gÌ-1 : KQ>H$ 4
{dkmZ, V§ÌkmZ Am{U _mZdr Amamo½`
KQ>H$ g§aMZm
4.0
C{Ôï>ço
4.1
àmñVm{dH$
4.2
{df` {ddoMZ
4.2.1 {dkmZ Am{U V§ÌkmZmMm _mZdr Amamo½`mdarb à^md
4.2.2 _mZdr aŠV-aŠV JQ>, aŠV JQ> OwiÊ`mMo _mZdr Amamo½`mVrb _hÎd
4.2.3 ES²>g- OJmg_moarb EH$ AmìhmZ, dñVwpñWVr, AmH$S>odmar, H$maUo, n[aUm_,
CnMma, à{V~§Y, J¡ag_O Am{U dñVwpñWVr, gm_m{OH$ Ñ{ï>H$moU
4.2.4 ì`gZm{YZVm EH$ gm_m{OH$ g_ñ`m, àH$ma, H$maUo, n[aUm_ Am{U
Cnm``moOZm
4.2.5 nmofU Am{U amoJ-nmofU g§H$ënZm, nmofU Ðì`mMo KQ>H$, nmofU Am{U amoJ
4.3
nm[a^m{fH$ eãX d AW©
4.4
ñd`§AÜ``Z àíZm§Mr CVao
4.5
gmam§e
4.6
gamdmgmR>r n«íZ
4.7
joÌr` H$m`©
4.8
A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
80
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
4.0
C{Ôï>ço :
1) {dkmZ Am{U V§ÌkmZmMm _mZdr Amamo½`mdarb n«^md ñnï> H$aVm `oB©b.
2) _mZdr aŠV-aŠVJQ>, aŠVJQ> OwiÊ`mMo _mZdr Amamo½`mÀ`m Ñï>rZo _hÎd bjmV `oB©b.
3) OJmg_moa AmìhmZ Agboë`m ES>g² amoJm{df`r dñVwpñWVr, AmH$S>odmar, H$maUo, n[aUm_, CnMma,
n«{V~§Y, J¡ag_O ñnï> H$ê$Z gm§JVm `oVrb.
4) gm_m{OH$ g_ñ`m Agboë`m ì`gZm{YZVoMo àH$ma, H$maUo, n[aUm_ Am{U Cnm` `moOZm gm§JVm
`oVrb.
5) gm_m{OH$ g_ñ`m Agboë`mg ì`gZm{YZVoMo àH$ma, H$maUo, n[aUm_ Am{U Cnm` `moOZm gm§JVm
`oVrb.
6) nmofU g§H$ënZm, nmofU Ðì`mMo KQ>H$, nmofU Am{U amoJ `m§Mr _m{hVr XoVm `oB©b.
4.1
àmñVm{dH$ :
dmT>Vr bmoH$g§»`m, Am¡Úmo{JH$aU, ZmJ[aH$aU, àM§S> ñnYm© VmU-VUmd, ~XbVr OrdZnÕVr, n«XyfU
BË`mXr AZoH$ ~m~t_wio {Za{Zamio amoJ, amoJm§Mo à_mU dmT>V AgyZ Ë`m§Mo ñdê$nhr ~XbV Amho. Ë`m_wio _mZdr
Amamo½` hr _mZdmgmR>r AË`§V _hÎdmMm d {Oìhmù`mMm {df` Amho. AmYw{ZH$ {dkmZ Am{U V§ÌkmZmVrb
àJVr_wio d¡ÚH$emóm_Ü`ohr A\$mQ> àJVr Pmbr Amho d nydr© AgmÜ` _mZbo OmUmao amoJ AmVm ~ao H$aVm `oD$
bmJbo AmhoV. _mZdmZo {dkmZ Am{U V§ÌkmZmÀ`m gmømZo _mZdr OÝ_ à{H«$`oda {Z`§ÌU {_idbo Amho. VgoM
amoJm§À`m àgmamda {Z`§ÌU R>odyZ _mZdr OrdZmMr H$mb_`m©Xm dmT>dbr Amho. _mZdmMo OrdZ d Amamo½` A{YH$
gwa{jV Am{U gwIH$a H$aÊ`mgmR>r {dkmZmMm Am{U {d{dY V§ÌmMm Cn`moJ hmoVmo Amho. `m KQ>H$mV AmnU
AmYw{ZH$ {dkmZ Am{U V§ÌkmZmMm _w»`V: _mZdr Amamo½`mda H$gm n«^md nS>bm, _mZdr aŠV JQ> d Vo OwiÊ`mMo
_mZdr Amamo½`mÀ`m Ñ{ï>Zo _hÎd, ES²>g `m _hm^`§H$a amoJm§{df`r dñVwpñWVr, H$maUo, n[aUm_, CnMma, à{V~§Y,
J¡ag_O Am{U dñVwpñWVr, gm_m{OH$ X¥{ï>H$moU BË`mXr VgoM ì`gZm{YZVm àH$ma, H$maUo, n[aUm_ Am{U
Cnm``moOZm BË`mXr Am{U gdm©V _hÎdmMo åhUOo nmofU g§H$ënZm, nmofH$ Ðì`mMo KQ>H$, nmofU Am{U amoJ
`m§À`m{df`r _m{hVr H$ê$Z KoUma AmhmoV.
4.2 {df` {ddoMZ :
4.2.1 {dkmZ Am{U V§ÌkmZmMm _mZdr Amamo½`mdarb à^md :
_mZdr g_mO CËH«$m§V hmoV hmoVm Ë`m gwadmVrÀ`m H$mimVhr OÝ_, _¥Ë`w, {d{dY AmOma, amoJ BË`mXr KQ>Zm
_mZdr OrdZmV KS>V hmoË`m. na§Vw àmMrZ H$mir amoJ, amoJm§À`m gmWr Am{U _¥Ë`w øm KQ>Zm {ZgJ© eŠVr, B©ídar
AdH¥$nm qH$dm XwamË_m§Mm (^yV, {nemÀ`) H$mon _mZë`m OmV Am{U `mda CnMma åhUyZ àmW©Zm d {ZgJm©Vrb
AZw^dmA§Vr `mo½` dmQ>Umè`m dñVw§Mm dmna Ho$bm OmV Ago Am{U ho H$m`© Ho$di XodF$fr, ^JV bmoH$ Y_©Jwé
`m§À`m hmVr hmoVo. na§Vw OgOgo _mZdr kmZ, {dkmZ Am{U V§ÌkmZ àJV hmoV Jobo VgVgo øm gd© àH$mamV ~Xb
Pmbo.
81
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
_mZdr àJVrÀ`m B{VhmgmV 20 do eVH$ ho emór` d Vm§{ÌH$ àJVrMo `wJ åhUyZ AmoiIbo OmVo. H$maU
20 ì`m eVH$mÀ`m CÎmamYm©Vrb d¡km{ZH$ n«JVr Ë`m AmYrÀ`m g§nyU© _mZdr B{VhmgmVrb àJVrÀ`m AZoH$ nQ>rZo
A{YH$ Amho. `m eVH$mV EH$ Zdr d¡km{ZH$ H«$m§VrM KSy>Z Ambr. _mZdmÀ`m Am{W©H$, gm_m{OH$, amOH$s` d
Amamo½` {df`H$ g_ñ`m gmoS>{dÊ`mgmR>r {dkmZmMm Cn`moJ _moR>çm à_mUmV hmoD$ bmJbm. AmYw{ZH$ {dkmZ
Am{U V§ÌkmZmMm _mZdr Amamo½`mdarb à^md hm _yb^yV Am{U ì`mnH$ ñdê$nmMm Amho. d¡ÚH$s` joÌmV amoJ{ZXmZ,
CnMma Am{U eó{H«$`m `m gd© {R>H$mUr VgoM d¡ÚH$s` g§emoYZ Am{U O¡dV§ÌkmZ `mVhr {dkmZ d V§ÌkmZmMm
à^md _moR>m Amho. _Zwî` OgOgm ñdmñÏ`, Amamo½` `mH$S>o bj Úmd`mbm bmJbm VgVgo amoJ{ZXmZ d CnMma
`mda Ë`mZo bj H|${ÐV Ho$bo. Joë`m XmoZ eVH$mV Ordemó d agm`ZemómV IynM àJVr Pmbr Amho. amoJ{ZXmZ
Am{U CnMma `mV `m XmoÝhr emómMo `moJXmZ \$ma _moR>oAmo. AmYw{ZH$ H$mimV {dkmZ Am{U V§ÌkmZmVrb àJVr_wio
{M{H$Ëgm d CnMma gwb^ Pmbo AmhoV.
nyduÀ`m H$mir AZoH$ gmWrMo amoJ `oD$Z hOmamo bmoH$ _¥Ë`w_wIr nS>m`Mo. àgVrH$mimV {ó`m§À`m _¥Ë`wMo
à_mU Am{U ~mb_¥Ë`wMo à_mU OmñV hmoVo VgoM {ZnwÌrH$ bmoH$m§Mo OrdZ Xw:Ir hmoVo. na§Vw AmVm {d{dY amoJm§da
Zì`m CnMma nÕVr, Am¡fYo d Amamo½` ajUmÀ`m nÕVrV {dkmZ-V§ÌkmZmÀ`m dmnam_wio _mZdr Amamo½` gwa{jV
d gwIH$a Pmbo Amho. gÜ`m nQ>H$s, {df_Áda, nmo{bAmo, S>m§½`m ImoH$bm, Xodr, j`, Zmé, _bo[a`m, ßboJ,
YZwdm©V, JmbJw§S>, ao~rO BË`mXr AZoH$ amoJm§da à^mdembr bgr CnbãY AmhoV. VgoM gamoJgr (J^m©e`
^mS>çmZo XoUo) gma»`m V§ÌmZo {ZnwÌrH$ bmoH$m§Mo OrdZ AmZ§XrV Pmbo Amho. d¡km{ZH$ {gÕm§V d Vm§{ÌH$ CnH$aUo
`m§À`mÛmao AmVm emar[aH$ d _mZ{gH$ An§JËdmMo {ZXmZ H$éZ Ë`mda CnMma H$aVm `oVmV. nydu AgmÜ` AgUmè`m
~è`mM amoJm§da AmVm Am¡fYmonMma Am{U eó{H«$`m `m§À`m gmømZo _mV H$aVm `ooVo d _mUgmMo àmU dmM{dVm
`oVmV. ~mb_¥Ë`wMo à_mUhr hOmar 147 dê$Z 47 da Ambo Amho. VgoM _¥Ë`wMo n«_mUhr 27.4 déZ hOmar
7.48 n`ªV H$_r Pmbo AgyZ gamgar Am`w©_`m©Xm dmT>br Amho.
_mZdr Amamo½`m~m~VMr {d{dY n«H$maMr _m{hVr AZoH$ g§Ho$V ñWim§déZ (Websites) CnbãY hmoVo.
B§Q>aZoQ>À`m _XVrZo AmnU OJmVrb H$moUË`mhr VÁk S>m°ŠQ>aMm d¡ÚH$s` g„m {H$_mZ doioV d {H$_mZ IMm©V KoD$
eH$Vmo. VgoM AmYw{ZH$ H$mimV gmoZmoJ«m\$s, B©grOr, H°$Q> ñH°$Z Am{U j- {H$aUm§à_mUo E_AmaAm` (MRI :
Mogetic Resonance Imaging) V§ÌkmZ, bogada AmYm[aV eó{H«$`m BË`mXr _mZdr Amamo½`mgmR>r daXZ
R>aë`m AmhoV. {dkmZ Am{U V§ÌkmZmVrb àJVr_wio Screening H$ê$Z S>m°ŠQ>a _mZdmÀ`m earamVrb A§VJ©V
^mJ nmhÿ eH$Vmo. j-{H$aU (X-ray) \$moQ>moJ«m\$sZo Ë`mMo N>m`m{MÌ H$mTy> eH$Vmo. BboŠQ´>moH$m{S>©AmoJ«m_ (Electro
Cardiogram) Zo öX`mMo H$m`© d Ë`m~ÔbMr _m{hVr {_iy eH$Vo. BboŠQ´>mo AoZgoH°$bmoJ«m_À`m (Electro
Enclephalogram) AmYmao _|XyMo H$m`© H$iy eH$Vo. aŠV, bKdr, _b, Ww§H$s `m§Mr {M{H$Ëgm ghO eŠ` Pmbr
Amho. ~m`mongr (Biopsy) nÕVrZo Á`m noer amoJOÝ` Pmë`m AmhoV Ë`m§Mo n[ajU H$aVm `oVo d hr nÕV H$H©$amoJ
{ZXmZmV dmnaVmV. AmYw{ZH$ `wJmV H$H©$amoJ {ZXmZmV AëQ´>m gmoZmoJ«m\$sMm dmna H$aVmV. AUwkmZ, boga {H$aUo
øm§Mmhr dmna amoJ{ZXmZ d CnMmamV Ho$bm OmVmo. doJdoJio Ad`d (`H¥$V, _yÌqnS>) XmZ, J^m©e` ^mS>çmZo
82
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
XoUo, aŠVXmZ, ZoÌXmZ øm g§H$ënZm§Zr AZoH$m§Zm Am`wî` d Ñï>r bm^br Amho. _mZ{gH$ VmU VUmd H$_r H$aUmar
Am¡fYo gÜ`m Cn`moJmV AmhoV. {dkmZmÀ`m àJVrZo H¥${Ì_[aË`m amoJà{VH$mamË_H$ eŠVr AmnU {Z_m©U H$ê$
eH$Vmo. Aem eŠVrg bgrH$a Ago åhUVmV. öX`mdarb ~m`nmg eó{H«$`m, Xw{~©UrVyZ Ho$bobr eó{H«$`m,
boga {H$aUm§À`m dmnamZo Ho$bobr eó{H«$`m `m gd© Jmoï>r _mZdmbm daXmZ R>aë`m AmhoV.
O¡d-V§ÌkmZmZo (Bio-technology) _mZdr earamMr H$moUVrhr ÌwQ>rMr H¥${Ì_[aË`m V`ma H$aÊ`mV Amboë`m
àmoQ>rÝg, {dQ>o{_Ýg BË`mXrÛmao nyV©Vm H$aVm `oB©b. agm`ZemómVrb {H$aUmoËgJm©da AmYm[aV boga d {H$aUmoËgd
V§ÌkmZ (Laser and Radiation Technology) `mn¡H$s boga V§ÌkmZm_wio d¡Ú{H$` eó{H«$`m d Ordemór`
g§emoYZmV EH$ Zdo XmbZ CKS>bo Jobo Amho. boga eó{H«$`m hr aŠVhrZ eó{H«$`m hmoVo. Ordg§ajH$ Am¡fYo,
{H$Q>H$ZmeHo$, ZmZm àH$maMo amoJ VgoM Á`m gyú_ {dfm§Uy§da (ìhm`ag) Cnm` gmnS>V ZìhVm Ë`mdahr BbmO
H$aUo eŠ` Pmbo Amho. H$mZ, S>moim, _|Xy `m§gma»`m ZmOyH$ ^mJmdarb eñÌ{H«$`mhr gwb^ Pmë`m AmhoV. àmaU
dm {H$aUmoËgma V§ÌkmZmV (Radiationg Technology) amoJm§Mo {ZXmZ d CnMmam§gmR>r {H$aUmoËgmar g_ñWm{ZH$m§Mm
Cn`moJ hmoVmo. j-{H$aUo (X-rays) earamÀ`m A§Va§JmMm R>md KoÊ`mMo H$m¡eë` j-{H$aUmV Amho. åhUyZ amoJ{ZXmZ
eó{H«$`m H$aÊ`mnydu j-{H$aUmMr N>m`m{MÌo H$mT>VmV. gmoZmoJm« \$s d "Ho$Q> ñHo$Z' hr AÚ`mdV V§Ìo amoJ{ZXmZmH$[aVm
AË`§V Cn`wŠV AmhoV. 12 \o$~«wdmar 2001 amoOr {~«Q>Z, \«$mÝg, O_©Zr, OnmZ, A_o[aH$m Am{U MrZ XoemVrb
emñÌkm§Zr _mZdmÀ`m earamV Agboë`m OZwH$m§Mm AmamIS>m _mZdr OZwH$ àH$ën (Human Genome Project)
V`ma H$aÊ`mMr H$m_{Jar ~Omdbr. `mMm Cn`moJ _mZdmÀ`m H$ë`mUmgmR>r XwY©a amoJm§À`m gmWtZm Amim
KmbÊ`mgmR>r Ho$bm OmUma Amho.
{dkmZ Am{U V§ÌkmZmMm _mZdr Amamo½`mdarb Bï> à^mdm~amo~aM H$mhr A{Zï> n[aUm_ KSy>Z Ambo.
{dkmZmMm Cn`moJ Amamo½`{df`H$ g_ñ`m gmoS>{dÊ`mgmR>r _moR>çm à_mUmV hmoD$ bmJbm Agbm Var {dkmZmMm
ór-^«yUhË`m H$aÊ`mgmR>r VgoM bîH$ar joÌmVrb Cn`moJ qMVm {Z_m©U H$aUmam Amho. AUwemómÀ`m ñ\$moQ>m_wio
hmoUmam {H$aUmoËgJ©, àXyfU {H$aUmoËgJm©_wio hmoUmao ZdrZ AmOma CX²^dbo AmhoV. g§JUH$, Q>r.ìhr. À`m
A{Vdmnam_wio S>moù`m§Mo d BVa AmOma dmT>bo AmhoV. VmU-VUmd, öX`amoJ, aŠVXm~d¥Õr d AnKmV BË`mXtMo
à_mU dmT>bo Amho. {dkmZ Am{U V§ÌkmZmVrb àJVr_wio AZoH$ CÚmoJ ì`dgm`m§_m\©$V _mZdmMm hñVjon n`m©daUmV
dmT>V Joë`m_wio Ë`mMm n`m©daUmÀ`m JwUdÎmoda {dnarV n[aUm_ hmoV Amho. dmT>Vo ImUH$m_, dmT>Vr H$maImZXmar
VgoM dmhVyH$, XiU-diU {dH$mgm~amo~aM gd© àH$maÀ`m àXyfUmV dmT> hmoD$Z `mMm _mZdr Amamo½`mda
{dnarV n[aUm_ hmoV Amho.
4.2.1 ñd`§-AÜ``Z àíZ :
1. ^maVmVrb gÜ`mMo ~mb_¥Ë`wMo à_mU {H$Vr Amho?
(A) 57
(~) 47
(H$) 67
(S>) 37
2. öX`mMo H$m`© d Ë`m~ÔbMr _m{hVr H$moUm_wio {_iy eH$Vo?
(A) GCE
(~) CEG
(H$) ECG
(S>) EGC
83
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
3. H$moUË`m nÕVrZo Á`m noer amoJOÝ` Pmë`m AmhoV Ë`mMo n[ajU H$aVm `oVo d hr nÕV H$H©$amoJ
{ZXmZmV dmnaVmV.
(A) B©grOr
(~) AoZgoH°$bmoJ«m_ (H$) ~m`mongr
(S>) j-{H$aU
4. Imbrbn¡H$s H$moUVr aŠVhrZ eó{H«$`m hmoVo?
(A) bogaeó{H«$`m (~) _|XwMr eó{H«$`m (H$) öX`mMr eó{H«$`m (S>) `mn¡H$s Zmhr
5. H$moUmÀ`m AmYmao _|XyMo H$m`© H$iy eH$Vo?
(A) B©grOr
(~) j-{H$aU
(H$) AoZgoH°$bmoJ«m_
(S>) ~m`mongr
4.2.2 _mZdr aŠV-aŠVJÎm, aŠV JQ> OwiÊ`mMo _mZdr Amamo½`mVrb _hÎd :
_mZdmÀ`m eara^a EH$gmaIo {\$aV amhUmao aŠV ho "bmb' AgyZ Vmo "Ordag' Amho Ago _mZbo OmVo d
Ë`mÀ`m Ûmam gd© eara noetZm gVV nmofU {_iÊ`mMr ì`dñWm AgVo. gd©gmYmaUnUo 18 dfm©nwT>rb àË`oH$
ì`ŠVrÀ`m earamV gw_mao 4 Vo 5 {bQ>a aŠV AgVo d Ë`mMm aŠVdm{hÝ`m§VyZ AI§S> \o$am Mmby AgVmo. OwÝ`m
{ZH$m_r aŠVmEodOr Zdo aŠV V`ma hmoVo Am{U aŠVmMm hm gmRm H$m`_M amhVmo. gyú_Xe©H$ `§ÌmImbr aŠV
Vnmgbo Va AmnUm§g {\$H$Q> {ndù`m a§JmÀ`m X«dmV XmoZ VèhoÀ`m noer Va§JVmZm {XgVmV. Vm§~S>çm d nm§T>è`mnoer
{\$¸$Q> {ndù`m Ðdmbm "ßbmÂ_m' Ago åhUVmV. bmb noetMo à_mU nm§T>è`m noetnojm OmñV AgVo. `m XmoZ
VèhoÀ`m noer{edm` AmUIr EH$m VèhoÀ`m noer {XgVmV. Ë`m§Zm "ßboQ>bQo >g'² Ago åhUVmV. Ë`m§Mm aŠV JmoR>Ê`mer
àË`j g§~§Y AgVmo.
_mZdr aŠVmMo _yb^yV A, B, AB Am{U O ho Mma aŠVJQ> H$mb© b°ÝS>ñQ>oZa (Karl Landsteiner) d
Ë`m§À`m ghH$mar g§emoYH$m§Zr emoYyZ H$mT>bo. aŠVmÀ`m àË`oH$ noerÀ`m AmdaUmV AZoH$ à{VO¡dH$ à{WZo (Antigenic Proteins) AgVmV. `m à{VO¡{dH$ à{WZm§V à{VOZ (Antigen) hm _w»` KQ>H$ AgVmo. _mZdr aŠVmÀ`m
noerV n«m_w»`mZo XmoZ àH$maMo à{VOZ AgVmV. emókm§Zr Ë`m§Zm 'A' Am{U 'B' Aer Zmdo {Xbr AmhoV. Á`m
ì`ŠVrÀ`m aŠVmV 'A' KQ>H$ AmT>iVmo Vmo 'A' aŠVJQ> R>aVmo. AWm©V 'B' KQ>H$dmbm 'B' aŠVJQ>, XmoÝhr KQ>H$
g§`wŠV[aË`m Agë`mg 'AB' aŠVJQ> d XmoÝhtMm A^md Agë`mg 'O' aŠVJQ> Ago åhUVmV. `m à_wI
aŠVJQ>m§{edm` A{bH$S>À`m H$mimV emókm§Zr AZoH$ ZdZì`m aŠVJQ>m§Mo emoY bmdbo AmhoV. Ë`mV pèhgg YZ
(Rh+) Am{U pèhgg F$U (Rh-) ho à_wI hmoV. b°ÝS>ñQ>oZa d ~rZa `m emñÌkm§Zr gZ 1940 gmbr èhrgg
OmVrÀ`m _mH$S>mÀ`m aŠVmda g§emoYZ H$ê$Z `m JQ>m§Mm emoY bmdbm. èhrgg `m ZmdmdéZ `m JQ>mVg 'Rh' ho
Zmd {_imbo. hm KQ>H$ aŠVmVrb Vm§~S>çm aŠVnoet_Ü`o AgVmo; nU n«Ë`oH$ _mUgmÀ`m qH$dm órÀ`m aŠVmV hm
AgVmoM Ago Zmhr. Á`m aŠVmV 'Rh' à{VOZ AgVmV Ë`mg Rh+ d Á`mV ZgVmV Ë`mg Rh- Ago åhUVmV.
aŠVJQ> OwiÊ`mMo _mZdr Amamo½`mÀ`m Ñ{ï>Zo _hÎd :
1. aŠVXmZ : _mZdr Amamo½`m_Ü`o aŠVmg AË`§V _hÎd Amho. H$maU AmO Var _mZdr aŠVmg n`m©`
Zmhr. na§Vw H$mhr doim A{V aŠVòmd hmoUo, ^mOUo, aŠVj` (A°Zr{_`m) dm BVa Á`m amoJmV aŠVmMm Zme hmoVmo
84
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
Ë`m pñWVrV VgoM `wÕmV OI_r hmoD$Z _moR>çm à_mUm§da aŠVòmd Pmboë`m g¡{ZH$mg, AnKmVmV J§^ra OI_r
Pmboë`m ì`ŠVrg, Am°naoeZ H$arV AgVm _moR>çm à_mUmV aŠVòmd Pmboë`m é½Um§g BVa ì`ŠVtMo aŠV XoD$Z
Ë`m§Zm _¥Ë`wnmgyZ dmM{dbo OmVo. Aem àH$mao EH$m ì`ŠVrMo aŠV Xwgè`m ì`ŠVrÀ`m earamV {Xbo OmVo. Ë`mg
"aŠVXmZ' Ago åhUVmV d Á`mg aŠV Úm`Mo AgVo Ë`mg "J«m{hV' (Receipinent) d Á`mMo aŠV Úm`Mo AgVo
Ë`mg "XmVm' (Donar) åhUVmV. na§Vw H$moUË`mhr ì`ŠVrg H$moUË`mhr ì`ŠVrMo aŠV {Xbo Va MmbV Zmhr.
H$maU aŠVXmZ H$aVmZm aŠVJQ> OwiUo AË`§V _hÎdmMo AgVo. emókm§Zr H$moUË`m aŠVJQ>mÀ`m ì`ŠVrMo aŠV
H$moUË`m aŠVJQ>mÀ`m ì`ŠVrÀ`m aŠVmer OwiVo ho emoYbo Amho d Ë`mZwgmaM aŠVmMr Amdí`H$Vm Agboë`m
ì`ŠVrg aŠV {Xbo OmVo.
Imbr {Xboë`m H$moï>H$mdéZ ñnï> hmoVo H$s 'O' aŠVJQ> AgUmar ì`ŠVr H$moUVmhr aŠVJQ> AgUmè`m
ì`ŠVrg aŠVXmZ H$ê$ eH$Vo. Ë`m_wio 'O' aŠVJQ> hm "d¡pídH$ aŠVXmVm' (Universal doner) åhUyZ AmoiIbm
OmVmo. Va 'AB' aŠVJQ>mMr ì`ŠVr BVa H$moUË`mhr aŠVJQ>mÀ`m ì`ŠVrH$Sy>Z aŠV ñdrH$mê$ eH$Vo. Ë`m_wio 'AB'
aŠVJÎm "d¡pídH$ aŠVJ«m{hV' (Universal receipient) åhUyZ AmoiIbm OmVmo. Oa amo½`mÀ`m aŠVmnojm XmË`mMo
aŠV {^Þ JQ>mMo Agob Va {Xboë`m aŠVmVrb bmb noetMm Zme hmoD$Z ^`§H$a n[aUm_ hmoVmV. bKdrVyZ aŠV
OmD$ bmJVo, _yÌ ~ZÊ`mMr {H«$`m Wm§~Vo d Ë`mMm n[aUm_ KmVH$ hmoVmo. 'O' JQ>mMo XmVo _mÌ {Z`_mg AndmX
AgVmV. øm§Mo aŠV H$moUË`mhr JQ>mÀ`m amo½`mbm MmbVo.
EH$_oH$m§er OwiUmao d Z OwiUmao aŠVJQ>
aŠVXmË`mMm aŠVJQ
>aŠV J«m{hVmMm aŠVJQ>
A
B
C
D
A
U
C
U
C
B
C
U
U
C
AB
C
C
U
C
D
U
U
U
U
gyMr : C aŠVJQ>m§Mr OwiUr hmoV Zmhr.
U aŠVJQ>m§Mr OwiUr hmoVo.
2. Rh JQ>mMo Z OwiUo : pèhgg F$U (Rh-) d pèhgg YZ (Rh+) Ago doJio aŠVJQ> E, ~r, E~r d Amo
_Ü`o AmT>iVmV. gd©gYmaUnUo 15 Q>¸o$ bmoH$ pèhgg F$U (Rh-) aŠVJQ>mMo AgVmV d 85 Q>¸o$ ho pèhgg YZ
85
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
aŠVJQ>mMo AgVmV. F$U aŠVJQ>mg YZ aŠVJQ>mMo aŠV A{O~mV MmbV Zmhr. g_Om ZdOmV A^©H$mMr _mVm
F$U pèhgg (Rh-) JQ>mMr d Ë`mMo aŠV YZ aŠVJQ>mMo Agbo Va A^©H$mg Vrd« ñdê$nmMr H$m{di hmoVo.
EImÚmdoir ~mbH$mMm J^m©VM _¥Ë`w hmoVmo. Oa OÝ_mbm Ambo Va Ë`mbm aŠVj` hmoVmo. _|Xyda n[aUm_ hmoD$Z Vo
_{V_§X hmoVo qH$dm Ë`mbm PQ>Ho$ `oD$ bmJVmV. Ë`mdoir aŠV nyÊnUo ~XbyZ ZdrZ pèhgg F$U JQ>mMo aŠV Úmdo
bmJVo. `mbm "{d{Z_` aŠVXmZ' åhUVmV. åhUyZ _{hbm§Zr F$U aŠVJQ> Agob Va H$miOr KoUo Amdí`H$
Amho.
3. aŠVJQ> ho {d{eï> JwUgyÌm§da AmYmabobo Agë`mZo nmo{bgm§Zm JwÝhoJmamÀ`m earamdarb H$nS>çm§darb
aŠVmMo S>mJ _`VmÀ`m aŠVmer OwiUo qH$dm nmbH$Ëd {gÕ H$aUo `m narjm eŠ` hmoVmVm Ë`m_wio JwÝøm§Mr CH$b
H$aVm `oVo. Ë`mMn«_mUo H$mhr AmOma H$mhr {d{eï> aŠVJQ> Agboë`m ì`ŠVt_Ü`o OmñV AmT>iVmV `mMm d¡ÚH$s`
g§emoYZmV g§»`memómV Cn`moJ hmoVmo.
darb gd© CXmhaUm§dê$Z _mZdr Amamo½`mVrb aŠVJQ> OwiÊ`mMo _hÎd bjmV `oVo.
4.2.2 ñd`§-AÜ``Z àíZ :
1. aŠVmÛmao earanoetZm gVV H$m` {_iÊ`mMr ì`dñWm AgVo?
(A) Am°pŠgOZ
(~) nmofU
(H$) Hw$nmofU
(S>) emofU
2. gd©gmYmaUnUo 18 dfm©Imbrb àË`oH$ ì`ŠVrÀ`m earamV gw_mao {H$Vr {bQ>a aŠV AgVo?
(A) 4 Vo 5
(~) 5 Vo 6
(H$) 6 Vo 7
(S>) 7 Vo 8
3. aŠVmVrb {\$H$Q> {ndù`m Ðdmbm H$m` åhUVmV?
(A) ßbmP_m
(~) ßboQ>boQ>g²
(H$) ŠbmP_m
(S>) H$Q>boQ>g
4. aŠVJQ> H$moUË`m g§emoYH$mZo emoYyZ H$mT>bo?
(A) H$mb© arQ>a
(~) H$mb© b°ÝS>ñQ>oZa (H$) Oo. gr. pìhda
(S>) H$mb© hþna
5. H$moUVm aŠVJQ> AgUmar ì`ŠVr H$moUVmhr aŠVJQ> AgUmè`m ì`ŠVrg aŠV Xody eH$Vo?
(A) A
(~) B
(H$) AB
(S>) O
6. H$moUVm aŠVJQ> hm d¡pídH$ aŠVJ«m{hV åhUyZ AmoiIbm OmVmo?
(A) A
(~) B
(H$) AB
(S>)
O
7. H$moUVm aŠVJQ> hm d¡pídH$ aŠVXmVm åhUyZ AmoiIbm OmVmo?
(A) A
(~) B
(H$) AB
(S>)
O
86
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
4.2.3 ES²>g - OJmg_moarb EH$ AmìhmZ :
OJmVbm n{hbm ES²>gMm éJU A_o[aHo$V 1981 _Ü`o gmnS>bm d Joë`m 30-32 dfm©V hm amoJ OJ^a
PnmQçmZo ngaVmo Amho. 2009 À`m AmH$S>odmarZwgma OJmV 33.3 {_br`_ bmoH$ ES²>gJ«ñV AmhoV. A_o[aH$m
Am{U `wamon I§S>m_Yrb n«JV XoemV ES²>gMr Zm|X Pmbr Agbr Var Am{\«$H$m I§S>mV HIV Mm \¡$bmd \$maM
_moR>çm à_mUmda Pmbm Amho. H$maU _mJmgbonUm, AkmZ, AZoH$ gm_m{OH$, amOH$s` AS>MUr Am{U _w»`
åhUOo Am{W©H$ Xw~©bVm `m_wio `m Xoem§Zm R>mog H$m`©H«$_ am~{dVm Ambo ZmhrV. Am{e`m I§S>mVrbhr AZoH$
XoemV `m amoJmMm PnmQ>çmZo \¡$bmd hmoV Amho. Á`m doJmZo d Á`m nÕVrZo hm \¡$bmdVmo Amho Ë`m_wio gd© OJmg_moa
EH$ ^`mdh AmìhmZ C^o am{hbo Amho.
{S>g|~a 2005 _Ü`o ^maVmVrb ES²>gJ«ñVm§Mr g§»`m gw_mao 52 bmI hmoVr. Ë`m_Ü`o 38 Q>¸o$ {ó`m AmhoV
Am{U hr AmH$S>odmar H$mXmdarb Amho. àË`jmV CKS>H$sbm Z Ambob§ à_mU {H$Vr Amho `mMr H$ënZmM
AmnU H$ê$ eH$V Zmhr. H$maU A{dH$grV XoemV bjmdYr ES²>gMo é½U Zm|Xbo Jobo ZmhrV. ^maVmV Xadfu
gw_mao 170,000 _¥Ë`w ES²>g_wio hmoVmV. gZ 2000 AIoa `m amoJmZo EH§$Xa _¥Ë`w 3 Xebj Pmbo d àË`oH$
{Xder ZdrZ g§gJ© gd© d`moJQ>mV 16000 ì`ŠVtZm hmoVmo Amho. ~hþVoH$ gd©M XoemV amoJmMm àgma ì`ŠVrH$Sy>Z
ì`ŠVrH$S>o bmJUr_wio hmoUmam ObX àgma Am{U àm_w»`mZo g_mOmVrb VéU {nT>rda n[aUm_ hmoVmo. Or gm_m{OH$
d Am{W©H$X¥ï>çm AË`§V _hÎdmMr AgyZ CËnmXZerb Amho. AmO Am{\«$H$mI§S>mVrb `wJm§S>mgmaIr amï´>o ES²>gJ«ñV
åhUyZ AmoiIbr OmV AmhoV. VoWrb bmoH$g§»`oV Xa 20 _mUgm_mJo 1 OU ES²>gJ«ñV Amho. ^{dî`H$mimV
ES²>gZo H$moQ>çmdYr bmoH$m§Mo ~ir Xadfu ¿`m`bm gwadmV Ho$br Va Ë`mMo ^`mdh n[aUm_ OJmÀ`m bmoH$g§»`oda,
AW©H$maUmda d CÚmoJY§Úmda hmoUma AmhoV. åhUyZ AmO gmè`m OJmbm ^oS>gmdUmar ES²>g hr EH$ J§^ra
g_ñ`m AgyZ OJmg_moarb EH$ ^`§H$a AmìhmZ Amho. Ë`mÀ`mer AmnU {H$Vr g§`_mZo, {eñV~Õ nÕVrZo gm_moao
OmVmo `mdaM A{Ib _mZdOmVrMo ApñVËd Am{U ^{dVì` Adb§~yZ Amho.
ES²>g åhUOo H$m`?
ES²>g eãX AIDS øm Mma B§J«Or AÚmjam§Zr ~Zbm AgyZ `mMm AW© A (Aquired)
åhUOo àmá Pmbobm (AmZwd§{eH$ Zmhr)
I (Immuno) åhUOo
D (Deficiency)
earamMr amoJà{VH$ma eŠVr
åhUOo H$_VaVm (H$_r hmoUo)
S (Syndrome) åhUOo
bjUm§Mm g_yh
WmoS>Š`mV, ES²>g hm {dfmUy_wio hmoUmam EH$ ^`§H$a amoJ AgyZ hm earamVrb n«{VH$maeŠVrda h„m H$ê$Z
Vr gmdH$menUo Zï> H$aVmo d Ë`m_wio {ZamoJr ì`ŠVr_Ü`o Z AmT>iUmao AZoH$ àH$maMo O§Vyg§gJ© d H$H©$amoJ
hmoVmV.
87
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
ES²>gMo {dfmUy (HIV) åhUOo H$m`?
HIV ho
{dfmUyMo Zmd Amho Á`m_wio ES²>g hmoVmo. HIV åhUOo-
H (Human)
åhUOo _mZdmer g§~§{YV
I (Immuno Deficiency) åhUOo
V (Virus)
amoJ à{VH$maH$ eŠVrMm A^md
åhUo {dfmUy
HIV
AWm©V, Á`m {dfmUy§_wio _mZdr earamVrb amoJ à{VH$ma eŠVrM Zï> hmoVo d ES²>g hmoVmo Vo {dfmUy åhUOo
{dfmUy.
HIV/
ES²>g àgmamMr H$maUo :
HIV Mm
g§gJ© Imbrb H$maUm§Zr AWdm _mÜ`_m§Ûmao hmoVmo-
1) Agwa{jV b¢{JH$ g§~§Y : nwéf-ór, nwéf-nwéf, ór-ór Aem {df_qbJr d g_qbJr Agwa{jV
g§^moJm_wio HIV Mm g§gJ© hmoVmo. HIV Mm g§gJ© Pmboë`m nwéfm§À`m dr`m©V d {ó`m§_Ü`o `mo{ZòmdmV ho {dfmUy
AgVmV. Ë`m_wio HIV ~m{YV ì`ŠVrer Agwa{jV ({ZamoY Z dmnaVm) g§^moJ Ho$ë`mg Xwgè`m {ZamoJr ì`ŠVrbm
`mMr bmJU ìhm`Mr eŠ`Vm AgVo.
2) HIV Zo Xy{fV aŠV, aŠVKQ>H$ AWdm Ad`d earamV KoVë`m_wio : HIV ~m{YV ì`ŠVrMo aŠV,
aŠVKQ>H$ AWdm Ad`d EImÚm ì`ŠVrg {Xbo Joë`mg {dfmUy§Mm earamV WoQ> àdoe hmoD$Z Ë`m ì`ŠVrg HIV
Mr bmJU hmoD$ eH$Vo.
3) B§OoŠeZMr Xy{fV gwB© qH$dm {g[a¨OÀ`m dmnamZo : HIV Pmboë`m ì`ŠVrgmR>r dmnabobr gwB©/
{g[a¨O {ZOªVwH$ Z H$aVm {ZamoJr bmoH$m§Zm B§OoŠeZgmR>r dmnaë`mg ES²>gMm àgma hmoVmo. VgoM {eaoVyZ _mXH$ Ðì`§
earamV KoÊ`mgmR>r EH$mM gwB©/{g[a¨OMm dmna H$aVmV. `m àH$mam_Ü`o EImÚmg Oa HIV ~mYm Pmbobr Agë`mg
HIV Mm àgma hmoVmo.
4) HIV ~m{YV _mVoH$Sy>Z {VÀ`m ZdOmV A^©H$mg : J^©dVr órbm HIV g§gJ© Pmbm Agë`mg
ZdOmV A^©H$mg dmaoVyZ Am{U _mVoÀ`m XwYmVyZhr g§gJ© hmoÊ`mMr eŠ`Vm AgVo.
HIV/
ES²>gMo n[aUm_ :
ES²>g hm \$ŠV d¡ÚH$s` àíZ ZgyZ Ë`mbm gm_m{OH$, H$m¡Qw>§{~H$ Am{U amOH$s` A§J Amho. Ë`mMo n[aUm_
ho HIV ~m{YV ì`ŠVtÀ`m _Zmdarb n[aUm_, H$m¡Qw>§{~H$, gm_m{OH$ Am{U Am{W©H$ Aem gd© ~m~VrV hmoVmV.
Xw~©b KQ>H$, _wb§, {ó`m `m_Ü`o Vo A{YH$ n«_mUm§da {XgyZ `oVmV.
1) HIV g§g{J©V ì`ŠVtÀ`m _Zmdarb n[aUm_ : ì`ŠVrbm `m g§gJm©_wio Amnbo emar[aH$, _mZ{gH$,
88
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
Am{W©H$, H$m¡Qw>§{~H$, b¢{JH$, d¡dm{hH$ d gm_m{OH$ ZwH$gmZ hmoUma Amho hr Xw:IXm`r OmUrd hmoVo. AmnU
JwÝhoJma AmhmoV, g_mOmVrb Amnbr nV d ñWmZ `m amoJm_wio OmB©b `m ^rVrZo é½Umbm Ý`yZJ§S> `oVmo. VgoM
AmVm AmnU ES²>gJ«ñV hmoUma AmhmoVM Va BVam§Zmhr Ë`mMm n«gmX XoD$ `m, Aer dmB©Q> gyS>^mdZmhr _ZmV `oVo.
gVV {dMma, A{ZpíMV ^{dî`, g_mOmH$Sy>Z K¥UmñnX dmJUwH$sMr ^rVr, Hw$Qw>§{~`mMr H$miOr, ñdV:À`m
Amamo½`mMr H$miOr `m_wio é½U qMVmJ«ñV hmoVmo.
2) H$m¡Qw>§{~H$ n[aUm_ : EImÚm Kam_Ü`o ES²>gMm {eaH$md Pmbm H$s bJoMM Ë`mMo H$m¡Qw>§{~H$ n[aUm_
{XgyZ `oVmV. HIV ~m{YV ì`ŠVrMo Hw$Qw>§~r`, {_Ì_§S>ir Am{U ^modVmbMm g_mO `m gdmªZmM `m Jmoï>rMr Pi
H$mhr à_mUmV nmohMVo. ES²>g_wio nañnam§{df`rMm {dídmg Zmhrgm hmoD$Z g§~§Y H$_r hmoU§ Am{U Hw$Qw>§~mM
{dKQ>Z hmoU§ Ago n[aUm_ {XgyZ `oVmV. ES²>g_wio AZoH$ Hw$Qw>§~m_Ü`o Ho$di EH$M nmbH$ (AmB©/dS>rb) qH$dm
EH$hr nmbH$ Zmhr Aer n[apñWVr Pmbobr {XgVo. \$ŠV ór nmbH$ Caboë`m Hw$Qw>§~mÀ`m g§»`oV dmT> hmoV Amho.
Hw$Qw>§~mVrb ór`m ES²>gJ«ñV hmoD$Z A§WéUmbm {IiÊ`mZ§ g§nyU© KamÀ`m ImÊ`m{nÊ`mMr Am~mi gwê$ hmoVo Am{U
`mMm n[aUm_ åhUyZ bhmZ _wbm§_Ü`o Hw$nmofU Am{U gm§g{J©H$ amoJ `m§M§ à_mU dmT>Vo Amho. ES²>gMm Hw$Qw>§~mdarb
_moR>m n[aUm_ åhUOo KQ>V CËnÞ, dmT>Vr Jar~r Am{U dmT>V§ H$O©. `m_wio ~è`mM OUm§da Ka, O_rZ, Om`XmX
{dH$Ê`mMr qH$dm JhmU R>odÊ`mMr doi `oVo.
3) gm_m{OH$ n[aUmV : OJ^amV AmOda ES²>gZo nmbH$ J_mdë`m_wio A§XmOo EH$ H$moQ>rÀ`mda _wbo
AZmW Pmbobr AmhoV. _wbm§M§ {ejU ~§X hmoD$Z ~mb H$m_Jmam§À`m g§»`oV dmT> Pmbobr AmT>iyZ `oV Amho.
_wbm§Mo EH$ qH$dm XmoÝhr nmbH$ H$mbde Pmbobo Agë`mZo A{YH$ Jar~r_wio _wbo Hw$nmo{fV AmhoV Am{U Ë`m§Mr
dmT> d`mbm AZwgê$Z Zmhr. _wbm§Mr _mZ{gH$ dmT> Vrd« Hw$nmofUmMm n[aUm_ hmoD$Z Iw§Q>br Amho. Am{\«$Ho$V ~oKa
_wbm§À`m g§»`oV àM§S> à_mUmV dmT> Pmbr Amho. H$m¡Qw>§{~H$ O~m~Xmar H$_r H$amdr `m hoVyZ§ Am{U bhmZ d`mV
ES²>gJ«ñV AgÊ`mMr eŠ`Vm OmñV Agë`mZ§ _wbtMr b¾§ bdH$a bmdÊ`mM§ à_mU dmT>V Amho.
4) Am{W©H$ n[aUm_ : ES²>gMm à^md _w»`V: H$_mdUmè`m d`moJQ>mVrb ì`ŠVt_Ü`o Agë`m_wio `m
amoJmMo à_mU A{YH$ Agboë`m XoemV CÚmoJY§Xo Am{U Am{W©H$ ì`dñWm H$mob_S>VmZm {XgV AmhoV. gaH$maMm
ES²>g é½Um§À`m CnMmamda hmoUmam IM© dmT>V Amho. n[aUm_r, Amamo½` godoM§ ~OoQ> dmT>Vo Amho. WmoS>Š`mV, ES²>g
hm J§^ra àíZ AgyZ XoemVrb CÚmoJ, eoVr, {ejU `m gdmªda _moR>m n[aUm_ hmoD$Z XoemÀ`m àJVrMm doJ Iw§Q>Vmo.
HIV/
ES²>g CnMma :
^maVmV
ES²>gÀ`m àmXw^m©dmÀ`m H$b Am{U pñWVrda bj R>odÊ`mMo H$m_ amï´>r` ES²>g {Z`§ÌU
g§ñWm (NATIONAL AIDS CONTROL ORGANIZATION) _m\©$V Ho$bo OmVo. VgoM ES²>gÀ`m
g§emoYZmgmR>r National Aids Rresearch Institute (NARI) hr g§ñWm nwUo `oWo H$m`©aV Amho. HIV Mo
ApñVËd emoYÊ`mgmR>r nwT>rb MmMÊ`m Ho$ë`m OmVmV.
HIV/
89
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
1) Bbm`Pm MmMUr (ELISA Test)
2) doñQ>Z© ãbm°Q> MmMUr (Western Blot Technique)
3) EMAm`ìhr {S>nñQ>rH$ MmMUr (HIV Dipstick Test)
`m {VÝhr AàË`` MmMÊ`m AmhoV H$maU Ë`m§À`mÛmao HIV {déÕ earamMm amoJà{VH$maH$ ì`dñWoZo {Z_m©U
Ho$boë`m A°ÝQ>r~m°S>rOMo A{ñVËd emoYbo OmVo. Ë`mÀ`mÛmao HIV Mo ApñVËd emoYbo OmV Zmhr.
4) EIA Test : darbn¡H$s H$moUË`mhr MmMUrMm {ZîH$f© YZ {ZKmbm Va HIV Mo ApñVËd emoYÊ`mgmR>r
hr àË`j MmMUr Ho$br OmVo.
ES²>gÀ`m {déÕ Ho$_moWoanrMmM dmna Ho$bm OmVmo. HIV ES²>g g§nyU©nUo ~am H$aÊ`mgmR>r AOyZ EH$hr
bg/Am¡fY {ZKmb§ Zgbm Var ES²>g {Z`§ÌUmImbr R>odUmar Am¡fY§ gÜ`m CnbãY hmoV AmhoV. HIV/ES²>gda
Imbrb VrZ nmVù`m§da CnMma Ho$bo OmVmV.
1. {dfmUy§Mr dmT> amoIUmar d {Z`§{ÌV H$aUmar Am¡fYo d CnMma : `m HIV Mr earamV dmT> Z hmoD$
XoVm Ë`mda {Z`§ÌU R>odUmè`m Am¡fYm§Zm "A°ÝQ>r [aQ´>moìhm`ab S´>½O' Ag§ åhUVmV. {PS>moìhþ{S>Z (AZT
A°PmoQ>moWm`_rS>rZ) [aQ>moZm{dab, B§S>moZmdra hr Am¡fYo EH${ÌVnUo d H$m`_Mr KoU§ Amdí`H$ AgVo. gÜ`m hr
Am¡fYo ~mOmamV CnbãY AgyZ Ë`m§À`m {H§$_VrXoIrb nwîH$i à_mUmV CVaV AmhoV. earamV hmoUmar {dfmUyMr
dmT> _`m©{XV R>odÊ`mH$[aVm HAART - Highly Active Anti Reteroviral Therapy ZmdmMr Am¡fYmonMma
nÕVr CnbãY Amho.
2. HIV _wio CX²^dUmè`m g§YrgmYy AmOmam§darb Am¡fYo d CnMma : j`amoJ (T.B.) ZmJrU,
H$mhr àH$maMo Ý`y_mo{Z`m, ~waerOÝ` AmOma BË`mXr g§YrgmYy AmOmam§gmR>r VnmgÊ`m d Am¡fYo CnbãY AmhoV.
3. g§YrgmYy AmOma hmoD$ Z`oV åhUyZ Ë`mgmR>r bmUmar Am¡fYo d CnMma : `mV da C„oI Ho$bobo
g§{YgmYy AmOma hmoD$ Z`oV åhUyZ XoÊ`mV `oUmar Am¡fY§ `oVmV. Vr {Z`{_V KoVë`mg g§{YgmYy AmOmam§da
{Z`§ÌU R>odVm `oVo.
ES²>g à{V~§YH$ Cnm` :
OJmV gd©Ì ES²>gMm àgma dmT>Vmo Amho d `m amoJmda Hw$R>ohr am_~mU Cnm` AWdm bg Zmhr åhUyZ `m
{dfmUy§Mm g§gJ© Q>miyZ hm amoJ hmoD$ Z`o åhUyZ à{V~§YH$ Cnm``moOZm H$aUo Amdí`H$ Amho.
HIV/
1) b¢{JH$ g§~§YmVyZ àgma Z hmoÊ`mgmR>r {ddmhnyd© d {ddmh~mø g§~§Y Q>mimdoV, EH$ nËZrd«V nmimdo,
doí`mJ_Z H$ê$ Z`o, AZ¡g{J©H$ g§~§Y Q>mimdoV, Mm§Jë`m àVrMo {ZamoY dmnamdoV.
2) aŠV KQ>H$mÛmao hmoUmam àgma Q>miÊ`mgmR>r aŠVXmË`mÀ`m aŠVmMr HIV gmR>r VnmgUr H$aUo Amdí`H$
Amho.
90
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
3) Jm|XUo, H$mZ Q>moMUo, A°Š`wn§ŠMa BË`mXr doir {ZOªVyH$ gw`m dmnamì`mV.
4) B§OoŠeZ KoVodoir {g[a¨O d gwB© ì`dpñWV {ZOªVyH$ H$amdr. eŠ`Vmo àË`oH$ doir ZdrZ {ZOªVyH$ gwB©
dmnê$Z \o$Hy$Z Úmdr.
5) S>m`{bgrgÀ`m amo½`mgmR>r dmnaÊ`mV `oUmao _erZ ì`dpñWV {ZOªVyH$ H$amdo.
6) gd© bhmZ Wmoam§Zm, A~mbd¥Õm§Zm VgoM emim, H$m°boOÀ`m {dÚmÏ`mªZm gwa{jVVoÀ`m Ñï>rZo ES²>gMr
g{dñVa _m{hVr H$ê$Z XooUo Amdí`H$ Amho.
7) àXe©Zo, AmH$medmUr, XyaXe©Z, d¥ÎmnÌo d {Z`VH$m{bHo$ `mÛmao ES²>g~Ôb OZOmJ¥Vr H$amdr.
8) ~g, aoëdo, hm°pñnQ>b, hm°Q>oëg d BVa gmd©O{ZH$ {R>H$mUr ES²>g~Ôb nÌHo$ d ñQ>rH$g© bmdmdoV.
9) OmJ{VH$ nmVirda gd©Y_© d ^mfm§À`m bmoH$m§Zr {_iyZ 1 {S>g|~a hm "OmJ{VH$ ES>²g à{V~§YH$ {XZ'
nmimdm.
10) `m {df`mda ZmQ>Ho$, _m{hVrnQ>, MMm©gÌo Am`mo{OV H$ê$Z bmoH$m§_Ü`o OZOmJ¥Vr H$amdr.
ES>²g~m~VMo J¡ag_O Am{U dñVwpñWVr Jar~r, {ZajaVm, A§YlÕm, Amamo½` gw{dYm§Mm A^md, b¢{JH$
{ejUmdarb Xwb©j d _w»`ËdoH$ê$Z gaH$ma d g_mOmMr CXmgrZVm `m_wio ES²>g~m~V g_mOmV AZoH$ J¡ag_O
AmhooV. Imbrb H$moï>H$mV ES²>g~m~VMo J¡ag_O d dñVwpñWVr gm§{JVbr Amho.
J¡ag_O
1) S>mg Mmdë`mZo HIV Mr ~mYm hmoVmo.
dñVwpñWVr
1) Smgm§À`m earamV hm {dfmUy Ord§V amhÿ eH$V Zmhr.
2) HIV ~mYrV ì`ŠVrÀ`m ImoH$ë`mVyZ, {eH|$VyZ, 2) HIV Mm {dfmUy hm hdoV Ord§V amhÿ eH$V Zmhr.
Ë`m_wio `m _mJmªZr Ë`mMm àgma hmoV Zmhr.
Ë`mMr godm Ho$ë`mZo `m amoJmMr ~mYm hmoVo.
3) Ýhmì`mÀ`m XwH$mZmV XmT>r Ho$ë`mZo `m amoJmMr ~mYm 3) `m _mJm©Zo bmJU hmoÊ`mMr eŠ`Vm Odi Odi
ZgVo.
hmoVo.
4) Hw$Qw>§~ {Z`moOZmÀ`m eó{H«$`oZo HIV nmgyZ ~Mmd
4) Hw$Qw>§~ {Z`moOZmMr eó{H«$`m Pmbr Agë`mg
hmoV Zmhr.
HIV Mr bmJU hmoV Zmhr.
5) AÝ` _mJm©Zr (Xy{fV aŠV, J^©dVr _mVm, Xy{fV
5) AZoH$m§er b¢{JH$ g§~§Y R>odUmè`m ì`ŠVtZmM
gwB©/{g[a¨O B.) XoIrb HIV Mr bmJUV hmoD$
\$ŠV HIV Mr bmJU hmoVo.
eH$Vo.
91
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
6) AZoH$m§Zr EH$mM em¡Mmb`mMm dmna Ho$ë`mZo HIV 6) HIV hm g§gJ©OÝ` amoJ Zmhr VgoM ho {dfmUy hdoV
hmoVmo.
Ord§V amhÿ eH$V ZmhrV. Ë`m_wio `m _mJm©Zo HIV
Mr bmJU hmoV Zmhr.
7) hñVm§XmobZ, ñne© H$aUo, EH$mM dñVwMm dmna 7) HIV hm g§gJ©OÝ` amoJ Zgë`mZo VgoM HIV
H$aUo, EH$Ì Am§Kmoi AWdm nmohUo BË`mXr_wio
{dfmUy hdoV, nmÊ`mV OmñV H$mi {Od§V amhV
HIV Mr bmJU hmoVo.
Zgë`mZo `m _mJm©Zo HIV ~mYm hmoV Zmhr.
8) HIV ~m{YV ì`ŠVrM§ aŠV ~Xbb§ Va ES²>g ~am 8) HIV hm {dfmUy earamÀ`m gd© KQ>H$m§_Ü`o dñVr
hmoVmo.
H$ê$Z AgVmo åhUyZ aŠV ~XbyZ \$m`Xm hmody eH$V
Zmhr.
9) HIV ~mYrV ì`ŠVr nmM-ghm _{hÝ`mVM _aU 9) HIV Mr bmJU Pmë`mZ§Va ES²>gMr bjUo {XgyZ
nmdVmo.
`oÊ`mg gmYmaUnUo AmR> Vo Xhm df} bmJVmV.
HIV/
ES²>g ~m~V gm_m{OH$ Ñ{ï>H$moU :
~hþVm§e bmoH$m§Zr HIV/ ES²>g{df`r EoH$b§ Amho. _mÌ ~è`mM OUm§Zm `m {df`mMr _m{hVr AnyU© Amho,
MwH$sM Amho. Ë`m_wio AZoH$ J¡ag_Ohr AmhoV. `m amoJmH$S>o ~KÊ`mMm Ñ{ï>H$moUmVM Xmof Amho. ES²>gÀ`m é½Umbm
dmirV Q>mH$U§, órbm bmJU Pmbobr ZgVmZmhr {Vbm dmB©Q> dmJUyH$ XoU§, EImÚm Hw$Qw>§~mV ES²>gMm noe§Q>
Agob Va Hw$Qw>§~mer g§~§YM VmoS>U§, ES²>gJ«ñV ì`ŠVrg àmV{d©YrgmR>r doJir OmJm R>adyZ {Xbobr AgVo. Aem
ì`ŠVrM§ {ZYZ Pmë`mZ§Va Ë`mÀ`m AË`§{dYrgmR>r H$moUr OmV Zmhr. `m AmOmamZ§ ~m{YV ì`ŠVrH$S>o ~KÊ`mMm
g_mOmMm hm Ñ{ï>H$moU dmB©Q> Amho. Ë`m§Zm g_mOmH$Sy>Z _mZ{gH$ AmYma {_iV Zmhr.
Iao Va é½UmMo ZmVbJ, {_Ì d g_mO `m§Zr é½Umg dmirV Z Q>mH$Vm qH$dm Ë`mbm Xmof Z XoVm Ë`mbm Yra
Úmdm d OJÊ`mgmR>r C^mar Úmdr. Hw$Q>w>§~mÀ`m dmËgë`mZo Am{U {_Ìm§À`m ghmZw^yVr_wio HIV nr{S>V ì`ŠVr
AZoH$ df} OJy eH$Vo. gmÜ`m _mZdr ì`dhmamVyZ ES²>gMm \¡$bmd hmoV Zmhr. Ë`m_wio ES²>gbm Km~ê$Z Hw$R>ë`mhr
ES²>g nr{S>V ì`ŠVr~amo~a ì`dhma VmoSy>Z H$aUo qH$dm Ë`m ì`ŠVr~Ôb nyd©J«h R>odUo ho A{Ve` A`mo½` Amho.
ES²>g nr{S>V ì`ŠVrbmhr g_mOmV _mZ-gÝ_mZmZo amhÊ`mMm h¸$ Amho. _mUygH$s nyU© ghmZw^yVr ES²>g nr{S>V
ì`ŠVrMm AmË_{dídmg dmT>{dVo. Ë`m_wio Vmo OmñV H$mi OJy eH$Vmo d amoJmer _wH$m~bm H$ê$ eH$Vmo.
4.2.3 ñd`§-AÜ``Z àíZ :
1. "OmJ{VH$ ES²>g à{V~§Y {XZ' åhUyZ H$moUVm {Xdg nmibm OmVmo?
(A) 10 {S>g|~a (~) 1 {S>g|~a
(H$) 12 {S>g|~a
92
(S>) 15 {S>g|~a
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
2. Imbrbn¡H$s H$moUVm {dfmUy Amho?
(A) SIV
(~) BIV
(H$)
HIV
3. OJmVbm n{hbm ES²>gMm é½U H$moR>o/ H$moUË`m XoemV gmnS>bm?
(A) A_o[aH$m
(~) `wamon
(H$) Am{\«$H$m
(S>)
VIH
(S>) ^maV
4. ES²>g hm H$em_wio hmoUmam ^`§H$a amoJ Amho?
(A) {OdmUy
(~) {dfmUy
(H$) {OdmUr d {dfmUy_wio (S>) `mn¡H$s Zmhr
5. ^maVmV ES²gMr bmJU Pmboë`m {H$Vr ì`ŠVr AmhoV?
(A) 10 bmI
(~) 20 bmI
(H$) 50 bmI
(S>) 75 bmI
4.2.4 ì`gZm{YZVm EH$ gm_m{OH$ g_ñ`m :
gd©gm_mÝ`V: ì`gZ åhUOo EImXr dmB©Q> gd`, na§Vw ì`gZmMo AZoH$ n¡by AmhoV. {d{eï> agm`Zm§À`m
(CXm. Yy_«nmZ, _Ú Am{U _mXH$ Ðì` B.) emar[aH$ d _mZ{gH$[aË`m Amhmar OmUo `mbmM ì`gZm{YZVm Ago
åhUVmV. (The physical and mental dependance on certain chemicals like smoking, alcohol and
drugs is called as an addiction) H$moUË`mhr XoemMo _w»` ^m§S>db åhUOo Ë`m XoemVrb {ZamoJr, geŠV
bmoH$g§»`m H$m`©eŠVr. VrM ì`gZm{YZVoZo b`mg bmJVo. AmYw{ZH$ OrdZ nÕVr_wio dmT>Vo VmU, VUmd,
~oH$mar, Xm[aÐç `m_wio g_mOmV ì`gZm{YZVoMo à_mU dmT>V Amho. Ho$di ehamVM Zmhr Va J«m_rU ^mJmVhr
_ÚnmZ, Yw_«nmZ d BVa ì`gZm§Mr à_mU dmT>V Amho.
ì`gZ hm EH$ _mZ{gH$ AmOma AgyZ Vo àmUKmVH$ d g_mO{damoYr g§H$Q> Amho. ì`gZm§_wio emar[aH$,
_mZ{gH$, Am{W©H$, gm_m{OH$ d Z¡{VH$ Aem gd©M ~mOy§Zr ì`ŠVrMr d n`m©`mZo g_mOmMr, XoemMr An[a{_V
hmZr hmoVo. àË`oH$ ì`gZm~amo~a ^`mZH$ gm_m{OH$ Xwîn[aUm_ g§^dVmV. H$maU ì`gZJ«ñV ì`ŠVr Hw$Qw>§~mV,
AmOy~mOyÀ`m n[agamV, ì`dgm`mÀ`m {R>H$mUr AZoH$ gm_m{OH$ Xwîn[aUm_ {Z_m©U H$aVo. V§~mIy AWdm JwQ>Im
godZmZo VéU d`mV hmoUmè`m H°$ÝgaMo à_mU ^maVmV àM§S> Amho. OJmV Xadfu bmImo bmoH$ Xmé-V§~mIyÀ`m
godZmVyZ hmoUmè`m AmOmam§Zr _¥Ë`w_wIr nS>VmV. Xmé-V§~mIy godZ H$aÊ`m§Mo Am`w_m©Z gamgar 15 Vo 20 dfmªZr
H$_r hmoV Agë`mMo emóewÕ d¡ÚH$s` {ZîH$f© gm§JVmV. öX`amoJ, aŠVXm~ {dH$ma, H°$Ýga, bÇ>nUm, _mZ{gH$
Z¡amí`{dH$ma, ES²>g `mgmaIo {H$VrVar OrdKoUo amoJ ì`gZm§À`m A{VaoH$m§_wio hmoVmV. OmJ{VH$ ~±Ho$À`m _Vo,
g_mOmVrb dmT>Ë`m ì`gZm{YZVoMr amï´>mbm d¡ÚH$s` CnMmam§Mm IM©, AnKmVm§_wio hmoUmam IM© d ZwH$gmZ,
ì`gZJ«ñV ì`ŠVtÀ`m H$m_mdarb J¡ahOoar_wio H$_r hmoUmar, CËnmXZeŠVr, dmT>Umao JwÝho d Ë`mnmoQ>r dmT>Umam
Ý`mg ì`dñWoVrb IM©, g§~§YrV ì`ŠVtÀ`m nËZr-_wbm§da hmoUmè`m Xwîn[aUm_m§Mr gm_m{OH$ qH$_V, ì`gZr
ì`ŠVtÀ`m nwZd©gZmgmR>r hmoUmam IM©, AH$mbr _¥Ë`w§Mm gm_m{OH$ ^wXªS> BË`mXtÀ`m _mÜ`_mVyZ \$ma _moR>r qH$_V
_moOmdr bmJVo. WmoS>Š`mV, ì`gZm{YZVm hr EH$ gm_m{OH$ H$sS> Amho. Vr _wimnmgyZ ZîQ> Ho$br nm{hOo.
93
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
ì`gZm§Mo àH$ma :
_mZd H$aV Agbobo AZoH$ doJdoJio ì`gZm§Mo àH$ma Imbrb à_mUo gm§JVm `oVrb1. nmZ- MwZm, H$mV d gwnmargh
2. H$mhr gwJ§Yr Ðì`o, Mhm-H$m°\$s d Mm°H$boQ>_Yrb H°$\o$Z
3. Q>r. ìhr., B§Q>aZoQ, {gZo_m, ZmQ>H$, Obgm, S>mÝg~ma BË`mXr
4. _Ú d _ÚmMo {d{dY àH$ma, {~[a, qgXr, VmS>r BË`mXr
5. {gJmaoQ>, ~rS>r, V§~mIy, {_lr, JwQ>Im, VnH$sa
6. Jm§Om d AÝ` ^m§JOÝ` nXmW©, A\y$, Mag, JX© B.
7. noQ´>mob hþ§JyZ Zem H$aUo, {O^obm gn© X§e H$ê$Z KoUo, nmcrMo {df àmeZ B.
8. OwJma, _Q>H$m, bm°Q>ar, KmoS>çmMr e`©V
9. ~«mD$Z ewJa, hoam°BZ, nrWr{S>Z, _m\$s©Z, H$moHo$Z, A±{\$Q>m_mB©Z H«°$H$, H°$\$sZ, Eb.Eg.S>r., _°S´>Šg,
grbrH$mo~rZ `mIoarO pñn[aQ>, BWa, n§ŠMa H$mT>Ê`mH$[aVm dmnamd`mMr Ðì`o B.
10. H$mhr àH$maMr Am¡fYo CXm. PmonoÀ`m Jmoù`m, doXZme_ZmH$[aVm dmnabo OmUmao "\$moQ>©drZ'gmaIo
B§OoŠeZ, "Aë\«$mPmoE_'gma»`m _Zmdarb VmU Xya H$aUmè`m Jmoù`m BË`mXr.
ì`gZm{YZVoMr H$maUo :
ì`ŠVr AZoH$ H$maUm§Zr ì`gZmÀ`m Amhmar OmVmZm AmT>iVmV. H$Xm{MV ì`{ŠVnaËdo hr H$maUo doJdoJir
Agbr Var gd©gm_mÝ`nUo nwT>rb H$maUo gd©Ì bmJy nS>Umar åhUyZ gm§JVm `oVrb.
1. {_Ìm§Mm AmJ«h d {Okmgm : AZoH$Xm nm¡J§S>mdñWoV qH$dm {dÚmWuXeoV ì`gZr {_Ì-_¡{ÌUt_wio
Ë`m§Mo ì`gZ nwîH$iXm Amnë`mbmhr bmJÊ`mMm g§^d AgVmo.
2. Hw$Vyhb d Zm{dÝ` : _moR>çm ì`ŠVtZm ì`gZ H$aVmZm bhmZ _wbo ~KVmV. Ë`m_wio Ë`m§À`m _ZmV Ë`m
ì`gZm{df`r Hw$Vyhb {Z_m©U hmoVo d `m Hw$VyhbmnmoQ>r ZmdrÝ`mÀ`m AmH$f©Um_wiohr _wbo ì`gZmH$S>o diVmV.
3. ì`mdgm{`H$ {ZVr_Îmm : AmOÀ`m ñnY}À`m `wJmV ì`dgm` H$aVmZm nmQ>u A°a|O Ho$ë`m OmVmV d
Ë`mV Zoh_r _Ú, {gJmaoQ> AWdm AÝ` _mXH$ Ðì`ohr {Xbr OmVmV. nwT>o `m Jmoï>tMr gd` Pmbr H$s, _mUyg ì`gZr
~ZVmo.
4. d¡`{ŠVH$ _Vyë`m§Mm èhmg Pmë`mda OrdZmV {Z_m©U Pmbobr nmoH$ir ^ê$Z H$mT>Ê`mgmR>r ì`ŠVr
ì`gZmH$S>o diVo.
5. A§YlÕm, Ym{_©H$ éT>r-na§nam d gm_m{OH$ Mmbr[aVr : nwîH$iXm g_mOmV H$mhr OmVrO_mVr_Ü`o {ddmhm{àË`Ï gm_y{hH$[aË`m _ÚnmZ Ho$bo OmVo; nU nwT>o hrM gd` H$m`_ hmoD$Z ì`ŠVr ì`gZmbm
~ir nS>Vo.
94
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
6. àñWm{nVm§Zm {damoY (~§S>Imoar) : nwîH$iXm {deofV: VéU {nT>r ~§S>ImoarMo {MÝh åhUyZ _mXH$
Ðì`m§Mo godZ gwê$ H$aVo d bdH$aM Ë`mMo ê$nm§Va ì`gZmV hmoVo.
7. {Z{îH«$` _Zmod¥Îmr, Xw~ionUm : Á`m ì`ŠVr OÝ_mnmgyZ _mZ{gH$Ñï>çm A{V Xw~ù`m AgVmV Ë`m
ì`ŠVr H$moUË`mhr ì`gZmÀ`m Amhmar \$ma bdH$a OmVmV.
8. EH$gwarnUm : _moR>çm ehamV dmT>Ë`m JXu_wio ì`ŠVtÀ`m OrdZmV EH$gwarnUm `oVmo. åhUyZ H§$Q>mim
KmbdÊ`mgmR>r ~Xb åhUyZ AZoH$ _mUgo ì`gZmH$S>o diVmV.
9. gm_m{OH$ AñdmñÏ` : ì`{ŠV_ÎdmÀ`m {dH$mgmbm gm_m{OH$ ñdmñÏ` Amdí`H$ AgVo Vo Oa Zgob
Va ì`ŠVr ~oM¡Z hmoVo d hr ~oM¡Zr Kmb{dÊ`mgmR>r ì`gZm§Zm Odi Ho$bo OmVo.
10. H$m¡Qw>§{~H$ AñdmñÏ` : ^§Jbobr Kao, d¡dm{hH$ OrdZmVrb Aem§Vr, nmbH$-nmë` g§~§YmVrb
VUmd, A`mo½` g§JmonU, n¡emMm A^md qH$dm A{V[aŠV n¡gm `m Aem AZoH$ H$maUm§_wio Hw$Qw>§~mVrb _wbm§da
dmB©Q> n[aUm_ hmoD$Z Vr ì`gZm§À`m Amhmar OmVmV.
11. EH$bH$m|S>onUm, _mZ{gH$ ApñWaVm : ì`ŠVr H$mhr H$aUm§Zr Oa _mZ{gH$X¥ï>çm ApñWa Agbr
Va Vr ì`gZm§À`m Amhmar OmÊ`mMr eŠ`Vm OmñV AgVo.
12. n[apñWVr/dñVwpñWVrZwgma nbm`Z : AZoH$Xm ì`ŠVr OrdZmVrb AS>MUtZm d g§H$Q>mbm gm_moar
Z OmVm nbm`ZdmXr hmoD$ nmhV Agob Va Vr ì`gZr ~ZVo.
13. ZH$mamË_H$ ^y{_H$m, Z¡amí`/d¡\$ë` : OrdZmV H$mhr ì`ŠVr ZH$mamË_H$ ^y{_H$m ñdrH$maVmV.
OrdZmV {Zamem, d¡\$ë`, An`e `m ~m~r `oVmVM. Aem àg§Jr _ZmoXw~©b ì`ŠVr {ZameoÀ`m ^amV ì`gZr
~ZVmV.
14. ì`gZm{df`rMo AkmZ d J¡ag_OyVr : gm_mÝ` _mUgmÀ`m _ZmV ì`gZmÀ`m n[aUm_m§{df`r
AkmZ d ~aoM J¡ag_O AgVmV. CXm. _Ú KoVë`mZo H$mì`ñ\y$Vu/à{V^obm A§Hw$a \w$Q>VmV. Aem J¡ag_OwVrnm`r
AZoH$ ì`ŠVr ì`gZr ~ZVmV.
`m d Aem AZoH$ H$maUm§Zr ì`ŠVr ì`gZmYrZ ~ZVmV d `mMr H$maUo ì`{ŠVnaËdo {^Þ {^Þ Agbobr
{XgyZ `oVmV.
ì`gZm{YZVoMr n[aUm_ :
ì`gZm{YZVm ho EH$ gm_m{OH$ A[aï> AgyZ ì`gZm§_wio ì`ŠVr gmamgma {dMma à{H«$`m Wm§~{dVmV d
{dZmembm ñdV:H$S>o `oÊ`mg Am_§ÌU§ XoVmV ì`gZm§Mo ì`ŠVrda, {VÀ`m earamda, Hw$Qw>§~mda d g_mOmdahr
{d{dY à{VHy$b n[aUm_ hmoVmV.
1. emar[aH$ n[aUm_ : AZoH$ AmOma CX²^dVmV, H$m_ H$aÊ`mMr j_Vm hiyhiy H$_r hmoV OmVo. `H¥$V,
95
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
_|Xy, _‚mmg§ñWm, öX`, AÞZ{bH$m, OR>a, aŠVKQ>H$, J^© d J^m©e` Aem AZoH$ Ad`dm§da A{Zð> n[aUm_
hmoD$Z eodQ>r ì`ŠVr _¥Ë`w_wIr nS>Vo.
2. _mZ{gH$ n[aUm_ : _Zmo{dH¥$Vr {Z_m©U hmoVmV, _ZmoXw~©bVm `oVo, AñdmñÏ` {Z_m©U hmoVo, ^mg hmoVmV,
g§e`r d¥Îmr ~imdVo, ^«{_ð> AdñWm `oVo. eodQ>r ~aoM ì`gZr bmoH$ AmË_hÎ`m H$aVmV.
3. gm_m{OH$ n[aUm_ : JwÝhoJmar dmT>Vo, bmoH$m§er Agbobo g§~§Y {~KS>VmV, ^m§S>Uo hmoVmV, KQ>ñ\$moQ>
d BVa H$m¡Qw>§{~H$ g_ñ`m {Z_m©U hmoVmV, bhmZ _wbm§Mo ^{dî` {~KS>Vo, b¢{JH$ JwÝho hmoVmV. n¡emH$[aVm Mmoè`m
hmoVmV.
4. Am{W©H$ n[aUm_ : ì`gZmV n¡gm IM© hmoVmo d AWm©oËnmXZmMr j_Vm H$_r hmoV OmVo d eodQ>r ì`ŠVr
{XdmiImoa hmoVo.
5. Z¡{VH$ n[aUm_ : ì`ŠVrMr {ddoH$~wÕr H$_r hmoVo. n¡emgmR>r Mmoar, ^m§S>U, _mam_mar, b¢{JH$ JwÝho B.
AZ¡{VH$ dV©Z ì`ŠVr H$aVo.
ì`gZm{YZVodarb Cnm` :
ì`gZm{YZVm hr {Zìdi Am¡fYm§Zr ~ar hmoD$ eH$V Zmhr. ì`gZm{YZVoMm gm_Zm S>mа Q>am§gh ì`gZr ì`ŠVrÀ`m
Hw$Qw>§{~`m§Zr, {_Ìm§Zr VgoM g_mOgodH$, _mZgemó OmUUma VÁk, _mZgmonMma VÁk, emar[aH$ d _mZ{gH$
Amamo½`dY©ZmMo {d{dY Cnm` OmUUmao doJdoJù`m joÌmVrb VÁk `m gdmªMr _XV EH${ÌV[aË`m CnbãY H$ê$Z
{Xë`mIoarO ì`gZr ì`ŠVrMm gdmª{JU CnMma hmoD$ eH$V Zmhr.
1. à{V~§Y hm Iam Cnm` `m CŠVrà_mo ì`gZ bmJUma Zmhr `mMr H$miOr n«Ë`oH$ g_mOKQ>H$mZo KoVbr
nm{hOo.
2. ì`gZm§nmgyZ _wŠVVm {_i{dÊ`mgmR>r AmnU Amnë`m _ZmVyZ ì`gZm§{df`rMo Hw$Vyhb, JmoS> J¡ag_O,
bm^bobr AdmOdr à{Vð>m `m gdmªZm hÔnma Ho$bo nm{hOo.
3. _Z H$R>moa H$ê$Z ì`gZm§nmgyZ bm§~ ahmdo `mgmR>r _moR>çm à_mUmda bmoH${ejUmMr/bmoH$OmJ¥VrMr
Amdí`H$Vm Amho.
4. ì`gZ hr EH$ emar[aH$, _mZ{gH$ ì`mYr Amho d ì`mYrnmgyZ _wŠV hmoÊ`mgmR>r d¡km{ZH$ CnMma Ho$bo
nm{hOoV.
5. ì`gZJ«ñV ì`ŠVrÀ`m Hw$Qw>§{~`m§Mr _Zmod¥Îmr V`ma H$amdr VgoM eoOmar-nmOmar d g_mO `m§Mm Ñ{ï>H$moU
~XbÊ`mgmR>r à`ËZ H$amdm.
6. {d{dY àH$maMr Am¡fYo, {d{eï> Amhma d ì`m`m_ `m§À`m _mÜ`_m§VyZ ì`gZr ì`ŠVtMo emar[aH$ CnMma
Ho$bo nm{hOoV.
96
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
7. _mZgmonMma : `m_Ü`o g§dmXmVyZ g_ñ`m g_OmdyZ KoUo, g_ñ`m gmoS>{dÊ`mMo d g§dmX gmYÊ`mMo V§Ì
{eH${dUo, dV©UyH$sV d gd`t_Ü`o ~Xb KS>dyZ AmUUo, ñd^mdmVrb H$mhr ÌwQ>r (qMVmImoad¥Îmr, {^ÌonUm B.)
_Zmo{dJ«h Xya H$aÊ`mg {eH${dUo, ZeoMm _moh Q>miÊ`mg {eH${dUo BË`mXr Jmoï>tMm g_mdoe hmoVmo.
8. gm_m{OH$ nwZd©gZ : ì`gZ gmoS>ë`mda é½U ì`ŠVrMo nwZd©gZ H$aUo Amdí`H$ AgVo. H$maU ì`gZ
gmoS>Uo gmono AgVo; nU {Zì`©gZrnU {Q>H${dUo \$ma H$R>rU AgVo. Ë`mgmR>r Hw$Qw>§~mVrb d AmOw~mOyMo {_Ì_¡{ÌUrMr _XV d ghH$m`© Amdí`H$ AgVo. ì`gZm_wŠV Pmboë`m ì`ŠVrg Ë`mÀ`m j_VoZwgma d JaOoZwgma H$m_
{_imbo nm{hOo.
4.2.4 ñd`§-AÜ``Z àíZ :
1. Xmê$, V§~mIy godZ H$aUmè`m§Mo Am`w_m©Z gamgar {H$Vr dfmªZr H$_r hmoVo?
(A) 15 Vo 20
(~) 20 Vo 25 (H$) 25 Vo 30
(S>) 30 Vo 35
2. Imbrbn¡H$s H$moUVr gm_m{OH$ H$sS> Amho?
(A) ES²>g
(~) dmB©Q> gd` (H$) S´>½O
(S) ì`gZm{YZVm
3. Imbrbn¡H$s _Zmdarb VmU Xya H$aUmè`m Jmoù`m AmhoV.
(A) H°$\$sZ
(~) Eb.Eg.S>r. (H$) Aë\$mPmoE_
(S>) _m\$s©Z
4.2.5 nmofUÐì`m§Mr g§H$ënZm, nmofU Ðì`mMo KQ>H$, nmofU Am{U amoJ :
nmofUÐì`m§Mr g§H$ënZm-AÞ hr _mZdm~amo~aM BVa gd© àm{U_mÌm§Mr _yb^yV JaO Amho. H$maU AÞm_wioM
earamMr dmT> hmoVo, earamV eŠVr {Z_m©U hmoD$Z eara AZoH$ amoJO§Vy§À`m hëë`m§Zm Vm|S> XoD$Z "{ZamoJr' amhVo.
gOrdm§À`m dmT>rgmR>r AË`mdí`H$ AgUmar Am{U gOrdm§À`m M`mnM`V {H«$`oV ^mJ KoUmao AÞKQ>H$ åhUOo
nmofH$Ðì`o hmo`. qH$dm AÞmVrb Á`m _yb^yV KQ>H$m§_wio Amnbo nmofU hmoVo Am{U Amnë`m earamMr gd© H$m`}
ì`dpñWVnUo nma nS>VmV Ë`m KQ>H$m§Zm "nmofH$Ðì`o' Ago åhUVmV. hr nmofH$Ðì`o AZoH$ CnKQ>H$m§Zr ~Zbobr
AgVmV. Vo nwT>rbà_mUo AmhoV1. H$~m}XHo$ (Carbohydrates)
2. {g¾ nXmW© (Fats)
3. à{VWZo (Proteins)
4. OrdZgËdo (Vitamins)
5. I{ZOo AWdm jma (Minerals)
6. nmUr (Water)
1. H$~m}XHo$ (Carbohydrates) : H$~m}XHo$ åhUOo H$m~©Z (C), hm`S´>moOZ (H) d Am°pŠgOZ (O) `m
97
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
_ybÐì`m§nmgyZ V`ma Pmbobr g§`wJo AgVmV. dZñnVtÀ`m àH$me g§íbofUmVyZ Ë`m§Mr {Z{_©Vr hmoVo. Amnë`m
AÞmV H$~m}XHo$ ho nmofH$Ðì` gdm©{YH$ AgyZ Vo Amnë`m earamVrb eŠVrMm/D$O}Mm à_wI ómoV Amho. gmYmaUnUo
1 J«°_ H$~m}XH$m§nmgyZ 4.1 H°$bar D$Om© {_iVo, åhUyZ Ë`m§Zm "earamMo B§YZ' åhUVmV. AmhmamVyZ {_iUmè`m
D$Om©n¡H$s gmYmaUnUo 65 Vo 80% D$Om© H$~m}XH$m§VyZ {_iVo.
nwT>rbà_mUo AÞmVrb H$~m}XH$m§Mo ómoV AmhoV :
(i) Vm§Xyi, Jhÿ, Ádmar, ~mOar, ZmMUr B. V¥UYmÝ`o
(ii) _yJ, _Q>H$s, ha^am BË`mXr H$S>YmÝ`o
(iii) aVmir, ~Q>mQ>o, ~rQ> BË`mXr H§$X_wio
(iv) Ho$ir, Ðmjo, {M¸y$ BË`mXr \$io
(v) gmaI, Jyi, _Y VgoM XyY d Xw½YOÝ` nXmW©
H$~m}XH$m§Mr à_wI H$m`} :
(i)
Am°pŠgS>rH$aU à{H«$`oÛmao earamVrb noetZm D$Om© nwa{dUo.
(ii) earamVrb
à{WZm§Mm ~Mmd H$ê$Z à{WZm§À`m H$m`m©bm gmhmæ` H$aUo.
(iii) pñZ½Y nXWmªMo nMZ KS>dyZ AmUUo d _b{dgO©Zmg _XV H$aUo.
2. pñZ½Y nXmW© (Fats) : `m§Zm _oX qH$dm Ma~r`wŠV nXmW© Agohr åhUVmV. ho H$m~©Z (C), hm`S´>moOZ
(H) d Am°pŠgOZ (O) `m§À`m g§`wJmVyZ pñZ½Y nXmWmªMr {Z{_©Vr hmoVo. _mÌ `m nXmWmªV hm`S´>moOZ A{YH$
à_mUmV AgVmo Am{U Am°pŠgOZ H$_r à_mUmV AgVmo.
pñZ½Y nXmWm©Mo ómoV nwT>rbà_mUo :
(i) Imo~ao, e|JXmUo, gy`©\y$b ~r, _mohar, gaH$s BË`mXr dZñnVrOÝ` Vobo
(ii) dZñnVr Vyn Am{U _mJm©[aZ
{Zago XyY, gm`, bmoUr, Vyn, Idm BË`mXr Xw½YOÝ` nXmW© VgoM A§S>r, àmÊ`m§Mr Ma~r, _mJm©[aZ,
_mgo, _memMo `H¥$V Vob BË`mXr àmUrOÝ` Vobo.
(iii)
pñZ½Y nXmWmªMr à_wI H$m`©o :
(i) earambm D$Om© nwadR>m H$aUo. pñZ½Y nXmWmªnmgyZ _moR>çm à_mUmda D$Om© {_iVo. EH$ J«_
° pñZ½Y nXmWmªnmgyZ
gw_mao ZD$ H°$barO EdT>r D$Om© {_iVo.
(ii) earamÀ`m
`mo½` dmT>rgmR>r pñZ½Ymåbm§Mr {Z{_©Vr H$aUo.
98
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
earamVrb ZmOyH$ Ad`dm§da CXm. `H¥$V, _yÌqnS>, öX`, AmVS>o B. pñZ½Y nXmWmªMo g§ajUmË_H$
nmVi AmdaU AgVo. emar[aH$ AmKmVmnmgyZ Vo earamMo g§ajU H$aV AgVo.
(iii)
(iv) ËdMoImbr Agboë`m pñZ½Y nXmWmªÀ`m Wam_wio Amnë`m earamMo Vmn_mZ g_Vmob amhVo.
(v) AÞmMr
ê$Mr dmT>{dÊ`mMo H$m_ pñZ½Y nXmW© H$aVmV.
(vi) pñZ½Y nXmWmªV {daKiUmè`m A, S>, B© Am{U H$ `m OrdZgÎdm§À`m A{^emofUm_Ü`o VgoM AmhmamVyZ
earamV Joboë`m OrdZgËdm§Mo A{^emofU d {d{Z`moJ H$aÊ`mgmR>r pñZ½Y nXmWmªMm Cn`moJ hmoVmo.
3. à{WZo (Proteins) : à{WZo hr H$m~©Zr g§`wJo AgyZ Vr hm`S´>moOZ (H), H$m~©Z (C), Am°pŠgOZ (O) d
Zm`Q´>moOZ (N) `m§À`m g§`wJm§VyZ V`ma hmoVmV. H$mhr à{WZo gë\$a d \$m°ñ\$ag `m§Zr `wŠV Va H$mhr à{WZm§V bmoh,
Am`moS>rZ `m§Mo ApñVËd AgVo.
à{WZm§Mo à_wI ómoV nwT>rbà_mUo :
(i) S>mir, ha^am, _yJ, amO_m, _gya, gmo`m~rZ, Vya BË`mXr H$S>YmÝ`o
(ii) e|JXmUo,
H$mOy, AH«$moS>, ~Xm_, H$maio Am{U H$R>rU H$dMmMr \$io B.
(iii) _Q>Z, _mgo, A§S>r, XyY Am{U Xw½YOÝ` nXmW© B.
à{WZm§Mr n«_wI H$m`} :
(i) earamMo
nmofU, dmT> Am{U g§dY©Zmg _XV H$aUo.
(ii) earamÀ`m
noetÀ`m OS>U-KS>Ur_Ü`o _XV H$aUo VgoM earamMr PrO ^ê$Z H$mT>Uo.
(iii) earamVrb
gd© O¡damgm`{ZH$ {H«$`m, M`mnM`mMm doJ, earamÀ`m dmT>rMm doJ, hm_m}ÝgMr dmT> d
{dH$mg {Z`§ÌrV H$aUo.
(iv) amoJO§Vwer _wH$m~bm H$ê$Z earamMo g§ajU H$aÊ`mgmR>r à{VÐì`o åhUyZ (Antibodies) H$m`©
H$aUo.
WmoS>Š`mV, H$~m}XHo$, pñZ½Y nXmW© d à{WZo hr earamÀ`m dmT>rgmR>r AË`§V Amdí`H$ Aer nmofUVËdo
AgyZ earamVrb {d{dY àH$maÀ`m {H«$`m-à{H«$`m§gmR>r Or D$Om© bmJVo Vr `m n«_wI AÞVÎdm§VyZM {_iVo åhUyZ
Ë`m§Zm "à_wI AÞVÎdo' Agohr åhQ>bo OmVo. ~¡R>o H$m_ H$aUmè`m ì`ŠVrg 2425 H°$bar, WmoS>çmem l_mMo H$m_
H$aUmè`m ì`ŠVrg 2875 H°$bar d A{Vl_mMo H$m_ H$aUmè`m ì`ŠVrg 3800 H°$bar D$Om© Amdí`H$ AgVo.
4. OrdZgËdo (Vitamins) : OrdZgËdo hr earamÀ`m `mo½` dmT>rgmR>r Am{U {ZJogmR>r Aën à_mUmV
bmJUmar nU Amdí`H$ Aer g|Ðr` Ðì`o AgVmV. OrdZgËdo gyú_ nmofH$ Ðì`o AgVmV. Ë`m_wio earambm
Ë`m§Mr JaO Aën à_mUmVM AgVo. emñÌkm§Zr `m OrdZgËdm§Mo Ë`m§À`m JwUY_m©Zwgma A, ~, H$, S>, B Am{U
Ho$ Ago dJ© nmS>bo AmhoV. `m OrdZgËdm§Mo àm_w»`mZo (1) pñZ½Y nXmWm©V {daKiUmar OrdZgËdo Am{U (2)
99
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
nmÊ`mV {daKiUmar OrdZgËdo Ago XmoZ JQ> nmS>bo AmhoV. A, S>, B Am{U Ho$ hr OrdZgËdo pñZ½Y nXmWm©V
{daKiVmV. Va ~ Am{U H$ hr OrdZgËdo nmÊ`mV {daKiVmV. ~ OrdZgËdmV AZoH$ CnàH$ma AmhoV. Ë`mn¡H$s
~-1, ~-2, ~-3, ~-6 Am{U ~-12 hr _hÎdmMr _mZbr OmVmV.
OrdZgËdm§Mo àH$ma H$moUH$moUVo? Ë`mV H$moUH$moUVo AÞ nXmW© _moS>VmV? Ë`m§Mo _hÎd H$m`? d Ë`m§À`m
A^mdr H$moUH$moUË`m ì`mYr/amoJ hmoVmV? ho nwT>rb VŠË`mdê$Z Amnë`mbm ñnï> H$aVm `oB©b.
OrdZ
gËdmMo
àH$ma
AÞ nXmW©
OrdZgËdmMo à_wI H$m`©
OrdZgËdmA^mdr hmoUmè`m
ì`mYr/amoJ AWdm
Xwîn[aUm_
A
dZñnVrO ómo Ì m§ V y Z Ogo
{ndiga qH$dm Zma§Jr a§JmMr
\$io d ^mÁ`m-nnB©, Am§~m,
g§Ìo, {nH$bobm Q>mo_°Q>mo, JmOa,
^monim, {haì`m d {ndiga
^mÁ`m d àm{UO ómoVm§VyZ Ogo
_mgo, `H¥$V, XyY, Xw½YOÝ`
nXmW©, A§S>r B.
Xw½YOÝ` nXmW©, A§S>r B.
Ñï> r Mr-H$m`© j _Vm dmT> d Vo .
ËdMm _D$ d Ho $ g M_H$Xma
amIVo, hmS>m§Mr d noetMr dmT>
H$aVo. ËdMm, ZoÌ, ídgZ_mJ© d
nMZg§ñWm `m§Mo A{^ñVa {ZamoJr
d Amobga R>odVo.
amVm§ Y io n Um d {Za{Zamù`m
àH$maMo ËdMmamoJ
~
~-1
~-2
~-3
~-6
~-12
V¥UYmÝ`, H$S>YmÝ`o, S>mir,
H$R> r U H$dMmMr \$io d
Vob{~`m, `rñQ>, _moS> Ambobr
V¥UYmÝ`o d H$S>YmÝ`o, {haì`m
nmbo^mÁ`m, _mgo, _m§g, `H¥$V,
A§S>r, XyY d Xw½YOÝ` nXmW©
_|Xy, öX`, noer d earamVrb
BVa Ad`dm§ M r dmT> H$aUo ,
H$m`©j_Vm amIUo, M`mnM`
{H« $ `o d a {Z`§ Ì U R> o d Uo ,
aŠVj`mg à{V~§Y H$aUo.
~o a r~o a r, A° { Z{_`m, no b J« m
`mgmaIo amoJ OwS>VmV, earamMr
dmT> IwQ§ >V,o _Z:ñdmñÏ` {~KS>V.o
H$
{haì`m nmbo^mÁ`m d Amdim, earamMr amoJ à{VH$maH$ j_Vm
qb~y , _mo g § ~ r, g§ Ì o , nnB© dmT>dVo, OI_m ^ê$Z `oVmV
VgoM gXuMm à{VH$ma H$aUo,
`m§gmaIr \$io
XmV d {haS>çm§Mo Amamo½` amIUo
ñH$ìhu amoJ hmoVmo, {haS>çm d
XmVmVyZ aŠV `oVo.
100
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
OrdZ
gËdmMo
àH$ma
AÞ nXmW©
OrdZgËdmMo à_wI H$m`©
OrdZgËdmA^mdr hmoUmè`m
ì`mYr/amoJ AWdm
Xwîn[aUm_
S>
XyY, bmoUr, Vyn, A§S>r, `H¥$V, hmS>m§Mr dmT> H$aUo Vr _O~yV d _wS>Xyg, hmS>o {R>gyi hmoUo, X§Vj`
_memMo Vob Am{U gy`m©Mr Q> U H$ H$aUo Vgo M earamV Am{U ËdMmamoJ
H° $ pëe`_ d \$m° ñ \$ag `m§ M o
H$modir {H$aUo
A{^emofU d g§M` H$aUo.
B
dZñn{VOÝ` Vo b , {haì`m A Am{U H$ OrdZgËdm§ M o dm§PnUm
nmbo^mÁ`m, H$R>rU H$dMmMr g§ajU H$aVo. earamMr àOZZ\$io, _moS> Ambobr H$S>YmÝ`o, j_Vm dmT>dVo.
Vob{~`m, bmoUr, A§S>r, `H¥$V
Ho$
{haì`m nmbo^mÁ`m, Q>mo_°Q>mo, aŠV gmH$iÊ`mgmR> r aŠVmV OI_ Pmë`mg aŠV Z
\w$bH$mo~r, XyY, A§S>çmVrb Amdí`H$ AgUmao àmoW«m°på~Z ho Jmo R > ë `m_w i o Or{dVmg Ymo H $m
CËnÞ hmoVmo.
n«{WZ V`ma H$aVo.
{ndim ~bH$, `H¥$V, _|Xy
5. I{ZOo AWdm jma (Minerals) : _mZdr earamVrb {d{^Þ H$m`mªgmR>r, earamMr dmT> hmoÊ`mgmR>r
Am{U CÎm_ Amamo½` amIÊ`mgmR>r AmnUmg {d{dY I{ZOm§Mr AWdm jmam§Mr JaO AgVo. _mZdr earamV gw_mao
24 I{ZOo AgVmV. CXm. H°$pëe`_, \$m°ñ\$ag, bmoh, Am`mo{S>Z, gmo{S>`_, nmoQ>°{e`_, âbwAmo[aZ BË`mXr.
Ë`m§Vrb à_wI I{ZOo d Ë`m§Mo _hÎd nwT>rbà_mUo :
H°$pëe`_ ho I{ZO AmnUm§g Ádmar, ~mOar, ZmMUr B. V¥UYmÝ`o, H$S>YmÝ`o d S>mir, H$R>rU H$dMmMr
\$io, Vri, {haì`m nmbo^mÁ`m, _ZwH$m, ImarH$, XyY, Xw½YOÝ` nXmW©, A§S>r, H$m|~S>r B. AÞnXmWmªVyZ {_iVo.
H°$pëe`_ hm \$m°ñ\$agÀ`m gmo~V Amnë`m earamV AgVmo. `m XmoÝhr I{ZOm§_wio hmS> _O~yV d Q>UH$ ~ZVmV.
ñZm`y H$m`©j_nUo H$m`© H$aVmV. M`mnM`mÀ`m {d{dY à{H«$`m gw{Z`§{ÌV hmoVmV. earamMr dmT> Mm§Jbr hmoVr.
bmoh ho I{ZO V¥UYmÝ`o, H$S>YmÝ`o, gwH$s \$io, {haì`m nmbo^mÁ`m, àmÊ`m§Mo `H¥$V d _yÌqnS> `m§VyZ
{_iVo. aŠVmVrb {h_mo½bmo{~ZMr {Z{_©Vr `m bmohI{ZOm_wio hmoV AgVo. Vo Am°pŠgOZMo dmhH$ åhUyZhr Cn`moJr
nS>Vo. ñZm`§yÀ`m hmbMmbtgmR>r _m`mo½bmo~rZ ZmdmMo à{WZ Amdí`H$ AgVo Vo bmoh`wŠV AgVo. H$~m}XHo$, à{WZo
d pñZ½Y nXmW© `m§À`m Am°pŠgS>rH$aUmÀ`m à{H«$`oVhr bmoh _hËdmMo H$m`© H$aVo.
Am`mo{S>Z ho I{ZO {nH$bobr \$io, ^mÁ`m, g_wÐmVrb _mgo, _m§g, A§S>r, XyY d Xw½YOÝ` nXmW©,
101
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
Am`mo{S>Z`wŠV _rR> `m_Ü`o AmT>iVo. Amnë`m earamVrb gd© emar[aH$ d _mZ{gH$ {H«$`m, H§$RñW J§«Wr {Z`§ÌrV
H$aV AgVo. `m J§«Wt_YyZ Omo Wm°`am°pŠgZ ZmdmMm òmd V`ma hmoV AgVmo Ë`mg Am`mo{S>Z H$maUr^yV AgVo.
6. nmUr (Water) : {ZamoJr ì`ŠVrg XaamoO gd©gmYmaU: 1 Vo 2 {bQ>a nmÊ`mMr JaO AgVo. gd©M
àH$maÀ`m AÞnXmWmªV H$_r A{YH$ à_mUmV nmUr ApñVËdmV AgVo. ^mÁ`m d \$io `m§_Ü`o 70 Vo 90% nmUr
AgVo. XwYmV Vo 80 Vo 85% AgVo. VgoM \$im§Mo ag, Mhm, H$m°\$s BË`mXr no`mVyZhr earamg nmUr {_iVo.
Amnë`m earamV gw_mao 65% nmUr AgyZ Amnë`m earamVrb Vmo AË`§V _hÎdmMm d Amdí`H$ Agm
KQ>H$ Amho. earamVrb aŠV, bmi, nmMH$ag, Km_, _yÌ `m§À`m {Z{_©VrgmR>r nmUr Amdí`H$ AgVo. VgoM
AZoH$ nmofUVËdo nmÊ`m_wioM aŠVmV {daKiVmV. `m nmofUVÎdm§Zm earamVrb gd© {R>H$mUr dmhÿZ ZoÊ`mMo H$m_
nmUrM H$aVo. earamVrb AZoH$ amgm`{ZH$ {H«$`m, VgoM ZH$mo Agbobo nXmW© earam~mhoa H$mT>Ê`mMo H$m`© nmUrM
H$aVo. VgoM earamMo Vmn_mZ {Z`§ÌrV R>odUo, gm§Ü`mVrb hmbMmbr gwairV ìhmì`mV åhUyZ d§JU åhUyZ nmUrM
Cn`moJr nS>Vo.
g§Vw{bV qH$dm g_Vmob Amhma (Balanced Diet) :
Á`m AmhmamVyZ Amnë`mbm CÎm_ Amamo½` amIÊ`mgmR>r D$Om© g_¥Õ nXmW© (CXm. H$~m}XHo$, pñZ½Y nXmW©),
earamÀ`m OS>UKS>UrgmR>r Amdí`H$ nXmW© (CXm. à{WZo, jma) Am{U OrdZgËdo earambm Amdí`H$ Ë`m
n«_mUmV {_iVmV, Vmo Amhma g§Vw{bV Amhma hmo`. D$O}Mo _moO_mnZ H°$bar `m n[a_mUmV Ho$bo OmVo. gd© AÞ
nXmW© gma»`mM à_mUmV H°$bar CËnÞ H$aV ZmhrV. àË`oH$mÀ`m JwUY_m©da H°$barj_Vm Adb§~yZ AgVo.
^maVr` d¡ÚH$ g§emoYZ g§ñWm (Indian Council of Medical Research) `m§Zr Amnë`m Zoh_rÀ`m AmhmamVrb
AÞnXmW© d Ë`mVrb D$O}Mo d à{WZm§Mo à_mU gm§JUmam EH$ VŠV Omhra Ho$bm Amho, Vmo Imbrbà_mUo :
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
AÞnXmWmªMo Zmd
àË`oH$ 100 J«°__mJo
{_iUmar D$Om© H°$barV
àË`oH$ 100 J«__mJo
{_iUmar à{WZo
V¥UYmÝ`
S>mir d H$S>YmÝ`o
gmo`m{~Z
åh¡erMo XyY
Jm`rMo XyY
_bB©{da{hV XyY
nZra
MrO
bmoUr
340
345
430
120
70
30
264
348
730
10.13
20.25
43.00
4.3
3.2
2.5
18.3
24.1
-
102
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
dZñnVr Vobo
A§S>r
gmIa
e|JXmUo
Zmai
~Xm_
Ho$ir
noé
Am§~m
g§Ìr
nmbo^mÁ`m
~Q>mQ>o
_m§g
_mgo
900
170
390
570
660
655
116
50
74
48
26
95
200
100
13.3
25.3
6.8
20.8
1.2
0.9
0.6
0.7
2.0
1.6
18.5
14.9
gmYmaUnUo EH$m ì`ŠVrg XaamoO 2000 Vo 2500 H°$barO D$Om© bmJV AgVo. _Zwî`mg XaamoO {H$Vr
H°$barÀ`m AÞmMr JaO Amho ho Vmo H$m` H$m_ H$aVmo, åhUOo Amnë`m earamMr {H$Vr hmbMmb H$aVmo `mda
Adb§~yZ Amho. na§Vw AmhmamV EH$mM àH$maMo AÞnXmW© KoD$Z 2000-2500 H°$barO D$Om© {_idyZ MmbV
Zmhr. AmhmamV gd© àH$maMr nmofUÐì`o `oUo Amdí`H$ AgVo. Aem àH$mao gd© àH$maÀ`m Amdí`H$ VodT>çm
à_mUmV KoVboë`m nmofUÐì`m§Zr `wŠV Aem Amhmamg "g_Vmob Amhma' Ago åhUVmV.
nmofU Am{U amoJ :
AÞmVrb nmofUÐì`o earamÀ`m dmT>rgmR>r AË`§V Amdí`H$ AgVmV. VgoM hr nmofUÐì`o g_Vmob à_mUmV
KoVbr nm{hOoV. na§Vw àË`jmV g_mOmVrb AZoH$ ì`ŠVtÀ`m ~m~VrV Ago {XgyZ `oVo H$s, hr nmofUÐì`o à_mUmnojm
H$_r KoVbr OmVmV qH$dm à_mUmnojm OmñV KoVbr OmVmV. Voìhm XmoÝhr àH$mao earamMo Amamo½` {~KSy>Z {Za{Zamio
amoJ hmoVmV.
nmofUÐì`m§À`m H$_VaVo_wio {Z_m©U hmoUmao amoJ :
AkmZr VgoM Am{W©H$Ñï>çm Xw~©b AgUmè`m bmoH$m§V nmofUX«ì`m§Mr H$_VaVm AmhmamVyZ {Z_m©U hmoV
AgVo. A^©Ho$, bhmZ _wbo, J^©dVr _{hbm, _mVm Aem àH$maÀ`m Hw$nmofUmMo ~ir R>aVmV. CXm. EH$Q>çm
_oiKmQ>mV Joë`m 10-15 dfmªV Hw$nmofUm_who hOmamo ~mb_¥Ë`y Pmbo AmhoV. AmhmamVrb A{Z`{_VnUm,
AÞnXmWmªMm {ZH¥$ï> XOm©, R>am{dH$ n«H$maÀ`mM AmhmamMo gVV godZ, AñdÀN> AÞnXmW© Aem AZoH$ ~m~t_wio
Hw$nmofU hmoVo. Hw$nmofUmMm n[aUm_ emar[aH$ dmT>rda d _mZ{gH$ ñdmñÏ`mdahr {XgyZ `oVmo. AmhmamVrb
nmofUÐì`m§À`m H$_VaVo_wio {Z_m©U Pmboë`m Hw$nmofUmMr H$mhr R>iH$ CXmhaUo Imbrbà_mUo :
103
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
1. AmhmamVrb à{WZm§À`m d Ë`mVyZ {_iUmè`m D$O}À`m A^mdr ì`ŠVrMr, {deofV: _wbm§Mr emar[aH$
dmT> Iw§Q>Vo, dOZ d C§Mrda à{VHy$b n[aUm_ hmoVmo. _wbm§À`m ~m~VrV gwOdQ>r (Kwashiorkar) d gwH$Q>r
(Marasmus) `mgmaIo amoJ CX²^dVmV. gwOdQ>r_Ü`o _wbo {ZéËgmhr d X`Zr` ~ZVmV, dOZ H$_r hmoVo, C§Mr
dmT>V Zmhr, earambm gyO `oVo, `H¥$VmMm AmH$ma dmTy>Z nmoQ> \w$JVo, Ho$g a§JhrZ, {ZñVoO d nmVi hmoVmV. ËdModa
Idbo nS>VmV. gwH$Q>r amoJmVhr _wbm§Mr dmT> Iw§Q>br OmVo. _m§gnoetMm èhmg Pmë`mZo hmS>m_m§gmMm gmnim hmoVmo.
_moR>çm à_mUmda CbQ>çm d Owbm~ Pmë`mZo _wbo-_wbr gwHy$Z OmVmV, ËdMm gwaH$VyZ OmVo.
2. "A' OrdZgËdmÀ`m A^mdmZo amVm§YionUm `oVmo; ËdMm H$moaS>r d Idbo`wŠV ~ZVo. ~-1 OrdZgËdmÀ`m
A^mdr ~oar~oar ZmdmMm amoJ CX²^dVmo. `m amoJmV ^yH$ _§XmdyZ _m§gnoetÀ`m H$m`©`_VoMm èhmg hmoVmo. Ë`m_wio
earamV gyO `oVo Am{U _mZ{gH$ g§VwbZ {~KS>Vo d AZoH$Xm é½U ñ_¥{V^«§emMm ~ir R>aVmo. ~-3 OrdZgËdm§À`m
H$_VaVo_wio nobJ«m hm amoJ hmoVmo. `m amoJm_Ü`o earamMr ËdMm, nMZg§ñWm d _‚mmg§ñWm `m§À`mda A{Zï> n[aUm_
hmoD$Z ËdMm aIaIrV d d«U`wŠV hmoVo. Vm|S> `oD$Z ImÊ`mMm Ìmg hmoVmo. ^yH$ H$_r hmoD$Z S>moHo$XwIr, nmR>XwIr,
{ZÐmZme `m§Mm Ìmg gwê$ hmoVmo.
3. I{ZOmVrb bmohmÀ`m H$_VaVo_wio aŠVj` CX²^dVmo. Ë`m_wio aŠVmVrb {h_mo½bmo{~ZMo à_mU H$_r
hmoVo. AeŠVnUm dmT>Vmo, WH$dm `oVmo, N>mVrV YS>YS>Vo. WmoS>Š`mV, earamMr H$m`©j_Vm H$_r hmoV OmVo.
H°$pëeA_ Am{U \$m°ñ\$ag øm I{ZOm§Mo A{^emofU "S>' OrdZgËdmda Adb§~yZ AgVo. Ooìhm `m OrdZgËdmMm
A^md {Z_m©U hmoVmo. Voìhm ñdm^m{dH$M CnamoŠV XmoZ I{ZOohr earambm {_iV ZmhrV d Ë`m_wio _wbm§Zm _wS>Xyg
amoJ hmoVmo, hmS>o {R>gyi hmoVmV, X§Vj` hmoVmo.
nmofUÐì`m§À`m Am{YŠ`m§_wio hmoUmao amoJ :
nmofUÐì`m§À`m Am{YŠ`m_wiohr AZoH$ amoJ qH$dm ì`mYr {Z_m©U hmoVmV. Á`m ì`ŠVr à_mUmnojm OmñV
Amhma KoVmV d Ë`m à_mUmV emar[aH$ H$ï> H$aV ZmhrV Ë`m§Zm bÇ>nUmÀ`m Amhmar Omdo bmJVo. AmhmamÀ`m
à_mUmV emar[aH$ hmbMmbr H$_r nS>ë`mZo H°$barO IMu Z nS>Vm Ë`m§Mo ê$nm§Va Ma~rV hmoV OmVo. aŠVmV
H$moboñQ>oQ>m°b hm KQ>H$ dmT>V OmVmo. `m H$moboñQ>oQ>m°bMm Wa aŠVdm{hÝ`m§À`m AmVrb ~mOyg ~gV OmVmo. Ë`m_wio
aŠVmÀ`m àdmhmbm AS>Wim V`ma hmoVmo. H$mhr doim H$moboñQ>oQ>m°b BVHo$ dmT>Vo H$s H$mhr aŠVdm{hÝ`m ~§XM
hmoVmV. Ë`m_wio aŠVXm~, öX`{dH$ma, _Yw_oh, `H¥$V Xmof, _yÌqnS> Xmof, AYmªJdm`y, J±JarZ `mgmaIo YmoH$mXm`H$
amoJ {Z_m©U hmoVmV.
bÇ>nUm_wio _Yw_ohmgmaIr ì`mYr CX²^dVo. AmhmamVyZ Or gmIa (½bwH$moO) Amnë`m earamV OmVo {VMo
`mo½` {Z`§ÌU Pmbo Zmhr Va Vr aŠVmV dmT>V amhVo. ho {Z`§ÌU Amnë`m aŠVmVrb BÝew{bZ hm g§àoaH$ H$aV
AgVmo. BÝew{bZ H$_r nS>bo H$s ñdm^m{dH$M aŠVmVrb gmIa dmT>Vo. Ë`mbmM _Yw_oh åhUVmV. `m _Yw_ohm§_wio
earamVrb AZoH$ Ad`dm§Mr H$m`©j_Vm H$_r-H$_r hmoV OmVo d n[aUm_r AZoH$ ì`mYr CX²^dVmV.
104
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
âë`wAmo[aZ `mg I{ZOmMr hmS>m§À`m d XmVm§À`m Amamo½`mgmR>r AË`§V Amdí`H$Vm AgVo. na§Vw Ë`mMm
A{VaoH$ Pmbm Va XmVm§Mr M_H$ Zï> hmoD$Z Vo S>mJmibobo d Vm§~yg {Xgy bmJVmV d H$mhr doim Vo VwQy>Z nS>VmV.
earamVrb BVa hmS>m§dahr Ë`mMm à{VHy$b n[aUm_ hmoVmo.
OrdZgËdm§n¡H$s "A' OrdZgËd n«_mUm~mhoa KoVbo Jobo Va ËdMm H$moaS>r nS>Uo, hmVmnm`mda doXZmXm`H$
gyO `oUo, ßbrQ>oMr dmT> hmooUo, AeŠVnUm, WH$dm, {ZÐmZme, ~ÕH$moð>Vm, gm§YoXwIr `m§gma»`m emar[aH$ ì`mYr
CËnÞ hmoVmV. "S>' OrdZgËdmÀ`m Am{YŠ`m_wio Cƒ aŠVXm~, _yÌqnS>mMm {~KmS>, Mohè`mMm AYmªJdm`y, aŠVe`
`m§gmaIo J§^ra amoJ hmoD$ eH$VmV.
darb {ddoMZmdê$Z bjmV `oB©b H$s, àË`oH$ ì`ŠVrMm Amhma hm Ë`mÀ`m JaOoZwgma VgoM d`mZwgma
Agbm nm{hOo. Ë`mgmR>r àË`oH$mZo Amhmaemóm{df`rMr _m{hVr d VÁkm§Mo _mJ©Xe©Z ¿`m`bm hdo. g_mOmVrb
Hw$nmo{fV KQ>H$m§gmR>r emgZmZo nwT>mH$ma KoVbm nm{hOo. Ë`mgmR>r godm^mdr g§ñWm (NGO's) d ì`ŠVtZr nwT>o Ambo
nm{hOo. nmofUÐì`m§À`m Am{YŠ`m_wio {deofV: lr_§V gwIdñVy Hw$Qw>§~m_Ü`o H$ï>mMm, MmbÊ`mMm A^md, Q>r.ìhr.,
~XbVr OrdZe¡br, hm°Q>oqbJ, \$mñQ> \y$S> `m_wio `m dJm©Vrb bmoH$m§Zm aŠVXm~, _Yw_oh, öX`{dH$ma B. Mm
gm_Zm H$amdm bmJVmo. åhUyZ XoemÀ`m àË`oH$ ZmJ[aH$mZo Amnë`m Amhmam{df`r OmJéH$ AgUo hr H$mimOr
JaO Amho.
4.2.5 ñd`§-AÜ``Z àíZ :
1. earamdaMr ~møËdMm, Ho$g, ZIo hr H$emnmgyZ ~Zbobr AmhoV?
(A) H$~m}XHo$
(~) pñZ½Y nXmW© (H$) à{WZo
(S>) OrdZgËdo
2. AÞmVrb Á`m _yb^yV KQ>H$m§_wio Amnbo nmofU hmoVo Am{U Amnë`m earamMr gd© H$m`©o ì`dpñWVnUo
nma nmS>VmV Ë`m KQ>H$m§Zm H$m` åhUVmV?
(A) OrdZgËdo
(~) nmofUÐì`o
(H$) I{ZOo AWdm jma (S>) à{WZo
3. "A' OrdZgËdmA^mdr H$moUVm amoJ hmoVmo?
(A) A°{Z{_`m
(~) amVm§YionUm (H$) ~oar~oar
(S>) ñH$ìhu
4. "H$' OrdZgËdmA^mdr H$moUVm amoJ hmoVmo?
(A) ñH$ìhu
(~) âboJ«m
(H$) ~oar~oar
(S>) dm§PnUm
5. _mZdr earamgmR>r Amdí`H$ D$O}Mo _moO_mnZ H$moUË`m n[aUm_mV Ho$bo OmVo?
(A) {H$bmoJ«°_
(~) {bQ>a
(H$) H°$bar
(S>) \°$Q>
4.3
nm[a^m{fH$ eãX d AW© :
boga
:
n«H$membm CÎmoOZm {Xë`m_wio hmoUmao {H$aUmoËgJu CËgO©Z
105
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
do~gmB©Q>
X-ray
Bio-technology
Radiation
:
:
:
:
g§Ho$V ñWi
j-{H$aU
O¡d- V§ÌkmZ
àmaU dm {H$aUmoËga V§ÌkmZ
Technology
Human Genome :
_mZdr OZwH$ àH$ën
Project
ES²>g
:
:
:
HIV
gamoJgr
4.4
{dfmUy_wio hmoUmam EH$ ^`§H$a amoJ
{dfmUy Á`m_wio ES²>g hmoVmo
J^m©e` ^mS>çmZo XoUo
ñd`§AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao :
4.2.1
1. 47
2. ECG
3. ~mnmongr 4. bogaeó{H«$`m
5. AoZgoH°$bmoJ«m_
1. nmofU
2. 4 Vo 5
3. ßbmP_m
5. 'O' aŠVJQ>
6. AB
7.
4.2.2
4. H$mb© b°ÝS>ñQ>oZa
'O'
4.2.3
1. 1 {S>g|~a 2. HIV
3. A_o[aH$m 4. {dfmUy
5. 50 bmI
4.2.4
1. 15 Vo 40 2. ì`gZm{YZVm 3. Aë\$mPmo_Z
4.2.5
1. à{WZo
4.5
2. nmofUX«ì`o 3. amVm§YionUm 4. ñH$ìhu
5. H°$bar
gmam§e :
x AmYw{ZH$ {dkmZ Am{U V§ÌkmZmMm _mZdr Amamo½`mdarb à^md hm _yb^yV Am{U ì`mnH$ ñdê$nmMm
Amho. d¡Ú{H$` joÌmV amoJ{ZXmZ, CnMma Am{U eó{H«$`m `m gd© {R>H$mUr VgoM d¡ÚH$s` g§emoYZ Am{U O¡dV§ÌkmZ
`mVhr {dkmZ d V§ÌkmZmMm à^md _moR>m Amho.
x _mZdr aŠVmMo _wb^yV E, ~r, E~r Am{U Amo ho Mma aŠVJQ> H$mb© b°ÝS>ñQ>oZa `m g§emoYH$mZo emoYyZ
106
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
H$mT>bo. pèhgg F$U (AmaEM {ZJo{Q>ìh) d pèhgg YZ (AmaEM nm°{P{Q>ìh) Ago doJio aŠVJÎm E, ~r, E~r d
Amo _Ü`o AmT>iVmV.
x g§nyU© OJmbm ^oS>gmdUmar ES²>g hr EH$ J§^ra g_ñ`m AgyZ ES²>g gma»`m amoJmÀ`m {Z`§ÌUmgmR>r
à~moYZmMr JaO Amho.
x ì`gZJ«ñV ì`ŠVr Hw$Qw>§~mV AmOy~mOyÀ`m n[agamV, ì`dgm`mÀ`m {R>H$mUr AZoH$ gm_m{OH$ Xwîn[aUm_
{Z_m©U H$aVo. Ë`m_wio ór-nwéfm§Zr Ho$bobr ì`gZm{YZVm hr EH$ gm_mOH$ H$sS> Amho, Vr _wimnmgyZ Zï> Ho$br
nm{hOo.
x Amnbo Amamo½` Á`m AÞmda Adb§~yZ AgVo Ë`mMm emór` Ñ{ï>H$moZmVyZ {dMma Ho$bm nm{hOo. Amnë`m
earamÀ`m dmT>rgmR>r d g§dY©ZmgmR>r AÞmV H$moUVr nmofUÐì`o AgVmV, Ë`m§Mo H$m`© H$moUVo AgVo, Ë`m§À`m
A^mdr H$moUH$moUVo amoJ hmoVmV, Ë`mda H$moUVr Cnm``moOZm H$amdr, Ë`mgmR>r n«Ë`oH$mZo Amhmaemóm{df`rMr
_m{hVr d VÁkm§Mo _mJ©Xe©Z ¿`m`bm hdo. g_mOmVrb Hw$nmo{fV KQ>H$m§gmR>r emgZmZo nwT>mH$ma KoVbm nm{hOo.
Ë`mgmR>r godm^mdr g§ñWm d ì`ŠVtZr nwT>o Ambo nm{hOo.
4.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m` :
Imbrb àíZm§Mr g{dñVa CÎmao {bhm.
1. {dkmZ Am{U V§ÌkmZmMm _mZdr Amamo½`mdarb à^md WmoS>Š`mV ñnï> H$am.
2. _mZdr aŠVJQ>mMo àH$ma gm§Jm.
3. ES²>g åhUOo H$m`? HIV àgmamMr H$maUo WmoS>Š`mV gm§Jm.
4. ì`gZm{YZVoMr H$maUo gm§Jm.
5. AÞmVrb nmofU Ðì`m§Mo KQ>H$ gm§Jm.
WmoS>Š`mV CÎmao {bhm.
1. {dkmZ Am{U V§ÌkmZmMm _mZdr Amamo½`mdarb à^md
2. aŠV JQ> OwiÊ`mMo _mZdr Amamo½`mÀ`m Ñ{ï>Zo _hÎd
3. ES²>g à{V~§YH$ Cnm`
4. ì`gZm{YZVoMo n[aUm_ Am{U Cnm``moOZm
5. AÞmVrb OrdZgËdm§Mo (Vitamins) _hÎd
4.7 joÌr` H$m`© :
1. aŠVXmZ {e{~ambm ^oQ>r XoUo.
2. AmhmaVÁkmbm ^oQy>Z _m{hVr Jmoim H$aUo.
107
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
3. ES²>g g_wnXoeZ H|$X«mbm ^oQ> XodyZ _m{hVr Jmoim H$aUo.
4. ì`gZ_wŠVr H|$Ðm§Zm ^oQ>r XoUo.
4.8 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$ :
1. S>m°. O`qgJamd ndma
:
2. S>m°. AmZ§X nmQ>rb
:
3. àm. {Xbrn ZbJo d
àm. AemoH$ _wirH$
4. S>m°. a_oe nam§Ono,
S>m°. g§O` _oh|Xio
5. Eg. E. {MVmZ§X,
AemoH$ O¡Z
6. bmoH$amÁ`
7. S>m°. A{Z{_f MìhmU,
S>m°. d¡embr MìhmU
8. OmJ¥Vr _m{hVr nwpñVH$m
9. S>m°. gw{Zb _m`r
:
10. ì`gZ_w{ŠV à~mo{YH$
:
:
:
:
:
:
:
{dkmZ, V§ÌkmZ Am{U àJVr, \$S>Ho$ àH$meZ,
H$moëhmnya (1997)
gm_mÝ` AÜ``Z, ñQ>S>r gH©$b npãbHo$eÝg
àm. {b., nwUo (2002)
{dkmZ, V§ÌkmZ Am{U àJVr, _ohVm npãbqeJ hmD$g,
nwUo-30 (1997)
ES²>g AÚmdV _m{hVr hmM Cnm`, _°H${_bZ B§{S>`m {b.,
MoÞB© (2003)
{dkmZ, V§ÌkmZ Am{U gm_m{OH$ n[adV©Z, goR> npãbeg©
àm. {b., _§~B© (2005)
A§H$ MdWm (OyZ 2007)
ì`gZ d ES>²g (1998)
O` {dídH$_m© gdm}X` g§ñWm, Am¡a§Jm~mX. (2007)
^maVr` gm_m{OH$ g_ñ`m, A§ewb npãbHo$eÝg,
ZmJnya, (1998)
ì`gZ_wŠV `wdH$ g§K, H$amS> (2000)
qqq
108
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
© Copyright 2026 Paperzz