H
I
HHHHH B+
Accredited by NAAC
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
Xya {ejU H|$Ð
A{^ì`ŠVr
(e¡j{UH$ df© 2013-14 nmgyZ)
àW_df© : H$cm
_amR>r … Amdí`H$
K
J
© Hw$bg{Md, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya (_hmamîQ´>)
àW_md¥Îmr : 2013
~r.E.^mJ-1 (A{^ì`ŠVr : Amdí`H$)
gd© h·H$ ñdmYrZ. oedmOr odÚm[rR>mÀ`m [admZJroedm` H$m{UË`mhr àH$mamZ{ Z·H$c H$aVm `{Uma Zmhr.
o
àVr : 5,000
o
àH$meH$ :
S>m°. S>r. ìhr. _wio
Hw$bg{Md,
{edmOr {dÚmnrR>,
H$moëhmnya : 416 004
o
_wÐH$ :
AYrjH$,
{edmOr {dÚmnrR> _wÐUmb`,
H$moëhmnya : 416 004
o
ISBN- 978-81-8486-477-9
H
Xÿa {ejU H|$Ð Am{U {edmOr {dÚmnrR> `m~ÔcMr _m{hVr nwT>rc nÎ`mda {_iy eHo$c.
{edmOr {dÚmnrR>, {dÚmZJa, H$moëhmnya 416 004 (_hmamîQ´> amÁ`) (^maV)
H
Xÿa {ejU n[afX … B§{Xam Jm§Yr amîQ´>r` _wŠV {dÚmnrR>, Zdr {Xëcr `m§À`m {dH$gZ AZwXmZmVyZ `m gm{hË`mMr {Z{_©Vr Ho$cr
Amho.
(ii)
XyaoejU H|$Ð, oedmOr odÚm[rR>, H$m{ëhm[ya
n
_m. àm. (S>m°.) EZ. Oo. ndma
gëcmJma go_Vr n
àm. (S>m°.) Ho$. Eg. a§Jmßnm
Hw$cJwê$, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
_m. àmMm`© (S>m°.) E. Eg. ^moB©Q>o
_m. Hw$cJwê$, H$Zm©Q>H$ amÁ` _wŠV {dÚmnrR>,
_mZgJ§JmoÌr, åh¡gya-570006
à-Hw$cJwê$, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
àm. ìhr. d|H$æ`m
àm. (S>m°.) Ama. H¥$îUm Hw$_ma
g§MmcH$, {dÚmà~mo{YZr S>m°. ~r. Ama. Am§~oS>H$a _wŠV
{dÚmnrR>, amoS> Z§. 46, Á`w~cr {hc, h¡Ðm~mX-33 Am§Y«àXoe
_m. Hw$cJwê$, `ed§Vamd MìhmU _hmamîQ´> _wŠV {dÚmnrR>,
kmZJ§JmoÌr, J§Jmnya S>°_Odi, Zm{eH$-422 222
S>m°. Oo. Eg. nmQ>rc
A{YîR>mVm, gm_m{OH$ emñÌo {dÚmemIm,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
S>m°. A{Zc Jdir
A{YîR>mVm, H$cm d c{cVH$cm {dÚmemIm,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
S>m°. Ama. Or. \$S>Vao
S>m°. gr. Oo. {Icmao
A{YîR> m Vm, dm{UÁ` {dÚmemIm,
{edmOr {dÚmnrR> , H$mo ë hmny a
A{YîR>mVm, {dkmZ {dÚmemIm,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
S>m°. S>r. ìhr. _wio
S>m°. E. ~r. amOJo
Hw$cg{Md, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
g§MmcH$, _hm{dÚmc` d {dÚmnrR> {dH$mg _§S>i,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
lr. ìhr. Q>r. nmQ>rc
S>m°. ~r. E_. {hS>}H$a
{dÎm d coIm A{YH$mar,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
narjm {Z`§ÌH$, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
àm. (S>m°.) AéU ^mogco (gXñ` g{Md)
S>m°. E. EZ. Omoer
g§MmcH$,
Xya{ejU H|$Ð, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
d¡îUdr AnmQ>©_|Q>, gX{ZH$m Z§. 8, lra§JZJa, n§qnJ ñQ>oeZ
Odi, J§Jmnya S>°_ Odi, Zm{eH$-422 222
n
Aä`mg_§S>i : _amR>r n
AÜ`j : S>m°. A{Zc nm§Sw>a§J Jdir
`ed§Vamd MìhmU H$m°coO, hcH$Uu, Vm. M§XJS>, {O. H$moëhmnya
l
àm. S>m°. adtÐ Zmam`U R>mHy$a
l
à_wI, _amR>r {d^mJ, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
l
l
gXm{edamd _§S>{cH$ _hm{dÚmc`, _waJyS>,
Vm. H$mJc, {O. H$moëhmnya
S>m°. EH$ZmW ~m~yamd AmidoH$a
XÎmmOramd H$X_ AmQ>©g, H$m°_g© A°ÊS> gm`Ýg H$m°coO,
BMcH$a§Or, {O. H$moëhmnya
S>m°. gwZrc dm_Z M§XZ{edo
l
S>m°. lr_Vr gw_Z H¥$îUmOr MìhmU
S>m°. g§O` XeaW nmQ>rc
XÿYgmIa _hm{dÚmc`, {~Ðr, Vm. H$mJc, {O. H$moëhmnya
l
amOfu N>ÌnVr emhÿ H$m°coO, gXa ~Pma,
H$X_dmS>r amoS> H$moëhmnya
l
S>m°. {edmOr _hmXod hmoS>Jo
S>m°. àH$me Hw§$^ma
ZmB©Q> H$m°coO Am°\$ AmQ>©g A°ÊS> H$m°_g©, H$moëhmnya
l
S>m°. ~id§V Vwa§~oH$a
S>r. Ama. _mZo _hm{dÚmc`, H$mJc
{dídmgamd ZmB©H$ _hm{dÚmc`, {eamim, {O. gm§Jcr
(iii)
Xya {ejU H|$Ð,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
A{^ì`ŠVr
Aä`mg KQ>H$m§Mo boIH$ :
boIH$
A
gÌ n{hco
KQ>H$ erf©H$
1. dS>mn - {H$aU Jwad
_mPm {da§Jwim -`ed§Vamd MìhmU
S>m°. gw_Z H¥$îUmOr MìhmU
à_wI, _amR>r {d^mJ, {dídmgamd ZmB©H$ {dkmZ
_hm{dÚmc`, {eamim.
S>m°. gw^mf JUnVr OmYd
2. H$madmaMm àdmg - à. Ho$. AÌo
n§MJ§Jm - A{Zc AdMQ>
_amR>r {d^mJ, XÎmmOramd H$X_ AmQ>©g, gm`Ýg A°ÊS>
H$m°_g© H$m°coO, BMcH$a§Or.
S>m°. a\$sH$gyaO _w„m
3. _wcmIVcoIZ
_amR>r {d^mJ, O`d§V _hm{dÚmc`, BMcH$a§Or
S>m°. gwZrc M§XZ{edo
n[aM`nÌ
à_wI, _amR>r {d^mJ, am.N>.emhÿ _hm{dÚmc`, H$moëhmnya.
4. d¥ÎmnÌmgmR>r ~mV_rcoIZ
S>m°. {edmOramd hmoS>Jo, à_wI, _amR>r {d^mJ,
gXm{edamd _§S>{cH$ _hm{dÚmc`, _waJyS>.
B
gÌ Xþgao
àm. {dZmoX am_m H$m§~io, _amR>r {d^mJ,
_. h. qeXo _hm{dÚmc`, {Vg§Jr, Vm. JJZ~mdS>m.
1. gIwZmZm - H¥$îUmV ImoV
AmoiI - {dO` V|SwcH$a
S>m°. g§O` XeaW nmQ>rc
2. n¡cVrar - JmoXmdar néioH$a
_amR>r {d^mJ,XÿYgmIa _hm{dÚmc`, {~Ðr, Vm. H$mJc.
S>m°. g§nVamd am_M§Ð nmc}H$a, _amR>r {d^mJ,
H$cm, dm{UÁ` d {dkmZ _hm{dÚmc`, ncyg, {O.
gm§Jcr.
S>m°. Zrcm Omoer
_amR>r {d^mJ, dm`.S>r._mZo _hm{dÚmc`, H$mJc.
S>m°. a\$rH$gyaO _wëcm
3. Hw$gw_mJ«O-n¥ÏdrMo ào_JrV, H$moc~§ gmMo Jd©JrV, H$Um.
Zmam`U gwd}-Mma eãX, H$mc©_mŠg©, S>m|Jar eoV.
4. lw{VH$mcoIZ
d¥ÎmnÌmgmR>r Om{hamVcoIZ
ewÕcoIZ
O`d§V _hm{dÚmc`, BMcH$a§Or.
n
g§nmXH
n
S>m°. g§O` XeaW nmQ>rc
S>m°. A{Zc Jdir
gXñ`, _amR>r Aä`mg _§S>i,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
A{YîR>mVm, H$cm d c{cVH$cm {dÚmemIm,
AÜ`j, _amR>r Aä`mg _§S>i,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
àmñVm{dH$
{dÚmWu {_Ìhmo,
~r. E. ^mJ EH$ _amR>r (Amdí`H$) `m {df`mÀ`m {dÚmÏ`m©gmR>r {edmOr
{dÚmnrR>mZo "A{^ì`ŠVr' ZmdmMo nmR>çnwñVH$ V`ma Ho$co Amho. `m nmR>çnwñVH$mda
AmYm[aV V`ma Ho$coco ñd`§…AÜ``Z gm{hË` Amnë`m hmVr XoVmZm _cm A{Ve`
AmZ§X hmoV Amho.
àW_ df© H$cm `m dJm©V AmnU AmVm CÀM {ejUmgmR>r àdoe KoVcocm
Amho. n{hcr Vo ~mamdrnojm doJim Am{U AmìhmZmË_H$ Agm Aä`mgH«$_
Vw_À`mnwT>o R>odcm Amho. {dÚmÏ`mªÀ`m ì`{ŠV_ÎdmMm {dH$mg ìhmdm, Ë`mcm
ñnY}À`m `wJmV {Q>Hy$Z amhVm `mdo, Ë`mcm {d{dY dmL²>_`àH$mamMr AmoiI
ìhmdr, Ë`mZo dmL²>_`àdmhm§Mo AÜ``Z H$amdo, Cn`moOZ H$amdo `mgmR>r `m
Aä`mgH«$_mMo {Z`moOZ Ho$co Amho.
"A{^ì`ŠVr' `m nmR>çnwñVH$mVrc n{hë`m gÌmgmR>r 'A' Am{U Xþgè`m
gÌmgmR>r 'B' Aem Aä`mgn{ÌH$m§gmR>r doJdoJio KQ>H$ AmnUmg Aä`mgmd`mMo
AmhoV. `m KQ>H$m§À`m AÜ``ZmZ§Va {dÚmÏ`m©_Ü`o EH$ dmL²>_`rZ ÑîQ>r {Z_m©U
hmoB©c, gm{hË`mMm Aä`mg H$aÊ`mMr EH$ {eñV {Z_m©U hmoB©c, {dÚmÏ`m©À`m
gm{hpË`H$ ì`{ŠV_ÎdmMm {dH$mg hmoB©c Aer Amem Amåhmg dmQ>Vo. {dÚmÏ`m©cm
_mZdr OrdZXe©Z KS>{dÊ`mgmR>r Cn`wŠV R>aUmam hm Aä`mgH«$_ Amho.
àW_ gÌmgmR>r Aä`mgn{ÌH$m 'A' _Ü`o H$Wm, c{cVcoI, àdmgdU©Zna
coI, d¡Mm[aH$ coI Aem {d{dY dmL²>_`àH$mamMo gm{hË` Aä`mgÊ`m~amo~a
{dÚmÏ`mªZm Cn`mo{OV _amR>rMo AÜ``Z H$amd`mMo Amho. `m_Ü`o {H$aU Jwad
`m§Mr "dS>mn' hr H$Wm, `ed§Vamd MìhmU `m§Mm "_mPm {da§Jwim' hm c{cV
coI, A{Zc AdMQ> `m§Mm "n§MJ§Jm' hm d¡Mm[aH$ coI Am{U _wcmIV coIZ,
n[aM` nÌ d d¥ÎmnÌmgmR>r ~mV_rcoIZ `m Cn`mo{OV _amR>rÀ`m KQ>H$m§À`m
Aä`mgmVyZ J«m_rU gw{e{jV ~oH$mam§Mr ñdßZo Am{U Ë`mcm Jococm VS>m, _mZdr
OrdZmV OÝ_Jmd, Hw$Qw>§~mVrc _mUgo, gm{hË`, g§JrV `m§Mo ñWmZ, nmÊ`mMo
(v)
hmoUmao àXyfU Am{U ^m{fH$ Cn`moOZ `m_YyZ {dÚmÏ`mªZm AZwH«$_o {d{dY dmL²>_`àH$mam§Mr AmoiI
hmoD$Z ^m{fH$ Cn`moOZmMm {dH$mg hmoÊ`mg _XV hmoB©c.
Aä`mgn{ÌH$m 'B' À`m Xþgè`m gÌmgmR>r ì`{ŠV{MÌUmË_H$ H$Wm, EH$m§{H$H$m, AmË_M[aÌmË_H$
coIZ, H${dVm `m~amo~a {dÚmÏ`mªZm Cn`mo{OV _amR>rMo AÜ``Z H$amd`mMo Amho. `m_Ü`o H¥$îUmV ImoV
`m§Mo "gIwZmZm' ho J«m_rU ì`{ŠV{MÌU, {dO` V|Sw>cH$a `m§Mr "AmoiI' hr EH$m§{H$H$m, JmoXmdar
néioH$am§À`m "Ooìhm _mUyg OmJm hmoVmo' `m AmË_M[aÌmVrc "n¡cVrar' hm coI, Hw$gw_mJ«O d Zmam`U
gwd} `m§À`m {ZdS>H$ H${dVm Am{U lw{VH$mcoIZ, d¥ÎmnÌmgmR>r Om{hamVcoIZ d ewÕcoIZ `m
Cn`mo{OV KQ>H$m§Mm g_mdoe Amho. `m KQ>H$m§À`m Aä`mgmVyZ {dÚmÏ`mªV {d{dY dmL²>_`àH$mam§Mr
AmoiI Am{U ^m{fH$ H$m¡eë`, {ZarjU eŠVr, H$ënH$Vm dmT>rg cmJoc.
åhUyZM ~r. E. ^mJ EH$ _amR>r (Amdí`H$) Mm hm Aä`mgH«$_ {dÚmÏ`mªÀ`m ì`{ŠV_ÎdmÀ`m
{dH$mgmgmR>r Cn`wŠV R>aUmam Amho. {d{dY gm{hË`àH$mam§À`m Aä`mgmVyZ _mZdr OrdZmMo dmñVd
Xe©Z KS>Vo. g_H$mcrZ ì`dhmamMo ñdê$n g_OyZ KoVm `oVo. {dÚmÏ`m©V {Okmgm OmJ¥V H$ê$Z,
^modVmcÀ`m KS>Umè`m KQ>Zm-àg§Jm§Zm à{V{H«$`m XoÊ`m`mo½` ì`{ŠV_ÎdmMm {dH$mg gmYÊ`mÀ`m ÑîQ>rZo
hm Aä`mgH«$_ V`ma Ho$cm Amho. {dÚmÏ`mªZr {edmOr {dÚmnrR>mZo V`ma Ho$coco "A{^ì`ŠVr' ho
nmR>çnwñVH$ dmMUo AË`§V JaOoMo Amho. Vwåhmcm ^mdr OrdZmgmR>rÀ`m ew^oÀN>m!
S>m°. A{Zc Jdir
AÜ`j, _amR>r Aä`mg _§S>i,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
(vi)
AZwH«$_{UH$m
Aä`mgn{ÌH$m
'A'
àW_gÌ
n¥.H«$.
KQ>H$ 1 dS>mn : {H$aU Jwad
_mPm {da§Jwim : `ed§Vamd MìhmU
2
20
KQ>H$ 2 H$madmaMm àdmg : à. Ho$. AÌo
n§MJ§Jm : A{Zc AdMQ>
33
44
KQ>H$ 3 _wcmIV coIZ
n[aM`nÌ
62
77
KQ>H$ 4 d¥ÎmnÌmgmR>r ~mV_rcoIZ
87
Aä`mgn{ÌH$m
'B'
Xþgao gÌ
n¥.H«$.
KQ>H$ 1 gIyZmZm : H¥$îUmV ImoV
AmoiI : {dO` V|Sy>cH$a
96
107
KQ>H$ 2 n¡cVrar : JmoXmdar néioH$a
117
KQ>H$ 3 H${dVm : Hw$gw_mJ«O
n¥ÏdrMo ào_JrV
H$moc§~gmMo Jd©JrV
H$Um
128
143
144
144
Mma eãX
H$mc© _mŠg©
S>m|Jar eoV
145
145
146
Zmam`U gwd}
KQ>H$ 4 lw{VH$mcoIZ
d¥ÎmnÌmgmR>r Om{hamVcoIZ
ewÕcoIZ
153
162
171
(vii)
n
odÚmÏ`mªZm gyMZm :
àË`{H$ KQ>H$mMr gwédmV CoÔîQ>m§Zr hm{B©c. CoÔîQ>ç{ oXemXe©H$ AmoU [wT>rc
]m]r ñ[îQ> H$aUmar AgVrc.
1. KQ>H$m_Ü`{ H$m` oXc{c{ Amh{.
2. Vw_À`mH$Sy>Z H$m` A[{ojV Amh{.
3. odoeîQ> KQ>H$mdarc H$m`© [yU© H{$ë`mZ§Va Vwåhmcm H$m` _mhrV hm{Ê`mMr
A[{jm Amh{.
ñd`§ _yë`_m[ZmgmR>r àíZ oXc{c{ AgyZ Ë`m§Mr A[{ojV CÎma{hr X{Ê`mV
Amc{cr Amh{V. Ë`m_wi{ KQ>H$mMm Aä`mg `m{½` oXe{Z{ hm{B©c. Vw_Mr CÎma{ ochÿZ
Pmë`mZ§VaM ñd`§ AÜ``Z gmohË`m_Ü`{ oXc{cr CÎma{ [mhm. hr Vw_Mr CÎma{ (qH$dm
ñdmÜ`m`) Am_À`mH$S>{ _yë`_m[ZmgmR>r [mR>dm`Mr ZmhrV. Vwåhr `m{½` oXe{Z{
Aä`mg H$amdm, `mgmR>r hr CÎma{ "Aä`mg gmYZ'
C[`w·V R>aVrc.
(viii)
(Study Tool)
åhUyZ
© Copyright 2026 Paperzz