gÌ-1 : KQ>H$ 2
_hmZ emñÌkm§Mo {dkmZ d V§ÌkmZ
{dH$mgmVrb `moJXmZ
KQ>H$ g§aMZm
2.0
C{Ôï>ço
2.1
àmñVm{dH$
2.2
{df` {ddoMZ
2.2.1 AmBÝñQ>mB©Z
2.2.2 E{S>gZ
2.2.3 bwB© nmíMa
2.2.4 S>m°. hmo_r ^m^m
2.2.5 S>m°. ñdm_rZmWZ
2.2.6 S>m°. E. nr. Oo. AãXwb H$bm_
2.3
nm[a^m{fH$ eãX
2.4
ñd`§AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
2.5
gmam§e
2.6
gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
2.7
A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
2.0
C{Ôï>ço :
1) _hmZ emñÌkm§À`m OrdZ M[aÌmnmgyZ g§emoYZmMr àoaUm KoVm `oB©b.
2) ñdV:_Ü`o {ZgJm©Vrb KQ>Zm§À`m {Z[ajUmMr d¥Îmr {Z_m©U hmoB©b.
23
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
3) {dkmZm~Ôb {dÚmÏ`m§À`m _ZmV {Okgm {Z_m©U H$aUo eŠ` hmoB©b.
4) {ZgJm©Vrb KQ>Zm§H$S>o ~KÊ`mMr d¡km{ZH$ Ñï>r dmT>rg bmJob.
5) à{VHy$b n[apñWVrV OrdZ OJyZ g_mO Cn`moJr g§emoYZ H$aUmè`m _hmZ emñÌkm§À`m H$m_{JarMm
Aä`mg H$aVm `oB©b.
2.1
àmñVm{dH$ :
_mJrb KQ>H$mV AmnU {dkmZ d V§ÌkmZmMm n[aM` H$ê$Z KoVbm Amho. `m KQ>H$mV AmnU g_mOmbm
d¡km{ZH$ Ñï>r XoÊ`mgmR>r Am{U {ZgJm©V bnboë`m AZoH$ KQ>H$m§Mm bmoH$OrdZmV àË`j H$gm dmna H$aVm `oB©b
`mgmR>r Á`m§Zr Amnbo Am`wî` IMu KmVbo Aem _hmZ emñÌkm§À`m H$m`m©Mm AmT>mdm KoUma AmhmoV. `m{R>H$mUr
AmnUmg OJmVë`m gd© emñÌkm§Mm Aä`mg H$aUo AeŠ` Amho. Ë`m_wio AmnU `m KQ>H$mV AmBÝñQ>mB©Z,
E{S>gZ, bwB© nmíMa, S>m°. hmo_r ^m^m, S>m°. ñdm_rZmWZ, S>m°. AãXwb H$bm_ `m OmJ{VH$ {H$VuÀ`m emñÌkm§À`m
OrdZH$m`m©Mm n[aM` H$ê$Z KoUma AmhmoV.
2.2
{df` {ddoMZ :
2.2.1 AmBÝñQ>mB©Z :
AmYw{ZH$ H$mim_Ü`o _hmZ d¡km{ZH$ d gmnojVmdmXmMo àdV©H$ Aë~Q>© AmBÝñQ>mB©Z `m§Mm OÝ_ 14 _mM©
1879 amoOr X{jU O_©ZrVrb Cë_ `m JmdmV EH$m _Ü`_dJu` Hw$Qy>~§ mV Pmbm. Ë`m§À`m OÝ_mZ§Va H$mhr _{hÝ`mVM
Ë`m§Mo Hw$Qy>§~ å`w{ZM ehmV ñWbm§V[aV Pmbo. Ë`m§À`m d{S>bm§Mr BboŠQ´>moHo${_H$b \°$ŠQ>ar hmoVr. AmBÝñQ>mB©Zbm
VrZ dfmªMm hmoB©n`ªV ~mobVm `oV ZìhVo. Ë`m_wio Ë`m§À`m AmB©bm AmnU _wbmMr Iyn H$miOr dmQ>V Ago. å`w{ZM
`oWo Ë`m§Mo ~mbnUmMo {ejU EH$m H°$Wm°{bH$ emioV gwê$ Pmbo. nwT>o å`w{ZM_Ybm Y§Xm ~wS>më`mda AmBÝñQ>mB©ZMo
Hw$Qy>§~ {_bmZ ehar Ambo. VoWo AmBÝñQ>mB©Zbm ZdrZ ZdrZ J«§W dmMm`bm {_imbo. Ë`m§À`m ~{hUrH$Sy>Z Ë`m§Zm
ìhm`mo{bZ dmO{dÊ`mMo YS>o {_imbo. Vo CÎm_ H${dVmhr H$arV AgV. Ë`m§À`mOdi Vrd« ~wÕr_Îmm d AmH$bZ
eŠVr hmoVr. J{UVemñÌ Ë`m§Zm {à` hmoVo. d`mÀ`m Voamì`m dfr Ë`m§Zr "~rO J{UVmVrb ^m¡{VH$sMr J{UVr
g_rH$aUo' AmË_gmV Ho$br. "^y{_VremñÌ' d 'H°$bŠ`wbg'_Ü`o Vo nma§JV hmoVo. nwT>rb {ejUmgmR>r Vo pñdËPbªS
Am°\$ Q>oŠZm°bm°Or' `m g§ñWoV gZ 1896 _Ü`o XmIb Pmbo. VoWo Ë`m§Zr J{UVemñÌm~amo~a nXmW© {dkmZ emñÌmMohr
AÜ``Z Ho$bo. `m g§ñWoMm {S>ßbmo_m nmg Pmë`mda gZ 1902 _Ü`o pñdËPbªS>_Yrb ~Z© ehamV EH$m "noQ>§Q>
Am°{\$g_Ü`o' H$maHy$Z åhUyZ ZmoH$arg bmJbo. ZmoH$ar H$arV AgVmZmhr Ë`m§Zr J{UV Am{U {dkmZmMm Aä`mg
gwê$M R>odbm.
d¡km{ZH$ H$m`© :
AmBÝñQ>mB©Z `m§Zm {dídmMm emoY KoÊ`mMr Vi_i hmoVr. Ë`m§À`m nydu AZoH$m§Zr {dídmVrb KQ>Zm§Mo AW©
bmdÊ`mMo à`ËZ Ho$bo hmoVo. VWm{n {dídmMo Iao {MÌ H$moUmbmM Jdgbo Zmhr Ago AmBÝñQ>mB©ZZm dmQ>V hmoVo.
24
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
Ë`m§Zr AZoH$ Aä`mgH$m§Mr, g§emoYH$m§Mr g§emoYZo Aä`mgbr Am{U Ë`m§À`m g_moaMo {dídmMo {MÌ ñnï> Pmbo.
pñWa AmH$memMr H$ënZm Zm{her hmoD$Z {dídmVrb àË`oH$ Jmoï> {Za§Va J{V_mZ Amho. ho gË` Ë`m§Zm C_Obo.
Ë`m§À`m `m qMVZmVyZ OJà{gÕ "gmnojVmdmX' CX`mg Ambm. gZ 1905 _Ü`o Ë`m§Zr Amnbo gmnojVmdmXm
g§~§YrMo {dMma "ñnoeb {W`ar Am°\$ [abo{Q>pìhar' ({d{eï> gmnojVm {gÕm§V) `m à~§YmV à{gÕ Ho$bo Am{U
AmBÝñQ>mB©ZMo Zmd gd© OJ^a Xw_Xw_bo.
gmnojVmdmX : AmBÝñQ>mB©Z `m§Mr gd©loð> H$m_{Jar åhUOo Ë`m§Mm "gmnojVmdmX {gÕm§V' hr hmo`. Ë`m§Zr
Amnbm gmnojVmdmX {dídmVrb JVr, H$mb d eŠVr `m§Zm H$gm bmJy hmoD$ eH$Vmo ho ñnï> Ho$bo Amho. AmBÝñQ>mB©ZMr
dñVy~ÔbMr qH$dm {dídm~ÔbMr gmnojVm nmhÊ`mnydu Zoh_rÀ`m ì`dhmamVrb gmnojVoMr CXmhaUo nmhÿ. AmVm
Vwåhr Á`m {R>H$mUr dmñVì`mg Amho VoWo {Xdg Agob Va AbmñH$m_Ü`o amÌ Agob åhUOo {Xdg d amÌ `m
Vw_À`m H$ënZm gmnoj Agë`mMo AmT>iVo. g_Om, AmnU Amnë`mMma MmH$s JmS>rVyZ àdmg H$arV Amho.
Amnë`m JmS>rÀ`m doJm EdT>çmM doJmZo Xygar JmS>r Oa Amnë`m OdiyZ {déÕ {XeoZo Jobr Va Ë`m JmS>rMm doJ
AmnUmbm Amnë`m JmS>rÀ`m doJmÀ`m XwßnQ> dmQ>ob Am{U g_Om Xwgar JmS>r Amnë`m JmS>rbm g_m§Va AJXr
g_mZ YmdV Agob Va Vr ñWra Amho Ago dmQ>Vo, Ë`mg doJmMr gmnojVm åhUVm `oB©b. hr CXmhaUo Amnë`m
Zoh_rÀ`m ì`dhmamVrb AmhoV.
AmBÝñQ>mB©Z `m§Zr Amnbm gmnojVmdmX {dídmVrb KQ>H$m§Zm H$gm bmJy Amho `mMo ñnï>rH$aU nwT>rbà_mo
Ho$bo Amho.
1) {dídmV JVreyÝ` Ago H$m§hr Zmhr/gd© JVr gmnoj AmhoV : AmBÝñQ>mB©ZÀ`m _VmZgma gd© {díd
JVr_mZ Amho. {dídm_Ü`o EH$hr Jmoï> ñWra Zmhr. AmnU Vmer 50 _¡b doJmZo _moQ>marZo àdmg Ho$bm Ago åhUVmo.
nU gmnojVmdmXmÀ`m {gÕm§VmÀ`m Ñï>rZo Vo ~amo~a Zmhr. H$maU Or _moQ>ma `m n¥Ïdrda Amho Vr n¥Ïdrda gy`m©^modVr
{\$aVo. Amnbm gy`©gwÕm Á`m J«h_mboV amhVmo Vr J«h_mbmhr {\$aVo Am{U J«h_mbm Á`m AmH$meJ§JoV Amho
VrgwÕm {\$aVo. åhUOoM _moQ>marMm Vmgr doJ 50 _¡b, n¥ÏdrMm ñdV:^modVr {\$aÊ`mMm doJ Vmer - 1050 _¡b,
n¥ÏdrMm gy`m©^modVr {\$aÊ`mMm Vmer doJ - 66,600 _¡b hm gd© doJ bjmV KoD$Z Amnë`m _moQ>marMm doJ
R>admdm bmJob.
2) H$mb hm doJ gmnoj Amho : AmBÝñQ>mB©Z åhUVmV, ""H$mb hm doJ gmnoj Amho. EImXr dñVy JVr_mZ
Agbr H$s H$mbàdmh gmnojVoZo gmdH$me dmhVmo Am{U dñVyMm doJ {OVH$m OmñV {VVH$m H$mbàdmhmMm doJ
H$_r hmoVmo.''
`m VÎdmMo EH$ CXmhaU Ago : A{¾~mU Vimdê$Z EH$ A{¾~mU goH§$Xmbm 93000 _¡b doJmZo AdH$memV
Jobm. A{¾~mUVimdarb {Z[ajH$m§À`m d A{¾~mUmVrb `mÌrÀ`m KS>çmimV A{¾~mU gwQ>Vodir ~amo~a 5
25
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
dmObo hmoVo. Vimdarb {Z[ajH$m§À`m KS>çmimV ~amo~a EH$ dmObm Voìhm Vmo A{¾~mU naV Vimda Ambm.
Ë`mM doir AdH$me `mÌrÀ`m KS>çmimV 12 dmOyZ 54 {_{ZQ>o Pmbr AgVrb. åhUOo `mÌrÀ`m KS>çmimVrb
H$mb ghm {_{ZQ>m§Zr AmHy§$MZ Pmbm. A{¾~mUmÀ`m JVr_wio H$mbàdmhhr gmdH$me doJmZo Ymdbm. OodT>
doJ OmñV VodT>m H$mb gmdH$me YmdVmo. dñVyMm doJ H$_r Agob Va H$mbàdmh OmñV doJmZo YmdVmo.
H$mimMo _mnZ ho H$aUmamÀ`m AdñWodaVr Adb§~yZ AgVo. H$mbmdYrMr doJ gmnojVm ñnï> H$aVmZm AmBÝñQ>mB©Z
åhUVmV, ""H$mb åhUOo \$ŠV KQ>ZmH«$_ hmo`. AmnU Vmg, {_{ZQ>o, {Xdg, df}, ghñÌHo$ hr n[a_mUo g§X^m©gmR>r
dmnaVmo.''
3) AdH$me gmnoj Amho : AdH$me AZ§V Amho Vo Hw$Ry>Zhr gwê$ hmoV Zmhr qH$dm H$moR>ohr g§nV Zmhr.
AdH$me hr AZ§V nmoH$ir Amho. Ë`mMo A§Va _moOVm `oV Zmhr H$maU A§Va _moOm`bm XmoZ g§X^© q~Xy Agmdo
bmJVmV. Vo AdH$mem~m~V eŠ` Zmhr. n¥Ïdr Am{U gy`© `m§Mo A§Va AmnU _moOVmo. `m {R>H$mUr gy`© Am{U
n¥Ïdr g§X^© q~Xy AmhoV Vo H$mTy>Z Q>mH$bo Va A§Vambm H$mhr AW© Zmhr.
AmBÝñQ>mB©ZZo Ý`yQ>ZÀ`m JwéËdmH$f©U {gÕm§Vmbm nwñVr OmoSy>Z AdH$memg§~§YrMr d¡km{ZH$ H$ënZmM ~XbyZ
Q>mH$br. Ë`m§À`m _Vo, JwéËdmH$f©Um_wio AdH$memMm AmH$ma ~XbVmo. Ë`m_wio AdH$memV Q>oH$S>çm, Xè`, C§MdQ>o
d diUo V`ma hmoVmV. gy`m©gmaIo Vmao AdH$memV Amnë`m àM§S> JwéËdmH$f©UmZo ImobJQ>nUm {Z_m©U H$aVmV.
Aem ImobJQ> ^mJmVyZ Ooìhm Xwgè`m EImÚm Vmè`mMm àH$me n«dmg H$aVmo Voìhm Ë`m àH$memMm _mJ© dH«$ hmoV
AgVmo.
4) dñVy Am{U eŠVr : AmBÝñQ>mB©ZÀ`m _Vo, doJm_wio dñVyMo dñVy_mZ dmT>Vo Am{U {OVH$m doJ OmñV
{VVHo$ dñVy_mZ OmñV hmoVo. WmoS>Š`mV, OodT>m doJ VodT>o dñVy_mZ A{YH$ nU {gÕVm J{UVmÀ`m AmYmaoM eŠ`
Amho. CXm. 50 {H$. J«°. dOZmMr EImXr ì`ŠVr goH§$Xmbm XrS> bmImhÿZ A{YH$ _¡b doJmZo OmV Agob Va Ë`mMo
dOZ 100 {H$.J«°. hmoB©b. ho J{UVr` H$gmoQ>rdaM {gÕ H$aVm `oVo. g¥ï>r_Ü`o `mMm nS>Vmim emñÌkm§Zm Ambm
Amho. AUy_Ü`o AgUmè`m ñWra BboŠQ´>m°ZhÿZ doJmZo YmdUmè`m BboŠQ´>m°ZMo dOZ OmñV AgVo Ago {XgyZ Ambo
Amho.
1908 _Ü`o gwYmaUmË_H$ g_rH$aU _m§Sy>Z Ë`m AmYmao Ë`m§Zr gmnojVmdmXm_Yrb Amnbo eŠVrMo OJà{gÕ
gyÌ _m§S>bo.
D$Om©/eŠVr = dñVy_mZ x àH$memMr JVr2 (E = M x C2)
~mîn Am{U ~\©$ hr Oer nmÊ`mMr XmoZ ê$no AmhoV Ë`mMà_mUo dñVy_mZ d eŠVr hr dñVyMr XmoZ éno
AmhoV. EH$mMo énm§Va Xwgè`mV H$aUo eŠ` Amho ho Ë`m§Zr {gÕ Ho$bo. nwT>o `mM gyÌmMo àË`§Va AUw{d^mOZmVyZ
hmoUmè`m AUweŠVrÀ`m ê$nmZo Ambo. AUw_Yrb jw„H$ dñVy_mZmMo ê$nm§Va àM§S> eŠVrV hmoVo, ho AUw ~m±~À`m
gm_Ï`m©dê$Z ñnï> hmoVo.
26
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
_m`XoemMm Ë`mJ :
O_©ZrVrb ZmPr njmbm g§nyU© Á`y O_mV CÔnma H$am`Mr hmoVr. AmB©ÝñQ>mB©Z Á`y Agë`mZo Ë`m§À`mda
AÝ`m` gwê$ Ho$bm. Ë`m§À`m emoYmMr AdhobZm gwê$ Ho$br. ZmPrZm eh XoVm `mdm åhUyZ 2 Am°JñQ> 1939 bm
A_o[aH$Z amï´>mÜ`jm§Zm nÌ {b{hbo. Ë`mV ZmPr bmoH$ A°Q>_~m±~ V`ma H$arV AmhoV Ago dmQ>Vo. Ë`m§À`m Odi
Vgo eñÌ Agob Va Vo _mZd OmVrbm YmoŠ`mMo Amho. Voìhm Ë`m§Zm eh XoÊ`mgmR>r A_o[aHo$Zo à`ËZ H$amdm Am{U
A_o[aH$Z gaH$maZo nÌmMr XbI KoVbr d AUw~m±~ V`ma Ho$bm. {hQ>baÀ`m hmVr gÎmm Ambr Voìhm Vo A_o[aHo$V
hmoVo. {hQ>baÀ`m {dO`mZ§Va Vo nwÝhm O_©ZrV naVbo ZmhrV. `m _hmZ emñÌkmbm A_o[aHo$Zo Amnë`m XoemMo
ZmJ[aH$Ëd ~hmb Ho$bo.
A_o[aHo$Zo V`ma Ho$bobm AUw~m±~ 1945 _Ü`o OnmZ_Yrb {hamo{e_m d ZmJmgmH$s `m XmoZ ehamda Q>mH$bm.
Ë`mZ§Va VoWrb bmoH$m§Mr Xem d ì`Wm EoHy$Z Ë`m§Zm _moR>m Y¸$m ~gbm. 'Horrible ! Horrible !' `m eãXm{edm`
Xwgam eãX Ë`m§À`m Vm§oS>r {H$Ë`oH$Xdg ZìhVm. `m KQ>ZoZ§Va OmJ{VH$ em§VVogmR>r hm _hmZ emók eodQ>n`ªV
PJS>bm. {àÝñQ>Z `m {R>H$mUr {X. 18 E{àb 1955 amoOr _mZdOmVrÀ`m B{VhmgmVrb hm _hmZ emók _¥Ë`y
nmdbm.
ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ :
1.2.1 ñd`§ AÜ``Z àíZ :
1. AmBÝñQ>mB©ZMm OÝ_ H$moUË`m JmdmV Pmbm?
(A) Cb_
(~) èhya
(H$) nwUo
2. AmBÝñQ>mB©ZZo H$moUVm _hmZ {gÕm§V _m§S>bm?
(A) gmnojVmdmX (~) amoJ O§Vy_wio hmoVmV (H$) na_mUy
3. AmBÝñQ>mB©ZZo H$moUVo gyÌ emoYbo?
(A) E = M x C2 (~) M = EC2
(H$) C2 = EM
4. AmBÝñQ>mB©Z H$moUË`m O_mVrMo hmoVo?
(A) _wñbr_
(~) nmeu
(H$) Á`y
5. AmBÝñQ>mB©Z `m§Zm H$moUË`m XoemZo Amnbo ZmJ[aH$Ëd ~hmb Ho$bo?
(A) A_o[aH$m
(~) B§½b§S>
(H$) a{e`m
(S>) dm°qe½Q>Z
(S>) `mn¡H$s Zmhr
(S>) EM = C2
(S>) qhXy
(S>) ^maV
2.2.2 E{S>gZ :
{dÚwV {Xdo, KaJwVr Vmam`§Ì, _V_moOUr `§Ì B. AZoH$ _hÎdmÀ`m `§ÌmMo g§emoYH$ Wm°_g Aëdm E{S>gZ
`m§Mm OÝ_ 11 \o$~«wdmar 1847 amoOr A_o[aHo$À`m Amo{hAmo amÁ`mV {_bmZ `m ehamV Pmbm. Ë`m§Mo Hw$Qy>§~
A{Ve` Jar~ hmoVo. Ë`m§À`m AmB©-dS>rbm§Zr Ë`m§Zm ñWm{ZH$ àmW{_H$ emioV XmIb Ho$bo. emioVrb {ejH$m§Zr
Ë`m§Mr _Ç> åhUyZ AdhobZm Ho$br. Ë`m Jmoï>rMm Ë`m§À`m AmB©bm amJ Ambm. Ë`m§Zr E{S>gZbm KamVM {ejUmMo
27
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
YS>o {Xbo. Aä`mgmÀ`m ~amo~arZo à`moJ H$aUoXoIrb E{S>gZ `m§Zm AmdS>o. Ë`m§Zm Or dñVy hmVr bmJo Ë`mda Vo
à`moJ H$aUo gwê$ H$aV.
12 dfm©Mo AgVmZm d{S>bm§À`m AZw_VrZo E{S>gZ `m§Zr aoëdoJmS>rV dV©_mZnÌo {dH$Ê`mMo H$m_ Mmby
Ho$bo. B. g. 1869 gmbr Ë`m§Zr EH$ N>mnImZm {dH$V KoVbm. aoëdoÀ`m S>ã`mVM Vo Amnbo "J«°ÊS> Q´>§H$ hoam°ëS>'
ZmdmMo dV©_mZnÌ àH$m{eV H$aV. `m dV©_mZ nÌmVrb _OHy$a ~è`mn¡H$s ñdV:M {b{hV. _moH$ù`m doioV Vo
d¡km{ZH$ à`moJhr H$aV. EH$m AemM à`moJmÀ`m doir aoëdoÀ`m S>ã`mbm AmJ bmJbr. Ë`mdoir VoWrb amJmdboë`m
JmS>©Zo E{S>gZÀ`m H$mZmda OmoamV WßnS> _mabr. VoìhmnmgyZ Ë`m§Zm EH$m H$mZmZo H$_r EoHy$ `oD$ bmJbo. `m
AnKmVm_wio Ë`m§Mo aoëdoÀ`m S>ã`mVrb à`moJ ~§X nS>bo. E{S>gZ `m§Zm Vmam`§Ì H$go Mmbdm`Mo `mMo à{ejU
EH$m Vma _mñVaZo {Xbo. Ë`m_wio Ë`m§Zm ~moñQ>Z `oWrb Am°{\$g_Ü`o ZmoH$ar {_imbr. Vmam`§Ì {~KS>bo Va VoM
XwéñV H$arV AgV.
d¡km{ZH$ H$m`© :
1) KaJwVr Vmam`§Ì : E{S>gZ `m§Zr Amnë`m KamnmgyZ {_ÌmÀ`m Kamn`ªV EH$ bhmZ VmaoMr bmB©Z
Q>mH$br. Ë`m Vmao_Ü`o bhmZ Im§~ d ~mQ>ë`m dmnaë`m hmoË`m. H$mhr {R>H$mUr PmS>mbm {Iio _mê$Z Vma AmoTy>Z
KoVbr hmoVr. `m `§ÌmVyZ Ë`m§Zr H$S>H$Å> Agm AmdmO H$ê$Z g§Xoe nmR>{dbm hmoVm. `mdéZ Ë`m§Zr nwT>o {dÚwV
emñÌmda àJVr Ho$br.
2) _V_moOUr `§Ì : d`mÀ`m ~mdrgmì`m dfu ~moñQ>Z `oWo AgVmZm Ë`m§Zr _Vm§Mr _moOUr H$aUmao `§Ì
~Z{dbo. `m `§ÌmMm {ZdS>UwH$s_Ü`o Iyn Cn`moJ hmoB©b Ago Ë`m§Zm dmQ>bo. Amnbo _V_moOUr CnH$aU gaH$maZo
IaoXr H$amdo Ago Ë`m§Zm dmQ>V hmoVo. nU A_o[aH$Z gaH$maZo Vo ZmH$mabo, Ë`m_wio E{S>gZ ZmamO Pmbo.
3) JmoëS> pñQ>H$a : ~moñQ>Z `oWo hdr Ver àJVr gmYVm Z Amë`m_wio E{S>gZ Ý`y`m°H©$_Ü`o Ambo. `oWo
Ë`m§Zr ñdV:Mr à`moJemim C^mabr. EH$m H§$nZrMo "JmoëS> B§{S>Ho$Q>a' ho `§Ì E{S>gZ `m§Zr H$mhr {_{ZQ>m§VM Xwê$ñV
Ho$bo. Ë`m_wio Ë`m H§$nZrÀ`m ì`dñWmnH$m§Zr E{S>gZ `m§Zm ZmoH$ar {Xbr. Ë`mM Xaå`mZ Ë`m§Zr eoAa ~mOmamVrb
EO§Q>Zm eoAg©Mr AÜ``mdV Xa g_Oy eH$Vrb Ago "JmoëS> pñQ>H$a' ZmdmMo `§Ì V`ma Ho$bo. hr ~mV_r EH$m
CÚmoJnVrbm g_Oë`mZ§Va Ë`m§Zr E{S>gZbm ho `§Ì 40,000 S>m°bg©bm _m{JVbo. `mdê$Z Ë`m H$mir `m `§ÌmMo
_hÎd {H$Vr hmoVo ho bjmV `oVo.
4) J«m_mo\$moZMm emoY : E{S>gZ `m§Zr J«m_mo\$moZMm emoY 30 Owb¡ 1877 amoOr bmdbm. Ë`mgmR>r Ë`m§Zr
EH$ X§S>Jmob KoVbm d Ë`mda {Q>ZÀ`m nmVi Aem nÍ`mMo AmdaU ~g{dbo. `m X§S>JmobmH$ma Q>oHy$ eHo$b Aer
EH$ {nZ EH$m J«hUrbm OmoS>br. `m J«hUrVyZ `oUmam AmdmO X§S>JmobmH$ma {nZÀ`m ghmæ`mZo Zm|X{dbm OmV
Ago. E{S>gZZo EH$m hmVmZo `m `§ÌmMo h±S>b {\$a{dbo Am{U Vm|S>mZo ñdV:M "_oar h±S> E {bQ>b b°~' `m gwà{gÕ
JrVmMo Jm`Z gwê$ Ho$bo. WmoS>çm doimZo `m `§ÌmVyZ Ë`mMo ~mob nwÝhm EoHy$ Ambo Am{U `eñdr Ago J«m_mo\$moZ `§Ì
V`ma Pmbo. AmO AmYw{ZH$ Aem Q>onaoH$m°S>©a, ao{S>Amo B. _wio J«m_mo\$moZMo _hÎd H$_r Pmbo Amho.
28
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
5) {dOoÀ`m {Xì`mMm emoY : {dÚwV eŠVrMm emoY bmJë`mZ§Va `m eŠVrnmgyZ àH$me {Z_m©U
H$aÊ`mgmR>r AZoH$ emñÌkm§Mo à`ËZ Mmby hmoVo. E{S>gZZohr {dOoÀ`m {Xì`mÀ`m noQ>§Q>gmR>r AO© Ho$bm Am{U
{dOoÀ`m {Xì`mMm emoY bmdÊ`mgmR>r àM§S> doi, l_ d n¡gm IM© Ho$bm. doJdoJù`m YmVy§À`m Vmam_YyZ àH$me
V`ma hmoVmo H$m ho nm{hbo nU Ë`mbm `e Ambo Zmhr. Ë`m§À`m à`moJ emioV S>m§~a d H$moigm `m§Mo {_lU nS>bo
hmoVo. Vo {_lU hmVmÀ`m {M_Q>rV KoD$Z Ë`mMr ~marH$ Vma ~Z{dbr. H$mMoÀ`m ZirV Vr Vma R>oD$Z {dÚwV àdmh
gwê$ Ho$bm Am{U Vr Vma àH$me_mZ Pmbr. nU H$mhr jUmV _moSy>Z nS>br. Z§Va Ë`mZo gwV g§WnUo OmiyZ
Oiboë`m gwVmMm Vmo YmJm H$mMoÀ`m ZirV ~g{dbm d Ë`mVyZ {dÚwV àdmh OmD$ {Xbm. Ë`mM jUr gwVmMm Vmo
YmJm àH$me_mZ Pmbm Am{U 21 Am°ŠQ>mo~a 1879 amoOr {dOoÀ`m {Xì`mMm emoY bmJbm. nwT>o Ë`mZo EH$
gmd©O{ZH$ àmË`{jH$ H$ê$Z XmI{dbo. "Ý`y`m°H©$ hoam°ëS>'_Ü`o `m AmíM`©H$maH$ emoYmMr ~mV_r àH$m{eV Pmbr
Am{U E{S>gZ EH$ à{gÕ ì`ŠVr Pmbo.
6) {H$ZoQ>moñH$mon : E{S>gZ `m§Zr EH$m M_ËH$m[aH$ emoYmZo OJmbm nwÝhm AmíM`©M{H$V Ho$bo. `m doiMm
emoY EH$ _wìhr H°$_oam ({H$ZoQ>moJ«m\$) hm hmoVm. Ë`m§Zr EH$ Ago `§Ì ~Z{dbo H$s Oo nS>Úmda Ñí` XmIdy eH$V
hmoVo. `m `§ÌmMo Zmd E{S>gZZo "{H$ZoQ>moñH$mon' R>odbo. Vo `mbm \$moZmoJ«m\$ OmoS>V Am{U nS>Úmda EoHy$ `oUmao X¥í`{MÌ
àñVwV H$aV.
7) E{S>gZMm n[aUm_ : {dOoÀ`m {Xì`mgmR>r E{S>gZ `m§Zr H$m~©Z V§Vy dmnabm nU Vmo Vmn{dë`mda
~mînê$n YmaU H$arV Ago. Ë`m_wio AS>MU `oV. `mda Cnm` emoYÊ`mgmR>r E{S>gZ à`moJ H$arV hmoVo. Voìhm
Ë`m§À`m Ago bjmV Ambo H$s {dOoMm àdmh EH$mM Q>moH$mH$Sy>Z EH$mM {XeoZo dmhVmo. `mbmM E{S>gZMm n[aUm_
Ago åhUVmV.
E{S>gZZo Amnë`m Am`wî`mV 1300 emoY bmdbo. _mZdr H$ë`mUmMm {dMma H$ê$Z Ë`m§Zr ho emoY bmdbo.
Vo emoYmMo AX²^wV Ago OmXyJma hmoVo. A{Ve` H$ï>mZo OrdZ OJyZ g_mOmbm OrdZ Cn`moJr emoY bmdUmè`m `m
emñÌkmMm _¥Ë`y 18 Am°ŠQ>mo~a 1931 _Ü`o Pmbm. Ë`m§À`m X\$Z{dYrÀ`m doir A_o[aHo$Vrb {dÚwV Xrn EH$
{_{ZQ> {dP{dÊ`mV Ambo hmoVo.
ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ :
1. _V_moOUr `§ÌmMm emoY H$moUr bmdbm?
(A) bwB© nmíMa
(~) E{S>gZ
(H$) Ý`yQ>Z
(S>) AmBZñQ>mB©Z
2. {dOoÀ`m {Xì`mMm emoY H$moUr bmdbm?
(A) Ý`yQ>Z
(~) bwB© nmíMa
(H$) E{S>gZ
(S>) AmBZñQ>mBZ
3. E{S>gZMo g§nyU© Zmd H$m`?
(A) Aë~Q>© Amëdm E{S>gZ
(H$) Wm°_g Aëdm E{S>gZ
(~) Aëdm E{S>gZ
(S>) `mn¡H$s Zmhr
29
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
4. {dOoÀ`m {Xì`mMm emoY {H$Vr gmbr bmJbm?
(A) 1879
(~) 1857
(H$) 1920
(S>) 1819
5. E{S>gZ `m§Zr Amnë`m Am`wî`mV {H$Vr emoY bmdbo?
(A) 1500
(~) 1000
(H$) 1300
(S>) 2000
2.2.3 bwB© nmíMa :
bwB© nmíMa `m§Mm OÝ_ \«$mÝgÀ`m nyd© ^mJmVrb S>mob ZmdmÀ`m N>moQ>çm JmdmV 27 {S>g|~a 1822 amoOr
Pmbm. Ë`m§Mo dS>rb g¡Ý`mV hmoVo. Zonmo{b`ZÀ`m g¡Ý`mMm nam^d Pmë`mda Vo S>mob `oWo naVbo. VoWo Ë`m§Zr
M_m}ÚmoJmMm H$maImZm Mmby Ho$bm. bwB© `m§À`m OÝ_mZ§Va Ë`m§Mo Hw$Qy>§~ Aa~moQ>g `oWo Ambo. Jmd {ZgJ© gm¢X`mªZr
ZQ>bobo hmoVo. `m {ZgJm©Mr Am{U VoWrb _mUgm§Mr {MÌo H$mT>Ê`mMm N>§X bwB©bm bhmZnUmnmgyZ bmJbobm hmoVm.
bwB©Zo CÎm_ {ejH$ ~Zmdo Aer Ë`m§À`m d{S>bm§Mr BÀN>m hmoVr. Ë`mà_mUo bwB©Zo {ejH$ ì`dgm`mMo à{ejUhr
KoVbo. nU Ë`m§Zr {ejH$ ~ZÊ`mEodOr AmnU _moR>o g§emoYH$ ~Zm`Mo R>a{dbo. bwB©À`m {OdZmV Amboë`m agm`ZemñÌmÀ`m {ejH$m§_wio Ë`m§Zm agm`ZemñÌmMr JmoS>r dmQy> bmJbr. gZ 1842 _Ü`o Ë`m§Zr agm`ZemñÌmMr nXdr
{_i{dbr. Vo 1846 Vo 1848 _Ü`o agm`ZemñÌmMo àmÜ`mnH$ Pmbo. 1847 _Ü`o Ë`m§Zr S>m°ŠQ>a Am°\$ gm`ÝgMr
nXdr {_i{dbr Am{U Z§Va ñQ´>m°g~moJ© `oWo agm`ZemñÌmMo àmÜ`mnH$ åhUyZ H$m`©aV Pmbo. brb `oWo {dkmZ
emIoMo à_wI Pmë`mZ§Va Ë`m§Mr nwT>o {dÚmemIoMo S>rZ åhUyZhr {ZdS> Pmbr. Ë`m§Zr _oar bm°a|Q> {hÀ`m~amo~a b¾
Ho$bo. _oar EH$ bwB©À`m g§emoYZ H$m`m©Vrb ghH$marhr hmoVr.
d¡km{ZH$ H$m`© :
1) ñ\${Q>H$-{dkmZmda g§emoYZ : 1848 _Ü`o bwB© nmíMaZo Q>mQ>©aoQ> agm`ZmÀ`m ñ\${Q>H$mg§~§Yr Aä`mg
gwê$ Ho$bm. ñ\${Q>H$m§Mo gyú_Xe©H$mImbr {Z[ajU Ho$bo AgVm gd©M ñ\${QH$> g_mZ ZmhrV Ago Ë`m§Zm {XgyZ
Ambo. ñ\${Q>H$mÀ`m aMZo_Ü`o gyú_ \$aH$ AgVmo ho bjmV Amë`mZ§Va Ë`m§Zr ñ\${Q>H$mMo XmoZ {T>J Ho$bo. Ë`m§Mr
XmoZ ÐmdUo Ho$br. `m ÐmdUmVyZ n«H$me nmR>{dbm Voìhm EH$m ÐmdUmVyZ OmUmè`m àH$memMo {dMbZ KS>çmimÀ`m
H$mQ>çmÀ`m {XeoZo Va Xwgè`m ÐmdUmVrb àH$memMo {dMbZ KS>çmimÀ`m H$mQ>çmÀ`m {déÕ {XeoZo Pmbo. hm
Ë`m§Mm _hÎdnyU© emoY R>abm. `m emoYm~Ôb Ë`m§Zm "brO§S> Am°\$ Am°Za' hm gÝ_mZ {_imbm.
2) `rñQ> noer Am{U OrdmUy : ÐmjmMm ag H$mhr H$mi R>odbm H$s Am§~Vmo d Ë`mMo _Ú V`ma hmoVo.
`rñQ> `m nXmWm©_wio Ðmj agmMo _ÚmV ê$nm§Va hmoVo. ho emñÌkm§Zm _m{hV hmoVo. `rñQ> ho AË`§V gyú_ Ord AgyZ
Ë`m§À`m_wioM _Ú H$mhr H$mi VgoM R>odbo H$s {~KS>Vo hm emoY nmíMaZo bmdbm. _Ú {~KSy> Z`o åhUyZ `rñQ>
(gOrd) Zï> Ho$bo nm{hOo hm {gÕm§V Ë`m§Zr à{VnmXZ Ho$bm. A{Vgyú_ Aem gOrdm§Zm (O§Vy§Zm) ZîQ> H$aÊ`mÀ`m
nmíMaÀ`m `m `§Ìmbm nmíMamgPoeZ Ago åhUVmV. nmíMam`PoeZ åhUOo Ðd nXmW© CH$iyZ W§S> H$aUo. Ë`m_wio
Ë`m ÐdmVrb gyú_ O§Vy _aVmV. WmoS>Š`mV nmíMam`PoeZ åhUOo {ZOªVyH$aU hmo`. åhUyZM AmO AmnU XyY
CH$iyZ R>odVmo.
30
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
3) aoer_ ì`dgm` : \«$mÝg_Ü`o Z¡g{J©H$ aoe_mMm Y§Xm Omo_mZo MmbV Ago. gZ 1965 _Ü`o `m Y§Úmda
_moR>o g§H$Q> H$mogibo. aoe_r {H$S>o nQ>nQ> _ê$ bmJbo. H$moUmbmM `m amoJmMo {ZXmZ H$aVm `oB©Zm. \«|$M gaH$maZo `m
amoJmda g§emoYZ H$aÊ`mg nmíMabm {dZ§Vr Ho$br. nmíMaZo Ë`m {R>H$mUr OmD$Z A{dlm§V g§emoYZ Ho$bo. Ë`m§À`m
Ago bjmV Ambo H$s, amoJJ«ñV aoe_r {H$S>çm§À`m e[aamV AmT>iUmè`m O§Vy gmaIoM O§Vy VwVrÀ`m nmZmda
AmhoV. Voìhm Aem amoJJ«ñV VwVrMr PmS>o d aoe_r{H$S>o Zï> H$ê$Z {ZamoJr VwVr d aoe_r {H$S>çm§À`m gmhmæ`mZo
Zì`mZo aoer_ CÚmoJ gwê$ H$aÊ`mMm g„m aoer_ ì`dgm{`H$m§Zm {Xbm.
4) XoR>nwir amoJmda g§emoYZ : am°~Q>© H$m°H$ `m O_©Z S>m°ŠQ>aZo XoR>nwirMm amoJ O§Vy_wio hmoVmo ho ñnï>
Ho$bo. nmíMaZo Ë`m§Mo åhUUo Iao Amho ho {gÕ Ho$bo. O_©Zr_Ü`o H$m°H$ XoR>nwirda g§emoYZ H$arV AgVmZm
nmíMaZo XmoZ gmhmæ`H$ H$m|~S>çm§Zm hmoUmè`m "{MH$Z H$m°bam' `m amoJmda g§emoYZ H$arV hmoVo. ìh°pŠgZoeZ
nÕVrà_mUo Ë`m§Zr {MH$Z H$m°bamMo àW_ {ZeŠV O§Vy {nbm§Zm Q>moMbo d Z§Va H$mhr {Xdgm§Zr VmOo O§Vy
Q>moMbo. {n„o gwa{jV am{hbr.
nmíMaZo hmM à`moJ XoR>nwirÀ`m amoJmda H$aÊ`mMo R>a{dbo. gd© \«$mÝgda hm à`moJ JmObm. àmíMaZo 50
_|T>çm KoVë`m. n¡H$s 25 Zm XoR>nwirMr bg (åhUOo {ZeŠV O§Vy) Q>moMbr. n§Yam {Xdgm§À`m AdYrZo gd©
_|T>çm§Zm XoR>nwirMo VmOo O§Vy Q>moMbo. bg Q>moMboë`m _oT>çm§Zm H$mhrhr Pmbo Zmhr. ~mH$sÀ`m _|T>çm _mÌ _oë`m.
bwB© nmíMaÀ`m O§Vy {gÕm§VmMm hm _moR>m {dO` hmoVm.
5) A±Q>r ao~rO bg / ídmZX§e bg : nmíMaÀ`m AmÎmmn`ªVÀ`m emoYm§_Ü`o Ë`mZo {ngmiboë`m ídmZ
X§eamoJmdaMr bg emoYyZ H$mT>br. hm emoY _moR>m Jm¡adembr hmoVm. 6 Owb¡ 1885 amoOr {ngmibobo Hw$Ìo Mmdboë`m
Omogo\$ ZmdmÀ`m _wbmbm nmíMaZo bg Q>moMbr. d¡Ú{H$` B{VhmgmVrb `m amoJmdarb hm n{hbm à`moJ hmoVm.
nmíMa `oWohr {dO`r Pmbm. _wbJm dmMbm. nmíMaÀ`m `m Zì`m emoYm_wio {ngmibobo Hw$Ìo Mmdboë`m bmImo
bmoH$m§Zm OrdXmZ {_iy eH$bo.
6) amoJ O§Vy_wio hmoVmV : O§Vy_wio amoJ hmVmV ho AmO emiH$ar _wbmbmhr _m{hV Amho. na§Vw ho kmZ
gìdmeo dfm©nydu H$moUmbmM ZìhVo. O§Vy_wio amoJ hmoVmV hm _hmZ {gÕm§V àW_ _m§S>Umam emñÌk åhUOo bwB©
nmíMa hm hmo`. Ë`m_wioM nwT>o OmD$Z Xodr, H$m°bam, nQ>H$s gma»`m gmWrÀ`m amoJm§da d BVa AmOmam§da à{V~§YH$
bgr V`ma H$aVm Amë`m.
Amnë`m ì`{ŠVJV OrdZmV nmíMa `m§Zm AZoH$ AS>MUr Amë`m d XwX£dmMm gm_mZm H$amdm bmJbm
hmoVm. Amnë`m AZÝ`gmYmaU emoYm§Zr A{Ib _mZd OmVrda CnH$ma H$aUmam hm Wmoa emñÌk 28 gßQ>|~a
1895 amoOr _aU nmdbm.
ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ :
1. bwB© nmíMaMm OÝ_ H$moR>o Pmbm?
(A) S>mob
(~) èhÿa
(H$) S>m°Z
31
(S>) n_©
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
2. bwB© nmíMaÀ`m nËZrMo Zmd H$m`?
(A) _oar Š`yar
(~) _oar bm°a|Q>
(H$) {_ha
3. amoJ O§Vy_wio hmoVmV ho H$moUr emoYyZ H$mT>bo?
(A) Ý`yQ>Z
(~) bwB© nmíMa
(H$) AmBZñQ>mB©Z
(S>) bwB© bm°a|Q>
(S>) S>m°. hmo_r ^m^m
2.2.4 S>m°. hmo_r ^m^m :
^maVr` na_mUy CO}Mo OZH$ d _hmZ d¡km{ZH$ S>m°. hmo_r ^m^m `m§Mm OÝ_ 30 Am°ŠQ>mo~a 1909 amoOr _w§~B©
`oWo Pmbm. Ë`m§Mo nyU© Zmd hmo_r Ohm§Jra ^m^m hmoVo. Ë`m§Mo AmOmo~m hmoag_Or ^m^m åh¡gya amÁ`mÀ`m {ejU
{d^mJmMo _hm{Z[ajH$ hmoVo. dS>rb Ohm§Jra ^m^m Q>mWm g_yhmMo H$m`Xm{df`H$ g„mJma hmoVo. CnOVM Agm_mÝ`
~w{Õ_Îmm AgUmè`m S>m°. ^m^m§Zr d`mÀ`m 15 ì`m dfu AmBÝñQ>mB©ZMm gmnojdmXmMm J«§W Aä`mgbm hmoVm. Ë`m§Mo
Cƒ {ejU Eb{\$ÝñQ>Z H$m°boO d am°`b BpÝñQ>Q>çyQ> Am°\$ gm`Ýg `m XmoZ g§ñWm§V Pmbo. 1934 _Ü`o Vo H|$~«rO
{dÚmnrR>mMo nrEM.S>r. Pmbo. 1936 _Ü`o Ë`m§À`m à~§Ymg "A°S>åg nm[aVmo{fH$' {_imbo. `mZ§VaMr Ë`m§Mr
g§emoYZ joÌmVrb H$m_{Jar ^maVmbm àJVrnWmda ZoUmar R>abr.
d¡km{ZH$ H$m`© :
hm`Q>ba-^m^m {gÕm§V : "A§V[aj {H$aU' (H$m°ñ_rH$ a|O) hm Ë`mdoiMm Hw$VyhbmMm {df` R>abobm
hmoVm. S>m°. ^m^m§Zr g§emoYZmgmR>r Ë`mMr {ZdS> Ho$br. Amnë`m g§emoYZmZo AUwMr d _wbH$Um§Mr aMZm g_OyZ
KoUo gmono OmB©b Ago Ë`m§Zm dmQ>V hmoVo. S>m°. ^m^m d S>m°. hm`Q>ba `m§Zr A§V[a` {H$aUmda g§`wŠVnUo g§emoYZ
hmVr KoVbo. {dídm_Yrb A§V[aj {H$aU åhUOo àH$memÀ`m doJmZo OmUmao _wbH$UM hmoV. Ë`mg§~§Yr ^m^mhm`Q>ba `m§Zr Agm {gÕm§V _m§S>bm H$s, "A§V[aj {H$aU H$moUË`mhr dñVwê$n _mÜ`_mVyZ OmV AgVm BboŠQ´>m°ÝgMm
dfm©d {Z_m©U H$aVmV.' S>m°. ^m^m§Zm àm. éXa\$moS>© d S>m°. {Zëg ^moa `m§Mo _mJ©Xe©Z bm^bo. nwT>o Ë`m§Zr "AUwMo
A§Va§J' d "_ogm°Z' _wbH$Um§{df`r g§emoYZ H$ê$Z AUwemñÌk åhUyZ {H$Vr© g§nm{XV Ho$br.
~|Jbmoa_Yrb H$m`© : B§½b§S>hZÿ 1940 _Ü`o ^maVmV naVë`mZ§Va S>m.° ^m^m ~|JbmoaÀ`m "B§{S>`Z BpÝñQ>Q>çQy >
Am°\$ gm`Ýg' `m S>m°. am_Z `m§À`m ZoV¥ËdmImbÀ`m g§ñWoV "{WA°[a{Q>H$b {\${ZŠg'Mo [aS>a åhUyZ éOy Pmbo .gZ
1940 _Ü`o `mM {R>H$mUr S>m°. ^m^m§Zr A§V[aj {H$aUm§À`m _wb^yV Aä`mgmMo H|$Ð ñWmnZ Ho$bo. nwT>o `m H|$ÐmVyZ
OJmVrb AZoH$ emñÌkm§Zr `m {df`m§da g§emoYZ Ho$bo.
Q>mQ>m BpÝñQ>Q>çyQ> Am°\$ \§$S>m_|Q>b [agM©, _w§~B© : Amnë`m XoemV AUw{dkmZmMo _wb^yV g§emoYZ H$aUmar
g§ñWm {Z_m©U H$amdr ho S>m°. ^m^m§Mo ñdßZ hmoVo. Ë`m~m~V Ë`m§Mo {dMma Ë`m§Zr CÚmoJnVr Q>mQ>m§Zm H$i{dbo Am{U
S>m°. ^m^m d Q>mQ>m `m§Mo g§emoYZ d CÚmoJ `m {_bmnmVyZ 1945 _Ü`o _w§~B© `oWo "Q>mQ>m BpÝñQ>Q>çyQ> Am°\$ \§$S>m_|Q>b
[agM©' hr g§ñWm C^r am{hbr Am{U S>m°. ^m^m `m g§ñWoMo n{hbo g§MmbH$ ~Zbo. AZoH$ ^maVr` emók S>m°.
^m^mÀ`m ZoV¥ÎdmImbr `m g§ñWoV AUw{dkmZmda g§emoYZ H$ê$ bmJbo.
^maV ñdV§Ì Pmë`mda n§VàYmZ n§{S>V Odmhabmb Zohê$ `m§Zm S>m°. ^m^m§Zr AUwg§emoYZmgmMr Cn`wŠVVm
32
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
nQ>dyZ {Xbr. 1948 _Ü`o ^maV gaH$maZo Vw^} `oWo AUwg§emoYZ g§ñWoMr ñWmnZm Ho$br. "em§VVogmR>r AUw' `m
_moOUrMm nm`m S>m°. ^m^m§Zr KmVbm. AUw Am{U {H$aUmoËgJu Aem {d{dY joÌmVrb Cn`moJmg§~§YrMo g§emoYZ
gwê$ Ho$bo. ^m^m§Zr ^maVmV AUw D$Om©{df`H$ H$m`©H«$_ éOdbm. `m_wioM 1948 _Ü`o ^maVr` AUwD$Om©
Am`moJmMr ñWmnZm H$aÊ`mV Ambr. `mÀ`m AÜ`jnXr S>m°. ^m^m `m§Mr {ZdS> H$aÊ`mV Ambr. 1954 bm gwê$
Pmboë`m AUwD$Om© ImË`mMo Vo n{hbo gMrd ~Zbo. Va 1954 _Ü`oM _w§~B© eoOmar Vw^} (Q´>m°å~o) `oWo Zohê§$À`m
hñVo AUweŠVr g§emoYZ ZJarMm nm`m aMbm Jobm Am{U AZoH$ V§Ìk d g§emoYH$ AUweŠVrÀ`m {dH$mgmgmR>r
à`ËZerb ~Zbo.
AUw^Å>çm§Mr C^maUr :
1) Aßgam : AUweŠVrnmgyZ {dÚwV {Z{_©Vr H$aÊ`mgmR>r gZ 1955 _Ü`o ^maVmVrb n{hbr AUw^Å>r
~m§YÊ`mMm {ZU©` S>m°. ^m^m§Zr KoVbm Am{U 4 Am°JñQ> 1956 amoOr Am{e`m I§S>mVrb Aßgam hr n{hbr
AUw^Å>r Q´>m°å~o `oWo H$m`m©Ýd`rV Pmbr. g§nyU© ^maVr` ~ZmdQ>rÀ`m `m AUw^Å>r_wio AUweŠVrda _yb^yV g§emoYZ
H$aUo eŠ` Pmbo. VgoM `m AUw^Å>rV d¡ÚH$, H¥$fr, CÚmoJY§Xo B. joÌmV bmJUmao 198 àH$maMo "Am`gmoQ>moßg'
V`ma hmoD$ bmJbo.
2) gm`ag d P{b©Zm : AßgaoÀ`m {Z{_©VrZ§Va S>m°. ^m^m§Zr H°$Zo{S>`Z gaH$maÀ`m ghH$m`m©VyZ "gm`ag'
hr Ë`m H$mimVrb OJmVrb gdm©V _moR>r {H$aUmoËgJu _wbVÎdmMm Am`gmoQmo>ßg {Z_m©U H$aUmar Xwgar AUw^Å>r
10 Owb¡ 1960 amoOr C^r Ho$br. Ë`mgmR>r 1200 ^maVr` emók d V§Ìk Am{U 30 H°$Zo{S>`Z V§Ìk am~V hmoVo.
14 OmZodmar 1961 amoOr Vw^} `oWo "P{b©Zm' ZmdmMr AUw^Å>r gwê$ H$aÊ`mV Ambr. `m AUw^Å>çm§VyZ
AUwB§YZ V`ma hmoVo. nwT>o `m AUw^Å>çm§VyZ {dH${gV Pmboë`m V§ÌkmZm_wio 1968 _Ü`o ^maVmbm Vmamnya `oWo _moR>o
AUw{dÚwV H|$Ð C^maUo eŠ` Pmbo.
ßbwQ>mo{Z`_ ßb±Q> : ßbwQ>mo{Z`_ `m _wbÐì`mnmgyZ AUweŠVrMr _moR>çm à_mUmda {Z{_©Vr H$aVm `oVo nU ho
Ðì` {ZgJm©V gmnS>V Zmhr. Ë`mMr {Z{_©Vr H$amdr bmJVo. `m~m~V S>m°. ^m^m§Zr g§emoYZ H$ê$Z 1964 _Ü`o
ßbwQ>mo{Z`_ {Z{_©VrMm ßb±Q> C^m Ho$bm Am{U ^maVmbm àJV amï´>m§À`m _m{bHo$V ZoD$Z ~g{dbo.
H$m`m©Mm Jm¡ad d gÝ_mZ : S>m°. ^m^m§Zm AZoH$ ^maVr` d naXoer {dÚmnrR>m§Zr gÝ_mZr` nXì`m ~hmb
Ho$ë`m hmoË`m. BQ>br_Yrb "nmXwAm' `m {dÚmnrR>mZo Ë`m§Zm F. R. S. hr S>m°ŠQ>aoQ>Mr nXdr XoD$Z gÝ_m{ZV Ho$bo
hmoVo. Aem ñdê$nmÀ`m nXì`m H|$~«rO, b§S>Z, EqS>~amo B. {dÚmnrR>m§Zrhr {Xë`m hmoË`m. A_o[aHo$Vrb "Z°eZb
A°H°$S>_r Am°\$ gm`ÝgZo' Ë`m§Zm Amnbo g^mgXËd {Xbo. emór` OJVmV hm _moR>m ~hþ_mZ g_Obm OmVmo. ^maV
gaH$ma V\}$ 1961 gmbr "nÙ^yfU' hm {H$Vm~ XoÊ`mV Ambm. Ë`mM gmbr Ë`m§Zm _oKZmW ghm gwdU© nXH$ àmá
Pmbo. Aem `m Wmoa ^maVr` g§emoYH$mMo {ZYZ 24 OmZodmar 1966 amoOr `wamonÀ`m àdmgmda AgVmZm Amëßg
nd©VmV {d_mZ AnKmVmV Pmbo. Ë`m§À`m _hmZ H$m`m©Mm Jm¡ad åhUyZ Vw^} `oWrb H|$Ðmbm "^m^m A°Q>mo_rQ> [agM©
g|Q>a' ho Zmd {Xbo Jobo.
33
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ :
1. S>m°. ^m^m§Zr H$moUË`m {dÚmnrR>mMr nrEM.S>r. nXdr {_i{dbr?
(A) Am°Šg\$S>©
(~) H|$~«rO
(H$) Q>moa§Q>mo
(S>) _w§~B©
2. S>m°. ^m^m§Mm OÝ_ H$moR>o Pmbm?
(A) _w§~B©
(~) nwUo
(S>) MoÞB©
(H$) {X„r
3. S>m°. hm`Q>ba `m§Mo ~amo~a S>m°. ^m^m§Zr H$moUVo g§emoYZ Hoo$bo?
(A) na_mUy {Z{_©Vr (~) A§V[aj {H$aU (H$) H¥$fr {dH$mg
(S>) `mn¡H$s Zmhr
4. gm`ag hr AUw^Å>r ^m^m§Zr H$moUË`m XoemÀ`m ghH$m`m©Zo C^r Ho$br?
(A) H°$ZS>m
(~) a{e`Z
(H$) O_©Z
(S>) \«$mÝg
2.2.5 S>m°. ñdm_rZmWZ :
^maVmVrbM Zìho Va Am{e`m I§S>mVrb h[aVH«$m§VrMo OZH$ åhUyZ AmoiIë`m OmUmè`m S>m°. ñdm_rZmWZ
`m§Mm OÝ_ 7 Am°JñQ> 1925 amoOr Vm{_iZmSy>À`m V§Omda {OëømV H$mdoar ZXrÀ`m g§nÞ Imoè`mV Pmbm.
Ë`m§Mo g§nyU© Zmd S>m°. _monmH$m|~y gm§~{ed_ ñdm_rZmW_Z Ago Amho. _hmË_m Jm§YrZr Amåhmbm ñdmV§Í`
{_idyZ {Xbo Va ñdm_rZmWZ `m§Zr Amåhm§g AÞ {_idyZ {Xbo, Ago Jm¡admoÒma Ë`m§À`m~Ôb H$mT>bo OmVmV.
Ë`m§Mo dS>rb S>m°ŠQ>a hmoVo. _hmË_m Jm§YtMo Vo AZw`m`r hmoVo. Ë`m§À`mH$Sy>ZM ñdm_rZmWZZm XoegodoMo d Xoe^ŠVrMo
~miH$Sy> {_imbo.
S>m°. ñdm_rZmWZ `m§Mo àmW{_H$ {ejU Hw§$H$moU_ `oWrb ñWm{ZH$ emioV Pmbo. 1944 gmbr ÌmdUH$moa
{díd{dÚmb`mVyZ Ë`§mZr àm{Uemó {df`mMr ~r.Eñgr. hr nXdr KoVbr. Ë`mZ§Va H$moB©_VyaÀ`m H¥$fr
_hm{dÚmb`mVyZ nXdr g§nmXZ Ho$ë`mZ§Va 1949 _Ü`o {eî`d¥Îmr {_idyZ O¡d V§ÌkmZmÀ`m Cƒ {ejUmgmR>r
hm°b§S>bm Jobo. nwT>o H§o$~«rO {dÚmnrR>mMr nrEM.S>r. nXdr g§nmXZ Ho$br. A_o[aHo$V OmD$Z g§emoYZ Ho$bo. VoWo
Ë`m§Zm _moR>çm nJmamMr àmÜ`mnH$mMr ZmoH$ar {_iV AgVmZm Ë`m§Zr Ë`mg ZH$ma {Xbm Am{U ^maVmV `oD$Z ^maV
gaH$maÀ`m H¥$fr godoV éOy Pmbo. 1966 _Ü`o Ë`m§Mr "^maVr` H¥$fr g§emoYZ g§ñWoMo' g§MmbH$ åhUyZ Zo_UyH$
Pmbr.
h[aV H«$m§VrMr nmíd©^y_r : ^maV hm H¥$fr àYmZ Xoe AgyZhr AÞ YmÝ`mÀ`m ~m~VrV ñd`§nyU© ZìhVm.
`mgmR>r A_o[aHo$gma»`m XoemnwT>o hmV ngamdm bmJV hmoVm. hr I§V ñdm{_ZmWZbm hmoVr. Ë`mdoir XoemVrb H¥$fr
g§emoYZ g§ñWmZ amgm`{ZH$ IVm§Mm dmna H$ê$Z JìhmMo CËnmXZ dmT>{dÊ`mgmR>r à`ËZerb hmoË`m. _mÌ JìhmMr
Omo_mZo dmT>V hmoV hmoVr nU bmo§ã`m§À`m ^mamZo Vmo ^wB©gnmQ> hmoV hmoVm. `mda ñdm{_ZmWZZm EH$ Cnm` gwMbm Vmo
åhUOo JìhmMm C§MrZo IwOr d A{YH$ CËnmXZ XoUmar ZdrZ àOmVr {Z_m©U H$aUo hmo`.
OJmV h[aV H«$m§VrMm n«ma§^ S>m°. Zm°_©Z ~moabm°J `m A_o[aH$Z H¥$fr emñÌkmZo _opŠgH$Z JìhmMr IwOr
34
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
àOmVr {Z_m©U H$ê$Z Ho$bm hmoVm. S>m°. ñdm{_ZmWZZr hr àOmVr Am`mV H$ê$Z Amnë`m XoemVrb eoVr d hdm_mZmbm
nyaH$ Aer _opŠgH$Z Jìhmer g§H$a KS>dyZ EH$ ZdrZ àOmVr {dH${gV Ho$br.
h[aV H«$m§Vr : S>m°. ñdm{_ZmWZ `m§Zr Xoer Jhÿ d _opŠgH$Z Jhÿ `m§À`m g§H$amVyZ EH$ Zdr àOmVr Ho$br.
`mZ§Va Iar AS>MU hmoVr Vr åhUOo nma§nm[aH$ H¥$fr nÕVrV Jwa\$Q>bobr ^maVr` eoVH$è`m§Mr _mZ{gH$Vm
~XbyZ Zì`m dmUmMm pñdH$ma ìh`bm hdm hmoVm. åhUyZ S>m°. ñdm{_ZmWZ `m§Zr 2000 nWXe©H$ àH$ën {X„r
n[agamVë`m J«m_rU ^mJmV C^o Ho$bo. VgoM 100 Aën ^y-YmaH$ eoVH$è`m§À`m eoVmV Zì`m àOmVrMr bmJdS>
H$ê$Z CËnmXZmV XwßnQ>rZo dmT> H$ê$Z XmI{dbr. {M{H$ËgH$ d g§e`r eoVH$è`m§Mr ImÌr àË`j Cä`m {nH$m_wio
nQ>br. AmVm `m à`moJmMo àH$ënmV ê$nm§Va H$amd`mMo R>abo. Ë`mgmR>r 18000 Q>Z _opŠgH$Z JìhmMo {~`mUo
Am`mV H$amdo bmJUma hmoVo. _mÌ XoemV AÞ Q>§MmB©Mo ^rfU g§H$Q> hmoVo. _mÌ VËH$m{bZ n§VàYmZ bmb~hmÔÿa
emór `m§Zr `m Am`mVrbm _mÝ`Vm AXbr d JìhmMr g§H$[aV àOmVr {Z_m©U H$ê$Z Ë`mMr bmJdS> hOmamo
hoŠQ>a_Ü`o Ho$br. Am{U S>m°. ñdm{_ZmWZ `m§À`m à`ËZm§Zm `e `oD$Z JìhmMo CËnmXZ XmoZ dfm©V XwßnQ> Pmbo. nwT>o
hrM H«$m§Vr ^mVmÀ`m ~m~VrVhr `eñdr Pmbr Am{U ^maV AÞ YmÝ`mÀ`m ~m~VrV ñd`§nyU© Pmbm. `m~m~V S>m°.
ñdm{_ZmWZ åhUVmV H$s, "Our History changed from that time" `m eãXmV h[aV H«$m§VrMo e` gm_mdbo
Amho. S>m°. ñdm{_ZmWZ `m§Zr ho h[aV H«$m§VrMo V§ÌkmZ Ho$di Amnë`m XoemnwaVo _`m©{XV R>odbo Zmhr Va Vo Amnë`m
OdiÀ`m Xoem§Zm nyadyZ VoWohr harV H«$m§VrMm àgma Ho$bm.
gXmh[aV H«$m§VrMr JaO : h[aVH«$m§VrMm nm`m g§emo{YV àOmVr, qgMZ ì`dñWm, amgm`{ZH$ IVo d
amgm`{ZH$ Am¡fYo hm hmoVm. hm dmna Oar Amdí`H$ Agbm Var Ë`mMm A{VaoH$s dmna hmoVm H$m_m Z`o. qH$~hþZm
h[aV H«$m§VrÀ`m Ü`o`mMm Q>ßnm JmR>ë`mZ§Va amgm`{ZH$ IVo d Am¡fYo `m§Mr OmJm g|{X«` IVm§Zr d O¡{dH$ H$sS>
{Z`§ÌU gmYZm§Zr KoVbr nm{hOo `mMr OmU S>m°. ñdm{_ZmWZ `m§Zm hmoVr. åhUyZM Ë`m§Zr h[aVH«$m§Vr Mmby AgVmZmM
n`m©daUmMm g_Vmob amIUmè`m `moOZm§da g§emoYZ gwê$ Ho$bo. `mV g§oÐr` IVo, O{_ZrVrb KQ>H$ Ðì`m§Mo g§emoYZ,
O¡{dH$ {H$Q>H$ {Z`§ÌUmMm dmna d nmÊ`mÀ`m Z¡g{J©H$ ómoVmMo {Z`moOZ B. Mm g_mdoe hmoVm. `m gd© Jmoï>r eŠ`
Pmë`m VaM gXmh[aV H«$m§VrMm nm`m aMbm OmB©b `mda Ë`m§Mm {dídmg hmoVm.
gdmªJrU H¥$fr {dH$mgmMr àJVr : H¥$fr {dH$mg hm \$ŠV Jhÿ AWdm Vm§Xyi `m§À`m CËnmXZ dmT>rnwaVm
_`m©{XV Z amhVm H¥$fr nyaH$ newg§dY©Z, _ËgmoËnmXZ, dZg§dY©Z, Hw$¸w$Q>nmbZ B. AZoH$ joÌm§er g§~§YrV am{hbm
nm{hOo. Ë`mgmR>r O{_ZrVrb Z¡g{J©H$ KQ>H$ Ðì`m§Mo d nmÊ`mMo g§dY©Z d ì`dñWmnZ Pmbo nm{hOo. Aer n`m©daUmMm
g_Vmob amIUmar Am{U H¥$fr joÌmMm gdmªJrU {dH$mg gmYy nmhUmar {dMmaàUmbr S>m°. ñdm{_ZmWZ `m§Zr
à{VnmXZ Ho$br Amho.
n`m©daU g§ajU : dmT>Vr bmoH$g§»`m, bmoH$m§Mm dmT>Vm hì`mg, Z¡g{J©H$ KQ>H$m§Mm A{VaoH$s dmna
`m_wio Z¡g{J©H$ gmYZ g§nÎmrMm PnmQ>çmZo èhmg hmoV Amho Am{U H$mhr {R>H$mUr Va `m g§nÎmrMo YmoH$mXm`H$
àXyfU hmoV Amho. Aem n[apñWVrV hdm, nmUr, O_rZ Am{X _hÎdmÀ`m KQ>H$m§Mo g§dY©Z bmoH$m§À`m ghH$m`m©Zo
35
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
d gh^mJmZo hmoUo JaOoMo Amho. Ë`mgmR>r S>m°. ñdm{_ZmWZ `m§Zr "bmoH$m{^_wI n`m©daU g§ajU' hr g§H$ënZm
_m§S>br. emgZmZo hr g§H$ënZm ñdrH$mê$Z Ë`m Ñï>rZo Amnbo àH$ën gwê$ Ho$bo AmhoV. "O¡{dH$ J«m_' Midi
hr n`m©daU g§H$ënZoMmM EH$ A{d^mÁ` ^mJ Amho. O¡drH$ J«m_ Midirbm Am§Vaamï´>r` nmVirdê$Z _moR>m
à{VgmX {_imbm Amho.
S>m°. ñdm{_ZmWZ à{Vð>mZ : {\${bnmB©Ýg_Yrb "Am§Vaamï´>r` Vm§Xyi g§eoYZ g§ñWo'À`m _hmg§MmbH$
nXmdê$Z S>m°. ñdm{_ZmWZ gZ 1986 _Ü`o {Zd¥Îm Pmbo. Ë`mZ§Va Ë`m§Zr MoÞB© `oWo Amnbo ñdV:Mo H¥$fr g§emoYZ
à{Vð>mZ ñWmnZ Ho$bo Am{U AmnUmbm {_imboë`m gd© nwañH$mam§Mr a¸$_, J«§Wm§Mr am°`ëQ>r `m à{Vð>mZbm {Xbr
Amho. `m à{Vð>mZ_m\©$V H¥$fr joÌmVrb O¡{dH$ V§ÌkmZmMo AZoH$ g§emoYZ àH$ën gwê$ AmhoV.
H$m`m©Mm Jm¡ad d gÝ_mZ : OJmV h[aV H«$m§Vr KS>dyZ AmUUmao S>m°. Zm_©Z ~moabm°J `m§Zm 1970 gmbr
em§VVoMo Zmo~ob nm[aVmo{fH$ XoÊ`mV Ambo. Ë`m doir Ë`m§Zr S>m°. ñdm{_ZmWZ `m§À`m H$m`m©Mm Jm¡ad Ho$bm. Vo
åhUmbo, ""h[aV H«$m§Vr hr EH$ gm§{KH$ à{H«$`m hmoVr Ago _mZbo Var `mMo lo` ^maVr` emók, g§ñWm, A{YH$mar
d eoVH$ar `m§Zm ÚmdoM bmJob. na§Vw `mnojm _m¡{bH$ H$m_{Jar OmJ{VH$ eoVrVk S>m°. ñdm_rZmWZZr Ho$bo Amho.
Aem àH$mao h[aVH«$m§VrMo OZH$ åhUyZ g§nyU© Am{e`m I§S>mbm AÞYmÝ`mÀ`m ~m~VrV ñd`§nyU© ~ZdyZ Iè`m
AWm©Zo H¥$fr H«$m§Vr KS>dyZ AmUbr Amho.''
S>m°. ñdm{_ZmWZ Jobr nmM Vo ghm XeHo$ g§emoYZ H$arV AmhoV. Ë`m§Mo 250 emoY {Z~§Y amï´>r` d
Am§Vaamï´>r` {Z`VH$m{bH$m§V à{gÕ Pmbo AgyZ AZoH$ g§emoYZmË_H$ J«§W Ë`m§Zr à{gÕ Ho$bo AmhoV. Ë`m§À`m
g§emoYZ H$m`m©Mm Jm¡ad åhUyZ Ë`m§Zm AZoH$ Am§Vaamï´>r` g§ñWm d g§KQ>Zm§Zr AÜ`jnXo ~hmb Ho$br AmhoV.
EHy$U 45 amï´>r` d Am§Vaamï´>r` {dÚmnrR>m§Zr Ë`m§Zm gÝ_mZZr` nXì`m XodyZ Jm¡a{dbo Amho. 1971 gmbr
Ë`m§Zm "a°_Z _oJ°g°go' hm nwañH$ma àmá Pmbm. "AmYw{ZH$ ^maVmMo AmYw{ZH$ Jm§Yr' åhUyZ ^maVr` OZVm
Ë`m§Zm Jm¡a{dVo.
ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ :
1. S>m°. ñdm{_ZmWZ`m§Mm OÝ_ H$moUË`m amÁ`mV Pmbm?
(A) H$Zm©Q>H$
(~) Ho$ai
(H$) Vm{_iZmSy>
(S>) Am§Y« àXoe
2. gZ 1966 _Ü`o ñdm{_ZmWZ `m§Mr H$moUË`m g§ñWoMo g§MmbH$ åhUyZ Zo_UyH$ Pmbr?
(A) ^maVr` H¥$fr g§emoYZ g§ñWm
(~) _hmamï´> H¥$fr {dH$mg g§ñWm
(H$) _Ðmg H¥$fr {dH$mg g§ñWm
(S>) `mn¡H$s Zmhr
3. ^maVr` h[aV H«$m§VrMo OZH$ H$moU?
(A) S>m°. hmo_r ^m^m (~) S>m°. ~moabm°J
(H$) S>m°. ñdm_rZmWZ (S>) `mn¡H$s Zmhr
36
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
4. OJmV h[aV H«$m§VrMm àma§^ H$aUmè`m H¥$fr emókmMo Zmd H$m`?
(A) S>m°. Zm_©Z ~moabm°J (~) S>m°. ñdm_rZmWZ (H$) S>m°{Zëg ^moa (S>) S>m°. hm`Q>ba
2.2.6 S>m°. E. nr. Oo. AãXwb H$bm_ :
ñdV§Ì ^maVmVrb àjonUmñÌm§Mo {Z_m©Vo, _hmZ emók d gdm©V _hËdmMo åhUOo ^maVmMo _mOr amï´>nVr S>m°.
AãXwb H$bm_ `m§Mm OÝ_ 15 AmŠQ>m|~a 1931 amoOr VrW©joÌ d ~oQ> AgUmè`m Vm{_iZmSy>_Yrb am_oœa_ `oWo
Pmbm. Ë`m§Mo nyU© Zmd Adwb nm{H$a O¡ZwbmãXrZ AãXwb H$bm_ Amho. g§jonmV Vo E. nr. Oo. AãXwb H$bm_ `m
ZmdmZo AmoiIbo OmVmV.
S>m°. H$bm_m§À`m embo` {ejUmMm lrJUoem am_oœa__Yrb àmW{_H$ emioV Pmbm. Ë`mZ§Va am_ZmWnwa_
`m {OëømÀ`m {R>H$mUr ñdmËP© hm`ñHy$b_Ü`o Ë`m§Mo Zmd KmbÊ`mV Ambo. hm`ñHy$b_Ü`o J{UV hm Ë`m§À`m
AmdS>rMm {df` hmoVm. _hm{dÚmb`rZ {ejU KoÊ`mgmR>r {Vê${Mamn„rÀ`m g|Q> Omogo\$ H$m°boOmV àdoe KoVbm.
VoWyZ Ë`m§Zr ~r.Eñgr. nXdr àmá Ho$br. Ë`mZ§Va Ë`m§Zm A{^`m§{ÌH$sV nma§JV hmoUo _hÎdmMo dmQ>bo Voìhm Ë`m§À`m
JwUdÎmoÀ`m ~imda Ë`m§Zm _Ðmg BpÝñQ>Q>çyQ> Am°\$ Q>oŠZm°bm°Or (MIT) `m g§ñWoV àdoe {_imbm. Amnë`m A§J^yV
AgmYmaU ~wÕr_ÎmoÀ`m ~imda AãXwb H$bm_m§Zr E_. Am`. Q>r. Mm VrZ dfm©Mm Aä`mgH«$_ `eñdrnUo nyU©
Ho$bm. Z§Va Ë`m§Zm ~§JbmoaÀ`m qhXwñWmZ EamoZm°{Q>Šg (HAL) `oWo à{ejUmWu åhUyZ godm H$amdr bmJbr. 1958
_Ü`o EamoZm°Q>rH$b B§{O{ZA[a¨JMr nXdr àmá Pmbr. AJXr bhmZnUmnmgyZM Ë`m§Mr ZOa A§VamimV Pon >KoÊ`mda
bmJbobr hmoVr. AIoa Ë`m {OdmnmS> OVZ Ho$boë`m Ü`o` ñdßZm§Mr nyV©Vm Pmbr. 1958 _Ü`o {d_mZ CÈ>mUmg§~§Yr
g§emoYZ H$aUmè`m "S>m`aoŠQ>moaoQ> Am°\$ Q>opŠZH$b S>oìhbn_|Q A±S> àm°S>ŠeZ (DTDP) `m g§ñWoV g§emoYZmbm
gwédmV Ho$br Am{U nwT>o AZoH$ joÌmV g§emoYZmV {H$Vu àmá Ho$br.
d¡km{ZH$ H$m`© :
S>m°. AãXwb H$bm_m§À`m H$m`©H$mimVrb _hÎdmMo àH$ën nwT>rbà_mUo gm§JVm `oVrb.
Z§Xr hm°da H«$m°âQ> : S>m°. H$bm_ `m§À`m H$ma{H$XuÀ`m AJXr àma§^rM ^maVr` ~ZmdQ>rMo hm°da H«$m°âQ> V`ma
H$aÊ`mMr O~m~Xmar Ë`m§À`mda gmon{dÊ`mV Ambr. hm°da H«$m°âQ> åhUOo Vimer EH$ {d{eï> Xm~ AgUmar hdoMr
Cer V`ma H$ê$Z nmÊ`mda AWdm O{_Zrda Hw$R>ohr _wŠVnUo g§Mma H$aUmao {d_mZ. ho {d_mZ V`ma H$aVmZm
H$moUVohr _mJ©Xe©Z ZgVmZm S>m°. H$bm_m§Zr ñdV: _mJ©Xe©H$ ~ZyZ AZoH$ {Xdg H$m_ H$ê$Z 550 {H$bmo dOZmMo
d 40 {_br_rQ>a OmS>rÀ`m hdoÀ`m Cerda MmbUmao dmhZ åhUOoM g§nyU© ^maVr` ~ZmdQ>rMo "Z§Xr' hm°da H«$m°âQ>
~ZdyZ lrH¥$îU _oZZ `m§Mo CnpñWVrV Mmbdbo XoIrb.
amo{hUr gmD§$qS>J am°Ho$Q>g² : ^maVmÀ`m AdH$me g§emoYZ joÌmVrb _¡bmMm XJS> åhUOo "amo{hUr gmD§$qS>J
am°Ho$Q>g²'. _w§~m B¹o$Q>mo[aAb am°Ho$Q> bm±M ñQ>oeZ (TERLS) `m g§ñWoV H$m`©aV AgVmZm S>m°. H$b_m§H$S>o amo{hUr
am°Ho$Q²>g _Yrb {d{dY `§ÌUm VnmgÊ`mMr O~m~Xmar hmoVr. am°Ho$Q>gÀ`m ~m§YUrgmR>r hbŠ`m dOZmÀ`m, {Q>H$mD$,
CîUVmamoYH$, {dÚwVamoYH$, Mw§~H$s` joÌamoYH$, Cƒ Vn_mZmV H$m_ H$ê$ eH$Umè`m B. AZoH$ JwUY_© AgUmè`m
37
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
YmVy-AYmVy§À`m {_lUmVyZ ~Z{dboë`m nXmWmªMr JaO AgVo. Aem nXmWmªÀ`m {Z{_©VrV S>m°. H$bm_m§Zr ñdV:bm
PmoHy$Z {Xbo. Ë`m§Zm d Ë`m§À`m ghH$mè`m§Zm Iyn e{ŠV_mZ Ym½`m§Zr ~Zbobo, H$mMoMm Wa {Xbobo, {d{eï> àH$maMo
H$mnS> V`ma H$aÊ`mV `e bm^bo. gmD§$qS>J am°Ho$Q>g²À`m {Z{_©VrV `m H$mnS>mMm àm_w»`mZo dmna H$aÊ`mV Ambm.
amQ>mo àUmbr : S>m°. H$bm_m§Mr "am°Ho$Q> A{gñQ>oS> Q>oH$ Am°\$ {gpñQ>_' (RATO) `m g§ajUÑï>çm _hÎdmÀ`m
àH$ënmda {Z`wŠVr Pmbr. S>m|Jami, C§M-gIb ^mJmV bT>mD$ {d_mZmgmR>tMr bm§~ YmdnÅ>rgmR>r O_rZ CnbãY
AgV Zmhr, Ë`mgmR>r H$_r YmdnÅ>r ~ZdÊ`mMr JaO AgVo. S>m°. H$bm_m§Zr H$_r bm§~rÀ`m YmdnÅ>r ~amo~aM
A{YH$ dOZ nobUmar d à{VHy$b n[apñWVrV H$m_ H$ê$ eH$Umar `§ÌUm {dH${gV H$aÊ`mMo C{Ôï> R>odbo Am{U
^maVr` ~ZmdQ>rMr gwYm[aV CÈ>mU `§ÌUm V`ma Ho$br. {X. 8 Am°ŠQ>mo~a 1972 amoOr ~aobr (C. àXoe) `oWo
gwImoB© 16 hr OoQ> {d_mZo \$ŠV 1200 _rQ>a bm§~rÀ`m YmdnÅ>rda ñdXoer amoQ>mo {gpñQ>_ dmnê$Z AdH$memV
Ponmdbr.
Eg. Eb. ìhr. Mo `e : (g°Q>obmB©Q> bm±M ìhoB©H$b) :1969 _Ü`o S>m°. {dH«$_ amYm^mBªZr CnJ«h àjonH$
{Z{_©VrÀ`m (Eg.Eb.ìhr.) àH$ënmMm nm`m KmVbm. hm n«H$ën Mma Q>ßß`mV {d^mJÊ`mV Ambm hmoVm. Mm¡Wm
_w»` Q>ßß`mMo à_wI åhUyZ H$bm_m§Mr Zo_UyH$ Pmbr. 30 {S>g|~a 1971 amoOr S>m°. {dH«$_ gmam^mBªMo {ZYZ
Pmbo. `mZ§Va Ww§~m `oWrb {d{dY H|$Ðm§Mo EH${ÌH$aU H$ê$Z Ë`mbm "{dH«$_ gmam^mB© ñnog g|Q>a' Ago Zmd XoÊ`mV
Ambo. `m àH$ënmV H$m_ H$aVmZm S>m°. H$bm_m§g_moa AZoH$ AmìhmZo hmoVr. Ë`m§À`m Im§Úmda Eg. Eb. ìhr-3
À`m àH$ënmÀ`m n«_wIËdmMr O~m~Xmar Q>mH$Ê`mV Ambr d Vr Ë`m§Zr nyU© Ho$br. Eb. E_. ìhr. Mo CÈ>mZ
nyd}H$S>rb g_wÐ{H$Umar dgbobo lrhar H$moQ>m `oWyZ H$aÊ`mMo R>abo. 10 Am°JñQ> 1979 bm n{hë`m àm`mo{JH$
CÈ>mUmMr MmMUr KoVbr. _mÌ Ë`mV An`e Ambo. Ë`mZ§Va 18 Owb¡ 1980 bm lrhar H$moQ>m AdH$me Vimdê$Z
^maVmMm n{hbm CnJ«h dmhH$ AdH$memÀ`m {XeoZo Ponmdbm. XmoZM {_{ZQ>mÀ`m AdYrV "amo{hUrZo' Amnë`m
^«_Umg àma§^ Ho$bm.
jonUmómVrb `moJXmZ : Eg. Eb. ìhr. À`m `emZ§Va S>m°. H$bm_m§Mr S>r. Ama. S>r. Amo. À`m
g§MmbH$nXr {Z`wŠVr Ho$br. BWo ^maVmMo n{hbo jonUmó V`ma H$aÊ`mMr O~m~Xmar Ë`m§À`mda hmoVr. Ë`mdoir
"S>oìhrb' jonUmómMm àH$ën A`eñdr R>aë`mZo VoWrb g§emoYH$ {Zame hmoVo. VWm{n, S>m°. H$bm_m§Zr hr _aJi
Xya H$ê$Z Ë`m§Zm ZdrZ g§emoYZmgmR>r ào[aV Ho$bo. S>m°. H$bm_m§À`m `m à`ËZm§Zm bdH$aM `e bm^bo. g§ñWoVrb
gd© g§emoYH$m§_Ü`o ZdM¡VÝ` Ambo. `m gdmªÀ`m gmhmæ`mZo S>m°. H$bm_m§Zr ^maVmÀ`m "bjdoYr jonUmó {dH$gZ
H$m`©H«$_' (Guided Missile Development Programme - GMDP) ~Z{dbm. `m H$m`©H«$_mV Q>ßß`mQ>ßß`mZo
jonUmó ~Z{dÊ`mMo gwM{dÊ`mV Ambo hmoVo. `mda g§ajU _§Í`mÀ`m gwMZodê$Z S>m°. H$bm_ d Ë`m§À`m ghH$mè`m§Zr
EH$mM doir {d{dY jonUmóo {Z{_©Vr H$aUmam "g_J« bjdoYr jonUmó {dH$mg H$m`©H«$_' (Integrated Guided
Missile Development Programme - IGMDP) R>a{dbm. Ë`mMo CX²KmQ>Z 27 Owb¡ 1983 amoOr Pmbo
Am{U jonUmó {Z{_©Vrbm gwédmV Pmbr.
38
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
1) {Ìeyb : H$_r C§Mrda CS>Umè`m {d_mZo d ho{bH$m°ßQ>g©Mm bjdoY H$aÊ`mgmR>r VgoM `wÕ Zm¡H$m§Zmhr
Zï> H$aÊ`mgmR>r ho jonUmó dmnaÊ`mV `oVo. `mMr `eñdr MmMUr 16 gßQ>|~a 1985 _Ü`o KoÊ`mV Ambr.
2) n¥Ïdr : ho jonUmó H$moUË`mhr hdm_mZmV O{_Zrdê$Z O{_ZrdaÀ`m bjmMm doY KoÊ`mgmR>r dmnaVm
`oVmo. `mMm n„m 40 Vo 150 {H$. _r. hmoVm. Vmo nmR>dyZ 250 {H$. _r. H$aÊ`mV Ambm. `mMr `eñdr MmMUr
25 \o$~«wdmar 1988 bm KoÊ`mV Ambr.
3) AmH$me : ho jonUmó C§Mmdê$Z O{_Zrdarb qH$dm H$_r C§Mrdê$Z CS>Umè`m bjmMm doY KoD$
eH$Vo. Vo 25 {H$._r.Mm n„m JmRy> eH$Vo.
4) ZmJ : ho Img aUJmS>m{damoYr jonUmó Amho. {Xdgm {H§$dm amÌr Ho$ìhm§hr `mMm dmna H$aVm `oVmo.
5) A½Zr : ho _Ü`_ nëë`mMo XmoZ Q>ßß`mMo ñdV: hÿZ bjmda CVaUmao ~°{bñQ>rH$ {_gmB©b Amho. `mMm
_maH$ n„m 1500 Vo 3000 {H$. _r. Mm Amho. {edm` Ë`mV AmpÊdH$ Aóm§Mm _mam H$aÊ`mMr j_Vm Amho.
H$bm_m§À`m ZoV¥ÎdmImbr ^maVm_Ü`o n§Mmóm§Mm EH$m nmR>monmR> EH$ Agm AdVma Pmbm. Ë`m_wio OmJ{VH$
_hmgÎmm§Zm ^maVmMm hodm dmQ>Vmo.
^maVmMo amï´>nVr :
Jwédma {X. 25 Owb¡ 2002 amoOr ^maVmMo amï´>nVr åhUyZ S>m°. H$bm_m§Mm enW{dYr Pmbm. `m§Mr H$ma{H$X©
Xoembm _hmgÎmm ~Z{dÊ`mgmR>r {Xem XoUmar R>abr. Ë`m§Zr Xoembm 2020 _Ü`o OmJ{VH$ _hmgÎmm ~Z{dÊ`mMo
ñdßZ {Xbo.
H$m`m©Mm Jm¡ad d gÝ_mZ :
S>m.° H$bm_m§Zm XoemVrb Odinmg 30 _hÎdmÀm {dÚmnrR>mZ§ r S>mа Q>a Am°\$ gm`Ýg, S>mа Q>a Am°\$ {\$bm°gm°\$s,
S>m°ŠQ>a Am°\$ {bQ>aoMa `mgmaIo _mZmMo {H$Vm~ ~hmb Ho$bo. Ë`m§Zm AZoH$ A°dm°S>© VgoM nÙ^yfU, nÙ{d^yeU,
^maVaËZ B. nwañH$mahr {_imbo.
ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ :
1. S>m°. H$bm_m§Mm OÝ_ H$moUË`m {R>H$mUr Pmbm?
(A) _w§~B©
(~) am§Mr
(H$) am_oída_
(S>) H$Ý`mHw$_mar
2. S>m°. H$bm_ ^maVmMo amï´>nVr H$moUË`m gmbr Pmbo?
(A) 2002
(~) 2005
(H$) 1995
(S>) 2000
3. S>m°. H$bm_ `m§Zr ~Z{dboë`m hm°da H«$m°âQ>Mo Zmd H$m`?
(A) amo{hZr
(~) OoQ>
(H$) Z§Xr
(S>) ~moBªJ
39
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
2.3
nm[a^m{fH$ eãX d AW© :
1. H$mb
2. EO§Q>
3. YmdnÅ>r
2.4
2.5
:
:
:
H$mbmdYr
Xbmb
{d_mZ CVaÊ`mgmR>r d CÈ>mU H$aÊ`mgmR>r bmJUmar Omm
ñd`§AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao :
1.2.1
1. A
2. A
3. A
4. H$
5. A
1.2.2
1. ~
2. H$
3. H$
4. A
5. H$
1.2.3
1. A
2. ~
3. ~
1.2.4
1. ~
2. A
3. ~
4. A
1.2.5
1. H$
2. A
3. H$
4. A
1.2.6
1. H$
2. A
3. H$
gmam§e :
{dkmZ d V§ÌkmZ {dH$mgmV A{Ve` _mobmMo H$m`© H$aUmè`m d¡km{ZH$m§Mo M[aÌ H$m`© Aä`mgë`mZ§Va
_Z ^mamdyZ OmVo. Ë`m§Zr {H$Vr à{VHy$b n[apñWVrer gm_Zm H$aV OJmbm Cn`moJr Ago kmZ {Xbo. ho AmOÀ`m
Ë`m§À`m Cn`moJmdê$Z bjmV `oVo. AmBÝñQ>mB©ZZo gmnojVmdmXmMo _hÎd ñnï> Ho$bo. E{S>gZZo Va emoYmMm
H$maImZmM H$mT>bm hmoVm. bwB© nmíMaZo doJdoJù`m amoJm§da g§emoYZ H$ê$Z d¡Ú{H$` joÌmV H«$m§VrM Ho$br.
S>m°. hmo_r ^m^m, S>m°. ñdm_rZmWZ d S>m°. AãXwb H$bm_ `m§Zr Va Amnë`m g§emoYmVyZ ^maV XoemMm Moham_mohamM
~XbyZ Q>mH$bm Amho.
2.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m` :
1. AmBÝñQ>mB©ZMm gmnojVmdmX {deX H$am.
2. E{S>gZMo d¡km{ZH$ H$m`© {deX H$am.
3. bwB© nmíMaÀ`m H$m`m©Mm AmT>mdm ¿`m.
40
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
4. S>m°. hmo_r ^m^m `m§Mo d¡km{ZH$ H$m`© ñnï> H$am.
5. h[aV H«$m§VrMo OZH$ S>m°. ñdm_rZmWZ `m§Mo H$m`© {deX H$am.
6. S>m°. E. nr. Oo. AãXwb H$bm_ `m§À`m OrdZmda Ñï>rjon Q>mH$m.
2.7 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$ :
1.
2.
3.
4.
5.
_hmZ d¡km{ZH$
{dkmZ, V§ÌkmZ Am{U àJVr
{dkmZ, V§ÌkmZ Am{U àJVr
{dkmZ, V§ÌkmZ Am{U àJVr
^maVr` emók
:
:
:
:
:
àm. gwaoe ehm (2005)
Xya {ejU H|$Ð, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya. (2008)
àm. h[aü§Ð nmQ>rb d BVa, {Zambr àH$meZ (2008)
S>m°. O`qgJ ndma, \$S>Ho$ àH$meZ (2005)
garVm nmR>H$
qqq
41
eEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeEeE
© Copyright 2026 Paperzz