
AÜ`j
^yJmocemñÌ d dmVmdaUemñÌ
Aä`mg_§S>i,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
(iv)
gÌ-2
S>m°. gr. `w. _mZo
~mimgmho~ XogmB© H$m°coO, nmQ>U,
Vm. nmQ>U, {O. gmVmam
àñVmdZm
{edmOr {dÚmnrR>mMo VËH$mcrZ Hw$cJwê$ _m. _m{UH$amd gmiw§Io `m§Zr 2007-2008 gmcmnmgyZ
{dÚmnrR>m_Ü`o Xÿa {ejU g§H$ënZm am~dyZ ~{h…ñW {dÚmÏ`mªgmR>r ñd`§ AÜ``Z gm{hË` CncãY H$ê$Z
XoÊ`mMm AË`§V ñVwË` CnH«$_ hmVr KoVcm Amho. {Z`{_V àdoe KodyZ _hm{dÚmc`rZ {ejU nyU©
H$aÊ`mMr g§Yr g_mOmVrc gd© KQ>H$m§Zm g_mZnUo CncãY hmoB©cM Ago ZgVo. {ejUmgmR>rÀ`m nm`m^yV
gmo`tMm A^md, Am{W©H$ Am{U gm_m{OH$ AS>Wio AgVmZmhr AZoH$m§_Ü`o CÀM {ejU KoÊ`mMr XþX£å`
BÀN>meŠVr AgVo. Ë`m§À`m BÀN>meŠVrcm \$cÐÿn H$aÊ`mMo H$m_ gÜ`m {edmOr {dÚmnrR>mMo Xÿa {ejU
H|$Ð H$aV Amho.
^yJmocemñÌ Aä`mg_§S>imZo AJXr àW_nmgyZM Xÿa {ejU H|$Ðmcm ñd`§ AÜ``Z gm{hË`mÀ`m
{Z{_©Vr~m~V ghH$m`© Ho$coco Amho. na§Vw Á`m Á`m doir Aä`mgH«$_mMr nwZa©MZm Ho$cr Ë`mhrdoir ñd`§
AÜ``Z gm{hË` V`ma H$aÊ`mgmR>r narl_ KoVcoco AmhoV. e¡j{UH$ df© 2013-14 nmgyZ ~r.E.,
~r.Eñgr., ~r.H$m°_. ^mJ 1 ^yJmocemñÌ Am{U emñÌ, V§ÌkmZ Am{U {dH$mg `m {df`m§À`m XmoÝhr gÌm§Mm
Aä`mgH«$_ gwYm[aV Ho$cocm Amho. Aä`mgH«$_mMr aMZm H$aV AgVmZm àm_w»`mZo àW_ dfm©À`m
{dÚmÏ`mªZm Ë`m Ë`m Aä`mgH«$_mVrc _wc^yV g§H$ënZm§Mm Aä`mg H$aVm `mdm OoUoH$ê$Z nwT>rc
Aä`mgH«$_mV `oUmè`m g§H$ënZm§Mm AmYma (nm`m) V`ma ìhmdm hm CÔoe J¥hrV Yacm Amho. Ë`m_wio ~r.E.
^mJ-1 À`m XmoÝhr gÌm_Ü`o ^yJmocemñÌmVrc ^yê$nemñÌ d hdm_mZemñÌ `m _wc^yV emIm§Mm Aä`mg
A§V^y©V Ho$cm Amho. Va ~r.H$m°_. ^mJ-1 À`m ^yJmocemñÌm_Ü`o n{hë`m gÌmV dm{UÁ` ^yJmocemñÌ Va
Xþgè`m gÌm_Ü`o OmJ{VH$sH$aU d ì`mnma `m ~m~r AmUë`m AmhoV. ~r.Eñgr. ^mJ-1 ^yJmocemñÌmÀ`m
Aä`mgm_Ü`o _mÌ àmH¥${VH$ ^yJmocemñÌ, ^yê$nemñÌ hdm_mZemñÌ d gmJaemñÌ `m _wc^yV emIm§À`m
Aä`mgm~amo~aM àmË`{jH$m§da ^a {Xcocm Amho. emñÌ, V§ÌkmZ d {dH$mg `mÀ`m Aä`mgH«$_mMrhr
AerM aMZm H$aÊ`mV Amcocr Amho.
Aä`mgH«$_mMr nwZa©MZm H$aV AgVmZm ^yJmocemñÌ Aä`mg_§S>imZo {d{dY {dÚmnrR>mVrc Vk d
AZw^dr ì`ŠVtMo _mJ©Xe©Z KoVco AmhoM {edm` {dÚmnrR> AZwXmZ Am`moJmÀ`m _mJ©Xe©H$ VÎdm§Mmhr g§X^©
KoVcocm Amho. Aä`mgH«$_m§Mr A§_c~OmdUr gwê$ Pmë`m~amo~aM AÜ`mnH$m§À`m H$m`©emim KodyZ {dÚmÏ`mªnwT>o
g_n©H$ AÜ`mnZ H$aÊ`m~m~Vhr Vkm§Mo/gmYZì`ŠVtMo _mJ©Xe©Z KS>dyZ AmUco Amho.
Xÿa {ejUmÀ`m _mÜ`_mVyZ àdo{eV Pmcoë`m {dÚmÏ`mªZm _hm{dÚmc` d {dÚmnrR>mnmgyZ Xÿa AgyZhr
OUyH$m§hr AmnU _hm{dÚmc`mV d {dÚmnrR>mV {ejU KoV Agë`mMm AZw^d `m ñd`§AÜ``Z gm{hË`mÀ`m
(v)
dmMZmVyZ `oV AgVmo. ^yJmocemñÌ {df`mMm Aä`mg H$aVm Va {dÚmÏ`mªZm Aer XÿañW ^mdZm AgUmaM
Zmhr `mMr H$miOr KoVcocr Amho. `mgmR>r Aä`mgH«$_mÀ`m àË`oH$ KQ>H$mMo coIZ H$aÊ`mgmR>r Vk
coIH$m§Mr _XV KodyZ gd© {dÚmÏ`mªZm g_Ooc Aem gmoß`m ^mfo_Ü`o g§H$ënZm§Mo AÜ``Z H$aVm `oB©c.
àË`oH$ KQ>H$mMo coIZ H$aVmZm àË`oH$ KQ>H$coIH$mZo KQ>H$m§Mr C{ÔîQ>o, {df` {ddoMZ, ñd`§AÜ``Z àíZ,
àíZm§Mr CÎmao, ñdmÜ`m`, joÌr` H$m`© Am{U g§X^© J«§Wm§Mr gyMr `m gd© JmoîQ>r {Xcoë`m AmhoV. `m_wio
{dÚmÏ`mªÀ`m _Zm_Yrc gd© e§H$m§Mo ñd`§ {ZagZ hmoB©c `mMr H$miOr KoVcr Amho. `m_wio {edrOr
{dÚmnrR>mÀ`m Xÿa {ejU {d^mJm_Ü`o àdoerV Pmcocm na§Vw amÁ`mÀ`m H$mZmH$monè`mV amhUmam BVHo$M
H$m` Va _hmamîQ´>m~mhoa Agcoë`m {dÚmÏ`m©cm CÀM {ejU KoÊ`mMr g§Yr {Z_m©U Pmcr Amho.
EH§$XarV `m gd© {dÚmÏ`mªZm ^yJmocemñÌ Aä`mg_§S>imZo V`ma Ho$coco ñd`§ AÜ``Z gm{hË` AmdS>oc
Agm {dídmg dmQ>Vmo. {edmOr {dÚmnrR>mMo _m. Hw$cJwê$ àmÜ`mnH$ Zm. O. ndma, à. Hw$cJwê$ _m.
AemoH$ ^moB©Q>o, _m. Hw$cg{Md Xr. dr. _wio, _m. g§MmcH$ ~rgr`wS>r S>m°. A. ~m. amOJo, {dÚmnrR> narjm
{Z`§ÌH$ _m. S>m°. ^. _. {hS>}H$a `m§À`m _mJ©Xe©ZmMm cm^ Pmcm Ë`m~Ôc Ë`m§Mo Am^ma. Xÿa {ejU
{d^mJmMo _m. g§MmcH$ àm. S>m°. AéU ^mogco, CnHw$cg{Md H°$ßQ>Z S>m°. {ZVrZ gmoZOo Am{U Ë`m§Mo gd©
ghH$mar `m§Zmhr YÝ`dmX XoVmo Am{U gd© KQ>H$coIH$m§Zr d ghg§nmXH$m§Zr Ho$coë`m AZ_moc ghH$m`m©~Ôc
Am^ma _mZVmo.
YÝ`dmX.
S>m°. ~m. Zm. Jmo\$Uo
AÜ`j
^yJmocemñÌ d dmVmdaUemñÌ Aä`mg_§S>i,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
(vi)
AZwH«$_{UH$m
KQ>H$ H«$_m§H$
KQ>H$mMo erf©H$
nmZ H«$_m§H$
nona-1 : go{_ñQ>a-1
^yénemñÌ
1.
^yê$nemñÌmMr AmoiI
1
2.
n¥ÏdrMo H$dM
11
3.
^y-hmcMmcr
32
4.
{dXmaU Am{U jaU
62
nona-2 : go{_ñQ>a-2
hdm_mZemñÌ
1.
dmVmdaU
99
2.
gm¡aeŠVr d dmVmdaUr` Xm~
119
3.
dmao, AmЩVm d d¥îQ>r
153
4.
àmË`{jH$
185
(vii)
n
odÚmÏ`mªZm gyMZm :
àË`{H$ KQ>H$mMr gwédmV CoÔîQ>m§Zr hm{B©c. CoÔîQ>ç{ oXemXe©H$ AmoU [wT>rc
]m]r ñ[îQ> H$aUmar AgVrc.
1. KQ>H$m_Ü`{ H$m` oXc{c{ Amh{.
2. Vw_À`mH$Sy>Z H$m` A[{ojV Amh{.
3. odoeîQ> KQ>H$mdarc H$m`© [yU© H{$ë`mZ§Va Vwåhmcm H$m` _mhrV hm{Ê`mMr A[{jm
Amh{.
ñd`§ _yë`_m[ZmgmR>r àíZ oXc{c{ AgyZ Ë`m§Mr A[{ojV CÎma{hr X{Ê`mV Amc{cr
Amh{V. Ë`m_wi{ KQ>H$mMm Aä`mg `m{½` oXe{Z{ hm{Bc
© . Vw_Mr CÎma{ ochÿZ Pmë`mZ§VaM
ñd`§ AÜ``Z gmohË`m_Ü`{ oXc{cr CÎma{ [mhm. hr Vw_Mr CÎma{ (qH$dm ñdmÜ`m`)
Am_À`mH$S>{ _yë`_m[ZmgmR>r [mR>dm`Mr ZmhrV. Vwåhr `m{½` oXe{Z{ Aä`mg H$amdm,
`mgmR>r hr CÎma{ "Aä`mg gmYZ' (Study Tool) åhUyZ C[`w·V R>aVrc.
(viii)
© Copyright 2026 Paperzz