‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫‪1‬‬
‫‪H‬‬
‫ﻣﻘﺪﻣﻪ‬
‫ﺧﻂ ﭼﻬﺮۀ ﻣﮑﺘﻮب زﺑﺎن اﺳﺖ و ﻫﻤﺎنﮔﻮﻧﻪ ﮐﻪ زﺑﺎن از ﻣﺠﻤﻮﻋﮥ اﺻﻮل و ﻗﻮاﻋﺪی‬
‫ﺑﻪ ﻧﺎمِ »دﺳﺘﻮر زﺑﺎن« ﭘﯿﺮوی ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺧﻂ ﻧﯿﺰ ﺑﺎﯾﺪ ﭘﯿﺮو اﺻﻮل و ﺿﻮاﺑﻄﯽ ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ‬
‫ﻣﺠﻤﻮع آن اﺻﻮل و ﺿﻮاﺑﻂ را »دﺳﺘﻮر ﺧﻂ« ﻧﺎﻣﯿﺪهاﯾﻢ‪.‬‬
‫ﻣﺎ ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻮﺟﺐِ اﺻﻞ ﭘﺎﻧﺰدﻫﻢِ ﻗﺎﻧﻮنِ اﺳﺎﺳﯽِ ﺟﻤﻬﻮریِ اﺳﻼﻣﯽ اﯾﺮان‪،‬‬
‫ﺧﻂّ رﺳﻤﯽ ﮐﺸﻮر ﻣﺎﺳﺖ و ﮐﻠّﯿﮥ اﺳﻨﺎد رﺳﻤﯽ و ﻣﮑﺎﺗﺒﺎت و ﮐﺘﺎﺑﻬﺎی درﺳﯽ ﺑﺎﯾﺪ‬
‫ﺑﻪ اﯾﻦ ﺧﻂ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﻮد و ﻃﺒﻌﺎً ﭼﻨﯿﻦ ﺧﻄّﯽ ﺑﺎﯾﺪ ﻗﻮاﻋﺪ و ﺿﻮاﺑﻄﯽ ﻣﻌﻠﻮم و ﻣﺪوّن‬
‫داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﺗﺎ ﻫﻤﮕﺎن‪ ،‬ﺑﺎ رﻋﺎﯾﺖ آﻧﻬﺎ‪ ،‬ﻫﻮﯾّﺖ ﺧﻂ را ﺗﺜﺒﯿﺖ ﮐﻨﻨﺪ و ﻣﺤﻔﻮظ دارﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺗﺪوﯾﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋﮥ ﻗﻮاﻋﺪ و ﺿﻮاﺑﻂِ ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‪ ،‬ﻣﺨﺼﻮﺻﺎً در ﺳﺎﻟﻬﺎی اﺧﯿﺮ ﮐﻪ‬
‫اﺳﺘﻔﺎده از راﯾﺎﻧﻪ در ﻋﺮﺻﮥ ﺧﻂ و زﺑﺎن روزاﻓﺰون ﺷﺪه و ﺣﺮوﻓﭽﯿﻨﯽ و‬
‫ﺻﻔﺤﻪآراﯾﯽ و وﯾﺮاﯾﺶ و ﻧﻤﻮﻧﻪﺧﻮاﻧﯽ و ﺗﻬﯿﮥ ﻧﻤﺎﯾﻪ و ﮐﺎرﻫﺎی ﺑﺴﯿﺎر دﯾﮕﺮی در‬
‫ﺣﻮزۀ ﻧﮕﺎرش و ﭼﺎپ ﺑﺮ ﻋﻬﺪۀ راﯾﺎﻧﻪ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ و در ﻧﺘﯿﺠﻪ داﯾﺮۀ ﺷﺎﻏﻼن ﺑﻪ اﻣﺮ‬
‫ﭼﺎپ و ﺗﮑﺜﯿﺮ از ﺣﻠﻘﮥ ﻣﺘﺨﺼّﺼﺎنِ ﺳﻨّﺘﯽِ اﯾﻦ ﻓﻦ ﺑﺴﯽ ﻓﺮاﺗﺮ رﻓﺘﻪ و ﻓﺮاخﺗﺮ‬
‫ﺷﺪه‪ ،‬ﺿﺮورت و اﻫﻤﯿﺖ ﺑﯿﺸﺘﺮی ﭘﯿﺪا ﮐﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻨﺎنﮐﻪ ﻧﮕﺮاﻧﯽ از ﺧﻄﺮ ﺑﺮوز‬
‫ﺗﺸﺘّﺖ و اِﻋﻤﺎل ﺳﻠﯿﻘﻪﻫﺎی ﻣﺨﺘﻠﻒ و ﻣﺘﻀﺎد ﻧﯿﺰ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﮔﺬﺷﺘﻪ اﻓﺰاﯾﺶ ﯾﺎﻓﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪2‬‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫در ﺑﺎبِ دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‪ ،‬ﻫﻤﻮاره اﺧﺘﻼف ﺳﻠﯿﻘﻪ و ﻣﺸﺮب وﺟﻮد داﺷﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ؛ ﺑﻌﻀﯽ ﻃﺮﻓﺪارِ ﺑﺎزﮔﺬاﺷﺘﻦِ دﺳﺖِ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه در اﻧﺘﺨﺎب ﺷﯿﻮۀ ﻧﮕﺎرش ﺑﻮده و‬
‫ﺣﺪاﮐﺜﺮ ﺟﻮاز و رﺧﺼﺖ را ﺗﺠﻮﯾﺰ ﻣﯽﮐﺮدهاﻧﺪ و ﺑﻌﻀﯽ دﯾﮕﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻋﮑﺲ‪ ،‬ﮔﺮاﯾﺶ‬
‫ﺑﻪ وﺿﻊ ﻗﻮاﻧﯿﻨﯽ ﻋﺎم و ﻗﻄﻌﯽ و ﺗﺨﻠّﻒﻧﺎﭘﺬﯾﺮ داﺷﺘﻪ و آرزو ﻣﯽﮐﺮدهاﻧﺪ ﮐﻪ در‬
‫ﻋﺎﻟﻢ ﺧﻂ و ﮐﺘﺎﺑﺖ ﻧﯿﺰ ﻗﻮاﻧﯿﻨﯽ ﺷﺒﯿﻪ ﻗﻮاﻧﯿﻦ ﺣﺎﮐﻢ ﺑﺮ ﻋﻼﯾﻢ رﯾﺎﺿﯿﺎت ﺣﺎﮐﻢ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫از ﺟﻬﺘﯽ دﯾﮕﺮ‪ ،‬ﺑﺮﺧﯽ از اﻫﻞ ﻓﻦ ﻣﻌﺎﯾﺐ و ﻣﺸﮑﻼتِ ﻣﻮﺟﻮد در ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ را ﺗﺎ‬
‫آن اﻧﺪازه ﻓﺮاوان و ﺟﺪّی داﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ ﮐﻪ رﻓﻊ آﻧﻬﺎ را ﺟﺰ ﺑﺎ اﻓﺰودن و درﮐﺎر آوردنِ‬
‫ﺣﺮوف و ﻋﻼﯾﻢ ﺟﺪﯾﺪ ﻣﯿﺴّﺮ ﻧﻤﯽﺷﻤﺮدهاﻧﺪ و ﮔﺮوﻫﯽ دﯾﮕﺮ ﮐﻤﺘﺮﯾﻦ ﺗﺤﻮّل و‬
‫ﺗﺒﺪّﻟﯽ را در ﺧﻂّ ﻓﻌﻠﯽ ﻧﭙﺬﯾﺮﻓﺘﻪ و آن را ﺑﻪ زﯾﺎنِ زﺑﺎن ﻣﯽداﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻓﺮﻫﻨﮕﺴﺘﺎنِ زﺑﺎن و ادبِ ﻓﺎرﺳﯽِ ﺟﻤﻬﻮریِ اﺳﻼﻣﯽ اﯾﺮان‪ ،‬ﺑﻪ ﺣﮑﻢ وﻇﯿﻔﻪای ﮐﻪ‬
‫ﺑﺮﺣﺴﺐ اﺳﺎﺳﻨﺎﻣﮥ ﺧﻮد در ﭘﺎﺳﺪاری از زﺑﺎن و ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ ﺑﺮﻋﻬﺪه دارد‪ ،‬از‬
‫ﻫﻤﺎن ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﺳﺎﻟﻬﺎی ﺗﺄﺳﯿﺲ‪ ،‬درﺻﺪد ﮔﺮدآوریِ ﻣﺠﻤﻮع ﻗﻮاﻋﺪ و ﺿﻮاﺑﻂ ﺧﻂّ‬
‫ﻓﺎرﺳﯽ و ﺑﺎزﻧﮕﺮی و ﺗﻨﻈﯿﻢ و ﺗﺪوﯾﻦ و ﺗﺼﻮﯾﺐ آﻧﻬﺎ ﺑﺮآﻣﺪ و در اﯾﻦ ﮐﺎر راه ﻣﯿﺎﻧﻪ‬
‫را ﺑﺮﮔﺰﯾﺪ و ﮐﻮﺷﯿﺪ ﺗﺎ در ﺗﺪوﯾﻦِ »دﺳﺘﻮر ﺧﻂِّ ﻓﺎرﺳﯽ« اﻋﺘﺪال را رﻋﺎﯾﺖ ﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﺑﺎر‪ ،‬در ﺳﺎل ‪ ،1372‬ﺑﻪ اﺑﺘﮑﺎر ﺟﻨﺎب آﻗﺎی دﮐﺘﺮ ﺣﺴﻦ ﺣﺒﯿﺒﯽ‪ ،‬رﯾﺎﺳﺖ‬
‫وﻗﺖ ﻓﺮﻫﻨﮕﺴﺘﺎن‪ ،‬ﮐﻤﯿﺴﯿﻮﻧﯽ ﺑﻪ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ دﮐﺘﺮ ﻋﻠﯽاﺷﺮف ﺻﺎدﻗﯽ و ﺳﭙﺲ اﺳﺘﺎد‬
‫اﺣﻤﺪ ﺳﻤﯿﻌﯽ‪ ،‬اﻋﻀﺎی ﭘﯿﻮﺳﺘﮥ ﻓﺮﻫﻨﮕﺴﺘﺎن‪ ،‬ﺗﺸﮑﯿﻞ ﺷﺪ‪ 1‬اﯾﻦ ﮐﻤﯿﺴﯿﻮن‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﺸﮑﯿﻞ‬
‫ﺟﻠﺴﺎت ﻣﺘﻌﺪّد‪ ،‬دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﭘﯿﺸﻨﻬﺎدیِ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺷﻮرای ﻓﺮﻫﻨﮕﺴﺘﺎن ﺗﺴﻠﯿﻢ ﮐﺮد‬
‫‪ . 1‬اﻋﻀﺎی اﯾﻦ ﮐﻤﯿﺴﯿﻮن ﻋﺒﺎرتﺑﻮدﻧﺪاز آﻗﺎﯾﺎن دﮐﺘﺮ ﻣﺤﻤّﺪرﺿﺎ ﺑﺎﻃﻨﯽ )‪16‬ﺟﻠﺴﻪ‪ ،‬از ‪ 72/2/7‬ﺗﺎ‪،(72/6/30‬‬
‫دﮐﺘﺮ ﺟﻮاد ﺣﺪﯾﺪی‪ ،‬دﮐﺘﺮ ﻋﻠﯽﻣﺤﻤّﺪ ﺣﻖﺷﻨﺎس‪ ،‬دﮐﺘﺮ ﺣﺴﯿﻦ داودی‪ ،‬اﺳﺘﺎد اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺳﻌﺎدت‪ ،‬اﺳﺘﺎد اﺣﻤﺪ‬
‫ﺳﻤﯿﻌﯽ)ﮔﯿﻼﻧﯽ(‪ ،‬ﻣﺮﺣﻮم دﮐﺘﺮ ﺟﻌﻔﺮﺷﻌﺎر‪ ،‬دﮐﺘﺮ ﻋﻠﯽاﺷﺮف ﺻﺎدﻗﯽ )ﮐﻪ ﺗﺎ ﺟﻠﺴﮥ ﻣﻮرخ ‪ 28‬دی ‪1372‬‬
‫ﺷﺮﮐﺖ داﺷﺘﻨﺪ و ﭘﺲ از آن ﺑﻪ ﻋﻠﺖ ﻣﺴﺎﻓﺮت ﺑﺮای اﺳﺘﻔﺎده از ﻓﺮﺻﺖ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎﺗﯽ در ﺟﻠﺴﻪ ﺷﺮﮐﺖ‬
‫ﻧﮑﺮدﻧﺪ(‪ ،‬ﻣﺮﺣﻮم دﮐﺘﺮ ﻣﺼﻄﻔﯽ ﻣﻘﺮّﺑﯽ و اﺳﺘﺎد اﺑﻮاﻟﺤﺴﻦ ﻧﺠﻔﯽ‪.‬‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫‪3‬‬
‫و ﺷﻮرا ﺑﺎ دﻗّﺖ و ﮐﻨﺪوﮐﺎو و ﺟﺪّﯾﺖِ ﺑﺴﯿﺎر‪ ،‬ﻃﯽ ‪ 59‬ﺟﻠﺴﻪ‪ ،‬آن را ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ و‬
‫ﺑﺮرﺳﯽ ﻗﺮارداد‪ 1.‬ﻧﻈﺮ ﺷﻮرا ﻫﻤﻮاره ﺑﺮ آن ﺑﻮد ﮐﻪ در ﺗﺪوﯾﻦ و ﺗﺼﻮﯾﺐ ﻣﺠﻤﻮﻋﮥ‬
‫ﻗﻮاﻋﺪ و ﺿﻮاﺑﻂِ ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‪ ،‬از اﻓﺰودن ﺣﺮف و ﻋﻼﻣﺖ ﺟﺪﯾﺪ ﺑﻪ ﻣﺠﻤﻮﻋﮥ‬
‫ﺣﺮوف و ﻋﻼﯾﻢ ﻣﻮﺟﻮد ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ ﭘﺮﻫﯿﺰ ﮐﻨﺪ و ﻫﻤﺎنﮔﻮﻧﻪ ﮐﻪ در ﺿﻤﻦِ‬
‫ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ اﺻﻞ از ﻗﻮاﻋﺪ ﮐﻠّﯽِ دﺳﺘﻮرِ ﺧﻂّ ﻣﺬﮐﻮر در اﯾﻦ دﻓﺘﺮ آﻣﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺳﻌﯽ‬
‫ﮐﺮد ﺗﺎ ﭼﻬﺮۀ ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ ﺣﻔﻆ ﺷﻮد‪ .‬اﯾﻦ اﻋﺘﺪال و اﺣﺘﯿﺎط از آن ﺟﻬﺖ ﺿﺮوری‬
‫داﻧﺴﺘﻪ ﺷﺪ ﮐﻪ‪ ،‬ﺑﻪ اﻋﺘﻘﺎد اﻋﻀﺎی ﻓﺮﻫﻨﮕﺴﺘﺎن‪ ،‬ﺧﻂ اﺻﻮﻻً ﻃﺒﯿﻌﺖ و ﻣﺎﻫﯿﺘﯽ دارد‬
‫ﺑﺴﯽ ﭘﯿﭽﯿﺪهﺗﺮ از ﻋﻼﯾﻢِ ﻋﻠﻮﻣﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ رﯾﺎﺿﯿﺎت‪ ،‬و ﺗﻮﻗﻊِ ﻗﺎﻧﻮﻧﻤﻨﺪیِ ﻣﻄﻠﻖ و ﻗﺎﻃﻊ‬
‫از ﺧﻂ داﺷﺘﻦ و راه را ﺑﺮ ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ اﺳﺘﻨﺒﺎط و ﺳﻠﯿﻘﻪ ﺑﺴﺘﻦ ﺑﺎ اﯾﻦ ﻃﺒﯿﻌﺖ ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎر‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ‪ ،‬ﻓﺮﻫﻨﮕﺴﺘﺎن‪ ،‬در ﺑﺮرﺳﯽ و ﺗﺼﻮﯾﺐ ﻗﻮاﻋﺪ و ﺿﻮاﺑﻂ ﺧﻂّ‬
‫ﻓﺎرﺳﯽ‪ ،‬ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻮده اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﺜﺒﯿﺖ ﻗﻮاﻋﺪِ ﻣﺘﻌﺎرف و ﮐﻤﺎﺑﯿﺶ ﻣﺮﺳﻮمِ ﺧﻂّ‬
‫ﻓﺎرﺳﯽ‪ ،‬در اوﺿﺎع و اﺣﻮال ﻓﻌﻠﯽ‪ ،‬ﺿﺮوریﺗﺮ و ﺳﻮدﻣﻨﺪﺗﺮ اﺳﺖ از وارد ﮐﺮدنِ‬
‫ﺣﺮف و ﻋﻼﻣﺘﯽ ﺟﺪﯾﺪ ﮐﻪ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎ ﺑﺮاﻧﮕﯿﺨﺘﻦ ﻋﻘﺎﯾﺪ ﻣﻮاﻓﻖ و ﻣﺨﺎﻟﻒ و‬
‫ﺻﻒآراﯾﯽ و ﺟﺒﻬﻪﮔﯿﺮی‪ ،‬ﺑﻪ اﺻﻞ ﻣﻘﺼﻮد ﮐﻪ ﻫﻤﺎﻧﺎ ﺗﺜﺒﯿﺖ آن ﻗﻮاﻋﺪ اﺳﺖ ﻟﻄﻤﮥ‬
‫ﺟﺪّی وارد ﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ .1‬دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ در ﺷﻮرای ﻓﺮﻫﻨﮕﺴﺘﺎن در دو ﺷﻮر ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ و ﺑﺮرﺳﯽ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﺷﻮر اوّل‬
‫ﺟﻤﻌﺎً در ‪ 41‬ﺟﻠﺴﻪ )از ‪ 74/7/3‬ﺗﺎ‪ (76/9/3‬و ﺷﻮر دوم در ‪ 18‬ﺟﻠﺴﻪ )از ‪ 77/2/28‬ﺗﺎ ‪ (77/9/16‬ﺻﻮرت‬
‫ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬اﻋﻀﺎی ﺷﻮرا در اﯾﻦ ﺟﻠﺴﺎت ﻋﺒﺎرت ﺑﻮدﻧﺪ از ‪ :‬ﻣﺮﺣﻮم اﺳﺘﺎد اﺣﻤﺪ آرام )ﻓﻘﻂ ‪ 8‬ﺟﻠﺴﻪ(‪ ،‬اﺳﺘﺎد‬
‫ﻋﺒﺪاﻟﻤﺤﻤّﺪ آﯾﺘﯽ‪ ،‬دﮐﺘﺮ ﻧﺼﺮاﷲ ﭘﻮرﺟﻮادی‪ ،‬ﻣﺮﺣﻮم دﮐﺘﺮ اﺣﻤﺪ ﺗﻔﻀّﻠﯽ )‪ 25‬ﺟﻠﺴﻪ(‪ ،‬دﮐﺘﺮ ﺣﺴﻦ ﺣﺒﯿﺒﯽ‪،‬‬
‫دﮐﺘﺮ ﻏﻼﻣﻌﻠﯽ ﺣﺪّادﻋﺎدل‪ ،‬دﮐﺘﺮ ﺟﻮاد ﺣﺪﯾﺪی‪ 12) ،‬ﺟﻠﺴﻪ‪ ،‬از ‪ ،(77/4/8‬اﺳﺘﺎد ﺑﻬﺎءاﻟﺪﯾﻦ ﺧﺮﻣﺸﺎﻫﯽ‪ ،‬دﮐﺘﺮ‬
‫ﻣﺤﻤّﺪ ﺧﻮاﻧﺴﺎری‪ ،‬دﮐﺘﺮ ﻋﻠﯽ رواﻗﯽ‪ ،‬دﮐﺘﺮ ﺑﻬﻤﻦ ﺳﺮﮐﺎراﺗﯽ‪ ،‬اﺳﺘﺎد اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺳﻌﺎدت )‪12‬ﺟﻠﺴﻪ‪ ،‬از‪،(77/4/8‬‬
‫اﺳﺘﺎد اﺣﻤﺪ ﺳﻤﯿﻌﯽ‪ ،‬دﮐﺘﺮ ﻋﻠﯽاﺷﺮف ﺻﺎدﻗﯽ‪ ،‬دﮐﺘﺮ ﺣﻤﯿﺪ ﻓﺮزام‪ ،‬ﺳﺮﮐﺎر ﺧﺎﻧﻢ دﮐﺘﺮ ﺑﺪراﻟﺰﻣﺎن ﻗﺮﯾﺐ )‪12‬‬
‫ﺟﻠﺴﻪ‪ ،‬از ‪ ،(77/4/8‬دﮐﺘﺮ ﻓﺘﺢاﷲ ﻣﺠﺘﺒﺎﯾﯽ )‪ 7‬ﺟﻠﺴﻪ‪ ،‬از ‪ ،(77/4/8‬دﮐﺘﺮ ﻣﻬﺪی ﻣﺤﻘّﻖ‪ ،‬دﮐﺘﺮ ﺣﺴﯿﻦ‬
‫ﻣﻌﺼﻮﻣﯽ ﻫﻤﺪاﻧﯽ)ﻓﻘﻂ ‪ 1‬ﺟﻠﺴﻪ(‪ ،‬ﻣﺮﺣﻮم دﮐﺘﺮ ﻣﺼﻄﻔﯽ ﻣﻘﺮّﺑﯽ )‪ 50‬ﺟﻠﺴﻪ(‪ ،‬اﺳﺘﺎد اﺑﻮاﻟﺤﺴﻦ ﻧﺠﻔﯽ‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ آﻗﺎﯾﺎن دﮐﺘﺮ ﺟﻮاد ﺣﺪﯾﺪی )ﺗﺎ ﺟﻠﺴﮥ ‪ 144‬ﻣﻮرخ ‪ (77/4/8‬و دﮐﺘﺮ ﺣﺴﯿﻦ داودی و ﻣﺮﺣﻮم دﮐﺘﺮ‬
‫ﺟﻌﻔﺮ ﺷﻌﺎر ﻧﯿﺰ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺻﺎﺣﺐﻧﻈﺮ در اﯾﻦ ﺟﻠﺴﺎت ﺣﻀﻮر داﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫‪4‬‬
‫ﻓﺮﻫﻨﮕﺴﺘﺎن درﭘﯽ آن ﺑﻮد ﮐﻪ ﺗﺎ ﺳﺮﺣﺪّ اﻣﮑﺎن ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ را ﻗﺎﻧﻮﻧﻤﻨﺪ و‬
‫ﻗﺎﻋﺪهﭘﺬﯾﺮ ﺳﺎزد ﺗﺎ از آﺷﻔﺘﮕﯽ و ﻫﺮجوﻣﺮج ﺟﻠﻮﮔﯿﺮی ﺷﻮد؛ اﻣﺎ از ﺗﻮﺟّﻪ ﺑﻪ‬
‫ﻃﺒﯿﻌﺖِ ﺧﻂ ﺑﻪ ﻃﻮر ﮐﻠّﯽ و ﺑﻪ وﯾﮋه ﻃﺒﯿﻌﺖِ ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ و ﻧﯿﺰ ذوق و ﺳﻠﯿﻘﻪ و‬
‫ﭘﺴﻨﺪ اﻫﻞ ﻓﻦ ﻏﻔﻠﺖ ﻧﮑﺮد و‪ ،‬ﻫﺮ ﺟﺎ اِﻋﻤﺎل ﻗﺎﻧﻮن را ﻣﻮﺟﺐ ﭘﺪﯾﺪ آﻣﺪن ﻓﻬﺮﺳﺖ‬
‫ﺑﺎﻻﺑﻠﻨﺪی از اﺳﺘﺜﻨﺎﻫﺎ دﯾﺪ‪ ،‬از ﺗﺼﻮﯾﺐ و ﺗﺠﻮﯾﺰ آن ﺧﻮدداری ﮐﺮد و‪ ،‬ﺑﺎ رﻋﺎﯾﺖِ‬
‫اﻧﻌﻄﺎف‪ ،‬ﻣﯿﺪان را ﺑﺮای ذوق و ﺳﻠﯿﻘﻪ ﺑﺎزﮔﺬاﺷﺖ‪.‬‬
‫ﭘﺲ از آﻧﮑﻪ ﺑﺎ ﺑﺮرﺳﯿﻬﺎی ﻃﻮﻻﻧﯽ‪ ،‬اﺻﻼﺣﺎت ﻻزم در ﭘﯿﺸﻨﻬﺎدِ ﮐﻤﯿﺴﯿﻮنِ اوﻟﯿﻪ‬
‫اِﻋﻤﺎل ﺷﺪ‪ ،‬ﻣﺠﻤﻮﻋﮥ ﻗﻮاﻋﺪ و ﺿﻮاﺑﻂ‪ ،‬ﭘﯿﺶ از ﺗﺼﻮﯾﺐ ﻧﻬﺎﯾﯽ‪ ،‬ﺑﻪ ﺻﻮرت ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد‬
‫∗‬
‫در دﻓﺘﺮی ﺑﻪ ﻧﺎمِ »دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ« ﻣﻨﺘﺸﺮ ﮔﺮدﯾﺪ و ﺑﻪ ﺣﻀﻮر اﺳﺘﺎدان و‬
‫ﺻﺎﺣﺐﻧﻈﺮان و ﻣﻌﻠّﻤﺎن و ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن و ﻋﻤﻮم ﮐﺴﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺑﺎ ﺷﯿﻮۀ ﻧﮕﺎرش و‬
‫اﻣﻼی ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ ﺳﺮوﮐﺎر دارﻧﺪ ﺗﻘﺪﯾﻢ ﺷﺪ ﺗﺎ ﺑﺎ ﻣﻼﺣﻈﮥ آن‪ ،‬رأی و ﻧﻈﺮ ﺧﻮد را‬
‫اﻋﻼم ﮐﻨﻨﺪ و اﮔﺮ درآن ﻧﻘﺺ ﯾﺎ ﺧﻄﺎﯾﯽ ﻣﯽﺑﯿﻨﻨﺪ ﻣﺘﺬﮐّﺮ ﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺴﯿﺎری از ﻣﺆﺳﺴﺎت ﻋﻠﻤﯽ و ﺻﺎﺣﺐﻧﻈﺮاﻧﯽ ﮐﻪ آن ﻣﺘﻦ ﭘﯿﺸﻨﻬﺎدی را درﯾﺎﻓﺖ‬
‫ﮐﺮده ﺑﻮدﻧﺪ از ﺳﺮ ﻟﻄﻒ در آن ﺗﺄﻣّﻞ ﮐﺮدﻧﺪ و ﺑﺎ ارﺳﺎل آراء ﺧﻮد ﻓﺮﻫﻨﮕﺴﺘﺎن را‬
‫در ﺗﻬﺬﯾﺐ و ﺗﮑﻤﯿﻞِ اﯾﻦ ﻗﻮاﻋﺪ و ﺿﻮاﺑﻂ ﯾﺎری ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ .‬در ﭘﺎﯾﺎنِ ﻣﻬﻠﺖ ﻣﻘﺮّر‪،‬‬
‫آراء رﺳﯿﺪه‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﻌﻀﯽ ﻣﺘﻀﻤّﻦ اﻇﻬﺎرﻧﻈﺮﻫﺎی ﮐﻠّﯽ و ﺑﻌﻀﯽ ﻣﺸﺘﻤﻞ ﺑﺮ ﺟﺮح و‬
‫ﺗﻌﺪﯾﻞ و ﻧﻘﺪِ ﻗﻮاﻋﺪ و ﺿﻮاﺑﻂ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺮﺣﺴﺐ ﻧﻈﻢ ﻣﻮﺟﻮد در ﻣﺘﻦ ﭘﯿﺸﻨﻬﺎدی‪،‬‬
‫ﺗﻔﮑﯿﮏ ﺷﺪ و ﯾﮑﺠﺎ در ﻣﺠﻤﻮﻋﻪای ﻧﺴﺒﺘﺎً ﻣﻔﺼّﻞ در اﺧﺘﯿﺎر اﻋﻀﺎی ﺷﻮرای‬
‫ﻓﺮﻫﻨﮕﺴﺘﺎن ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﺷﻮرا ﺑﺎر دﯾﮕﺮ ﺑﺮرﺳﯽ دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ را در دﺳﺘﻮر‬
‫ﮐﺎر ﺧﻮد ﻗﺮار داد و ﺑﺎ ﻣﻼﺣﻈﮥ ﻫﻤﮥ اﻇﻬﺎرﻧﻈﺮﻫﺎی رﺳﯿﺪه از ﺳﻮی ﺻﺎﺣﺐﻧﻈﺮان‬
‫∗‬
‫آﻗﺎی دﮐﺘﺮﺳﻠﯿﻢ ﻧﯿﺴﺎری ﻗﺒﻼً ﮐﺘﺎﺑﯽ ﺑﺎ ﻫﻤﯿﻦ ﻋﻨﻮان ﺑﻪ ﻃﺒﻊ رﺳﺎﻧﺪهاﻧﺪ ‪ :‬دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‪ ،‬ﺗﻬﺮان‪،‬‬
‫‪.1374‬‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫‪5‬‬
‫و ﻧﯿﺰ اﻋﻀﺎی ﭘﯿﻮﺳﺘﮥ ﻓﺮﻫﻨﮕﺴﺘﺎن‪ ،‬ﻃﯽ ده ﺟﻠﺴﻪ ﺑﻪ ﺑﺎزﻧﮕﺮی در ﻣﺘﻦِ ﭘﯿﺸﻨﻬﺎدیِ‬
‫اوﻟﯿﻪ ﭘﺮداﺧﺖ و ﺳﺮاﻧﺠﺎم »دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ« را در ﺟﻠﺴﮥ دوﯾﺴﺖ و ﯾﺎزدﻫﻢ‬
‫ﺧﻮد در ﺗﺎرﯾﺦ ‪ 80/4/30‬ﺗﺼﻮﯾﺐ ﮐﺮد و آن را ﺑﺮای ﺗﺄﯾﯿﺪ و ﺗﻨﻔﯿﺬ ﺑﻪ ﺣﻀﻮر‬
‫رﯾﺎﺳﺖ ﻣﺤﺘﺮم ﺟﻤﻬﻮر و رﯾﺎﺳﺖ ﻋﺎﻟﯿﮥ ﻓﺮﻫﻨﮕﺴﺘﺎنِ زﺑﺎن و ادبِ ﻓﺎرﺳﯽِ ﺟﻤﻬﻮریِ‬
‫اﺳﻼﻣﯽ اﯾﺮان ﺗﻘﺪﯾﻢ ﮐﺮد‪.‬‬
‫در اﯾﻦ ﻣﻘﺪﻣﻪ‪ ،‬ﺗﻮﺟّﻪ ﺧﻮاﻧﻨﺪﮔﺎن را‪ ،‬ﭘﯿﺶ از آﻧﮑﻪ ﺑﻪ ﻗﻮاﻋﺪ ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ ﻣﺬﮐﻮر‬
‫در اﯾﻦ دﻓﺘﺮ ﻧﻈﺮ ﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﭼﻨﺪ ﻧﮑﺘﻪ ﺟﻠﺐ ﻣﯽﮐﻨﺪ ‪:‬‬
‫‪ .1‬اﯾﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ‪ ،‬در وﻫﻠﮥ اوّل‪ ،‬ﻧﻪ ﺑﺮای ﻣﺘﺨﺼّﺼﺎنِ زﺑﺎن و ادﺑﯿﺎت ﻓﺎرﺳﯽ و‬
‫زﺑﺎﻧﺸﻨﺎﺳﺎن ﺑﻠﮑﻪ ﺑﺮای ﻣﺨﺎﻃﺒﺎﻧﯽ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺎ زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﯽ در ﺣﺪّ‬
‫ﻋﻤﻮمِ ﺑﺎﺳﻮادان و ﺗﺤﺼﯿﻞﮐﺮدﮔﺎنِ ﺟﺎﻣﻌﮥ ﻣﺎ آﺷﻨﺎﯾﯽ دارﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ ﺟﻬﺖ‪ ،‬در‬
‫ﻧﮕﺎرش آن ﺳﻌﯽ ﺷﺪه اﺳﺖ ﺗﺎ از اﺳﺘﻌﻤﺎل اﺻﻄﻼﺣﺎت و ﺗﻌﺎرﯾﻔﯽ ﮐﻪ ﻓﻬﻢ آﻧﻬﺎ‬
‫ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮای ﻣﺘﺨﺼّﺼﺎن ﻣﯿﺴّﺮ ﺑﺎﺷﺪ ﺧﻮدداری ﺷﻮد و ﺣﺘﯽاﻻﻣﮑﺎن از زﺑﺎﻧﯽ اﺳﺘﻔﺎده‬
‫ﺷﻮد ﮐﻪ ﺑﺮای ﻋﺎﻣّﮥ ﺑﺎﺳﻮادان ﺑﻪ آﺳﺎﻧﯽ ﻗﺎﺑﻞ درک ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻫﻤﯿﻦ اﻣﺮ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ‬
‫ﻧﺎﮔﺰﯾﺮ ﺳﺒﺐ ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ ﮔﺎﻫﯽ از دﻗّﺖِ ﻣﻄﻠﺐ ﮐﺎﺳﺘﻪ ﺷﻮد و ﭼﻮن ﺳﻬﻮﻟﺖِ‬
‫اﺳﺘﻔﺎده از ﻗﻮاﻋﺪ و ﭘﺮﻫﯿﺰ از ﺳﻨﮕﯿﻨﯽ و ﮔﺮانﺑﺎریِ ﻣﻄﺎﻟﺐ اﻫﻤﯿﺖ داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬از‬
‫وﺿﻊ ﻗﺎﻋﺪه ﺑﺮای ﺑﻌﻀﯽ از ﻣﻮارد اﺳﺘﺜﻨﺎ ﺧﻮدداری ﺷﻮد‪ ،‬ﻫﺮﭼﻨﺪ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ‬
‫ﻣﺘﺨﺼّﺼﺎن ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ در ﺿﻤﻦِ ﻣﺒﺎﺣﺚِ ﻋﻠﻤﯽِ ﺧﻮد ﺑﺎ ﻣﻮﺷﮑﺎﻓﯽ ﺑﺮای آن اﺳﺘﺜﻨﺎﻫﺎ ﻧﯿﺰ‬
‫ﻗﺎﻋﺪه ﯾﺎ ﻗﻮاﻋﺪی وﺿﻊ ﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ .2‬در دﻫﻪﻫﺎی اﺧﯿﺮ‪ ،‬ﺑﯿﺸﺘﺮﯾﻦ اﺧﺘﻼف ﻧﻈﺮ درﺑﺎب ﺷﯿﻮۀ اﻣﻼی ﮐﻠﻤﺎت ﻓﺎرﺳﯽ ﺑﺮ‬
‫ﺳﺮ ﻣﻮﺿﻮعِ ﺟﺪاﻧﻮﯾﺴﯽ و ﯾﺎ ﭘﯿﻮﺳﺘﻪﻧﻮﯾﺴﯽِ ﮐﻠﻤﺎت ﻣﺮﮐّﺐ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﻓﺮﻫﻨﮕﺴﺘﺎن‪،‬‬
‫ﭼﻨﺎن ﮐﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ‪ ،‬در اﯾﻦ ﺑﺎب راه ﻣﯿﺎﻧﻪ را ﺑﺮﮔﺰﯾﺪه و ﮐﻮﺷﯿﺪه اﺳﺖ ﺗﺎ ﻓﻘﻂ‬
‫ﻣﻮاردی را ﮐﻪ ﺟﺪاﻧﻮﺷﺘﻦ و ﯾﺎ ﭘﯿﻮﺳﺘﻪﻧﻮﺷﺘﻦِ آﻧﻬﺎ اﻟﺰاﻣﯽ اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﺤﺖ ﻗﺎﻋﺪه و‬
‫ﺿﺎﺑﻄﻪ درآورد ﺷﯿﻮۀ ﻧﮕﺎرشِ ﺑﺎﻗﯽ ﮐﻠﻤﺎتِ ﻣﺮﮐّﺐ را ﺑﻪ ذوق و ﺳﻠﯿﻘﮥ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن‬
‫واﮔﺬار ﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ .3‬ﻫﻤﮥ ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﻣﺸﮑﻼتِ ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ در اﯾﻦ دﻓﺘﺮ ﻣﻄﺮح ﻧﺸﺪه و آﯾﯿﻨﻤﻨﺪ ﮐﺮدن‬
‫اﻣﻮری از ﻗﺒﯿﻞ ﻧﺸﺎﻧﻪﮔﺬاری ﯾﺎ ﺳﺠﺎوﻧﺪی و ﺷﯿﻮۀ ﺑﺮﮔﺮدانِ ﮐﻠﻤﺎت ﺧﺎرﺟﯽ ﺑﻪ‬
‫‪6‬‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ و ﯾﺎ ﮐﻠﻤﺎت ﻓﺎرﺳﯽ ﺑﻪ ﺧﻂّ ﺧﺎرﺟﯽ در اﯾﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋﮥ ﻗﻮاﻋﺪ ﻣﻮرد‬
‫ﻧﻈﺮ ﻧﺒﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .4‬ﺷﻌﺮ ﻓﺎرﺳﯽ ﻫﻤﻪﺟﺎ از ﻗﻮاﻋﺪ و ﺿﻮاﺑﻂ ﻋﻤﻮﻣﯽ دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ ﭘﯿﺮوی‬
‫ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ و‪ ،‬ﮔﻬﮕﺎه ﺑﻪ ﺿﺮورت‪ ،‬از ﻗﻮاﻋﺪ دﯾﮕﺮی ﭘﯿﺮوی ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ .‬اﯾﻦ دﺳﺘﻮر ﺧﻂ‬
‫ﻧﻪ ﺑﺮای ﺷﻌﺮ ﻓﺎرﺳﯽ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺑﺮای ﻧﺜﺮ ﻓﺎرﺳﯽ ﺗﺪوﯾﻦ و ﺗﻨﻈﯿﻢ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ‬
‫در آﯾﻨﺪه ﻣﯽﺗﻮان آن را ﺑﺎ ﺿﻤﯿﻤﻪای ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ ﺷﻌﺮ ﻓﺎرﺳﯽ ﺗﮑﻤﯿﻞ ﮐﺮد‪.‬‬
‫‪ .5‬ﺳﻠﯿﻘﻪﻫﺎی ﺧﺎصِ ﺧﻄّﺎﻃﺎن‪ ،‬ﮐﻪ از دﯾﺮﺑﺎز در ﻋﺮﺻﮥ ﻫﻨﺮ ﺧﻮﺷﻨﻮﯾﺴﯽ در‬
‫ﻧﮕﺎرشِ ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ ﻣﺮﺳﻮم و ﻣﻌﻤﻮل ﺑﻮده‪ ،‬از داﯾﺮۀ ﺑﺤﺚ و ﺑﺮرﺳﯽ ﺑﯿﺮون ﻧﻬﺎده‬
‫ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .6‬در ﺑﯿﺎن ﻗﻮاﻋﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎنﮐﻪ در ﺗﺪوﯾﻦِ ﻣﺘﻮن ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﻣﺮﺳﻮم و ﻣﺘﺪاول اﺳﺖ‪ ،‬از ذﮐﺮ‬
‫ﻋﻠّﺖ ﺧﻮدداری ﺷﺪه‪ ،‬اﻣﺎ در ﺑﯿﺎن ﻣﻮارد اﺳﺘﺜﻨﺎ‪ ،‬ﺳﻌﯽ ﺷﺪه اﺳﺖ ﺗﺎ ﻋﻠّﺖِ اﺳﺘﺜﻨﺎ‬
‫ﺑﯿﺎن ﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ .7‬ﺑﺮای روﺷﻦﺗﺮ ﺷﺪن ﻣﻔﺎد ﻗﻮاﻋﺪ‪ ،‬در ذﯾﻞِ ﻫﺮ ﻗﺎﻋﺪه ﺷﻮاﻫﺪی ذﮐﺮ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫در ﻣﻮاردی ﮐﻪ ﺑﺮای ﻗﺎﻋﺪه اﺳﺘﺜﻨﺎﯾﯽ ﻣﻘﺮّر ﮔﺸﺘﻪ‪ ،‬ﻓﻬﺮﺳﺖ ﺑﺴﺘﮥ ﺗﻤﺎمِ ﻣﻮاردِ اﺳﺘﺜﻨﺎ‬
‫ﺑﻪ دﺳﺖ داده ﺷﺪه و ﯾﺎ ﺧﻮدِ اﺳﺘﺜﻨﺎ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻗﺎﻋﺪه درآﻣﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .8‬ﻫﺮﺟﺎ ﻗﺎﻋﺪهای ذﮐﺮ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬آن ﻗﺎﻋﺪه ﻣﻌﻤﻮﻻً ﺑﺎ اﻓﺰوده ﺷﺪنِ اﺟﺰاﯾﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ‬
‫»ﯾﺎی ﻧﺴﺒﺖ« و ﯾﺎ »ﻫﺎی ﺑﯿﺎن ﺣﺮﮐﺖ« )ﻫﺎی ﻏﯿﺮﻣﻠﻔﻮظ( ﺑﻪ آﺧﺮ ﮐﻠﻤﻪ و‪ ،‬در ﻧﺘﯿﺠﻪ‬
‫ﻃﻮﻻﻧﯽﺗﺮ ﺷﺪن اﻣﻼی ﮐﻠﻤﻪ‪ ،‬ﺗﻐﯿﯿﺮ ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ‪ .‬ﻣﺜﻼً اﮔﺮ در ﻧﻮﺷﺘﻦِ »ﻫﻤﮑﺎر« ﺑﻪ ﺳﺒﺐ‬
‫ﺗﮏﻫﺠﺎﯾﯽ ﺑﻮدنِ ﺟﺰء دومِ ﮐﻠﻤﻪ‪ ،‬ﺣﮑﻢ ﺑﻪ اﺗّﺼﺎل دو ﺟﺰء »ﻫﻢ« و »ﮐﺎر« داده ﺷﺪه‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬اﯾﻦ ﺣﮑﻢ ﺑﺎ اﻓﺰوده ﺷﺪن ِ»ی« در ﮐﻠﻤﮥ »ﻫﻤﮑﺎری« ﻧﯿﺰ اِﻋﻤﺎل ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ .9‬ﺳﻌﯽ ﺷﺪه اﺳﺖ ﮐﻪ »دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ« ﺑﺎ ﺟﺪوﻟﻬﺎی ﻣﺘﻌﺪّد و ﻣﻔﺼّﻠﯽ ﻫﻤﺮاه‬
‫ﮔﺮدد ﺗﺎ دﺳﺘﯿﺎﺑﯽِ اﺳﺘﻔﺎدهﮐﻨﻨﺪﮔﺎن ﺑﻪ ﻫﻤﮥ ﻣﻮارد آﺳﺎنﺗﺮ و ﺳﺮﯾﻊﺗﺮ ﺷﻮد‪.‬‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫‪7‬‬
‫ﻓﺮﻫﻨﮕﺴﺘﺎن از ﻫﻤﮥ ﮐﺴﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺑﺎ ﻣﻼﺣﻈﮥ ﻣﺘﻦ ﭘﯿﺸﻨﻬﺎدیِ اوّﻟﯿﻪ درﺑﺎرۀ آن اﻇﻬﺎرﻧﻈﺮ‬
‫ﮐﺮدهاﻧﺪ ﺗﺸﮑﺮ ﻣﯽﮐﻨﺪ و ﺑﻪوﯾﮋه از ﻣﻘﺎم ﻣﻌﻈّﻢ رﻫﺒﺮی‪ ،‬ﺣﻀﺮت آﯾﺖاﷲ ﺧﺎﻣﻨﻪای‪،‬‬
‫ﮐﻪ ﻧﮑﺘﻪﻫﺎﯾﯽ درﺑﺎب دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ ﻣﺘﺬﮐّﺮ ﺷﺪهاﻧﺪ ﺳﭙﺎﺳﮕﺰار اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ از ﮔﺮوﻫﯽ از اﺳﺘﺎدانِ داﻧﺸﮕﺎﻫﻬﺎی اﺻﻔﻬﺎن و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﯽ‬
‫ﺗﻬﺮان‪ ،‬رﺷﺖ‪ ،‬ﺧﻤﯿﻨﯽﺷﻬﺮ و دﻫﺎﻗﺎن ﮐﻪ ﻧﻈﺮ ﺧﻮد را ﺑﺪون ذﮐﺮِ ﻧﺎم ارﺳﺎل ﮐﺮدهاﻧﺪ‬
‫و ﻧﯿﺰ از آﻗﺎﯾﺎن و ﺧﺎﻧﻤﻬﺎ دﮐﺘﺮ ﻣﺤﻤّﺪﻣﻬﺪی رﮐﻨﯽ و دﮐﺘﺮ ﻣﻬﺪی ﻣﺸﮑﻮۀاﻟﺪّﯾﻨﯽ )از‬
‫داﻧﺸﮕﺎه ﻓﺮدوﺳﯽ ﻣﺸﻬﺪ(‪ ،‬دﮐﺘﺮ ﻏﻼﻣﺤﺴﯿﻦ ﻏﻼﻣﺤﺴﯿﻦزاده )از داﻧﺸﮕﺎه ﺗﺮﺑﯿﺖ‬
‫ﻣﺪرّس(‪ ،‬دﮐﺘﺮ ﮐﺘﺎﯾﻮن ﻣﺰداﭘﻮر و دﮐﺘﺮ اﯾﺮان ﮐﻠﺒﺎﺳﯽ )از ﭘﮋوﻫﺸﮕﺎه ﻋﻠﻮم اﻧﺴﺎﻧﯽ و‬
‫ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ(‪ ،‬دﮐﺘﺮ ﻋﻠﯽاﮐﺒﺮ ﺗﺮاﺑﯽ )از داﻧﺸﮕﺎه ﺻﻨﻌﺘﯽ ﺳﻬﻨﺪ ﺗﺒﺮﯾﺰ(‪ ،‬دﮐﺘﺮ‬
‫ﺑﻬﺮوز ﺛﺮوﺗﯿﺎن و دﮐﺘﺮ ﻣﺼﻄﻔﯽ ذاﮐﺮی‪ ،‬دﮐﺘﺮ رﺣﻤﺎن ﻣﺸﺘﺎقﻣﻬﺮ )از داﻧﺸﮕﺎه‬
‫ﺗﺮﺑﯿﺖ ﻣﻌﻠّﻢ ﺗﺒﺮﯾﺰ(‪ ،‬دﮐﺘﺮ ﻣﺮﺗﻀﯽ ﮐﺎﺧﯽ )از اﻧﺘﺸﺎرات اﻣﯿﺮﮐﺒﯿﺮ(‪ ،‬ﻣﻬﻨﺪس اﺣﻤﺪ‬
‫ﻣﻨﺼﻮری )از اﻧﺘﺸﺎرات ﻓﺮﻫﻨﮕﺎن(‪ ،‬ﺳﺮﺗﯿﭗ ﻏﻼﻣﺮﺿﺎ زﻧﺪﯾﺎن )از دﻓﺘﺮ واژهﮔﺰﯾﻨﯽ‬
‫ﻧﯿﺮوﻫﺎی ﻣﺴﻠﺢ(‪ ،‬ﻣﺤﻤّﺪرﺿﺎ زرﺳﻨﺞ )از آﻣﻮزش و ﭘﺮورش اﺳﺘﺎن ﻓﺎرس(‪ ،‬ﻋﻠﯽ‬
‫ﺷﺮﯾﻔﯽ )از دﻓﺘﺮ ﻣﺠﻼت و ﻧﺸﺮ ﺷﺎﻫﺪ(‪ ،‬ﻋﻠﯽ ﻣﺼﺮﯾﺎن و ﻣﺤﻤّﺪرﺿﺎ ﻃﺎﻫﺮزاده و‬
‫ﺟﺎوﯾﺪ ﺟﻬﺎﻧﺸﺎﻫﯽ و ﻧﺎﺻﺮ داور و ﻋﺒﺎس ﻣﻌﺎرﻓﯽ و ﺑﺘﻮل ﮐﺮﺑﺎﺳﯽ و از اﺳﺘﺎدان‬
‫دﮐﺘﺮ ﺟﻼل ﻣﺘﯿﻨﯽ )ﻣﻘﯿﻢ اﯾﺎﻻت ﻣﺘﺤﺪۀ اﻣﺮﯾﮑﺎ(‪ ،‬دﮐﺘﺮ ﮐﺎﻇﻢ اﺑﻬﺮی )ﻣﻘﯿﻢ اﺳﺘﺮاﻟﯿﺎ(‬
‫و ﺳﯿّﺪ ﻣﺼﻄﻔﯽ ﻫﺎﺷﻤﯿﺎن )ﻣﻘﯿﻢ ﺑﻠﮋﯾﮏ( ﮐﻪ ﺑﺎ ارﺳﺎل ﻧﻘﺪ و ﻧﻈﺮ ﺧﻮد در ﺗﺪوﯾﻦ‬
‫اﯾﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺳﻬﯿﻢ ﺑﻮدهاﻧﺪ ﺗﺸﮑﺮ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻓﺮﻫﻨﮕﺴﺘﺎن در ﺗﺪوﯾﻦ اﯾﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ واﻣﺪار ﻫﻤﮥ ﮐﺴﺎﻧﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ در دﻫﻪﻫﺎی‬
‫ﮔﺬﺷﺘﻪ و ﺳﺎﻟﻬﺎی اﺧﯿﺮ در اﯾﻦ ﺑﺎب ﺗﻼش ﮐﺮدهاﻧﺪ و ﻣﺨﺼﻮﺻﺎً از اﺳﺘﺎدان اﺣﻤﺪ‬
‫ﺳﻤﯿﻌﯽ و اﺑﻮاﻟﺤﺴﻦ ﻧﺠﻔﯽ‪ ،‬اﻋﻀﺎی ﭘﯿﻮﺳﺘﮥ ﻓﺮﻫﻨﮕﺴﺘﺎن‪ ،‬ﮐﻪ در ﺗﺄﻟﯿﻒ اﯾﻦ دﻓﺘﺮ‬
‫ﺳﻬﻤﯽ ﻋﻤﺪه ﺑﺮﻋﻬﺪه داﺷﺘﻪاﻧﺪ ﺗﺸﮑﺮ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ .‬از آﻗﺎی دﮐﺘﺮ ﺣﺴﯿﻦ داودی و ﺧﺎﻧﻢ‬
‫زﻫﺮا زﻧﺪیﻣﻘﺪّم ﻧﯿﺰ ﮐﻪ در ﺗﮑﻤﯿﻞ و ﺗﻨﻈﯿﻢ اﯾﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺗﻼش ﮐﺮدهاﻧﺪ ﺳﭙﺎﺳﮕﺰار‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫‪8‬‬
‫اﺳﺖ و ﯾﺎدِ اﺳﺘﺎدانِ درﮔﺬﺷﺘﻪ ﻣﺮﺣﻮم دﮐﺘﺮ ﻣﺼﻄﻔﯽ ﻣﻘﺮّﺑﯽ و ﻣﺮﺣﻮم دﮐﺘﺮ ﺟﻌﻔﺮ‬
‫∗‬
‫ﺷﻌﺎر را ﮔﺮاﻣﯽ ﻣﯽدارد‪.‬‬
‫اﻣﯿﺪ اﺳﺖ اﻧﺘﺸﺎر »دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ« اﻧﺘﻈﺎر ﻫﻤﮥ ﮐﺴﺎﻧﯽ را ﮐﻪ ﺧﻮاﻫﺎن‬
‫آﯾﯿﻨﻤﻨﺪی و اﻧﻀﺒﺎطِ ﺑﯿﺸﺘﺮِ ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽاﻧﺪ ﺑﺮآورد و ﮔﺎﻣﯽ در راه اﺳﺘﻮاریِ‬
‫ﭘﺎﯾﻪﻫﺎی زﺑﺎن و ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ ﻣﺤﺴﻮب ﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻏﻼﻣﻌﻠﯽ ﺣﺪّادﻋﺎدل‬
‫رﺋﯿﺲ ﻓﺮﻫﻨﮕﺴﺘﺎن زﺑﺎن و ادب ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫∗‬
‫از آﻗﺎﯾﺎن دﮐﺘﺮ ﺣﺴﯿﻦ واﺛﻖ )از وزارت ﺑﻬﺪاﺷﺖ‪ ،‬درﻣﺎن و آﻣﻮزش ﭘﺰﺷﮑﯽ(‪ ،‬ﺣﺴﯿﻦ ﻣﻮﺛّﻖ )از داﻧﺸﮕﺎه‬
‫ﺻﻨﻌﺘﯽ اﺻﻔﻬﺎن(‪ ،‬ﻣﻮﺳﯽ ﺻﺪﯾﻘﯽ )از وزارت ارﺷﺎد(‪ ،‬ﻣﻬﺪی ﻣﯿﺮﺟﺎﺑﺮی‪ ،‬ﺻﺎﻟﺢ آزادهدل و م‪ .‬ی‪ .‬ﻗﻄﺒﯽ ﮐﻪ‬
‫ﺑﺎ اﻇﻬﺎر ﻧﻈﺮِ ﮐﻠّﯽ در ﺑﺎب ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ ﻓﺮﻫﻨﮕﺴﺘﺎن را ﯾﺎری ﮐﺮدهاﻧﺪ ﺳﭙﺎﺳﮕﺰاری ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ 2‬دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫ﻗﻮاﻋﺪ ﮐﻠّﯽ‬
‫‪ .1‬ﺣﻔﻆ ﭼﻬﺮۀ ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫از آﻧﺠﺎ ﮐﻪ ﺧﻂ در ﺗﺄﻣﯿﻦ و ﺣﻔﻆِ ﭘﯿﻮﺳﺘﮕﯽِ ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ ﻧﻘﺶ اﺳﺎﺳﯽ دارد‪،‬‬
‫ﻧﺒﺎﯾﺪ ﺷﯿﻮهای ﺑﺮﮔﺰﯾﺪ ﮐﻪ ﭼﻬﺮۀ ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ ﺑﻪ ﺻﻮرﺗﯽ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ‬
‫ﻣﺸﺎﺑﻬﺖ ﺧﻮد را ﺑﺎ آﻧﭽﻪ در ذﺧﺎﯾﺮِ ﻓﺮﻫﻨﮕﯽِ زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﯽ ﺑﻪ ﺟﺎ ﻣﺎﻧﺪه اﺳﺖ‬
‫ﺑﻪ ﮐﻠّﯽ از دﺳﺖ ﺑﺪﻫﺪ و در ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻣﺘﻮن ﮐﻬﻦ ﺑﺮای ﻧﺴﻞ ﮐﻨﻮﻧﯽ ﻧﺎﻣﺄﻧﻮس‬
‫ﮔﺮدد و ﻧﺴﻠﻬﺎی ﺑﻌﺪ در اﺳﺘﻔﺎده از ﻣﺘﻮن ﺧﻄّﯽ و ﭼﺎﭘﯽِ ﻗﺪﯾﻢ دﭼﺎر ﻣﺸﮑﻞ‬
‫ﺟﺪّی ﺷﻮﻧﺪ و ﺑﻪ آﻣﻮزش ﺟﺪاﮔﺎﻧﻪ ﻣﺤﺘﺎج ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ .2‬ﺣﻔﻆ اﺳﺘﻘﻼل ﺧﻂ‬
‫ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ ﻧﺒﺎﯾﺪ ﺗﺎﺑﻊ ﺧﻄﻮط دﯾﮕﺮ ﺑﺎﺷﺪ و ﻟﺰوﻣﺎً و ﻫﻤﻮاره از ﺧﻂّ ﻋﺮﺑﯽ‬
‫ﺗﺒﻌﯿﺖ ﮐﻨﺪ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ در ﻧﻘﻞ آﯾﺎت و ﻋﺒﺎراتِ ﻗﺮآن ﮐﺮﯾﻢ‪ ،‬رﺳﻢاﻟﺨﻂّ ﻗﺮآﻧﯽ‬
‫رﻋﺎﯾﺖ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪.‬‬
‫‪ .3‬ﺗﻄﺎﺑﻖ ﻣﮑﺘﻮب و ﻣﻠﻔﻮظ‬
‫ﮐﻮﺷﺶ ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ﻣﮑﺘﻮب‪ ،‬ﺗﺎ آﻧﺠﺎ ﮐﻪ ﺧﺼﻮﺻﯿﺎتِ ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ راه دﻫﺪ‪،‬‬
‫ﺑﺎ ﻣﻠﻔﻮظ ﻣﻄﺎﺑﻘﺖ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫‪3‬‬
‫‪ .4‬ﻓﺮاﮔﯿﺮ ﺑﻮدن ﻗﺎﻋﺪه‬
‫ﮐﻮﺷﺶ ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ﻗﻮاﻋﺪ اﻣﻼ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪای ﺗﺪوﯾﻦ ﺷﻮد ﮐﻪ اﺳﺘﺜﻨﺎ در آن راه ﻧﯿﺎﺑﺪ‪،‬‬
‫ﻣﮕﺮ آﻧﮑﻪ اﺳﺘﺜﻨﺎ ﺧﻮد ﻗﺎﻧﻮﻧﻤﻨﺪ ﺑﺎﺷﺪ و ﯾﺎ اﺳﺘﺜﻨﺎﻫﺎ ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﺤﺪود ﺗﺸﮑﯿﻞ دﻫﺪ‪.‬‬
‫‪ .5‬ﺳﻬﻮﻟﺖ ﻧﻮﺷﺘﻦ و ﺧﻮاﻧﺪن‬
‫ﻗﺎﻋﺪه ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪﮔﻮﻧﻪای ﺗﻨﻈﯿﻢ ﺷﻮد ﮐﻪ ﭘﯿﺮوی از آن ﮐﺎرِ ﻧﻮﺷﺘﻦ و ﺧﻮاﻧﺪن را آﺳﺎنﺗﺮ‬
‫ﺳﺎزد‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﺗﺎ آﻧﺠﺎ ﮐﻪ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ‪ ،‬رﻋﺎﯾﺖِ ﻗﻮاﻋﺪ واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎ و ﻗﺮﯾﻨﻪ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫‪ .6‬ﺳﻬﻮﻟﺖ آﻣﻮزش ﻗﻮاﻋﺪ‬
‫ﻗﻮاﻋﺪ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﺻﻮرﺗﯽ ﺗﻨﻈﯿﻢ ﺷﻮد ﮐﻪ آﻣﻮﺧﺘﻦ و ﺑﻪ ﮐﺎر ﺑﺮدن آﻧﻬﺎ ﺗﺎ ﺣﺪّ‬
‫اﻣﮑﺎن ﺑﺮای ﻋﺎﻣّﮥ ﺑﺎﺳﻮادان آﺳﺎن ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫‪ .7‬ﻓﺎﺻﻠﻪﮔﺬاری و ﻣﺮزﺑﻨﺪی ﮐﻠﻤﺎت ﺑﺮای ﺣﻔﻆ اﺳﺘﻘﻼل ﮐﻠﻤﻪ و‬
‫درﺳﺖﺧﻮاﻧﯽ‬
‫ﻓﺎﺻﻠﻪﮔﺬاری ﻣﯿﺎن ﮐﻠﻤﺎت‪ ،‬ﺧﻮاه ﺑﺴﯿﻂ و ﺧﻮاه ﻣﺮﮐّﺐ‪ ،1‬اﻣﺮی ﺿﺮوری‬
‫اﺳﺖ ﮐﻪ اﮔﺮ رﻋﺎﯾﺖ ﻧﺸﻮد ﻃﺒﻌﺎً ﺳﺒﺐ ﺑﺪﺧﻮاﻧﯽ و اﺑﻬﺎم ﻣﻌﻨﺎﯾﯽ ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬در‬
‫ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎی ﻓﺎرﺳﯽ دو ﻧﻮع ﻓﺎﺻﻠﻪ وﺟﻮد دارد ‪ :‬ﯾﮑﯽ ﻓﺎﺻﻠﮥ »ﺑﺮونﮐﻠﻤﻪ«‬
‫ﯾﻌﻨﯽ ﻓﺎﺻﻠﻪﮔﺬاری ﻣﯿﺎن ﮐﻠﻤﻪﻫﺎی ﯾﮏ ﺟﻤﻠﻪ ﯾﺎ ﻋﺒﺎرت‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ »ﯾﮑﯽ از‬
‫ﺻﺎﺣﺒﺪﻻن ﺳﺮ ﺑﻪ ﺟﯿﺐ ﻣﺮاﻗﺒﺖ ﻓﺮو ﺑﺮده ﺑﻮد« )اﯾﻦ ﻓﺎﺻﻠﻪ در ﻣﺎﺷﯿﻦ ﺗﺤﺮﯾﺮ‬
‫و راﯾﺎﻧﻪ »ﻓﺎﺻﻠﮥ ﯾﮏﺣﺮﻓﯽ« ﺧﻮاﻧﺪه ﻣﯽﺷﻮد( و دﯾﮕﺮی ﻓﺎﺻﻠﮥ »درونﮐﻠﻤﻪ«‬
‫ﮐﻪ ﻣﻌﻤﻮﻻً ﻣﯿﺎن اﺟﺰای ﺗﺮﮐﯿﺐ و اﻏﻠﺐ در ﺣﺮوفِ ﻣﻨﻔﺼﻞ ﻣﯽﮔﺬارﻧﺪ ‪:‬‬
‫ورود‪ ،‬آزادﻣﺮد‪ ،‬ﺧﺮدورزی‪ ،‬ﭘﺮدرآﻣﺪ )اﯾﻦ ﻓﺎﺻﻠﻪ در ﺗﺪاول ﻧﯿﻢ ﻓﺎﺻﻠﻪ‬
‫ﺧﻮاﻧﺪه ﻣﯽﺷﻮد(‪ .‬رﻋﺎﯾﺖ اﯾﻦ ﻧﯿﻢﻓﺎﺻﻠﻪ ﺑﻪوﯾﮋه در دﺳﺖﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎ دﺷﻮار‬
‫اﺳﺖ و از اﯾﻦرو اﺧﺘﯿﺎری اﺳﺖ و ﻣﯽﺗﻮان اﺑﻬﺎم ﺗﻠّﻔﻈﯽ را در ﺗﺮﮐﯿﺒﻬﺎﯾﯽ‬
‫ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺧﺮدورزی ﺑﺎ ﺣﺮﮐﺖﮔﺬاری ﺑﺮﻃﺮف ﮐﺮد‪.‬‬
‫‪ .1‬ﻣﺮﮐّﺐ ﯾﺎ ﺗﺮﮐﯿﺐ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎی اﻋﻢ‪ ‬ﮐﻠﻤﻪ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ و ﺷﺎﻣﻞ ﮐﻠﻤﻪﻫﺎﯾﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ‪ ،‬داروﺧﺎﻧﻪ‪،‬‬
‫ﮔﻼب‪ ،‬داﻧﺸﺠﻮ‪ ،‬داﻧﺶﭘﺮور‪ ،‬ﺧﺮدورزی‪ ،‬ﺗﻮرّمزا‪ ،‬ﻏﺬاﺧﻮری‪ ،‬ﻫﻤﺪﻟﯽ‪ ،‬ارﺟﻤﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮرﺳﯽ‪ ،‬ﺑﺎزﮔﻮﯾﯽ‪ ،‬ﮐﺘﺎﺑﭽﻪ‪،‬‬
‫دﻓﺘﺮﭼﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬
‫‪4‬‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫وﯾﮋﮔﯿﻬﺎی ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ دارای وﯾﮋﮔﯿﻬﺎﯾﯽ اﺳﺖ‪ .‬اﯾﻦ وﯾﮋﮔﯿﻬﺎ و ﻣﺜﺎﻟﻬﺎی ﻫﺮ ﯾﮏ در زﯾﺮ‬
‫ﻣﺸﺨّﺺ ﺷﺪه اﺳﺖ‪:‬‬
‫اﻟﻒ( ﺑﺮای ﺑﻌﻀﯽ از ﺻﺪاﻫﺎ ﺑﯿﺶ از ﯾﮏ ﻋﻼﻣﺖ وﺟﻮد دارد‪:‬‬
‫‪1‬‬
‫ت )در ﺗﺎر‪ ،‬ﭼﺘﺮ‪ ،‬دﺳﺖ‪ ،‬ﺳﻮت(‪ ،‬ط )در ﻃﺎﻫﺮ‪ ،‬ﺧﻄﺮ‪ ،‬ﺿﺒﻂ‪ ،‬ﺷﺮط(؛‬
‫ز )در زن‪ ،‬ﺑﺰم‪ ،‬ﺗﯿﺰ‪ ،‬ﺑﺎز(‪ ،‬ذ )در ذرت‪ ،‬ﻏﺬا‪ ،‬ﮐﺎﻏﺬ‪ ،‬ﻧﻔﻮذ(‪ ،‬ض )در ﺿﺮب‪،‬‬
‫ﺣﻀﺮت‪ ،‬ﺗﺒﻌﯿﺾ‪ ،‬ﻓﺮض(‪ ،‬ظ )در ﻇﺎﻫﺮ‪ ،‬ﻧﻈﺮ‪ ،‬ﺣﻔﻆ‪ ،‬ﺣﻔﺎظ(؛‬
‫ث )در ﺛﺒﺖ‪ ،‬ﻣﺜﻞ‪ ،‬ﻋﺒﺚ‪ ،‬ﺣﺎدث(‪ ،‬س )در ﺳﺒﺪ‪ ،‬ﭘﺴﺮ‪ ،‬ﻧﻔﺲ‪ ،‬ﺧﺮوس(‪ ،‬ص‬
‫)در ﺻﺒﺮ‪ ،‬ﻧﺼﺮ‪ ،‬ﺗﻔﺤّﺺ‪ ،‬ﺣﺮص(؛‬
‫غ )در ﻏﺎﻟﺐ‪ ،‬ﻣﻐﺰ‪ ،‬ﺗﯿﻎ‪ ،‬ﺑﺎغ(‪ ،‬ق )در ﻗﺎﻟﺐ‪ ،‬ﻓﻘﯿﺮ‪ ،‬ﺣﻠﻖ‪ ،‬ﺑﺮق(؛‬
‫ﻫﻤﺰه ) در اﺳﻢ‪ ،‬اﺳﺐ‪ ،‬آرد‪ ،‬ﻣ‪Ĥ‬ﺧﺬ‪ ،‬ﻗﺮآن‪ ،‬رأس‪ ،‬ﯾﺄس‪ ،‬رؤﯾﺎ‪ ،‬ﻟﺆم‪ ،‬رﺋﯿﺲ‪،‬‬
‫ﻟﺌﯿﻢ‪ ،‬ﻣﺘﻸﻟﺊ‪ ،‬ﺟﺰء(‪ ،‬ع ) در ﻋﻠﻢ‪ ،‬رﻋﺪ‪ ،‬وﺿﻊ(؛‬
‫ح )در ﺣﺎﮐﻢ‪ ،‬ﺳﺤﺮ‪ ،‬ﺷﺒﺢ‪ ،‬روح(‪ ،‬ﻫـ )در ﻫﺎﺷﻢ‪ ،‬ﺷﻬﺮ‪ ،‬ﻓﻘﯿﻪ‪ ،‬داﻧﺸﮕﺎه(‬
‫‪ .1‬آﻧﭽﻪ درﺑﺎرۀ ﺗﻠﻔّﻆِ ﺣﺮوف در اﯾﻨﺠﺎ آﻣﺪه ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺑﺎ زﺑﺎنِ ﻣﻌﯿﺎرِ راﯾﺞ در ﺗﻬﺮان اﺳﺖ‪ .‬در ﻧﻮاﺣﯽِ ﻣﺨﺘﻠﻒِ‬
‫اﯾﺮان ﻣﯿﺎن ﺗﻠﻔّﻆِ ﺑﻌﻀﯽ از ﺣﺮوف ﻓﺮق ﻣﯽﮔﺬارﻧﺪ ﮐﻪ در اﯾﻨﺠﺎ ﻧﯿﺎزی ﺑﻪ ذﮐﺮ آن ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫‪5‬‬
‫ــِ )در اﺳﻢ و ﻧﺎﻣﻪ(‬
‫ــَ )در اﺳﺐ و ﻧﻪ(‬
‫ــُ )در ﺑُﻠﻨﺪ و رُوز(‬
‫ب( ﺑﻌﻀﯽ ﺣﺮوف ﻧﻤﺎﯾﻨﺪۀ ﺑﯿﺶ از ﯾﮏ ﺻﺪا ﻫﺴﺘﻨﺪ‪:‬‬
‫و‬
‫ﻣﺜﻞ‬
‫دو )ﻋﺪد(‪ ،‬ﭼﻮ‬
‫ﻣﻮر‪ ،‬روز‪ ،‬ﻟﯿﻤﻮ‪ ،‬دارو‬
‫وام‪ ،‬ﺟﻮاب‪ ،‬روان‪ ،‬ﻧﺎو‪ ،‬ﻟﻐﻮ‬
‫ﺟﻮﺷﻦ‪ ،‬روﺷﻦ‪ ،‬ﻧﻮ‪ ،‬رﻫﺮو‬
‫ﺧﻮاﻫﺮ‪ ،‬ﺧﻮﯾﺶ‬
‫ی‬
‫ﻣﺜﻞ‬
‫ﻫـ‬
‫ﻣﺜﻞ‬
‫ﯾﺎر‪ ،‬ﭘﯿﺪا‪ ،‬ﻧﺎی‬
‫ﻣﯿﺰ‪ ،‬رﯾﺰ‪ ،‬ﭘﺮی‬
‫ﻣﻮﺳﯽ‪ ،‬ﺣﺘّﯽ‪ ،‬ﻋﻠﯽرﻏﻢ‬
‫ﻫﻮا‪ ،‬ﻣﻬﺮ‪ ،‬ﻣﺸﺎﺑﻪ‪ ،‬داﻧﺸﮕﺎه‬
‫ﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬درّه‬
‫ج( »و«‪ ،‬اﮔﺮ ﭘﺲ از »خ« ﻗﺮار ﮔﯿﺮد‪ ،‬ﮔﺎﻫﯽ ﺧﻮاﻧﺪه ﻧﻤﯽﺷﻮد‪ ،‬ﭼﻨﺎنﮐﻪ در‬
‫واژهﻫﺎی زﯾﺮ‪:‬‬
‫ﺧﻮان‪ ،‬ﺧﻮﯾﺶ‪ ،‬ﺧﻮاﻫﺮ‬
‫اﯾﻦ »و« ﮐﻪ آن را »واو ﻣﻌﺪوﻟﻪ« ﻣﯽﮔﻮﯾﻨﺪ‪ ،‬در ﻗﺪﯾﻢ ﺗﻠﻔّﻆ ﺧﺎﺻﯽ داﺷﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ ﮐﻪ اﻣﺮوزه دﯾﮕﺮ ﻣﺘﺪاول ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬
‫د( ﻣﺼﻮِّﺗﻬﺎی ــَ ‪ ،‬ــِ ‪ ،‬ــُ ﻣﻌﻤﻮﻻً در ﺧﻂ ﻣﻨﻌﮑﺲ ﻧﻤﯽﺷﻮد و ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ‬
‫ﺳﺒﺐ‪ ،‬ﺑﺴﯿﺎری از ﮐﻠﻤﺎت ﺑﺎ اﻣﻼی ﻣﺸﺎﺑﻪ‪ ،‬ﺗﻠﻔّﻆ و ﻣﻌﻨﺎی ﻣﺘﻔﺎوت دارﻧﺪ‪:‬‬
‫ﺑﺮد‪ :‬ﺑَﺮَد‪ ،‬ﺑُﺮْد‪ ،‬ﺑَﺮْد‪ ،‬ﺑُﺮَد‬
‫‪6‬‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫در ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻣﻮارد‪ ،‬از ﺳﯿﺎقِ ﻋﺒﺎرت ﯾﺎ ﻣﻌﻨﺎیِ ﺟﻤﻠﻪ ﺑﺎﯾﺪ ﺗﻠﻔّﻆِ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ را‬
‫ﺣﺪس زد‪:‬‬
‫ﺑﺮد )ﺑُﺮدِ( اﯾﻦ ﺗﻔﻨﮓ ‪ 1000‬ﻣﺘﺮ اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﯾﻦ ﮐﺎرد ﺧﻮب ﻧﻤﯽﺑﺮد )ﺑُﺮَد(‪.‬‬
‫در ﻓﺼﻞ رﺑﯿﻊ‪ ...‬ﮐﻪ ﺻﻮﻟﺖِ ﺑﺮد )ﺑَﺮْد( آرﻣﯿﺪه ﺑﻮد و اوان دوﻟﺖِ وَرْد رﺳﯿﺪه‬
‫)ﺳﻌﺪی(‬
‫در ﺑﻌﻀﯽ ﻣﻮارد‪ ،‬ﺑﻪ ﮐﺎر ﻧﮕﺮﻓﺘﻦ ﻧﺸﺎﻧﮥ اﯾﻦ ﻣﺼﻮّﺗﻬﺎ در ﺧﻂ ﺑﺎﻋﺚ اﺑﻬﺎم ﯾﺎ‬
‫اﺷﺘﺒﺎه ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻪﺧﺼﻮص در ﻣﻮاردی ﻣﺜﻞ اَﻋﻼم و ﮐﻠﻤﺎتِ دﺧﯿﻞِ ﻓﺮﻧﮕﯽ و‬
‫ﻟﻐﺎت ﻣﻬﺠﻮر ﮐﻪ ﺗﻠﻔّﻆِ ﺻﺤﯿﺢ آﻧﻬﺎ ﺑﺮای ﻋﺎﻣّﮥ ﺧﻮاﻧﻨﺪﮔﺎن روﺷﻦ ﻧﯿﺴﺖ‪ .‬در‬
‫ﭼﻨﯿﻦ ﻣﻮاردی ﺻﻮرت ﻧﻮﺷﺘﺎری ﺣﺘﻤﺎً ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺴﯿﺎر روﺷﻦ و ﺧﻮاﻧﺎ و ﺑﺎ‬
‫ﺣﺮﮐﺖﮔﺬاری ﺑﺎﺷﺪ‪:‬‬
‫ﺳﺎرْﺗْﺮْ )‪ ، (sartre‬ﺑِﮑﺖ )‪ ، (Beckett‬ﮐِﻨِﺖ )‪ ، (Kenneth‬ﺳﯿﺮ‪ /‬ﺳِﯿَﺮ‪ /‬ﺳِﯿْﺮ؛ دﯾﺮ‪/‬‬
‫دِﯾْﺮ؛ ﻋَﺒﯿﺪ‪ /‬ﻋُﺒِﯿﺪ‪.‬‬
‫ه( در ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ ﻏﺎﻟﺒﺎً ﯾﮏ ﺣﺮف ﺑﻪ دو ﯾﺎ ﭼﻨﺪ ﺻﻮرت ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد و‬
‫اﯾﻦ ﺑﺴﺘﮕﯽ ﺑﻪ ﺟﺎﯾﮕﺎه آن ﺣﺮف در ﮐﻠﻤﻪ دارد‪:‬‬
‫ء‪ /‬ﺋـ ‪ /‬ؤ ‪ /‬أ‬
‫ﺑـ‪ /‬ـﺒـ‪ /‬ـﺐ‪ /‬ب؛ ﭘـ‪ /‬ـﭙـ ‪ /‬ـﭗ ‪ /‬پ؛ ﺗـ‪ /‬ـﺘـ ‪ /‬ـﺖ‪ /‬ت‬
‫ﺟـ‪ /‬ـﺠـ‪ /‬ـﺞ‪ /‬ج؛ ﭼـ‪ /‬ـﭽـ‪ /‬ـﭻ‪ /‬چ؛ ﺣـ‪ /‬ـﺤـ ‪ /‬ـﺢ ‪ /‬ح؛ ﺧـ‪ /‬ـﺨـ‪ /‬ـﺦ‪ /‬خ‬
‫ﺳـ‪ /‬ـﺴـ‪ /‬ـﺲ‪ /‬س؛ ﺷـ‪ /‬ـﺸـ‪ /‬ـﺶ‪ /‬ش‬
‫ﺻـ‪ /‬ـﺼـ‪ /‬ـﺺ‪ /‬ص؛ ﺿـ‪ /‬ـﻀـ ‪ /‬ـﺾ‪ /‬ض‬
‫ﻋ ‪ /‬ـﻌـ ‪ /‬ـﻊ‪ /‬ع؛ ﻏ‪ /‬ـﻐـ‪ /‬ـﻎ‪ /‬غ‬
‫ﻓـ‪ /‬ـﻔـ‪ /‬ـﻒ‪ /‬ف؛ ﻗـ‪ /‬ـﻘـ‪ /‬ـﻖ‪ /‬ق‬
‫ﮐـ‪ /‬ـﮑـ‪ /‬ـﮏ‪ /‬ک؛ ﮔـ‪ /‬ـﮕـ‪ /‬ـﮓ‪ /‬گ‬
‫ﻟـ‪ /‬ـﻠـ‪ /‬ـﻞ‪/‬ل‬
‫ﻣـ‪/‬ـﻤـ‪ /‬ـﻢ‪ /‬م‬
‫ﻧـ‪ /‬ـﻨـ‪ /‬ـﻦ‪ /‬ن‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫‪7‬‬
‫ﻫـ‪ /‬ـﻬـ‪ /‬ـﻪ‪ /‬ه‬
‫ﯾـ ‪ /‬ـﯿـ ‪ /‬ـﯽ‪ /‬ی‬
‫و( ﺣﺮوف ﻓﺎرﺳﯽ دو دﺳﺘﻪ اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪ .1‬ﻣﻨﻔﺼﻞ )ﭘﯿﻮﻧﺪﻧﺎﭘﺬﯾﺮ( ﮐﻪ ﺑﻪ ﺣﺮفِ ﺑﻌﺪ از ﺧﻮد ﻧﻤﯽﭼﺴﺒﺪ )ا‪،‬‬
‫د‪ ،‬ذ‪ ،‬ر‪ ،‬ز‪ ،‬ژ‪ ،‬و(‪.‬‬
‫‪ .2‬ﻣﺘّﺼﻞ )ﭘﯿﻮﻧﺪﭘﺬﯾﺮ( ﮐﻪ ﺑﻪ ﺣﺮفِ ﺑﻌﺪ از ﺧﻮد ﻣﯽﭼﺴﺒﺪ‪.‬‬
‫ز( ﻋﻼوه ﺑﺮﺣﺮوف‪ ،‬در ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎی دﯾﮕﺮی ﺑﻪﺷﺮح زﯾﺮ وﺟﻮد دارد‪:‬‬
‫‪ .1‬ﺣﺮﮐﺎت ﯾﺎ ﻣﺼﻮّﺗﻬﺎی ﮐﻮﺗﺎه )ــَ ‪ ،‬ــِ ‪ ،‬ــُ (‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﭘَﺮ‪ ،‬ﭘِﺮ‪ ،‬ﭘُﺮ‬
‫‪ .2‬ﻣّﺪِ )~( روی اﻟﻒ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ آرد‪ ،‬ﻣ‪Ĥ‬ﺧﺬ‬
‫‪ .3‬ﺗﺸﺪﯾﺪ ) ّ (‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻋﺪّه‪ ،‬ﭘﻠّﻪ‪ ،‬ﺑﻘّﺎﻟﯽ‪ ،‬ارّه‬
‫‪ .4‬ﺳﮑﻮن ) ْ (‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻟﺐْﺗﺸﻨﻪ‬
‫‪ .5‬ﯾﺎی ﮐﻮﺗﺎه ) ء (‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻧﺎﻣﮥ ﻣﻦ‬
‫‪ .6‬ﺗﻨﻮﯾﻦ )ــً ‪ ،‬ــٍ ‪ ،‬ــٌ ( ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻇﺎﻫﺮاً‪ ،‬ﺑﻌﺒﺎرۀٍاُﺧﺮی‪ ،‬ﻣﻀﺎفٌاﻟﯿﻪ‬
‫ح( در اﻣﻼی ﮐﻠﻤﺎت و ﺗﺮﮐﯿﺒﺎت و ﻋﺒﺎرات ﻋﺮﺑﯽ‪ ،‬ﮐﻪ ﻋﯿﻨﺎً وارد زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬در ﺑﻌﻀﯽ ﻣﻮارد‪ ،‬ﻗﻮاﻋﺪِ اﻣﻼی ﻋﺮﺑﯽ رﻋﺎﯾﺖ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫ﻣﻮﺳﯽ‪ ،‬ﺑﺎﻟﻘﻮّه‪ ،‬ﺧَﻠْﻖُاﻟﺴّﺎﻋﻪ‪ ،‬ﺣﺘّﯽ‪ ،‬اِﻟﯽ‬
‫ط( دو ﺣﺮف »و« و »ه« ﮔﺎﻫﯽ ﺑﺮای ﺑﯿﺎن ﺣﺮﮐﺖ ﺑﻪ ﮐﺎر ﻣﯽرود‪.‬‬
‫و اﮔﺮ ﺑﺮای ﺑﯿﺎن ﺣﺮﮐﺖِ ﻣﺎﻗﺒﻞِ ﺧﻮد ﺑﻪ ﮐﺎر رود ﺳﻪ ﻧﻮع اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪ .1‬ﻣﺼﻮّتِ ﮐﻮﺗﺎه‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ دو‪ ،‬ﺗﻮ‪ ،‬ﭼﻮ‬
‫‪ .2‬ﻣﺼﻮّت‪ ،‬ﻣﺮﮐّﺐ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ اوج‪ ،‬ﮔﻮﻫﺮ‪ ،‬روﺷﻦ‪ ،‬ﻧﻮ )ﻣﺜﻼً در ﻧﻮروز(‬
‫‪ .3‬ﻣﺼﻮّتِ ﺑﻠﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﻮر‪ ،‬روز‪ ،‬ﻣﻮش‪ ،‬ﺳﺒﻮ‪ ،‬ﻟﯿﻤﻮ‪ ،‬ﺗﮑﺎﭘﻮ‬
‫‪ .4‬ه‪ /‬ـﻪ ﺑﺮای ﺑﯿﺎنِ ﺣﺮﮐﺖِ )ــِ ( و ﻧﺪرﺗﺎً )ــَ ( ﺑﻪ ﮐﺎر ﻣﯽرود‪:‬‬
‫ﺷﻤﺎره‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬ﺧﺎﻧﻪ‪ ،‬ﻧﻪ‬
‫‪8‬‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫ی( در ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ دو دﺳﺘﻪ ﻧﺸﺎﻧﻪ ﺑﻪ ﮐﺎر ﻣﯽرود‪ .1 :‬ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎی اﺻﻠﯽ‬
‫‪ .2‬ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎی ﺛﺎﻧﻮی‪.‬‬
‫ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎی اﺻﻠﯽ ﻣﺮﮐّﺐ از ‪ 34‬ﻧﺸﺎﻧﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﺣﺮوف اﻟﻔﺒﺎ‬
‫ﻣﯽﮔﻮﯾﯿﻢ‪ .‬ﺑﻌﻀﯽ از ﺣﺮوف ﺑﻪ ﺗﻨﻬﺎﯾﯽ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪۀ ﺑﯿﺶ از ﯾﮏ ﺻﺪاﺳﺖ )ﻣﺎﻧﻨﺪ‬
‫»و«( و ﺑﻌﻀﯽ دﯾﮕﺮ ﻣﺠﻤﻮﻋﺎً ﻧﻤﺎﯾﻨﺪۀ ﯾﮏ ﺻﺪا )ﻣﺎﻧﻨﺪ ث‪ ،‬س‪ ،‬ص(‪.‬‬
‫ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎی ﺛﺎﻧﻮی ﻣﺮﮐّﺐ از ‪ 9‬ﻧﺸﺎﻧﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﺑﺎﻻ ﯾﺎ ﭘﺎﯾﯿﻦ ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎی‬
‫اﺻﻠﯽ ﻗﺮار ﻣﯽﮔﯿﺮد و در ﻫﻨﮕﺎم ﺿﺮورت ﺑﻪ ﮐﺎر ﻣﯽرود‪.‬‬
‫ﻓﻬﺮﺳﺖ ﮐﺎﻣﻞ ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎی ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‪ ،‬ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﻣﺜﺎل‪ ،‬در ﺻﻔﺤﺎت ﺑﻌﺪ در‬
‫ﺿﻤﻦِ دو ﺟﺪول آﻣﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﯾﺎدآوری ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ اﯾﻦ ﺣﺮوف ﺑﺮای ﺧﻂّ‬
‫ﭼﺎﭘﯽ اﺳﺖ‪ .‬اﻟﻔﺒﺎی ﺧﻂّ ﺗﺤﺮﯾﺮی و ﻧﺴﺘﻌﻠﯿﻖ ﺗﻨﻮع ﺑﯿﺸﺘﺮی دارد‪.‬‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫‪9‬‬
‫ﺟﺪول ‪ .1‬ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎی ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎی اﺻﻠﯽ‬
‫اول‬
‫وﺳﻂ‬
‫آﺧﺮ‬
‫ﺗﻨﻬﺎ‬
‫ﻧﺎم‬
‫ﮐﻪ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﺣﺮف‬
‫ﮐﻪ ﻫﻢ ﺑﻪ ﺣﺮف ﻗﺒﻞ‬
‫ﮐﻪ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﺣﺮف‬
‫ﮐﻪ ﻧﻪ ﺑﻪ ﺣﺮف‬
‫ﻧﺸﺎﻧﻪ‬
‫ﺑﻌﺪ ﺑﭽﺴﺒﺪ‬
‫و ﻫﻢ ﺑﻪ ﺣﺮف ﺑﻌﺪ‬
‫ﻗﺒﻞ ﺑﭽﺴﺒﺪ‬
‫ﻗﺒﻞ و ﻧﻪ ﺑﻪ ﺣﺮف‬
‫‪1‬‬
‫ﻫﻤﺰه‬
‫ﺋـ‬
‫رﺋﯿﺲ‪ ،‬رﺋﺎﻟﯿﺴﻢ‬
‫ـﺌـ‬
‫ﻟﺌﯿﻢ‬
‫‪2‬‬
‫آ‬
‫ــ‬
‫ــ‬
‫‪3‬‬
‫اﻟﻒ‬
‫ــ‬
‫ــ‬
‫ﺷﻤﺎره‬
‫ﺑﻌﺪ ﺑﭽﺴﺒﺪ‬
‫ﺑﭽﺴﺒﺪ‬
‫ـﺄ‪ ،‬ـﺆ‪ ،‬ـﺊ‬
‫ﻣﺄﺧﺬ‪ ،‬ﻣﺆﻣﻦ‪،‬‬
‫ء‪ ،‬أ‬
‫ﺟﺰء‪ ،‬رأس‬
‫ﻣﺘﻸﻟﺊ‬
‫*‬
‫ـﺎ‪ ،‬ـ‪Ĥ‬‬
‫آ‪ ،‬ا‬
‫ﻣﺎل‪ ،‬ﻣ‪Ĥ‬ل‬
‫آب‪ ،‬دارا‬
‫ـﺎ‬
‫ا‬
‫ﻧَﺎﯾﺴﺖ‬
‫)= ﺗﻮﻗّﻒ ﻣﮑﻦ(‬
‫اﺳﺐ‪ ،‬ﺧﺎﻧﻪای‬
‫‪4‬‬
‫ب‬
‫ﺑـ‬
‫ﺑﺎر‪ ،‬دﺑﯿﺮ‬
‫ـﺒـ‬
‫ﻃﺒﻞ‬
‫ـﺐ‬
‫ﺷﺐ‬
‫ب‬
‫آب‬
‫‪5‬‬
‫پ‬
‫ﭘـ‬
‫ﭘﺪر‪ ،‬آﭘﺎرﺗﻤﺎن‬
‫ـﭙـ‬
‫ﺳﭙﺎه‬
‫ـﭗ‬
‫ﭼﭗ‬
‫پ‬
‫ﺗﻮپ‬
‫‪6‬‬
‫ت‬
‫ﺗـ‬
‫ﺗﺎر‪ ،‬رﺗﺒﻪ‬
‫ـﺘـ‬
‫اﺳﺘﺎن‬
‫ـﺖ‬
‫دﺳﺖ‬
‫**‬
‫ت‬
‫دوات‬
‫‪7‬‬
‫ث‬
‫ﺛـ‬
‫ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬وراﺛﺖ‬
‫ـﺜـ‬
‫ﻣﺜﻞ‬
‫ـﺚ‬
‫ﺑﺎﻋﺚ‬
‫ث‬
‫ارث‬
‫*‬
‫اﻟﻒ ﮐﻮﺗﺎهِ) ا ( روی »ی« در ﮐﻠﻤﻪﻫﺎﯾﯽ ﭼﻮن ﺣﺘّﯽ‪ ،‬اﻟﯽ‪ ،‬ﻣﻮﺳﯽ ﻋﯿﻨﺎً از ﻋﺮﺑﯽ وارد ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ ﺷﺪه‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫**‬
‫ﻧﺸﺎﻧﮥ ﻧﻮﺷﺘﺎریِ »ۀ‪ /‬ـﮥ« در ﮐﻠﻤﻪﻫﺎﯾﯽ ﭼﻮن ﺻﻠﻮۀ‪ ،‬داﯾﺮۀاﻟﻤﻌﺎرف‪ ،‬ﺑﻘﯿّﮥاﷲ‪ ،‬ﺳﺮﯾﻊاﻟﺤﺮﮐﮥ ﻋﯿﻨﺎً از ﻋﺮﺑﯽ‬
‫وارد ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪10‬‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫اوّل‬
‫وﺳﻂ‬
‫آﺧﺮ‬
‫ﺗﻨﻬﺎ‬
‫ﮐﻪ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﺣﺮف‬
‫ﺑﻌﺪ ﺑﭽﺴﺒﺪ‬
‫ﮐﻪ ﻫﻢ ﺑﻪ ﺣﺮف ﻗﺒﻞ‬
‫و ﻫﻢ ﺑﻪ ﺣﺮف ﺑﻌﺪ‬
‫ﺑﭽﺴﺒﺪ‬
‫ﮐﻪ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﺣﺮف‬
‫ﻗﺒﻞ ﺑﭽﺴﺒﺪ‬
‫ﮐﻪ ﻧﻪ ﺑﻪ ﺣﺮف ﻗﺒﻞ‬
‫و ﻧﻪ ﺑﻪ ﺣﺮف ﺑﻌﺪ‬
‫ﺑﭽﺴﺒﺪ‬
‫‪8‬‬
‫ﺟﯿﻢ‬
‫ﺟـ‬
‫ﺟﺎن‪ ،‬ﻣﻮاﺟﺐ‬
‫ـﺠـ‬
‫ﻣﺠﻠﺲ‬
‫ـﺞ‬
‫رﻧﺞ‬
‫‪9‬‬
‫چ‬
‫‪10‬‬
‫ح‬
‫‪11‬‬
‫خ‬
‫ﭼـ‬
‫ﭼﺸﻢ‪ ،‬ﮐﻮﭼﻪ‬
‫ﺣـ‬
‫ﺣﺎل‪ ،‬رﺣﻢ‬
‫ﺧـ‬
‫ﺧﺎل‪ ،‬ﻧﺎﺧﻦ‬
‫ـﭽـ‬
‫ﭘﺎﻣﭽﺎل‬
‫ـﺤـ‬
‫ﻣﺤﻞ‬
‫ـﺨـ‬
‫ﺳﺨﻦ‬
‫ـﭻ‬
‫ﮔﭻ‬
‫ـﺢ‬
‫ﺻﺒﺢ‬
‫ـﺦ‬
‫ﻧﺦ‬
‫ج‬
‫ﻣﻮج‬
‫چ‬
‫ﭘﻮچ‬
‫ح‬
‫روح‬
‫خ‬
‫ﺷﺎخ‬
‫‪12‬‬
‫دال‬
‫ــ‬
‫ــ‬
‫‪13‬‬
‫ذال‬
‫ــ‬
‫ــ‬
‫‪14‬‬
‫ر‬
‫ــ‬
‫ــ‬
‫‪15‬‬
‫ز‬
‫ــ‬
‫ــ‬
‫‪16‬‬
‫ژ‬
‫ــ‬
‫ــ‬
‫‪17‬‬
‫ﺳﯿﻦ‬
‫ﺳـ‬
‫ﺳﯿﺐ‪ ،‬آﺳﯿﺐ‬
‫ـﺴـ‬
‫ﻣﺴﺖ‬
‫ـﺪ‬
‫ﺻﺪف‬
‫ـﺬ‬
‫ﺑﺬل‬
‫ـﺮ‬
‫ﺳﺮد‬
‫ـﺰ‬
‫ﻣﺰد‬
‫ـﮋ‬
‫ﻣﮋده‬
‫ـﺲ‬
‫ﻣِﺲ‬
‫‪18‬‬
‫ﺷﯿﻦ‬
‫ﺷـ‬
‫ﺷﻮر‪ ،‬آﺷﻮب‬
‫‪19‬‬
‫ﺻﺎد‬
‫ﺻـ‬
‫ﺻﺎﺑﻮن‪ ،‬اﺻﯿﻞ‬
‫ـﺸـ‬
‫ﮐﺸﺘﯽ‬
‫ـﺼـ‬
‫ﻋﺼﺮ‬
‫ـﺶ‬
‫آﺗﺶ‬
‫ـﺺ‬
‫ﺷﺨﺺ‬
‫ﻧﺎم‬
‫ﺷﻤﺎره‬
‫ﻧﺸﺎﻧﻪ‬
‫د‬
‫دﺳﺖ‪ ،‬آدم‬
‫ذ‬
‫ذرت‪ ،‬ﻧﻔﻮذ‬
‫ر‬
‫رﻧﮓ‪ ،‬ﺳﻮار‬
‫ز‬
‫زﻧﮓ‪ ،‬ﻧﯿﺎز‬
‫ژ‬
‫ژاﻟﻪ‪ ،‬دژ‬
‫س‬
‫داس‬
‫ش‬
‫ﻫﻮش‬
‫ص‬
‫ﺧﺎص‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ ‪11‬‬
‫ﺷﻤﺎره‬
‫‪20‬‬
‫‪21‬‬
‫‪22‬‬
‫‪23‬‬
‫‪24‬‬
‫‪25‬‬
‫‪26‬‬
‫‪27‬‬
‫‪28‬‬
‫‪29‬‬
‫‪30‬‬
‫‪31‬‬
‫اوّل‬
‫وﺳﻂ‬
‫آﺧﺮ‬
‫ﺗﻨﻬﺎ‬
‫ﮐﻪ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﺣﺮف‬
‫ﺑﻌﺪ ﺑﭽﺴﺒﺪ‬
‫ﮐﻪ ﻫﻢ ﺑﻪ ﺣﺮف ﻗﺒﻞ‬
‫و ﻫﻢ ﺑﻪ ﺣﺮف ﺑﻌﺪ‬
‫ﺑﭽﺴﺒﺪ‬
‫ﮐﻪ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﺣﺮف‬
‫ﻗﺒﻞ ﺑﭽﺴﺒﺪ‬
‫ﮐﻪ ﻧﻪ ﺑﻪ ﺣﺮف ﻗﺒﻞ‬
‫و ﻧﻪ ﺑﻪ ﺣﺮف ﺑﻌﺪ‬
‫ﺑﭽﺴﺒﺪ‬
‫ﺿـ‬
‫ﺿﺮب‪ ،‬ﺣﺎﺿﺮ‬
‫ـﻀـ‬
‫ﺣﻀﺮت‬
‫ـﺾ‬
‫ﻗﺒﺾ‬
‫ض‬
‫ﻓﺮض‬
‫ﻃﺎ‬
‫ط‬
‫ﻃﻨﺎب‪ ،‬ﺑﺎﻃﻦ‬
‫ـﻄـ‬
‫ﺧﻄﺎب‬
‫ـﻂ‬
‫ﺑﺴﯿﻂ‬
‫ط‬
‫اﻓﺮاط‬
‫ﻇﺎ‬
‫ظ‬
‫ﻇﻬﺮ‪ ،‬ﻧﺎﻇﻢ‬
‫ـﻈـ‬
‫ﻧﻈﻢ‬
‫ـﻆ‬
‫ﺣﻔﻆ‬
‫ظ‬
‫ﺣﻔﺎظ‬
‫ﻋﯿﻦ‬
‫ﻋ‬
‫ﻋﻤﻞ‪ ،‬اﻋﻤﺎل‬
‫ـﻌـ‬
‫ﻣﺒﻌﺚ‬
‫ـﻊ‬
‫ﻃﺒﻊ‬
‫ع‬
‫ﺷﺠﺎع‬
‫ﻏ‬
‫ـﻐـ‬
‫ـﻎ‬
‫غ‬
‫ﻏﺬا‪ ،‬ﮐﺎﻏﺬ‬
‫ﻣﻐﺰ‬
‫ﺗﯿﻎ‬
‫ﺑﺎغ‬
‫ﻓـ‬
‫ﻓﺼﻞ‪ ،‬دﻓﺘﺮ‬
‫ـﻔـ‬
‫ﮔﻔﺘﺎر‬
‫ـﻒ‬
‫ردﯾﻒ‬
‫ف‬
‫ﺑﺮف‬
‫ﻗـ‬
‫ـﻘـ‬
‫ـﻖ‬
‫ق‬
‫ﻗﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻗﯽ‬
‫ﮐـ‬
‫ﮐﺘﺎب‪ ،‬ﺳﺎﮐﺖ‬
‫ﺑﻘﺎ‬
‫ﺣﻖ‬
‫ﺳﺎق‬
‫ـﮑـ‬
‫ـﮏ‬
‫ک‬
‫ﺳﮑﺘﻪ‬
‫ﺳﺒﮏ‬
‫ﺑﺎک‬
‫ـﮕـ‬
‫ـﮓ‬
‫گ‬
‫ﻧﮕﻬﺒﺎن‬
‫ﺑﺎﻧﮓ‬
‫ﺑﺰرگ‬
‫ـﻠـ‬
‫ـﻞ‬
‫ل‬
‫ﻋﻠﻢ‬
‫ﻋﻤﻞ‬
‫دل‬
‫ـﻤـ‬
‫ـﻢ‬
‫م‬
‫ﻋﻠﻢ‬
‫ﻧﺎم‬
‫ن‬
‫زﻣﺎن‬
‫ﻧﺎم‬
‫ﻧﺸﺎﻧﻪ‬
‫ﺿﺎد‬
‫ﻏﯿﻦ‬
‫ف‬
‫ﻗﺎف‬
‫ﮐﺎف‬
‫ﮔﺎف‬
‫ﮔـ‬
‫ﮔﻞ‪ ،‬آﮔﺎه‬
‫ﻻم‬
‫ﻟـ‬
‫ﻻزم‪ ،‬ﻧﺎﻟﻪ‬
‫ﻣﯿﻢ‬
‫ﻣـ‬
‫ﻣﺎدر‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪ‬
‫ﻋﻤﻞ‬
‫ﻧـ‬
‫ـﻨـ‬
‫ـﻦ‬
‫ﻧﺎم‪ ،‬ﻻﻧﻪ‬
‫ﻗﻨﺪ‬
‫زﻣﯿﻦ‬
‫ﻧﻮن‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫‪12‬‬
‫اوّل‬
‫وﺳﻂ‬
‫آﺧﺮ‬
‫ﺗﻨﻬﺎ‬
‫ﻧﺎم‬
‫ﮐﻪ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﺣﺮف‬
‫ﮐﻪ ﻫﻢ ﺑﻪ ﺣﺮف ﻗﺒﻞ‬
‫ﮐﻪ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﺣﺮف‬
‫ﮐﻪ ﻧﻪ ﺑﻪ ﺣﺮف ﻗﺒﻞ‬
‫ﻧﺸﺎﻧﻪ‬
‫ﺑﻌﺪ ﺑﭽﺴﺒﺪ‬
‫و ﻫﻢ ﺑﻪ ﺣﺮف ﺑﻌﺪ‬
‫ﻗﺒﻞ ﺑﭽﺴﺒﺪ‬
‫و ﻧﻪ ﺑﻪ ﺣﺮف ﺑﻌﺪ‬
‫ﺷﻤﺎره‬
‫ﺑﭽﺴﺒﺪ‬
‫ــ‬
‫‪32‬‬
‫ــ‬
‫ـﻮ‬
‫و‬
‫ﮔﻮﻫﺮ‪ ،‬آﻫﻮ‪،‬‬
‫ﻋﻔﻮ‪ ،‬ﺧﻮش‪،‬‬
‫ﺧﻮاﻫﺮ‬
‫راﻫﺮو‪ ،‬دارو‪،‬‬
‫ﻧﺎو‬
‫ﻫـ‬
‫ﻫـ‬
‫ﻫﻨﻮز‪ ،‬راﻫﻨﻤﺎ‬
‫ـﻬـ‬
‫ﻣﻬﺮ‬
‫ـﻪ‬
‫ﻓﻘﯿﻪ‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪ‬
‫ه‬
‫ﮐﻮه‪ ،‬روزه‬
‫ی‬
‫ﯾـ‬
‫ﯾﺎد‪ ،‬دﯾﻮار‬
‫ـﯿـ‬
‫ﺳﯿﺎه‬
‫ـﯽ‬
‫ﺗﺮﺷﯽ‪ ،‬ﻧَﻔْﯽ‬
‫ی‬
‫ﺑﺎزی‪ ،‬ﺧﻮی‬
‫واو‬
‫‪33‬‬
‫‪34‬‬
‫ﺑﭽﺴﺒﺪ‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ ‪13‬‬
‫ﺟﺪول ‪ .2‬ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎی ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎی ﺛﺎﻧﻮی‬
‫ﻋﻼﻣﺖ‬
‫ﻣﺜﺎل‬
‫ﺷﻤﺎره‬
‫ﻧﺎمﻧﺸﺎﻧﻪ‬
‫ـــَ‬
‫ﮔَﺮﻣﺎ‪ ،‬دَرَﺟﺎت‬
‫‪1‬‬
‫زﺑﺮ‬
‫ـــُ‬
‫ﮔﻨﺪُم‪ ،‬ﻋُﺒُﻮر‬
‫ـــِ‬
‫ﻧِﮕﺎه‪ ،‬ﻓِﺮِﺳﺘﺎدن‬
‫ـــْ‬
‫دِلْ‪ ،‬ﮔِﺮِهْ‬
‫‪5‬‬
‫ﺗﺸﺪﯾﺪ‬
‫ـــً‬
‫ﻣﻌﻠّﻢ‪ ،‬ﺣﻖِّ‪ ،‬ﻣﻄﻠﺐ‬
‫‪6‬‬
‫ﯾﺎی ﮐﻮﺗﺎه‬
‫ـــ‬
‫ء‬
‫ﻧﺎﻣﮥ ﻣﻦ‬
‫‪7‬‬
‫ﺗﻨﻮﯾﻦ ﻧﺼﺐ‬
‫اً ‪ ،‬ـﺎً ‪ ،‬ءً‬
‫ﻇﺎﻫﺮاً‪ ،‬واﻗﻌﺎً‪ ،‬ﺑﻨﺎءًﻋﻠﯽﻫﺬا‬
‫‪8‬‬
‫ﺗﻨﻮﯾﻦ رﻓﻊ‬
‫ـــٌ‬
‫ﻣﻀﺎفٌاﻟﯿﻪ‬
‫ﺗﻨﻮﯾﻦ ﺟﺮّ‬
‫ـــٍ‬
‫ﺑﻌﺒﺎر ٍۀاُﺧﺮی‬
‫)ﻓﺘﺤﻪ(‬
‫‪2‬‬
‫ﭘﯿﺶ‬
‫)ﺿﻤّﻪ(‬
‫‪3‬‬
‫زﯾﺮ‬
‫)ﮐﺴﺮه(‬
‫‪4‬‬
‫ﺳﮑﻮن‬
‫)ﺟﺰم(‬
‫رویِ ﻫﺎی ﻏﯿﺮﻣﻠﻔﻮظ‬
‫‪9‬‬
‫ﺗﺒﺼﺮه‪ .‬اﺳﺘﻌﻤﺎل ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎی ﺷﻤﺎرهﻫﺎی ‪ 5 ،4 ،3 ،2 ،1‬اﻟﺰاﻣﯽ ﻧﯿﺴﺖ و اﯾﻦ ﻋﻼﯾﻢ را ﻋﻤﺪﺗﺎً ﺑﺮای‬
‫رﻓﻊ اﺑﻬﺎم ﺑﻪ ﮐﺎر ﻣﯽﺑﺮﻧﺪ‪.‬‬
‫‪14‬‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫اﻣﻼی ﺑﻌﻀﯽ از واژهﻫﺎ و ﭘﯿﺸﻮﻧﺪﻫﺎ و ﭘﺴﻮﻧﺪﻫﺎ‬
‫ای )ﺣﺮف ﻧﺪا( ﻫﻤﯿﺸﻪ ﺟﺪا از ﻣﻨﺎدا ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد ‪:‬‬
‫ای ﺧﺪا‪ ،‬ای ﮐﻪ‬
‫اﯾﻦ‪ ،‬آن ﺟﺪا از ﺟﺰء و ﮐﻠﻤﮥ ﭘﺲ از ﺧﻮد ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد ‪:‬‬
‫اﺳﺘﺜﻨﺎ ‪ :‬آﻧﭽﻪ‪ ،‬آﻧﮑﻪ‪ ،‬اﯾﻨﮑﻪ‪ ،‬اﯾﻨﻬﺎ‪ ،‬آﻧﻬﺎ‪ ،‬اﯾﻨﺠﺎ‪ ،‬آﻧﺠﺎ‪ ،‬واﻧﮕﻬﯽ‬
‫ﻫﻤﯿﻦ‪ ،‬ﻫﻤﺎن ﻫﻤﻮاره ﺟﺪا از ﮐﻠﻤﮥ ﭘﺲ از ﺧﻮد ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫ﻫﻤﯿﻦﺧﺎﻧﻪ‪ ،‬ﻫﻤﯿﻦﺟﺎ‪ ،‬ﻫﻤﺎنﮐﺘﺎب‪ ،‬ﻫﻤﺎنﺟﺎ‬
‫ﻫﯿﭻ ﻫﻤﻮاره ﺟﺪا از ﮐﻠﻤﮥ ﭘﺲ از ﺧﻮد ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد ﻣﮕﺮ در‪:‬‬
‫ﻫﯿﭻﯾﮏ‪ ،‬ﻫﯿﭻﮐﺪام‪ ،‬ﻫﯿﭻﮐﺲ‬
‫ﭼﻪ ﺟﺪا از ﮐﻠﻤﮥ ﭘﺲ از ﺧﻮد ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫ﭼﺮا‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧﻪ‪ ،‬ﭼﻘﺪر‪ ،‬ﭼﻄﻮر‪ ،‬ﭼﺴﺎن‬
‫ﭼﻪ ﺟﺪا از ﮐﻠﻤﮥ ﭘﯿﺶ از ﺧﻮد ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬ﻣﮕﺮ در‪:‬‬
‫آﻧﭽﻪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ‬
‫را در ﻫﻤﻪ ﺟﺎ ﺟﺪا از ﮐﻠﻤﮥ ﭘﯿﺶ از ﺧﻮد ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬ﻣﮕﺮ در‪:‬‬
‫ﭼﺮا در ﻣﻌﻨﺎیِ »ﺑﺮایﭼﻪ؟« و در ﻣﻌﻨﺎیِ »آری«‪ ،‬در ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ ﭘﺮﺳﺶ ﻣﻨﻔﯽ‪.‬‬
‫ﮐﻪ ﺟﺪا از ﮐﻠﻤﮥ ﭘﯿﺶ از ﺧﻮد ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ ‪15‬‬
‫ﭼﻨﺎنﮐﻪ‪ ،‬آنﮐﻪ )= آنﮐﺴﯽﮐﻪ(‬
‫اﺳﺘﺜﻨﺎء‪ :‬ﺑﻠﮑﻪ‪ ،‬آﻧﮑﻪ‪ ،‬اﯾﻨﮑﻪ‬
‫اﺑﻦ‪ ،‬ﺣﺬف ﯾﺎ ﺣﻔﻆِ ﻫﻤﺰۀ اﯾﻦ ﮐﻠﻤﻪ‪ ،‬وﻗﺘﯽ ﮐﻪ ﺑﯿﻦ دو ﻋَﻠَﻢ واﻗﻊ ﺷﻮد‪ ،‬ﻫﺮدو‬
‫ﺻﺤﯿﺢ اﺳﺖ‪:‬‬
‫ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪ /‬ﺣﺴﯿﻦ اﺑﻦ ﻋﻠﯽ؛ ﻣﺤﻤّﺪ ﺑﻦ زﮐﺮﯾﺎی رازی ‪ /‬ﻣﺤﻤّﺪ اﺑﻦ‬
‫زﮐﺮﯾﺎی رازی؛ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﺳﯿﻨﺎ ‪ /‬ﺣﺴﯿﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺪاﷲ اﺑﻦ ﺳﯿﻨﺎ‬
‫ﺑﻪ در ﻣﻮارد زﯾﺮ ﭘﯿﻮﺳﺘﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫‪ .1‬ﻫﻨﮕﺎﻣﯽ ﮐﻪ ﺑﺮ ﺳﺮ ﻓﻌﻞ ﯾﺎ ﻣﺼﺪر ﺑﯿﺎﯾﺪ )ﻫﻤﺎنﮐﻪ اﺻﻄﻼﺣﺎً »ﺑﺎی زﯾﻨﺖ«‬
‫ﯾﺎ »ﺑﺎی ﺗﺄﮐﯿﺪ« ﺧﻮاﻧﺪه ﻣﯽﺷﻮد(‪:‬‬
‫ﺑﮕﻔﺘﻢ‪ ،‬ﺑﺮوم‪ ،‬ﺑﻨﻤﺎﯾﺪ‪ ،‬ﺑﮕﻔﺘﻦ )= ﮔﻔﺘﻦ(‬
‫‪1‬‬
‫‪ .2‬ﺑﻪ ﺻﻮرتِ ﺑﺪﯾﻦ‪،‬ﺑﺪان‪ ،‬ﺑﺪو‪ ،‬ﺑﺪﯾﺸﺎن ﺑﻪ ﮐﺎر رود‪.‬‬
‫‪ .3‬ﻫﺮﮔﺎه ﺻﻔﺖ ﺑﺴﺎزد‪:‬‬
‫ﺑﺨﺮد‪ ،‬ﺑﺸﮑﻮه‪ ،‬ﺑﻬﻨﺠﺎر‪ ،‬ﺑﻨﺎم‬
‫ﺑﻪ در ﺳﺎﯾﺮ ﻣﻮارد ﺟﺪا ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫ﺑﻪ ﺑﺮادرت ﮔﻔﺘﻢ‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﺮ ﺑﺮدن‪ ،‬ﺑﻪ آواز ﺑﻠﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪﺳﺨﺘﯽ‪ ،‬ﻣﻨﺰلﺑﻪﻣﻨﺰل‪،‬‬
‫ﺑﻪ ﻧﺎم ﺧﺪا‬
‫ــ ﻫﺮﮔﺎه »ﺑﺎی زﯾﻨﺖ«‪» ،‬ﻧﻮن ﻧﻔﯽ«‪» ،‬ﻣﯿﻢ ﻧﻬﯽ« ﺑﺮ ﺳﺮ اﻓﻌﺎﻟﯽ ﮐﻪ ﺑﺎ‬
‫اﻟﻒِ ﻣﻔﺘﻮح ﯾﺎ ﻣﻀﻤﻮم آﻏﺎز ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ )ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻧﺪاﺧﺘﻦ‪ ،‬اﻓﺘﺎدن‪،‬‬
‫اﻓﮑﻨﺪن( ﺑﯿﺎﯾﺪ‪» ،‬اﻟﻒ« در ﻧﻮﺷﺘﻦ ﺣﺬف ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫ﺑﯿﻨﺪاز‪ ،‬ﻧﯿﻔﺘﺎد‪ ،‬ﻣﯿﻔﮑﻦ‬
‫ﺑﯽ ﻫﻤﯿﺸﻪ ﺟﺪا از ﮐﻠﻤﮥ ﭘﺲ از ﺧﻮد ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬ﻣﮕﺮ آﻧﮑﻪ‬
‫ﮐﻠﻤﻪ ﺑﺴﯿﻂﮔﻮﻧﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﻣﻌﻨﺎی آن دﻗﯿﻘ ًﺎ ﻣﺮﮐّﺐ از ﻣﻌﺎﻧﯽ‬
‫اﺟﺰای آن ﻧﺒﺎﺷﺪ‪:‬‬
‫ﺑﯿﻬﻮده‪ ،‬ﺑﯿﺨﻮد‪ ،‬ﺑﯿﺮاه‪ ،‬ﺑﯿﭽﺎره‪ ،‬ﺑﯿﻨﻮا‪ ،‬ﺑﯿﺠﺎ‬
‫ﻣﯽ و ﻫﻤﯽ ﻫﻤﻮاره ﺟﺪا از ﮐﻠﻤﮥ ﭘﺲ از ﺧﻮد ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫ﻣﯽرود‪ ،‬ﻣﯽاﻓﮑﻨﺪ‪ ،‬ﻫﻤﯽﮔﻮﯾﺪ‬
‫‪ .1‬ﮔﻮﻧﮥ ﻗﺪﯾﻤﯽ ﺣﺮف اﺿﺎﻓﮥ »ﺑﻪ« ﻓﻘﻂ در ﮐﻠﻤﺎت ﺑﺪﯾﻦ‪ ،‬ﺑﺪان‪ ،‬ﺑﺪو‪ ،‬ﺑﺪﯾﺸﺎن ﺑﺎﻗﯽ ﻣﺎﻧﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪16‬‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫ﻫﻢ ﻫﻤﻮاره ﺟﺪا از ﮐﻠﻤﮥ ﭘﺲ از ﺧﻮد ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬ﻣﮕﺮ در ﻣﻮارد زﯾﺮ‪:‬‬
‫‪ .1‬ﮐﻠﻤﻪ ﺑﺴﯿﻂﮔﻮﻧﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪:‬‬
‫ﻫﻤﺸﻬﺮی‪ ،‬ﻫﻤﺸﯿﺮه‪ ،‬ﻫﻤﺪﯾﮕﺮ‪ ،‬ﻫﻤﺴﺎﯾﻪ‪ ،‬ﻫﻤﯿﻦ‪ ،‬ﻫﻤﺎن‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨﺎن‬
‫‪ .2‬ﺟﺰء دوم ﺗﮏﻫﺠﺎﯾﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪:‬‬
‫ﻫﻤﺪرس‪ ،‬ﻫﻤﺴﻨﮓ‪ ،‬ﻫﻤﮑﺎر‪ ،‬ﻫﻤﺮاه‬
‫‪ .3‬ﺟﺰء دوم ﺑﺎ ﻣﺼﻮتِ »آ« ﺷﺮوع ﺷﻮد‪ ،‬ﻣﮕﺮ ﻫﻨﮕﺎﻣﯽ ﮐﻪ ﻫﻤﺰه در اﺑﺘﺪای‬
‫ﺟﺰء دوم ﺗﻠﻔّﻆ ﺷﻮد‪:‬‬
‫ﻫﻤﺎﯾﺶ‪ ،‬ﻫﻤﺎورد‪ ،‬ﻫﻤﺎﻫﻨﮓ‬
‫ﻫﻢآرزو‪ ،‬ﻫﻢآرﻣﺎن‬
‫ﺗﺒﺼﺮه‪ :‬ﻫﻢ‪ ،‬ﺑﺮ ﺳﺮ ﮐﻠﻤﺎﺗﯽ ﮐﻪ ﺑﺎ »اﻟﻒ« ﯾﺎ »م« آﻏﺎز ﻣﯽﺷﻮد‪،‬‬
‫ﺟﺪا ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫ﻫﻢاﺳﻢ‪ ،‬ﻫﻢﻣﺮز‪ ،‬ﻫﻢﻣﺴﻠﮏ‬
‫ﺗﺮ و ﺗﺮﯾﻦ ﻫﻤﻮاره ﺟﺪا از ﮐﻠﻤﮥ ﭘﯿﺶ از ﺧﻮد ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪،‬‬
‫ﻣﮕﺮ در‪:‬‬
‫ﺑﻬﺘﺮ‪ ،‬ﻣﻬﺘﺮ‪ ،‬ﮐﻬﺘﺮ‪ ،‬ﺑﯿﺸﺘﺮ‪ ،‬ﮐﻤﺘﺮ‬
‫ﻫﺎ )ﻧﺸﺎﻧﮥ ﺟﻤﻊ( ﻫﻤﻮاره ﺑﻪ ﮐﻠﻤﮥ ﭘﯿﺶ از ﺧﻮد ﻣﯽﭼﺴﺒﺪ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ‬
‫ﮐﺘﺎﺑﻬﺎ‪ ،‬ﺑﺎﻏﻬﺎ‪ ،‬ﭼﺎﻫﻬﺎ‪ ،‬ﮐﻮﻫﻬﺎ‪ ،‬ﮔﺮﻫﻬﺎ‪ ،‬ﻣﮕﺮ ﻫﻨﮕﺎﻣﯽ ﮐﻪ‪:‬‬
‫‪.1‬ﺑﺨﻮاﻫﯿﻢ ﺻﻮرتِ ﻣﻔﺮدِ ﮐﻠﻤﻪ را ﻣﺸﺨﺺ ﮐﻨﯿﻢ‪:‬‬
‫ﮐﺘﺎبﻫﺎ‪ ،‬درسﻫﺎ‪ ،‬ﺑﺎغﻫﺎ‬
‫‪.2‬ﮐﻠﻤﻪ ﺑﻪ ﻫﺎی ﻏﯿﺮﻣﻠﻔﻮظ )ﺑﯿﺎن ﺣﺮﮐﺖ( و ﯾﺎﻫﺎی ﻣﻠﻔﻮﻇﯽ ﮐﻪ‬
‫ﺣﺮفِ ﻗﺒﻞ ازآن ﺣﺮف ﻣﺘّﺼﻞ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺧﺘﻢ ﺷﻮد‪:‬‬
‫ﻣﯿﻮهﻫﺎ‪ ،‬ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ‬
‫ﺳﻔﯿﻪﻫﺎ‪ ،‬ﻓﻘﯿﻪﻫﺎ‪ ،‬ﭘﯿﻪﻫﺎ‪ ،‬ﺑﻪﻫﺎ‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ ‪17‬‬
‫ﻣﺠﻤﻮﻋﮥ ام‪ ،‬ای‪ ،‬اﺳﺖ‪...،‬‬
‫ﺻﻮرﺗﻬﺎی ﻣﺘّﺼﻞِ ﻓﻌﻞِ »ﺑﻮدن« در زﻣﺎن ﺣﺎل )ام‪ ،‬ای‪ ،‬اﺳﺖ‪ ،‬اﯾﻢ‪ ،‬اﯾﺪ‪ ،‬اﻧﺪ(‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﺻﻮرﺗﻬﺎی زﯾﺮ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫ﮐﻠﻤﺎت ﻣﺨﺘﻮم ﺑﻪ‬
‫ﺻﺎﻣﺖ ﻣﻨﻔﺼﻞ‬
‫ﻣﺜﺎل‬
‫ﺻﺎﻣﺖ ﻣﯿﺎﻧﺠﯽ‬
‫ﺧﺸﻨﻮدم‬
‫ﺧﺸﻨﻮدی‬
‫ﺧﺸﻨﻮد اﺳﺖ‬
‫ﺧﺸﻨﻮدﯾﻢ‬
‫ﺧﺸﻨﻮدﯾﺪ‬
‫ﺧﺸﻨﻮدﻧﺪ‬
‫رﻫﺮوم‬
‫رﻫﺮوی‬
‫رﻫﺮو اﺳﺖ‬
‫در »رﻫﺮو« ﺑﻪ ﮐﺎر رﻓﺘﻪاﺳﺖ‬
‫ــ‬
‫رﻫﺮوﯾﻢ‬
‫رﻫﺮوﯾﺪ‬
‫رﻫﺮوﻧﺪ‬
‫ﺻﺎﻣﺖ ﻣﺘﺼّﻞ‬
‫ــ‬
‫ﭘﺎﮐﻢ‬
‫ﭘﺎﮐﯽ‬
‫ﭘﺎک اﺳﺖ‬
‫»آ«‬
‫»ی«‬
‫ــ‬
‫»و« ﺑﺎ ﺻﺪاﯾﯽ ﻧﻈﯿﺮ آنﭼﻪ‬
‫»و« ﺑﺎ ﺻﺪاﯾﯽ ﻧﻈﯿﺮ آﻧﭽﻪ‬
‫در »داﻧﺸﺠﻮ« ﺑﻪ ﮐﺎر‬
‫»ی«‬
‫رﻓﺘﻪ اﺳﺖ‬
‫»و« ﺑﺎ ﺻﺪاﯾﯽ ﻧﻈﯿﺮ آﻧﭽﻪ‬
‫»ــِ« )ﻫﺎی ﺑﯿﺎن ﺣﺮﮐﺖ(‬
‫»اِیْ«‬
‫ﻫﻤﺰه‬
‫»ای«‬
‫ﻫﻤﺰه‬
‫*‬
‫داﻧﺎﯾﻢ‬
‫‪1‬‬
‫داﻧﺎﯾﻨﺪ‬
‫داﻧﺎﯾﯿﻢ‬
‫داﻧﺎﯾﯿﺪ‬
‫داﻧﺸﺠﻮﯾﻢ‬
‫داﻧﺸﺠﻮﯾﯽ‬
‫داﻧﺸﺠﻮﯾﯿﻢ‬
‫داﻧﺸﺠﻮﯾﯿﺪ‬
‫داﻧﺸﺠﻮﯾﻨﺪ‬
‫ﺗﻮای‪ /‬ﺗﻮﯾﯽ‬
‫ﺗﻮﺳﺖ‬
‫ﺗﻮام‬
‫ﺗﻮاﯾﻢ‬
‫ﻫﻤﺰه‬
‫ﭘﺎﮐﯿﻢ‬
‫ﭘﺎﮐﯿﺪ‬
‫داﻧﺎﯾﯽ‬
‫داﻧﺎﺳﺖ‬
‫داﻧﺸﺠﻮﺳﺖ‬
‫ﻫﻤﺰه‬
‫در »ﺗﻮ« ﺑﻪ ﮐﺎر رﻓﺘﻪاﺳﺖ‬
‫ﭘﺎکاﻧﺪ‬
‫*‬
‫)ﺷﻤﺎ ﮐﺎرﻣﻨﺪ(‬
‫ﻣﺘﺮواﯾﺪ‬
‫‪2‬‬
‫*‬
‫*‬
‫ﺗﻮاﻧﺪ‬
‫ﺧﺴﺘﻪام‬
‫ﺧﺴﺘﻪای‬
‫ﺧﺴﺘﻪاﺳﺖ‬
‫ﺧﺴﺘﻪاﯾﻢ‬
‫ﺧﺴﺘﻪاﯾﺪ‬
‫ﺧﺴﺘﻪاﻧﺪ‬
‫ﺗﯿﺰﭘﯽام‬
‫ﺗﯿﺰﭘﯽای‬
‫ﺗﯿﺰﭘﯽاﺳﺖ‬
‫ﺗﯿﺰﭘﯽاﯾﻢ‬
‫ﺗﯿﺰﭘﯽاﯾﺪ‬
‫ﺗﯿﺰﭘﯽاﻧﺪ‬
‫ﮐﺎریام‬
‫ﮐﺎریای‬
‫ﮐﺎریاﺳﺖ‬
‫ﮐﺎریاﯾﻢ‬
‫ﮐﺎریاﯾﺪ‬
‫ﮐﺎریاﻧﺪ‬
‫ﮐﻠﻤﻪﻫﺎی ﺳﺘﺎرهدار در اﯾﻦ ﺟﺪول از ﻗﺎﻋﺪه ﻣﺴﺘﺜﻨﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ . 1‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﮐﻠﻤﻪای ﻣﺨﺘﻮم ﺑﻪ ﻣﺼﻮّت ﺑﺎﺷﺪ و ﺟﺰء ﭘﺲ ازآن ﻧﯿﺰ ﺑﺎ ﻣﺼﻮّت آﻏﺎز ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻣﯽﺗﻮان در‬
‫ﻓﺎﺻﻠﮥ ﻣﯿﺎن دو ﻣﺼﻮّت از دو ﻧﻮع ﺻﺎﻣﺖِ ﻣﯿﺎﻧﺠﯽ )ﺑﺎ ارزش ﯾﮑﺴﺎن( اﺳﺘﻔﺎده ﮐﺮد‪ :‬ﯾﮑﯽ ﺻﺎﻣﺖِ »ی« و‬
‫دﯾﮕﺮی ﺻﺎﻣﺖِ »ﻫﻤﺰه«؛ ﻧﻈﯿﺮ داﻧﺎﯾﯿﺪ‪ /‬داﻧﺎﺋﯿﺪ؛ زﯾﺒﺎﯾﯽ‪ /‬زﯾﺒﺎﺋﯽ؛ ﺗﻨﻬﺎﯾﯽ‪ /‬ﺗﻨﻬﺎﺋﯽ‪ ،‬ﮐﻪ در ﺑﻌﻀﯽ ﻫﻤﺰه ﻏﻠﺒﻪ‬
‫دارد و در ﺑﻌﻀﯽ دﯾﮕﺮ »ی« و از ﮐﻠﻤﻪای ﺑﻪ ﮐﻠﻤﮥ دﯾﮕﺮ ﻓﺮق ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ .‬در اﯾﻨﺠﺎ‪ ،‬ﺑﺮای ﺣﻔﻆِ ﯾﮑﺪﺳﺘﯽ و‬
‫ﺳﻬﻮﻟﺖِ آﻣﻮزش‪ ،‬ﺻﺎﻣﺖِ ﻣﯿﺎﻧﺠﯽِ »ی« اﻧﺘﺨﺎب ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .2‬ﭼﻮن »ﺗﻮاﯾﺪ« ﻣﻌﻨﺎ ﻧﺪارد‪» ،‬ﻣﺘﺮواﯾﺪ« آورده ﺷﺪ‪.‬‬
‫‪18‬‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫ﺿﻤﺎﯾﺮ ﻣﻠﮑﯽ و ﻣﻔﻌﻮﻟﯽ‬
‫ﺿﻤﺎﯾﺮ ﻣﻠﮑﯽ و ﻣﻔﻌﻮﻟﯽ‪ ] 1‬ــَ م‪ ،‬ـــَ ت‪ ،‬ـــَ ش‪ ،‬ـــِ ﻣﺎن )ﻣﺎن(‪ ،‬ـــِ ﺗﺎن‬
‫)ﺗﺎن(‪ ،‬ـــِ ﺷﺎن )ﺷﺎن([ ‪ ،‬در ﺣﺎﻻتِ ﺷﺶﮔﺎﻧﻪ‪ ،‬ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ واژهﻫﺎی ﭘﯿﺶ از‬
‫ﺧﻮد ﺑﻪ ﺻﻮرﺗﻬﺎی زﯾﺮ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫ﮐﻠﻤﺎت ﻣﺨﺘﻮم ﺑﻪ‬
‫ﺻﺎﻣﺖ ﻣﻨﻔﺼﻞ‬
‫ﺻﺎﻣﺖ ﻣﯿﺎﻧﺠﯽ‬
‫ــ‬
‫ﺻﺎﻣﺖ ﻣﺘّﺼﻞ‬
‫»و« ﺑﺎ ﺻﺪاﯾﯽ ﻧﻈﯿﺮ آﻧﭽﻪ‬
‫ــ‬
‫در »رﻫﺮو« ﺑﻪ ﮐﺎر رﻓﺘﻪاﺳﺖ‬
‫ــ‬
‫‪2‬‬
‫»آ«‬
‫»ی«‬
‫»و« ﺑﺎ ﺻﺪاﯾﯽ ﻧﻈﯿﺮ آﻧﭽﻪ در‬
‫»ﻋﻤﻮ« ﺑﻪ ﮐﺎر رﻓﺘﻪاﺳﺖ‪.‬‬
‫»ی«‬
‫»ـــِ« )ﻫﺎی ﺑﯿﺎن ﺣﺮﮐﺖ( ﺑﯿﺶ‬
‫ﻫﻤﺰه‬
‫از ﺿـﻤﺎﯾـﺮ ﻣـﻠﮑﯽ ﻣـﻔﺮد‬
‫»اِیْ« ﭘﯿﺶازﺿﻤﺎﯾﺮﻣﻠﮑﯽﻣﻔﺮد‬
‫ﻫﻤﺰه‬
‫»ای« ﭘﯿﺶازﺿﻤﺎﯾﺮﻣﻠﮑﯽﻣﻔﺮد‬
‫»و« ﺑﺎ ﺻﺪاﯾﯽ ﻧﻈﯿﺮ آﻧﭽﻪ در‬
‫»رادﯾﻮ« ﺑﻪ ﮐﺎر رﻓﺘﻪاﺳﺖ‬
‫ﭘﯿﺶاز ﺿﻤﺎﯾﺮ ﻣﻠﮑﯽ ﻣﻔﺮد‬
‫ﻫﻤﺰه‬
‫ﻫﻤﺰه‬
‫‪3‬‬
‫ﺑﺮادرم‬
‫ﺑﺮادرﻣﺎن‬
‫ﮐﺘﺎﺑﻢ‬
‫ﮐﺘﺎﺑﻤﺎن‬
‫رﻫﺮوم‬
‫رﻫﺮوﻣﺎن‬
‫ﭘﺎﯾﻢ‬
‫ﭘﺎﯾﻤﺎن‬
‫ﻋﻤﻮﯾﻢ‬
‫ﻋﻤﻮﯾﻤﺎن‬
‫ﺧﺎﻧﻪام‬
‫ﺧﺎﻧﻪﻣﺎن‬
‫ﭘﯽام‬
‫ﭘﯽﻣﺎن‬
‫ﮐﺸﺘﯽام‬
‫ﮐﺸﺘﯽﻣﺎن‬
‫رادﯾﻮام‬
‫رادﯾﻮﻣﺎن‬
‫ﻣﺜﺎل‬
‫ﺑﺮادرت‬
‫ﺑﺮادرﺗﺎن‬
‫ﮐﺘﺎﺑﺖ‬
‫ﮐﺘﺎﺑﺘﺎن‬
‫رﻫﺮوت‬
‫رﻫﺮوﺗﺎن‬
‫ﭘﺎﯾﺖ‬
‫ﭘﺎﯾﺘﺎن‬
‫ﻋﻤﻮﯾﺖ‬
‫ﻋﻤﻮﯾﺘﺎن‬
‫ﺧﺎﻧﻪات‬
‫ﺧﺎﻧﻪﺗﺎن‬
‫ﭘﯽات‬
‫ﭘﯽﺗﺎن‬
‫ﮐﺸﺘﯽات‬
‫ﮐﺸﺘﯽﺗﺎن‬
‫رادﯾﻮات‬
‫رادﯾﻮﺗﺎن‬
‫ﺑﺮادرش‬
‫ﺑﺮادرﺷﺎن‬
‫ﮐﺘﺎﺑﺶ‬
‫ﮐﺘﺎﺑﺸﺎن‬
‫رﻫﺮوش‬
‫رﻫﺮوﺷﺎن‬
‫ﭘﺎﯾﺶ‬
‫ﭘﺎﯾﺸﺎن‬
‫ﻋﻤﻮﯾﺶ‬
‫ﻋﻤﻮﯾﺸﺎن‬
‫ﺧﺎﻧﻪاش‬
‫ﺧﺎﻧﻪﺷﺎن‬
‫ﭘﯽِاش‬
‫ﭘﯽِﺷﺎن‬
‫ﮐﺸﺘﯽاش‬
‫ﮐﺸﺘﯽﺷﺎن‬
‫رادﯾﻮاش‬
‫رادﯾﻮﺷﺎن‬
‫‪ .1‬در دﺳﺘﻮرﻫﺎی اﺧﯿﺮ‪ ،‬ﺑﻪ ﺟﺎی اﺻﻄﻼﺣﺎﺗﯽ ﻧﻈﯿﺮ »ﺿﻤﯿﺮ ﻣﻠﮑﯽ« ﯾﺎ »ﺿﻤﯿﺮ ﻣﻔﻌﻮﻟﯽ«‪ ،‬اﺻﻄﻼح »ﺿﻤﯿﺮ‬
‫ﺷﺨﺼﯽ ﻣﺘّﺼﻞ« ﺑﻪ ﮐﺎر ﻣﯽرود‪.‬‬
‫‪ .2‬اﯾﻦ »ی« ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ در ﻣﻮاردی ﺣﺬف ﺷﻮد‪ .‬در ﺗﺪاول ﻋﺎﻣّﻪ »ﺑﺎﺑﺎم« ﺑﻪ ﺟﺎیِ »ﺑﺎﺑﺎﯾﻢ« ﮔﻔﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬در‬
‫ادﺑﯿﺎتِ داﺳﺘﺎﻧﯽ ﻫﻢ‪ ،‬زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه زﺑﺎنِ ﮔﻔﺘﺎر را ﺿﺒﻂ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ ،‬وﺿﻊ ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ ﻣﻨﻮال اﺳﺖ‪ .‬در ﺷﻌﺮ ﺑﻪ‬
‫ﺿﺮورتِ ﺷﻌﺮی اﯾﻦ ﺣﺬف ﺻﻮرت ﻣﯽﮔﯿﺮد‪ ،‬ﻣﺜﻼً اﺳﺘﻌﻤﺎلِ »ﺑﺎزوت« ﺑﻪ ﺟﺎی »ﺑﺎزوﯾﺖ« دراﯾﻦ ﻣﺼﺮاع‪:‬‬
‫»آﻓﺮﯾﻦ ﺑﺮدﺳﺖ و ﺑﺮ ﺑﺎزوت ﺑﺎد«‪.‬‬
‫‪ .3‬در ﻣﺤﺎوره‪ ،‬اﺻﻮﻻً ﻫﻤﺰه و ﻣﺼﻮّتِ آﻏﺎزی ﺣﺬف ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬ﻣﺜﻼً ﮔﻔﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد »رادﯾﻮم ﺧﺮاب ﺷﺪ« و ﻧﻪ‬
‫»رادﯾﻮام ﺧﺮاب ﺷﺪ«‪.‬‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ ‪19‬‬
‫ﯾﺎی ﻧﮑﺮه و ﻣﺼﺪری و ﻧﺴﺒﯽ‬
‫ﯾﺎی ﻧﮑﺮه )ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﯾﺎی ﻣﺼﺪری و ﻧﺴﺒﯽ( در ﺣﺎﻻت ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﺑﻪ‬
‫ﺻﻮرﺗﻬﺎی زﯾﺮ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫ﺻﺎﻣﺖ ﻣﯿﺎﻧﺠﯽ‬
‫ﻣﺜﺎل‬
‫ﮐﻠﻤﺎت ﻣﺨﺘﻮم ﺑﻪ‬
‫ﺻﺎﻣﺖ ﻣﻨﻔﺼﻞ‬
‫ـــ‬
‫ﺑﺮادری‬
‫ﺻﺎﻣﺖ ﻣﺘّﺼﻞ‬
‫ـــ‬
‫ﮐﺘﺎﺑﯽ‬
‫»و« ﺑﺎ ﺻﺪاﯾﯽ ﻧﻈﯿﺮ آﻧﭽﻪ در‬
‫»رﻫﺮو« ﺑﻪ ﮐﺎر رﻓﺘﻪاﺳﺖ‪.‬‬
‫»ــِ« )ﻫﺎی ﺑﯿﺎن ﺣﺮﮐﺖ(‬
‫‪1‬‬
‫ـــ‬
‫رﻫﺮوی‬
‫ﻫﻤﺰه‬
‫ﺧﺎﻧﻪای‬
‫»اِیِْ«‬
‫ﻫﻤﺰه‬
‫ﺗﯿﺰﭘﯽای‬
‫»ای«‬
‫ﻫﻤﺰه‬
‫ﮐﺸﺘﯽای‬
‫»و« ﺑﺎ ﺻﺪاﯾﯽ ﻧﻈﯿﺮ آﻧﭽﻪ در‬
‫»رادﯾﻮ« ﺑﻪ ﮐﺎر رﻓﺘﻪاﺳﺖ‬
‫»ی«‬
‫رادﯾﻮﯾﯽ‬
‫» آ«‬
‫»ی«‬
‫داﻧﺎﯾﯽ‬
‫»و« ﺑﺎ ﺻﺪاﯾﯽ ﻧﻈﯿﺮ آﻧﭽﻪ در‬
‫»داﻧﺸﺠﻮ« ﺑﻪ ﮐﺎر رﻓﺘﻪ اﺳﺖ‬
‫»ی«‬
‫داﻧﺸﺠﻮﯾﯽ‬
‫‪ .1‬ﻫﺎی ﺑﯿﺎن ﺣﺮﮐﺖ‪ ،‬در اﻟﺤﺎق ﺑﻪ »ﯾﺎی ﻣﺼﺪری«‪ ،‬ﺣﺬف ﻣﯽﺷﻮد و »گِ« ﻣﯿﺎﻧﺠﯽ ﺑﻪ ﺟﺎی آن ﻣﯽآﯾﺪ‪:‬‬
‫ﺑﻨﺪﮔﯽ‪ .‬در ﭼﻨﺪ ﮐﻠﻤﻪ‪ ،‬ﻫﺎی ﺑﯿﺎن ﺣﺮﮐﺖ در اﻟﺤﺎق ﺑﻪ »ﯾﺎی ﻧﺴﺒﺖ« اﻓﺘﺎده و »گِ« ﻣﯿﺎﻧﺠﯽ اﺿﺎﻓﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪:‬‬
‫»ﺧﺎﻧﮕﯽ«‪» ،‬ﻫﻤﯿﺸﮕﯽ«‪» ،‬ﻫﻔﺘﮕﯽ«‪.‬‬
‫‪20‬‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫ﮐﺴﺮۀ اﺿﺎﻓﻪ‬
‫ﻧﺸﺎﻧﮥ ﮐﺴﺮۀ اﺿﺎﻓﻪ در ﺧﻂ آورده ﻧﻤﯽﺷﻮد‪ ،‬ﻣﮕﺮ ﺑﺮای رﻓﻊ اﺑﻬﺎم در ﮐﻠﻤﺎﺗﯽ‬
‫ﮐﻪ دﺷﻮاری اﯾﺠﺎد ﻣﯽﮐﻨﺪ‪:‬‬
‫اﺳﺐِ ﺳﻮاری‪ /‬اﺳﺐﺳﻮاری‬
‫ـ ﮐﻠﻤﺎﺗﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ رﻫﺮو‪ ،‬ﭘﺮﺗﻮ‪ ،‬ﺟﻠﻮ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﺖِ ﻣﻀﺎف‪ ،‬ﮔﺎﻫﯽ ﺑﺎ ﺻﺎﻣﺖ ﻣﯿﺎﻧﺠ ِ‬
‫ﯽ‬
‫»ی« ﻣﯽآﯾﺪ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ »ﭘﺮﺗﻮی آﻓﺘﺎب« و ﮔﺎﻫﯽ ﺑﺪون آن‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ »ﭘﺮﺗﻮِ آﻓﺘﺎب«‪.‬‬
‫آوردن ﯾﺎ ﻧﯿﺎوردن ﺻﺎﻣﺖ ﻣﯿﺎﻧﺠﯽِ »ی« ﺗﺎﺑﻊ ﺗﻠﻔّﻆ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ـ ﺑﺮای ﮐﻠﻤﺎتِ ﻣﺨﺘﻮم ﺑﻪ ﻫﺎی ﺑﯿﺎن ﺣﺮﮐﺖ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﺖِ ﻣﻀﺎف‪ ،‬از ﻋﻼﻣﺖِ‬
‫»ء« )ی ﮐﻮﺗﺎه ﺷﺪۀ ﺷﺒﯿﻪ ﻫﻤﺰه( اﺳﺘﻔﺎده ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫ﺧﺎﻧﮥ ﻣﻦ‪ ،‬ﻧﺎﻣﮥ او‬
‫ـ »ی«‪ ،‬در ﮐﻠﻤﻪﻫﺎی ﻋﺮﺑﯽِ ﻣﺨﺘﻮم ﺑﻪ »ی« )ﮐﻪ »آ« ﺗﻠﻔّﻆ ﻣﯽﺷﻮد(‪ ،‬در اﺿﺎﻓﻪ‬
‫ﺑﻪ ﮐﻠﻤﮥ ﺑﻌﺪ از ﺧﻮد‪ ،‬ﺑﻪ »اﻟﻒ« ﺗﺒﺪﯾﻞ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫ﻋﯿﺴﺎی ﻣﺴﯿﺢ‪ ،‬ﻣﻮﺳﺎی ﮐﻠﯿﻢ‪ ،‬ﻫﻮای ﻧَﻔْﺲ‪ ،‬ﮐُﺒْﺮای ﻗﯿﺎس‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ ‪21‬‬
‫ﻧﺸﺎﻧﮥ ﻫﻤﺰه‬
‫*‬
‫ﻫﻤﺰۀ ﻣﯿﺎﻧﯽ‬
‫اﻟﻒ( اﮔﺮ ﺣﺮفِ ﭘﯿﺶاز آن ﻣﻔﺘﻮح ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬روی ﮐﺮﺳﯽِ »ا« ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪،‬‬
‫ﻣﮕﺮ آﻧﮑﻪ ﭘﺲازآن ﻣﺼﻮّتِ »ای« و »او« و »ـــِ« ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ در اﯾﻦ ﺻﻮرت‬
‫روی ﮐﺮﺳﯽِ »ﯾـ« ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫رأﻓﺖ‪ ،‬ﺗﺄﺳّﻒ‪ ،‬ﺗﻸﻟﺆ‪ ،‬ﻣﺄﻧﻮس‪ ،‬ﺷﺄن‬
‫رﺋﯿﺲ‪ ،‬ﻟﺌﯿﻢ‪ ،‬رﺋﻮف‪ ،‬ﻣﺌﻮﻧﺖ‪ ،‬ﻣﻄﻤﺌﻦ‪ ،‬ﻣﺸﻤﺌﺰ‬
‫ﺗﺒﺼﺮه‪ :‬در ﮐﻠﻤﺎت ﻋﺮﺑﯽ ﺑﺮ وزنِ »ﻣُﺘَﻔَﻌِّﻞ« ﻧﻈﯿﺮ ﻣﺘﺄﺛّﺮ‪ ،‬ﻣﺘﺄﺧّﺮ‪ ،‬ﻣﺘﺄﻟّﻢ ﮐﻪ در‬
‫ﺗﺪاول‪ ،‬اوﻟﯿﻦ ﻓﺘﺤﮥ آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﮐﺴﺮه ﺗﺒﺪﯾﻞ ﺷﺪه‪ ،‬ﻫﻤﺎن ﺻﻮرتِ ﻋﺮﺑﯽِ آن ﻣﻼک‬
‫ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ب( اﮔﺮ ﺣﺮفِ ﭘﯿﺶ از آن ﻣﻀﻤﻮم ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬روی ﮐﺮﺳﯽِ »و« ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪،‬‬
‫ﻣﮕﺮ آﻧﮑﻪ ﭘﺲ از آن ﻣﺼﻮّتِ »او« ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ در اﯾﻦ ﺻﻮرت روی ﮐﺮﺳﯽِ »ﯾـ«‬
‫ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫رؤﯾﺎ‪ ،‬رؤﺳﺎ‪ ،‬ﻣﺆﺳّﺴﻪ‪ ،‬ﻣﺆذّن‪ ،‬ﻣﺆﺛّﺮ‪ ،‬ﻣﺆاﻧﺴﺖ‬
‫ﺷﺌﻮن‪ ،‬رﺋﻮس‬
‫*‬
‫ﮔﺎﻫﯽ‪ ،‬ﺧﺼﻮﺻﺎً در ﺧﻮﺷﻨﻮﯾﺴﯽ‪ ،‬در زﯾﺮِ ﻫﻤﺰۀ ﭘﺎﯾﺎﻧﯽ »ء«‪ ،‬ﺑﺪون اﯾﻨﮑﻪ ﺑﻪ ﮐﻠﻤﮥ دﯾﮕﺮی اﺿﺎﻓﻪ ﺷﺪه‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻋﻼﻣﺘﯽ ﺷﺒﯿﻪ ﮐﺴﺮه ﻣﯽﮔﺬارﻧﺪ ﮐﻪ ﺻﺤﯿﺢ ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬
‫‪22‬‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫ج( اﮔﺮ ﺣﺮفِ ﭘﯿﺶ از آن ﻣﻔﺘﻮح ﯾﺎ ﺳﺎﮐﻦ و ﭘﺲ از آن ﺣﺮف »آ« ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﺻﻮرتِ ـ‪/Ĥ‬آ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫ﻣ‪Ĥ‬ﺧﺬ‪ ،‬ﻵﻟﯽ‪ ،‬ﻗﺮآن‪ ،‬ﻣﺮآت‬
‫در ﺑﻘﯿﮥ ﻣﻮارد و در ﮐﻠّﯿﮥ ﮐﻠﻤﺎتِ دﺧﯿﻞِ ﻓﺮﻧﮕﯽ ﯾﺎ ﮐﺮﺳﯽِ »ﯾـِ« ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫ﻟﺌﺎم‪ ،‬رﺋﺎﻟﯿﺴﺖ‪ ،‬ﻗﺮاﺋﺎت‪ ،‬اﺳﺘﺜﻨﺎﺋﺎت‪ ،‬ﻣﺴﺌﻮل‪ ،‬ﻣﺴﺌﻠﻪ‪ ،‬ﺟﺮﺋﺖ‪ ،‬ﻫﯿﺌﺖ‬
‫‪1‬‬
‫ﻟﺌﻮن‪ ،‬ﺳﺌﻮل‪ ،‬ﺗﺌﺎﺗﺮ‪ ،‬ﻧﺌﻮن‬
‫اﺳﺘﺜﻨﺎ‪ :‬ﺗﻮأم‬
‫ﻫﻤﺰۀ ﭘﺎﯾﺎﻧﯽ‬
‫اﻟﻒ( اﮔﺮ ﺣﺮفِ ﭘﯿﺶ از آن ﻣﻔﺘﻮح ﺑﺎﺷﺪ )ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻫﻤﺰۀ ﻣﯿﺎﻧﯽِ ﻣﺎﻗﺒﻞ ﻣﻔﺘﻮح(‪،‬‬
‫روی ﮐﺮﺳﯽِ »ا« ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫ﺧﻸ‪ ،‬ﻣﻸ‪ ،‬ﻣﺒﺪأ‪ ،‬ﻣﻨﺸﺄ‪ ،‬ﻣﻠﺠﺄ‬
‫ب( اﮔﺮ ﺣﺮفِ ﭘﯿﺶ از آن ﻣﻀﻤﻮم ﺑﺎﺷﺪ )ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻫﻤﺰۀ ﻣﯿﺎﻧﯽِ ﻣﺎﻗﺒﻞ ﻣﻀﻤﻮم(‪،‬‬
‫روی ﮐﺮﺳﯽِ »وِ« ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫ﻟﺆﻟﺆ‪ ،‬ﺗﻸﻟﺆ‬
‫ج( اﮔﺮ ﺣﺮفِ ﭘﯿﺶ از آن ﻣﮑﺴﻮر ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬روی ﮐﺮﺳﯽِ »ی« ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫ﻣﺘﻸﻟﺊ‬
‫‪٢‬‬
‫د( اﮔﺮ ﺣﺮفِ ﭘﯿﺶ از آن ﺳﺎﮐﻦ ﯾﺎ ﯾﮑﯽ از ﻣﺼﻮّﺗﻬﺎی ﺑﻠﻨﺪِ »آ« و »او« و »ای«‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺪون ﮐﺮﺳﯽ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫ﺟﺰء‪ ،‬ﺳﻮء‪ ،‬ﺷﯽء‪ ،‬ﺑُﻂء‪ ،‬ﺑﻄﯽء‪ ،‬ﺳﻤﺎء‪ ،‬ﻣﺎء‪ ،‬اﻣﻼء‪ ،‬اﻧﺸﺎء‬
‫‪3‬‬
‫‪ .1‬ﮐﻠﻤﮥ ﻫﯿﺪروژن ﮔﺎﻫﯽ ﺋﯿﺪورژن ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ﺻﺤﯿﺢ ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬
‫‪ . 2‬ﮐﻠﻤﮥ ﻣﻨﺸﯽ در اﺻﻞ ﻣُﻨﺸﺊ ﺑﻮدهاﺳﺖ ﮐﻪ در ﻓﺎرﺳﯽ »ء« ﺑﻪ »ی« ﺑﺪل ﺷﺪهاﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .3‬ﻫﻤﺰۀ ﭘﺎﯾﺎﻧﯽِ ﺑﺪون ﮐﺮﺳﯽ در ﮐﻠﻤﺎتِ اﻧﺸﺎء‪ ،‬اﻣﻼء‪ ،‬اﻋﻀﺎء‪ ،‬در ﻓﺎرﺳﯽ‪ ،‬در اﺿﺎﻓﻪ ﺑﻪ ﮐﻠﻤﮥ ﺑﻌﺪ از ﺧﻮد‪،‬‬
‫ﻏﺎﻟﺒﺎً ﺣﺬف ﻣﯽﺷﻮد و ﺑﻪ ﺟﺎی آن »یِ« ﻣﯿﺎﻧﺠﯽ ﻣﯽآﯾﺪ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻧﺸﺎی ﺧﻮب‪ ،‬اﻋﻀﺎی ﺑﺪن‪ ،‬وﻟﯽ ﺣﻔﻆِ‬
‫ﻫﻤﺰۀ آن ﻫﻢ ﺻﺤﯿﺢ اﺳﺖ‪ :‬اﻧﺸﺎء ﺧﻮب‪ ،‬اﻋﻀﺎء ﺑﺪن‪.‬‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ ‪23‬‬
‫ﺗﺒﺼﺮۀ ‪ : 1‬ﮐﻠﻤﺎﺗﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻧﺸﺎء‪ ،‬اﻣﻼء‪ ،‬اﻋﻀﺎء در ﻓﺎرﺳﯽ ﺑﺪون ﻫﻤﺰۀ ﭘﺎﯾﺎﻧﯽ‬
‫ﻫﻢ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ﺻﺤﯿﺢ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺗﺒﺼﺮۀ ‪ :2‬ﻫﺮﮔﺎه ﻫﻤﺰۀ ﭘﺎﯾﺎﻧﯽِ ﻣﺎﻗﺒﻞ ﺳﺎﮐﻦ )ﺑﺪون ﮐﺮﺳﯽ( ﯾﺎ ﻫﻤﺰۀ ﭘﺎﯾﺎﻧ ِ‬
‫ﯽ‬
‫ﻣﺎﻗﺒﻞ ﻣﻔﺘﻮح )ﺑﺎ ﮐﺮﺳﯽ »ا«( و ﯾﺎ ﻫﻤﺰۀ ﭘﺎﯾﺎﻧﯽِ ﻣﺎﻗﺒﻞ ﻣﻀﻤﻮم )ﺑﺎ ﮐﺮﺳﯽ »و«(‬
‫ﺑﻪ ﯾﺎی وﺣﺪت ﯾﺎ ﻧﮑﺮه ﻣﺘّﺼﻞ ﺷﻮد‪ ،‬ﮐﺮﺳﯽِ »ﯾـ« ﻣﯽﮔﯿﺮد و ﮐﺮﺳﯽِ ﻗﺒﻠﯽِ آن‬
‫ﻧﯿﺰ ﺣﻔﻆ ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬
‫ﺟﺰﺋﯽ‪ ،‬ﺷﯿﺌﯽ‪ ،‬ﻣﻨﺸﺎﺋﯽ‪ ،‬ﻣﺎﺋﯽ‪ ،‬ﻟﺆﻟﺆﺋﯽ‪.‬‬
‫راﻫﻨﻤﺎی ﮐﺘﺎﺑﺖِ ﻫﻤﺰه‪ ،‬در ﺻﻔﺤﺎت ﺑﻌﺪ‪ ،‬در ﺟﺪول ﺷﻤﺎرۀ ‪ ،3‬اراﺋﻪ ﺷﺪه‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪24‬‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫ﺟﺪول ‪ .3‬راﻫﻨﻤﺎی ﮐﺘﺎﺑﺖِ ﻫﻤﺰه‬
‫ﮐﺮﺳﯽ »و«‬
‫ﮐﺮﺳﯽ »ﯾـ«‬
‫ﺑﺪون ﮐﺮﺳﯽ‬
‫ﮐﺮﺳﯽ »ا«‬
‫»أ‪،‬ـﺄ«‬
‫»آ‪ ،‬ـ‪«Ĥ‬‬
‫»ؤ‪ ،‬ـﺆ«‬
‫»ﺋـ ‪ ،‬ـﺌـ«‬
‫»ءِ»‬
‫ﺑﺄس‬
‫ﺗﺄﺛﯿﺮ‬
‫ﺗﺄﺧّﺮ‬
‫ﺗﺄﺛﯿﺮ‬
‫ﺗﺄدﯾﺐ‬
‫ﺗﺄذّی‬
‫ﺗﺄﺳّﻒ‬
‫ﺗﺄﺳﯿﺲ‬
‫ﺗﺄﮐﯿﺪ‬
‫ﺗﺄﻟّﻒ‬
‫ﺗﺄﻟﯿﻒ‬
‫ﺗﺄﻣّﻞ‬
‫ﺗﺄﻣﯿﻦ‬
‫ﺗﺄﻧّﯽ‬
‫ﺗﺄﻧﯿﺚ‬
‫ﺗﺄوﯾﻞ‬
‫ﺗﻔﺄّّل‬
‫ﺗﻸﻟﺆ‬
‫ﺗﻮأم‬
‫ﻗﺮآن‬
‫ﻵﻟﯽ‬
‫ﻣ‪Ĥ‬ل‬
‫ﻣﺮآت‬
‫ﻣ‪Ĥ‬ﺧﺬ‬
‫ﻣ‪Ĥ‬ﺛﺮ‬
‫ﻣﻨﺸ‪Ĥ‬ت‬
‫ﻣ‪Ĥ‬ب‬
‫ﻣ‪Ĥ‬رب‬
‫ﺗﻸﻟﺆ‬
‫رؤﺳﺎ‬
‫رؤﯾﺎ‬
‫رؤﯾﺖ‬
‫ﺳﺆال‬
‫ﻓﺆاد‬
‫ﻟﺆﻟﺆ‬
‫ﻟﺆم‬
‫ﻣﺆاﻟﻔﺖ‬
‫ﻣﺆاﻧﺴﺖ‬
‫ﻣﺆﺗﻠﻒ‬
‫ﻣﺆﺗﻤﻦ‬
‫ﻣﺆﺛّﺮ‬
‫ﻣﺆدّب‬
‫ﻣﺆدّی‬
‫ﻣﺆذّن‬
‫ﻣﺆﺳّﺲ‬
‫ﻣﺆﺳّﺴﻪ‬
‫ﻣﺆﮐّﺪ‬
‫اﺋﺘﻼف‬
‫اراﺋﻪ‬
‫اﺳﺎﺋﻪ‬
‫اﺳﺘﺜﻨﺎﺋﺎت‬
‫اﺳﺘﺜﻨﺎﺋﯽ‬
‫اﻟﻘﺎﺋﺎت‬
‫اورﻟﺌﺎن‬
‫اﯾﺪﺋﺎﻟﯿﺴﻢ‬
‫ﺑﺌﺎﺗﺮﯾﺲ‬
‫ﺑﺌﺮ‬
‫ﭘﺮوﻣﺘﺌﻮس‬
‫ﭘﻨﮕﻮﺋﻦ‬
‫ﺗﺒﺮﺋﻪ‬
‫ﺗﺨﻄﺌﻪ‬
‫ﺗﺌﺎﺗﺮ‬
‫ﺗﺌﻮدور‬
‫ﺗﻮﻃﺌﻪ‬
‫ﺟﺰﺋﯽ‬
‫ﺳﻮﺋﯽ‬
‫ﺑُﻂء‬
‫ﺑَﻄﯽء‬
‫ﺟﺰء‬
‫ﺳﻮء‬
‫ﺷﯽء‬
‫ﺿﻮء‬
‫ﻓﯽء‬
‫ﻣﺎء‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ ‪25‬‬
‫ﮐﺮﺳﯽ »ا«‬
‫»أ‪،‬ـﺄ«‬
‫ﺧﻸ‬
‫رأس‬
‫رأی‬
‫ﺳﺒﺄ )ﻗﺮآﻧﯽ(‬
‫ﺷﺄن‬
‫ﻣﺄﺛﻮر‬
‫ﻣﺄﺟﻮر‬
‫ﻣﺄﺧﺬ‬
‫ﻣﺄﺧﻮذ‬
‫ﻣﺄذون‬
‫ﻣﺄﮐﻮل‬
‫ﻣﺄﻟﻮف‬
‫ﻣﺄﻣﻦ‬
‫ﻣﺄﻣﻮر‬
‫ﻣﺄﻧﻮس‬
‫ﻣﺄوا‬
‫ﻣﺄﯾﻮس‬
‫ﻣﺒﺪأ‬
‫ﻣﺘﺄﺛّﺮ‬
‫ﻣﺘﺄﺧّﺮ‬
‫ﻣﺘﺄذّی‬
‫ﻣﺘﺄﻟّﻢ‬
‫»آ‪ ،‬ـ‪«Ĥ‬‬
‫ﮐﺮﺳﯽ »و«‬
‫ﮐﺮﺳﯽ »ﯾـ«‬
‫ﺑﺪون ﮐﺮﺳﯽ‬
‫»ؤ‪ ،‬ـﺆ«‬
‫»ﺋـ ‪ ،‬ـﺌـ«‬
‫»ءِ»‬
‫ﻣﺆﻟّﻒ‬
‫ﻣﺆﻣﻦ‬
‫ﻣﺆﻧّﺚ‬
‫ﻣﺆوّل‬
‫ﻣﺆﯾّﺪ‬
‫ﺟﺮﺋﺖ‬
‫دﻧﺎﺋﺖ‬
‫دوﺋﻞ‬
‫راﻓﺎﺋﻞ‬
‫رﺋﺎﻟﯿﺴﺖ‬
‫رﺋﺎﻟﯿﺴﻢ‬
‫رﺋﻮس‬
‫رﺋﻮف‬
‫رﺋﯿﺲ‬
‫ژوﺋﻦ‬
‫ژﺋﻮﻓﯿﺰﯾﮏ‬
‫ﺳﺌﺎﻧﺲ‬
‫ﺳﺌﻮل‬
‫ﺳﻮﺋﺪ‬
‫ﺳﯿّﺌﺎت‬
‫ﺷﺎﺋﻮل‬
‫ﺷﺌﻮن‬
‫ﻗﺮاﺋﺖ‬
‫ﻗﺮاﺋﺎت‬
‫ﮐﺎﮐﺎﺋﻮ‬
‫ﮐﻠﺌﻮﭘﺎﺗﺮا‬
‫ﻻﺋﻮس‬
‫‪26‬‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫ﮐﺮﺳﯽ »ا«‬
‫»أ‪،‬ـﺄ«‬
‫ﻣﺘﺄﻣّﻞ‬
‫ﻣﺘﺄﻫّﻞ‬
‫ﻣﺘﻸﻟﺊ‬
‫ﻣﺴﺘﺄﺻﻞ‬
‫ﻣﻸ‬
‫ﻣﻠﺠﺄ‬
‫ﻣﻨﺸﺄ‬
‫ﻧﺒﺄ )ﻗﺮآﻧﯽ(‬
‫ﯾﺄس‬
‫»آ‪ ،‬ـ‪«Ĥ‬‬
‫ﮐﺮﺳﯽ »و«‬
‫ﮐﺮﺳﯽ »ﯾـ«‬
‫ﺑﺪون ﮐﺮﺳﯽ‬
‫»ؤ‪ ،‬ـﺆ«‬
‫»ﺋـ ‪ ،‬ـﺌـ«‬
‫»ءِ»‬
‫ﻟِﺌﺎم‪ ،‬ﻟﺌﯿﻢ‬
‫ﻟﺌﻮن‬
‫ﻟﻮﺋﯽ‬
‫ﻣﺎﺋﻮﻣﺎﺋﻮ‬
‫ﻣﺴﺎﺋﻞ‬
‫ﻣﺴﺌﻮل‬
‫ﻣﺌﻮﻧﺖ‬
‫ﻣﺮﺋﻮس‬
‫ﻣﺮﺋﯽ‬
‫ﻣﺸﻤﺌﺰ‬
‫ﻧﺎﭘﻠﺌﻮن‬
‫ﻧﺸﺌﻪ‬
‫ﻧﺸﺌﺖ‬
‫ﻧﻮﺋﻞ‬
‫ﻧﺌﻮن‬
‫وﯾﺪﺋﻮ‬
‫ﻫﯿﺌﺖ‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ ‪27‬‬
‫واژهﻫﺎ و ﺗﺮﮐﯿﺒﺎت و ﻋﺒﺎرات ﻣﺄﺧﻮذ از ﻋﺮﺑﯽ‬
‫»ۀ« در واژهﻫﺎ و ﺗﺮﮐﯿﺒﺎت و ﻋﺒﺎرات ﻣﺄﺧﻮذ از ﻋﺮﺑﯽ ﺑﻪ ﺻﻮرﺗﻬﺎی زﯾﺮ ﻧﻮﺷﺘﻪ‬
‫ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫‪ .1‬اﮔﺮ در آﺧﺮِ ﮐﻠﻤﻪ ﺗﻠﻔّﻆ ﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﺻﻮرتِ »ت« ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫رﺣﻤﺖ‪ ،‬ﺟﻬﺖ‪ ،‬ﻗﻀﺎت‪ ،‬ﻧﻈﺎرت‪ ،‬ﻣﺮاﻗﺒﺖ‪ ،‬ﺑﺮاﺋﺖ‬
‫اﺳﺘﺜﻨﺎ‪ :‬ﺻﻠﻮۀ‪ ،‬ﻣﺸﮑﻮۀ )آﻧﺠﺎ ﮐﻪ ﻣﺮاﻋﺎتِ رﺳﻢاﻟﺨﻂّ ﻗﺮآﻧﯽِ اﯾﻦ ﮐﻠﻤﺎت‬
‫در ﻧﻈﺮ ﺑﺎﺷﺪ(‪.‬‬
‫‪ . 2‬اﮔﺮ در آﺧﺮِ ﮐﻠﻤﮥ ﺗﻠﻔّﻆ ﻧﺸﻮد‪ ،‬ﺑﺮای ﻧﺸﺎن دادنِ ﺣﺮﮐﺖِ ﻣﺎﻗﺒﻞِ آن‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﺻﻮرت »ـﻪ‪/‬ه« )ﻫﺎی ﺑﯿﺎن ﺣﺮﮐﺖ( ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫ﻋﻼﻗﻪ‪ ،‬ﻣﻌﺎﯾﻨﻪ‪ ،‬ﻧﻈﺎره‪ ،‬ﻣﺮاﻗﺒﻪ‪ ،‬آﺗﯿﻪ‬
‫و در اﯾﻦ ﺣﺎﻟﺖ ﻫﻤﮥ اﺣﮑﺎمِ ﻣﺘﻌﻠّﻖ ﺑﻪ ﻫﺎی ﺑﯿﺎن ﺣﺮﮐﺖ ﺑﺮ آن ﺟﺎری اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻋﻼﻗﻪﻣﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻈﺎرﮔﺎن‪ ،‬ﻣﻌﺎﯾﻨﮥ ﺑﯿﻤﺎر‪ ،‬ﻣﺮاﻗﺒﻪای‬
‫‪ .3‬در ﺗﺮﮐﯿﺒﺎتِ ﻋﺮﺑﯽِ راﯾﺞ در ﻓﺎرﺳﯽ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﮐﺎﻣﻠﮥاﻟﻮداد‪ ،‬ﻟﯿﻠﮥاﻟﻘﺪر‪ ،‬ﺛﻘﮥاﻻﺳﻼم‪،‬‬
‫ﺧﺎﺗﻤﮥاﻻﻣﺮ‪ ،‬داﯾﺮۀاﻟﻤﻌﺎرف‪ ،‬ﻣﻌﻤﻮﻻً ﺑﻪ ﺻﻮرتِ »ـﮥ‪ /‬ۀ« ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬اﻣﺎ ﮔﺎﻫﯽ‬
‫در ﺑﻌﻀﯽ از ﺗﺮﮐﯿﺒﺎت‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺣﺠّﺖاﻻﺳﻼم و آﯾﺖاﷲ‪ ،‬ﺑﻪ ﺻﻮرتِ »ت«‬
‫ﻣﯽآﯾﺪ ﮐﻪ آن ﻫﻢ درﺳﺖ اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪28‬‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫»و« ﮐﻪ در ﺑﺮﺧﯽ از ﮐﻠﻤﻪﻫﺎی ﻋﺮﺑﯽ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ زﮐﻮۀ‪ ،‬ﺣﯿﻮۀ‪ ،‬ﻣﺸﮑﻮۀ‪ ،‬ﺻﻠﻮۀ ﺑﻪ‬
‫ﺻﻮرت »آ« ﺗﻠﻔّﻆ ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬در ﻓﺎرﺳﯽ )ﺟﺰ در ﻣﻮاردی ﮐﻪ رﻋﺎﯾﺖِ رﺳﻢاﻟﺨﻂّ‬
‫‪1‬‬
‫ﻗﺮآﻧﯽِ اﯾﻦﮔﻮﻧﻪ ﮐﻠﻤﺎت ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﺑﺎﺷﺪ( ﺑﻪ ﺻﻮرتِ »اﻟﻒ« ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬
‫زﮐﺎت‪ ،‬ﺣﯿﺎت‪ ،‬ﻣﺸﮑﺎت‪ ،‬ﺻﻼت‬
‫ﺗﺒﺼﺮه‪ :‬ﮐﻠﻤﻪﻫﺎﯾﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ زﮐﻮۀ‪ ،‬ﻣﺸﮑﻮۀ‪ ،‬ﺻﻠﻮۀ )اﮔﺮ ﺑﻪ اﯾﻦ ﺻﻮرت ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه‬
‫ﺑﺎﺷﺪ(‪ ،‬در اﺿﺎﻓﻪ ﺑﻪ »ی« ﻧﺴﺒﺖ ﯾﺎ وﺣﺪت‪ ،‬ﺑﺎ »ا« و »ت« ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫زﮐﺎﺗﯽ‪ ،‬ﻣﺸﮑﺎﺗﯽ‪ ،‬ﺻﻼﺗﯽ‪ ،‬ﺣﯿﺎﺗﯽ‬
‫»اﻟﻒ ﮐﻮﺗﺎه« ﻫﻤﯿﺸﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرتِ »اﻟﻒ« ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬ﻣﮕﺮ در ﻣﻮارد زﯾﺮ‪:‬‬
‫‪ .1‬اﻟﯽ‪ ،‬ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﺣﺘّﯽ‪ ،‬اوﻟﯽ‪ ،‬اوُﻟﯽ‬
‫‪ .2‬اﺳﻤﻬﺎی ﺧﺎص‪:‬‬
‫ﻋﯿﺴﯽ‪ ،‬ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬ﻣﺮﺗﻀﯽ‪ ،‬ﻣﺼﻄﻔﯽ‪ ،‬ﻣﻮﺳﯽ‪ ،‬ﻣﺠﺘﺒﯽ‬
‫ﻂِ ﻗﺮآﻧﯽ ﺑﻪ‬
‫ﺗﺒﺼﺮه‪ :‬واژهﻫﺎﯾﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ اﺳﻤﻌﯿﻞ‪ ،‬ﻫﺮون‪ ،‬رﺣﻤﻦ ﮐﻪ در رﺳﻢاﻟﺨ ّ‬
‫اﯾﻦ ﺻﻮرت ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد در ﻓﺎرﺳﯽ ﺑﺎ »اﻟﻒ« ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪ :‬اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ‪،‬‬
‫ﻫﺎرون‪ ،‬رﺣﻤﺎن‪.‬‬
‫‪ . 3‬ﺗﺮﮐﯿﺒﺎﺗﯽ ﮐﻪ ﻋﯿﻨﺎً از ﻋﺮﺑﯽ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪:‬‬
‫ﺑﺪاﻟﺪ‪‬ﺟﯽ‪،‬‬
‫اﻋﻼماﻟﻬﺪی‪،‬‬
‫ﻻﺗُﺤﺼﯽ )ﺻﯿﻐﻪﻫﺎی ﻓﻌﻠﯽ(‬
‫ﻃﻮﺑﯽﻟﮏ‪،‬‬
‫ﻻﺗُﻌَﺪ‪‬وﻻﺗُﺤْﺼﯽ‪،‬‬
‫ﺳِﺪر َُۀاﻟﻤُﻨﺘَﻬﯽ‪،‬‬
‫ـ اﺳﺎﻣﯽ ﺳﻮرهﻫﺎی ﻗﺮآن )ﻣﺎﻧﻨﺪ ﯾﺲ‪ ،‬ﻃﻪ‪ ،‬اﻟﻢ و‪ (...‬ﺑﻪ ﺷﮑﻞ ﻣﻀﺒﻮط در‬
‫ﻗﺮآن ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬اﻣﺎ در ﮐﻠﻤﺎﺗﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﯾﺎﺳﯿﻦ‪ ،‬آلﻃﺎﻫﺎ و‪ ...‬ﻗﺎﻋﺪۀ ﺗﻄﺎﺑﻖ‬
‫ﻣﮑﺘﻮب و ﻣﻠﻔﻮظ رﻋﺎﯾﺖ ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ .1‬اﺳﺎﻣﯽ ﺧﺎص در ﻣﺘﻮن ﻗﺪﯾﻢ و ﻧﺎمﺧﺎﻧﻮادﮔﯽ اﺷﺨﺎص‪ ،‬اﮔﺮ ﺑﺎ اﻣﻼی ﻋﺮﺑﯽ ﺛﺒﺖ ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﻤﺎن‬
‫ﺷﮑﻞ ﺣﻔﻆ ﻣﯽﺷﻮد‪ :‬ﻣﺸﮑﻮۀاﻟﺪّﯾﻨﯽ‪ ،‬ﺣﯿﻮۀاﻟﺤﯿﻮان‪.‬‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ ‪29‬‬
‫ﺗﻨﻮﯾﻦ‪ ،‬ﺗﺸﺪﯾﺪ‪ ،‬ﺣﺮﮐﺖﮔﺬاری‬
‫ﻫﺠﺎی ﻣﯿﺎﻧﯽ »ـ وو ـ«‬
‫آوردنِ ﺗﻨﻮﯾﻦ )در ﺻﻮرﺗﯽ ﮐﻪ ﺗﻠﻔّﻆ ﺷﻮد( در ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎی رﺳﻤﯽ و ﻧﯿﺰ در‬
‫ﻣﺘﻮن آﻣﻮزﺷﯽ اﻟﺰاﻣﯽ اﺳﺖ‪ .‬ﺗﻨﻮﯾﻦ ﺑﻪ ﺻﻮرﺗﻬﺎی زﯾﺮ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫‪ .1‬ﺗﻨﻮﯾﻦ ﻧﺼﺐ‪ :‬در ﻫﻤﻪ ﺟﺎ ﺑﻪ ﺻﻮرت »اً‪/‬ـﺎً« ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫واﻗﻌﺎً‪ ،‬ﺟﺰﺋﺎً‪ ،‬ﻣﻮﻗﺘﺎً‪ ،‬ﻋﺠﺎﻟﺘﺎً‪ ،‬ﻧﺘﯿﺠﺘﺎً‪ ،‬ﻣﻘﺪﻣﺘﺎً‪ ،‬ﻃﺒﯿﻌﺘﺎً‪ ،‬ﻋﻤﺪاً‪ ،‬اﺑﺪاً‬
‫‪1‬‬
‫ﺗﺒﺼﺮۀ ‪ :1‬ﮐﻠﻤﻪﻫﺎی ﻣﺨﺘﻮم ﺑﻪ ﻫﻤﺰه‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺟﺰء‪ ،‬اﺳﺘﺜﻨﺎء‪ ،‬اﺑﺘﺪاء‪ ،‬ﻫﺮﮔﺎه ﺑﺎ‬
‫ﺗﻨﻮﯾﻦِ ﻧﺼﺐ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺰۀ آﻧﻬﺎ روی ﮐﺮﺳﯽ »ﯾـ« ﻣﯽآﯾﺪ و ﺗﻨﻮﯾﻦ‬
‫روی »اﻟﻒِ« ﺑﻌﺪ از آن ﻗﺮار ﻣﯽﮔﯿﺮد‪ :‬ﺟﺰﺋﺎً‪ ،‬اﺳﺘﺜﻨﺎﺋﺎً‪ ،‬اﺑﺘﺪاﺋﺎً‪.‬‬
‫ﺗﺒﺼﺮۀ ‪ :2‬ﺗﺎء ﻋﺮﺑﯽ »ۀ‪/‬ـﮥ«‪ ،‬اﻋﻢ از آﻧﮑﻪ در ﻓﺎرﺳﯽ ﺑﻪ ﺻﻮرتِ »ت«‬
‫ﯾﺎ »ه‪/‬ـﻪ« )ﻫﺎی ﺑﯿﺎن ﺣﺮﮐﺖ( ﻧﻮﺷﺘﻪ ﯾﺎ ﺗﻠﻔّﻆ ﺷﻮد‪ ،‬در ﺗﻨﻮﯾﻦ ﻧﺼﺐ‪،‬‬
‫ﺑﺪل ﺑﻪ »ت« ﮐﺸﯿﺪه ﻣﯽﺷﻮد و ﻋﻼﻣﺖ ﺗﻨﻮﯾﻦ روی اﻟﻔﯽ ﮐﻪ ﭘﺲ از‬
‫»ت« ﻣﯽآﯾﺪ ﻗﺮار ﻣﯽﮔﯿﺮد‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻧﺘﯿﺠﺘﺎً‪ ،‬ﻣﻮﻗﺘﺎً‪ ،‬ﻧﺴﺒﺘﺎً‪ ،‬ﻣﻘﺪﻣﺘﺎً‪ ،‬ﺣﻘﯿﻘﺘﺎً‪.‬‬
‫‪ .2‬ﺗﻨﻮﯾﻦ رﻓﻊ و ﺗﻨﻮﯾﻦ ﺟﺮّ‪ :‬در ﻫﻤﻪ ﺟﺎ ﺑﻪ ﺻﻮرت ــٌ و ــٍ‬
‫ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد و ﻓﻘﻂ در ﺗﺮﮐﯿﺒﺎتِ ﻣﺄﺧﻮذ از ﻋﺮﺑﯽ ﮐﻪ در زﺑﺎن‬
‫ﻓﺎرﺳﯽ راﯾﺞ اﺳﺖ ﺑﻪ ﮐﺎر ﻣﯽرود‪:‬‬
‫‪ .1‬اﮔﺮ ﺑﺨﻮاﻫﯿﻢ ﺑﯽﺗﻨﻮﯾﻦ ﺧﻮاﻧﺪه ﺷﻮد‪ :‬ﻣﻄﻠﻘﺎ‪ ،‬اﺻﻼ‪ ،‬اﺑﺪا‪.‬‬
‫‪30‬‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫ﻣﺸﺎرٌاﻟﯿﻪ‪ ،‬ﻣﻀﺎفٌاﻟﯿﻪ‪ ،‬ﻣﻨﻘﻮلٌﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻣﺨﺘﻠﻒﻓﯿﻪ‪ ،‬ﻣﺘﻔﻖٌﻋﻠﯿﻪ‬
‫ﺑﻌﺒﺎرۀِاُﺧﺮی‪ ،‬اﺑﺎً ﻋﻦ ﺟﺪِ‪ ،‬ایّ ﻧﺤﻮِ ﮐﺎن‪.‬‬
‫ﮔﺬاﺷﺘﻦ ﺗﺸﺪﯾﺪ ﻫﻤﯿﺸﻪ ﺿﺮورت ﻧﺪارد ﻣﮕﺮ در ﺟﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﻣﻮﺟﺐ اﺑﻬﺎم‬
‫و اﻟﺘﺒﺎس ﺷﻮد ﮐﻪ ﯾﮑﯽ از ﻣﺼﺎدﯾﻖ آن ﻫﻢﻧﮕﺎﺷﺘﻬﺎﺳﺖ‪:‬‬
‫ﻣﻌﯿﻦ‪ /‬ﻣﻌﯿّﻦ؛ ﻋﻠﯽ‪ /‬ﻋِﻠّﯽ؛ دوار‪/‬دوّار؛ ﮐُﺮه‪/‬ﮐُﺮّه؛ ﺑﻨﺎ‪/‬ﺑﻨّﺎ‬
‫ﺗﺒﺼﺮه‪ :‬در ﻣﺘﻮن آﻣﻮزﺷﯽ ﺑﺮای ﻧﻮآﻣﻮزان و ﻏﯿﺮﻓﺎرﺳﯽزﺑﺎﻧﺎن و ﻧﯿﺰ در‬
‫اﺳﻨﺎد و ﻣﺘﻮنِ رﺳﻤﯽِ دوﻟﺘﯽ‪ ،‬ﮔﺬاﺷﺘﻦِ ﺗﺸﺪﯾﺪ در ﻫﻤﮥ ﻣﻮارد ﺿﺮوری‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺣﺮﮐﺖﮔﺬاری ﺗﻨﻬﺎ در ﺣﺪّی ﻻزم اﺳﺖ ﮐﻪ اﺣﺘﻤﺎل ﺑﺪﺧﻮاﻧﯽ داده ﺷﻮد‪:‬‬
‫ﻋُﺮﺿﻪ‪ /‬ﻋَﺮﺿﻪ؛ ﺣَﺮف‪/‬ﺣِﺮَف؛ ﺑُﺮْد‪ /‬ﺑُﺮَد؛ ﺳﺮْﭼﺸﻤﻪ‪/‬ﺳﺮِﭼﺸﻤﻪ‬
‫واژهﻫﺎی دارای ﻫﺠﺎی ﻣﯿﺎﻧﯽِ »ـ ووـ« ﺑﺎ دو واو ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫ﻃﺎووس‪ ،‬ﻟﻬﺎوور‪ ،‬ﮐﯿﮑﺎووس‪ ،‬داوود‬
‫ﺗﺒﺼﺮۀ ‪ : 1‬ﻧﻮﺷﺘﻦ »داود« ﺑﺎ ﯾﮏ واو ﺑﻪ ﺗﺒﻌﯿﺖ از رﺳﻢاﻟﺨﻂّ ﻗﺮآﻧﯽ‬
‫ﺑﻼﻣﺎﻧﻊ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺗﺒﺼﺮۀ ‪ : 2‬در ﻣﻮرد ﻧﺎم ﺷﺨﺺ‪ ،‬ﺿﺒﻆ ﻧﻬﺎدیﺷﺪه )ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺷﻨﺎﺳﻨﺎﻣﻪ(‬
‫اﺧﺘﯿﺎر ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫ﮐﺎوس‪ ،‬ﮐﺎوﺳﯽ‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ ‪31‬‬
‫ﺗﺮﮐﯿﺒﺎت‬
‫*‬
‫در ﺑﺎب ﭘﯿﻮﺳﺘﻪﻧﻮﯾﺴﯽِ و ﯾﺎ ﺟﺪاﻧﻮﯾﺴﯽِ ﺗﺮﮐﯿﺒﺎت در زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﯽ ﺳﻪ ﻓﺮض‬
‫ﻗﺎﺑﻞ ﺗﺼﻮّر اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪ .1‬ﺗﺪوﯾﻦ ﻗﻮاﻋﺪی ﺑﺮای ﺟﺪاﻧﻮﯾﺴﯽِ ﻫﻤﮥ ﮐﻠﻤﺎتِ ﻣﺮﮐّﺐ و ﺗﻌﯿﯿﻦ‬
‫ﻣﻮاردِ اﺳﺘﺜﻨﺎ‪.‬‬
‫‪ .2‬ﺗﺪوﯾﻦ ﻗﻮاﻋﺪی ﺑﺮای ﭘﯿﻮﺳﺘﻪﻧﻮﯾﺴﯽِ ﻫﻤﮥ ﮐﻠﻤﺎتِ ﻣﺮﮐّﺐ و ﺗﻌﯿﯿﻦ‬
‫ﻣﻮاردِ اﺳﺘﺜﻨﺎ‪.‬‬
‫‪ .3‬ﺗﺪوﯾﻦ ﻗﻮاﻋﺪی ﺑﺮای ﺟﺪاﻧﻮﯾﺴﯽِ اﻟﺰاﻣﯽِ ﺑﻌﻀﯽ از ﮐﻠﻤﺎتِ ﻣﺮﮐّﺐ و‬
‫ﭘﯿﻮﺳﺘﻪﻧﻮﯾﺴﯽِ ﺑﻌﻀﯽ دﯾﮕﺮ و دادنِ اﺧﺘﯿﺎر در ﺧﺼﻮص ﺳﺎﯾﺮ ﮐﻠﻤﺎت ﺑﻪ‬
‫ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن‪.‬‬
‫ﻓﺮﻫﻨﮕﺴﺘﺎن در ﺗﺪوﯾﻦ و ﺗﺼﻮﯾﺐِ »دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ«‪ ،‬ﻓﺮض ﺳﻮم را‬
‫ﺑﺮﮔﺰﯾﺪه و ﺗﻨﻬﺎ ﻣﻮاردِ اﻟﺰاﻣﯽِ ﺟﺪاﻧﻮﯾﺴﯽ و ﯾﺎ ﭘﯿﻮﺳﺘﻪﻧﻮﯾﺴﯽ را ﺑﻪ ﺷﺮح‬
‫زﯾﺮ ﻣﻌﯿّﻦ ﮐﺮده اﺳﺖ‪:‬‬
‫اﻟﻒ( ﮐﻠﻤﺎت ﻣﺮﮐّﺒﯽ ﮐﻪ اﻟﺰاﻣﺎً ﭘﯿﻮﺳﺘﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫‪.1‬ﮐﻠﻤﺎت ﻣﺮﮐّﺒﯽ ﮐﻪ از ﺗﺮﮐﯿﺐ ﺑﺎ ﭘﯿﺸﻮﻧﺪ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد ﻫﻤﯿﺸﻪ ﺟﺪا ﻧﻮﺷﺘﻪ‬
‫ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬ﻣﮕﺮ ﻣﺮﮐّﺒﻬﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﺑﺎ ﭘﯿﺸﻮﻧﺪﻫﺎی »ﺑﻪ«‪» ،‬ﺑﯽ« و »ﻫﻢ«‪ ،‬ﺑﺎ رﻋﺎﯾﺖِ‬
‫* در اﯾﻨﺠﺎ ﺗﺮﮐﯿﺒﺎت ﺷﺎﻣﻞ ﻣﺮﮐّﺐ و ﻣﺸﺘﻖ اﺳﺖ و ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯾﯽ اﻋﻢ از ﻣﻌﻨﺎی ﻣﻮردﻧﻈﺮِ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎنِ ﮐﺘﺎﺑﻬﺎی‬
‫دﺳﺘﻮر زﺑﺎن ﺑﻪﮐﺎر رﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪32‬‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫اﺳﺘﺜﻨﺎﻫﺎﯾﯽ‪ ،‬ﺳﺎﺧﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد و اﺣﮑﺎم آن در »اﻣﻼی ﺑﻌﻀﯽ از واژهﻫﺎ و‬
‫ﭘﯿﺸﻮﻧﺪﻫﺎ و ﭘﺴﻮﻧﺪﻫﺎ« )ص ‪ 22‬و ‪ (23‬آﻣﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪.2‬ﮐﻠﻤﺎت ﻣﺮﮐّﺒﯽ ﮐﻪ از ﺗﺮﮐﯿﺐ ﺑﺎ ﭘﺴﻮﻧﺪ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد ﻫﻤﯿﺸﻪ ﭘﯿﻮﺳﺘﻪ‬
‫ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬ﻣﮕﺮ ﻫﻨﮕﺎﻣﯽ ﮐﻪ‪:‬‬
‫اﻟﻒ( ﺣﺮف ﭘﺎﯾﺎﻧﯽِ ﺟﺰء اوّل ﺑﺎ ﺣﺮفِ آﻏﺎزی ﺟﺰء دوم ﯾﮑﺴﺎن ﺑﺎﺷﺪ‪:‬‬
‫ﻧﻈﺎمﻣﻨﺪ‪ ،‬آبﺑﺎن‬
‫ب( ﺟﺰء اوّلِ آن ﻋﺪد ﺑﺎﺷﺪ‪:‬‬
‫ﭘﻨﺞﮔﺎﻧﻪ‪ ،‬دهﮔﺎﻧﻪ‪ ،‬ﭘﺎﻧﺰدهﮔﺎﻧﻪ‬
‫اﺳﺘﺜﻨﺎ‪ :‬ﺑﯿﺴﺘﮕﺎﻧﯽ )واﺣﺪ ﭘﻮل(‬
‫ﺗﺒﺼﺮه‪ :‬ﭘﺴﻮﻧﺪِ »وارِ» از ﺣﯿﺚ ﺟﺪا و ﯾﺎ ﭘﯿﻮﺳﺘﻪﻧﻮﯾﺴﯽ ﺗﺎﺑﻊ ﻗﺎﻋﺪهای‬
‫ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬در ﺑﻌﻀﯽ ﮐﻠﻤﻪﻫﺎ ﺟﺪا و در ﺑﻌﻀﯽ دﯾﮕﺮ ﭘﯿﻮﺳﺘﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫ﻃﻮﻃﯽوار‪ ،‬ﻓﺮدوﺳﯽوار‪ ،‬ﻃﺎووسوار‪ ،‬ﭘﺮیوار‬
‫ﺑﺰرﮔﻮار‪ ،‬ﺳﻮﮔﻮار‪ ،‬ﺧﺎﻧﻮار‬
‫‪.3‬ﻣﺮﮐّﺒﻬﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﺑﺴﯿﻂ ﮔﻮﻧﻪ اﺳﺖ‪:‬‬
‫آﺑﺮو‪ ،‬اﻟﻔﺒﺎ‪ ،‬آﺑﺸﺎر‪ ،‬ﻧﯿﺸﮑﺮ‪ ،‬رﺧﺘﺨﻮاب‪ ،‬ﯾﮑﺸﻨﺒﻪ‪ ،‬ﭘﻨﺠﺸﻨﺒﻪ‪ ،‬ﺳﯿﺼﺪ‪ ،‬ﻫﻔﺘﺼﺪ‪ ،‬ﯾﮑﺘﺎ‪،‬‬
‫ﺑﯿﺴﺘﮕﺎﻧﯽ‬
‫‪.4‬ﺟﺰء دوم ﺑﺎ »آ« آﻏﺎز ﺷﻮد و ﺗﮏﻫﺠﺎﯾﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪:‬‬
‫ﮔﻼب‪ ،‬ﭘﺴﺎب‪ ،‬ﺧﻮﺷﺎب‪ ،‬دﺳﺘﺎس‬
‫ﺗﺒﺼﺮه‪ :‬ﺟﺰء دوم‪ ،‬اﮔﺮ ﺑﺎ »آ« آﻏﺎز ﺷﻮد و ﺑﯿﺶ از ﯾﮏ ﻫﺠﺎ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪،‬‬
‫از ﻗﺎﻋﺪهای ﺗﺒﻌﯿﺖ ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ‪ :‬ﮔﺎﻫﯽ ﭘﯿﻮﺳﺘﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ دﻻوﯾﺰ‪،‬‬
‫ﭘﯿﺸﺎﻫﻨﮓ‪ ،‬ﺑﺴﺎﻣﺪ‪ ،‬و ﮔﺎﻫﯽ ﺟﺪا‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ داﻧﺶآﻣﻮز‪ ،‬دلآﮔﺎه‪ ،‬زﺑﺎنآور‪.‬‬
‫‪.5‬ﻫﺮﮔﺎه ﮐﺎﻫﺶ ﯾﺎ اﻓﺰاﯾﺶ واﺟﯽ ﯾﺎ اﺑﺪال ﯾﺎ ادﻏﺎم و ﻣﺰج ﯾﺎ ﺟﺎﺑﻪﺟﺎﯾﯽِ‬
‫آواﯾﯽ در داﺧﻞ آﻧﻬﺎ روی داده ﺑﺎﺷﺪ‪:‬‬
‫ﭼﻨﻮ‪ ،‬ﻫﺸﯿﺎر‪ ،‬وﻟﻨﮕﺎری‪ ،‬ﺷﺎﻫﺴﭙﺮم‪ ،‬ﻧﺴﺘﻌﻠﯿﻖ‪ ،‬ﺳﮑﻨﺠﺒﯿﻦ‬
‫‪.6‬ﻣﺮﮐّﺒﯽ ﮐﻪ دﺳﺖ ﮐﻢ ﯾﮏ ﺟﺰء آن ﮐﺎرﺑﺮد ﻣﺴﺘﻘﻞ ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪:‬‬
‫ﻏﻤﺨﻮار‪ ،‬رﻧﮕﺮز‪ ،‬ﮐﻬﺮﺑﺎ‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ ‪33‬‬
‫‪.7‬ﻣﺮﮐّﺒﻬﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﺟﺪا ﻧﻮﺷﺘﻦ آﻧﻬﺎ اﻟﺘﺒﺎس ﯾﺎ اﺑﻬﺎم ﻣﻌﻨﺎﯾﯽ اﯾﺠﺎد ﮐﻨﺪ‪:‬‬
‫‪1‬‬
‫ﺑﻬﯿﺎر )ﺑﻪﯾﺎر(‪ ،‬ﺑﻬﺮوز )ﺑﻪروز(‪ ،‬ﺑﻬﻨﺎم )ﺑﻪﻧﺎم(‬
‫‪.8‬ﮐﻠﻤﻪﻫﺎی ﻣﺮﮐّﺒﯽ ﮐﻪ ﺟﺰء دوم آﻧﻬﺎ ﺗﮏﻫﺠﺎﯾﯽ ﺑﺎﺷﺪ و ﺑﻪ ﺻﻮرت‬
‫رﺳﻤﯽ ﯾﺎ ﻧﯿﻤﻪرﺳﻤﯽ‪ ،‬ﺟﻨﺒﮥ ﺳﺎزﻣﺎﻧﯽ و اداری و ﺻﻨﻔﯽ ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪:‬‬
‫اﺳﺘﺎﻧﺪار‪ ،‬ﺑﺨﺸﺪار‪ ،‬ﮐﺘﺎﺑﺪار‪ ،‬ﻗﺎﻟﯿﺸﻮ‪ ،‬آﺷﭙﺰ‬
‫ب( ﮐﻠﻤﺎت ﻣﺮﮐّﺒﯽ ﮐﻪ اﻟﺰاﻣﺎً ﺟﺪا ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫‪.1‬ﺗﺮﮐﯿﺒﻬﺎی اﺿﺎﻓﯽ )ﺷﺎﻣﻞ ﻣﻮﺻﻮف و ﺻﻔﺖ‪ ،‬و ﻣﻀﺎف و ﻣﻀﺎفٌاﻟﯿﻪ(‪:‬‬
‫دﺳﺖﮐﻢ‪ ،‬ﺷﻮرایﻋﺎﻟﯽ‪ ،‬ﺣﺎﺻﻞﺿﺮب‪ ،‬ﺻﺮفﻧﻈﺮ‪ ،‬ﺳﯿﺐزﻣﯿﻨﯽ‪ ،‬آبﻣﯿﻮه‪،‬‬
‫آبﻟﯿﻤﻮ‪.‬‬
‫‪.2‬ﺟﺰء دوم ﺑﺎ »اﻟﻒ« آﻏﺎز ﺷﻮد‪:‬‬
‫دلاﻧﮕﯿﺰ‪ ،‬ﻋﻘﺐاﻓﺘﺎدﮔﯽ‪ ،‬ﮐﻢاﺣﺴﺎس‬
‫‪.3‬ﺣﺮف ﭘﺎﯾﺎﻧﯽِ ﺟﺰء اول ﺑﺎ ﺣﺮف آﻏﺎزیِ ﺟﺰء دوم ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﯾﺎ ﻫﻢﻣﺨﺮج‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪:‬‬
‫آﯾﯿﻦﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬ﭘﺎکﮐﻦ‪ ،‬ﮐﻢﻣﺼﺮف‪ ،‬ﭼﻮبﺑﺮی‪ ،‬ﭼﻮبﭘﺮده‬
‫‪.4‬ﻣﺮﮐّﺒﻬﺎی اﺗﺒﺎﻋﯽ و ﻧﯿﺰ ﻣﺮﮐّﺒﻬﺎی ﻣﺘﺸﮑﻞ از دو ﺟﺰء ﻣﮑﺮر‪:‬‬
‫ﺳﻨﮕﯿﻦ رﻧﮕﯿﻦ‪ ،‬ﭘﻮل ﻣﻮل‪ ،‬ﺗﮏﺗﮏ‪ ،‬ﻫﻖﻫﻖ‬
‫‪.5‬ﻣﺼﺪر ﻣﺮﮐّﺐ و ﻓﻌﻞ ﻣﺮﮐّﺐ‪:‬‬
‫ﺳﺨﻦﮔﻔﺘﻦ‪ ،‬ﻧﮕﺎهداﺷﺘﻦ‪ ،‬ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻢ‪ ،‬ﻧﮕﺎه داﺷﺘﻢ‬
‫‪.6‬ﻣﺮﮐّﺒﻬﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﯾﮏ ﺟﺰء آﻧﻬﺎ ﮐﻠﻤﮥ دﺧﯿﻞ ﺑﺎﺷﺪ‪:‬‬
‫ﺧﻮشﭘُﺰ‪ ،‬ﺷﯿﮏﭘﻮش‪ ،‬ﭘﺎﮔﻮندار‬
‫‪.7‬ﻋﺒﺎرﺗﻬﺎی ﻋﺮﺑﯽ ﮐﻪ ﺷﺎﻣﻞ ﭼﻨﺪ ﺟﺰء ﺑﺎﺷﺪ‪:‬‬
‫ﻣﻊذﻟﮏ‪ ،‬ﻣﻦﺑﻌﺪ‪ ،‬ﻋﻠﯽﻫﺬا‪ ،‬انﺷﺎءاﷲ‪ ،‬ﻣﻊﻫﺬا‪ ،‬ﺑﺎریﺗﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬ﺣﻖﺗﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬ﻋﻠﯽایّﺣﺎل‬
‫‪ .1‬اﯾﻦ اﻟﺘﺒﺎس ﺑﯿﺸﺘﺮ در ﺑِﻪْ‪،‬ﮐَﻪْ و ﮐُﻪْ )ﺻﻮرت ﮐُﻪْ ﺑﯿﺸﺘﺮ در ﻗﺪﯾﻢ و ﻋﻤﺪﺗﺎً در ﺷﻌﺮ ﺑﻪﮐﺎر رﻓﺘﻪ اﺳﺖ(‬
‫ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻣﯽﺷﻮد‪ :‬ﺑﻬﺴﺎز‪ ،‬ﮐﻬﺮﺑﺎ‪ ،‬ﮐﻬﮑﺸﺎن‪ ،‬ﮐﻬﮕِﻞ‪ ،‬ﮐﻬﺮﯾﺰ‪ ،‬ﮐُﻬﺴﺎر‪.‬‬
‫‪34‬‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫ﺗﺒﺼﺮه‪ :‬ﻫﺮ دو ﺻﻮرت ﻧﻮﺷﺘﺎریِ »ﺑﺎﺳﻤﻪﺗﻌﺎﻟﯽ« و »ﺑﺴﻤﻪﺗﻌﺎﻟﯽ« ﺟﺎﯾﺰ‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪.8‬ﯾﮏ ﺟﺰء از واژهﻫﺎی ﻣﺮﮐّﺐ ﻋﺪد ﺑﺎﺷﺪ‪:‬‬
‫ﭘﻨﺞﺗﻦ‪ ،‬ﻫﻔﺖﮔﻨﺒﺪ‪ ،‬ﻫﺸﺖﺑﻬﺸﺖ‪ ،‬ﻧﻪﻓﻠﮏ‪ ،‬دهﭼﺮﺧﻪ‬
‫ﺗﺒﺼﺮه‪ :‬ﺑﻪ اﺳﺘﺜﻨﺎی ﻋﺪد ﯾﮏ‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ ﻣﻮرد و ﺑﺎ ﺗﻮﺟّﻪ ﺑﻪ ﻗﻮاﻋﺪ‬
‫دﯾﮕﺮ‪ ،‬ﺑﺎ ﻫﺮدو اﻣﻼ ﺻﺤﯿﺢ اﺳﺖ‪:‬‬
‫ﯾﮑﺴﻮﯾﻪ‪ /‬ﯾﮏﺳﻮﯾﻪ؛ ﯾﮑﺸﻨﺒﻪ‪ /‬ﯾﮏﺷﻨﺒﻪ؛ ﯾﮑﺴﺮه‪ /‬ﯾﮏﺳﺮه؛ ﯾﮑﭙﺎرﭼﻪ‪ /‬ﯾﮏﭘﺎرﭼﻪ‬
‫‪.9‬ﮐﻠﻤﻪﻫﺎی ﻣﺮﮐّﺒﯽ ﮐﻪ ﺟﺰء اوّل آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﻫﺎی ﺑﯿﺎن ﺣﺮﮐﺖ ﺧﺘﻢ ﺷﻮد‬
‫)ﻫﺎی ﺑﯿﺎن ﺣﺮﮐﺖ در ﺣﮑﻢ ﺣﺮف ﻣﻨﻔﺼﻞ اﺳﺖ(‪:‬‬
‫ﺑﻬﺎﻧﻪﮔﯿﺮ‪ ،‬ﭘﺎﯾﻪدار‪ ،‬ﮐﻨﺎرهﮔﯿﺮ‬
‫ﺗﺒﺼﺮه‪ :‬ﮐﻠﻤﻪﻫﺎﯾﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺗﺸﻨﮕﺎن‪ ،‬ﺧﻔﺘﮕﺎن‪ ،‬ﻫﻔﺘﮕﯽ‪ ،‬ﺑﭽﮕﯽ ﮐﻪ در ﺗﺮﮐﯿﺐ‪،‬‬
‫ﻫﺎیِ ﺑﯿﺎنِ ﺣﺮﮐﺖِ آﻧﻬﺎ ﺣﺬف ﺷﺪه و ﺑﻪ ﺟﺎی آن »گِ« ﻣﯿﺎﻧﺠﯽ آﻣﺪه‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬از اﯾﻦ ﻗﺎﻋﺪه ﻣﺴﺘﺜﻨﺎﺳﺖ‪.‬‬
‫‪.10‬ﮐﻠﻤﻪ ﺑﺎ ﭘﯿﻮﺳﺘﻪﻧﻮﯾﺴﯽ‪ ،‬ﻃﻮﻻﻧﯽ ﯾﺎ ﻧﺎﻣﺄﻧﻮس ﯾﺎ اﺣﯿﺎﻧﺎً ﭘﺮدﻧﺪاﻧﻪ ﺷﻮد‪:‬‬
‫ﻋﺎﻓﯿﺖﻃﻠﺒﯽ‪ ،‬ﻣﺼﻠﺤﺖﺑﯿﻦ‪ ،‬ﭘﺎکﺿﻤﯿﺮ‪ ،‬ﺣﻘﯿﻘﺖﺟﻮ‬
‫‪.11‬ﻫﺮﮔﺎه ﯾﮑﯽ از اﺟﺰای ﮐﻠﻤﮥ ﻣﺮﮐّﺐ دارای ﭼﻨﺪﮔﻮﻧﮥ ﻣﺨﺘﻮم ﺑﻪ ﺣﺮ ِ‬
‫ف‬
‫ﻣﻨﻔﺼﻞ و ﺣﺮفِ ﻣﺘﺼّﻞ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﺟﺪاﻧﻮﯾﺴﯽِ ﮔﻮﻧﻪ ﯾﺎ ﮔﻮﻧﻪﻫﺎی‬
‫ﻣﺨﺘﻮم ﺑﻪ ﺣﺮفِ ﻣﻨﻔﺼﻞ اﺟﺒﺎری اﺳﺖ ﺑﻪ ﺗﺒﻊ آن ﺟﺪاﻧﻮﯾﺴﯽِ ﮔﻮﻧﻪ‬
‫ﯾﺎ ﮔﻮﻧﻪﻫﺎی دﯾﮕﺮ ﻧﯿﺰ ﻣﻨﻄﻘﯽﺗﺮ اﺳﺖ‪:‬‬
‫ﭘﺎﺑﺮﻫﻨﻪ‪ /‬ﭘﺎیْﺑﺮﻫﻨﻪ؛ ﭘﺎﻣﺎل‪ /‬ﭘﺎیْﻣﺎل‬
‫‪.12‬ﯾﮏ ﺟﺰء ﮐﻠﻤﮥ ﻣﺮﮐّﺐ ﺻﻔﺖِ ﻣﻔﻌﻮﻟﯽ ﯾﺎ ﺻﻔﺖِ ﻓﺎﻋﻠﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪:‬‬
‫اﺟﻞرﺳﯿﺪه‪ ،‬ﻧﻤﮏﭘﺮورده‪ ،‬اﺧﻼلﮐﻨﻨﺪه‪ ،‬ﭘﺎکﮐﻨﻨﺪه‬
‫‪.13‬ﯾﮏ ﺟﺰء آن اﺳﻢ ﺧﺎص ﺑﺎﺷﺪ‪:‬‬
‫ﺳﻌﺪیﺻﻔﺖ‪ ،‬ﻋﯿﺴﯽدم‪ ،‬ﻋﯿﺴﯽرﺷﺘﮥ ﻣﺮﯾﻢ ﺑﺎﻓﺘﻪ‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ ‪35‬‬
‫‪.14‬ﺟﺰء آﻏﺎزی ﯾﺎ ﭘﺎﯾﺎﻧﯽِ آن ﺑﺴﺎﻣﺪ زﯾﺎد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪:‬‬
‫ﻧﯿﮏﺑﺨﺖ‪ ،‬ﻫﻔﺖﭘﯿﮑﺮ‪ ،‬ﺷﺎهﻧﺸﯿﻦ‪ ،‬ﺳﯿﻪﭼﺸﻢ‬
‫‪.15‬ﻫﺮﮔﺎه ﺑﺎ ﭘﯿﻮﺳﺘﻪﻧﻮﯾﺴﯽ‪ ،‬اﺟﺰای ﺗﺮﮐﯿﺐ ﻣﻌﻠﻮم ﻧﺸﻮد و اﺣﯿﺎﻧﺎً اﺑﻬﺎم‬
‫ﻣﻌﻨﺎﯾﯽ ﭘﺪﯾﺪ آﯾﺪ‪:‬‬
‫ﭘﺎکﻧﺎم‪ ،‬ﭘﺎکداﻣﻦ‪ ،‬ﭘﺎکرای‪ ،‬ﺧﻮشﺑﯿﺎری‬
‫‪36‬‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫واژهﻫﺎﯾﯽ ﺑﺎ ﭼﻨﺪ ﺻﻮرت اﻣﻼﯾﯽ‬
‫در ﻓﺎرﺳﯽ ﮐﻠﻤﺎﺗﯽ وﺟﻮد دارد ﮐﻪ دارای دو ﯾﺎ ﭼﻨﺪ ﺻﻮرتِ اﻣﻼﯾﯽِ‬
‫ﻣﻀﺒﻮط اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺮادْ واژهﻫﺎﯾﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﮐﺘﺎﺑﺖِ آﻧﻬﺎ ﺣﺮوفِ ﻫﻤﺎوا‬
‫)ا‪/‬ع؛ ت‪/‬ط؛ ث‪/‬س‪/‬ص؛ ح‪/‬ه؛ ذ‪/‬ز‪/‬ض‪/‬ظ؛ غ‪/‬ق( ﺑﻪ ﮐﺎر رﻓﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻓﻬﺮﺳﺖ اﯾﻦ واژهﻫﺎ و ﺿﺒﻂِ ﭘﯿﺸﻨﻬﺎدی ﺑﺮای آﻧﻬﺎ‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﻔﮑﯿﮏِ ﻋﺎم و‬
‫ﺧﺎص‪ ،‬ﺑﻪ ﺷﺮح زﯾﺮ اﺳﺖ‪:‬‬
‫ﻓﻬﺮﺳﺖ واژهﻫﺎی دارای دو ﯾﺎ ﭼﻨﺪ ﺻﻮرت اﻣﻼﯾﯽ ﺑﺎ ﺿﺒﻂ ﻣﺨﺘﺎر‬
‫در اﯾﻦ ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻓﻘﻂ واژهﻫﺎﯾﯽ درج ﺷﺪه اﺳﺖ ﮐﻪ دارای دو ﯾﺎ ﭼﻨﺪ‬
‫ﺻﻮرتِ اﻣﻼﯾﯽِ ﺿﺒﻂﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ و ﻋﻼوه ﺑﺮ آن در زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﯽِ اﻣﺮوز ﺑﻪ‬
‫ﮐﺎر رود‪ ،‬ﯾﺎ واژهﻫﺎﯾﯽ ﭼﻮن ﻧﺎﻣﻬﺎی ﮔﯿﺎﻫﺎن و ﺟﺎﻧﻮران و ﺧﻮراﮐﻬﺎ و‬
‫داروﻫﺎ و ﻧﻈﺎﯾﺮ آﻧﻬﺎ ﮐﻪ ﮐﺎرﺑﺮد ﻓﺮاوان دارد‪.‬‬
‫واژهﻫﺎی ﻣﻬﺠﻮر ﯾﺎ ﻣﺘﺮوک در ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻧﯿﺎﻣﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﯾﻦﮔﻮﻧﻪ واژهﻫﺎ از‬
‫ﻫﺮ ﻣﺘﻨﯽ ﺑﺎ ﺿﺒﻂِ ﻫﻤﺎن ﻣﺘﻦ ﻧﻘﻞ ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬
‫در ﻣﻮاردی ﮐﻪ ﺿﺒﻂِ ﮐﻠﻤﻪ ﯾﺎ اﺳﻤﯽ )اﻋﻢ از اﺳﻢ ﺷﺨﺺ ﯾﺎ ﻣﺤﻞ‬
‫ﺟﻐﺮاﻓﯿﺎﯾﯽ( ﺑﺎ ﺿﺒﻂِ ﻣﺨﺘﺎرِ آن ﮐﻠﻤﻪ ﯾﺎ اﺳﻢ ﻣﺘﻔﺎوت ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬در ﻣﺘﻮن‬
‫ﺗﺎرﯾﺨﯽ و ﻗﺪﯾﻤﯽ ﻫﻤﺎن ﺿﺒﻂِ ﻗﺪﯾﻢ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬
‫در ﺿﺒﻂِ واژهﻫﺎ‪ ،‬ﺿﻮاﺑﻂ زﯾﺮ ﺑﻪ ﺗﺮﺗﯿﺐِ اوﻟﻮﯾﺖ رﻋﺎﯾﺖ ﺷﺪه اﺳﺖ‪:‬‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ ‪37‬‬
‫ـ رواج ﺿﺒﻂ‪ :‬ﻣﺜﻼً ﺻﻮرﺗﻬﺎی آذوﻗﻪ‪ ،‬ﺣﻮﻟﻪ‪ ،‬ﺣﻠﯿﻢ‪ ،‬ﺗﺎﻻر‪ ،‬ﻗﺪّاره‪ ،‬ﻗﻮرﺑﺎﻏﻪ‬
‫و‪ ...‬ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ اﻋﺘﺒﺎر اﻧﺘﺨﺎب ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ـ در ﻣﻮارد ﻧﺎدر‪ ،‬ﺑﻌﻀﯽ ﻣﻼﺣﻈﺎت ﺗﺎرﯾﺨﯽ و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﭘﺮﻫﯿﺰ از اﻓﺰاﯾﺶ‬
‫ﺗﻌﺪاد واژهﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ دارای اﻣﻼی واﺣﺪ اﻣﺎ ﺑﻪ دو ﯾﺎ ﭼﻨﺪ ﻣﻌﻨﯽ اﺳﺖ ﻣﻮرد‬
‫ﻧﻈﺮ ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ـ ﻋﻤﻮﻣﺎً ﺿﺒﻂ ﮐﺘﺎﺑﻬﺎی درﺳﯽ‪ ،‬ﺑﻪ وﯾﮋه دﺑﺴﺘﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺗﺮﺟﯿﺢ داده ﺷﺪهاﺳﺖ‪.‬‬
‫ـ ﺻﻮرت اﻣﻼﯾﯽ ﺗﺎزه‪ ،‬ﻫﺮﭼﻨﺪ ﻣﺮﺟّﺢ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫*‬
‫ﺻﻮرﺗﻬﺎی اﻣﻼﯾﯽ‬
‫آ‪/‬ا‬
‫آزوﻗﻪ‪ /‬آذوﻗﻪ‬
‫آروغ‪ /‬آروق‬
‫آﻗﺎ‪ /‬آﻏﺎ‬
‫اﺗﺎق‪/‬اﻃﺎق‬
‫اﺗﻮ‪ /‬اﻃﻮ‬
‫ﺿﺒﻂ ﻣﺨﺘﺎر‬
‫آذوﻗﻪ‬
‫آروغ‬
‫)ﮐﻠﻤﮥ »آﻗﺎ« اﻣﺮوزه ﺑﺎ ﺣﺮف »ق« ﻧﻮﺷﺘﻪ‬
‫ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬وﻟﯽ اﯾﻦ ﮐﻠﻤﻪ در ﻗﺪﯾﻢ ﮔﺎﻫﯽ‬
‫ﻟﻘﺐ زﻧﺎن ﺑﻮده و ﺑﺎ ﺣﺮف »غِ« ﺑﻪ ﺻﻮرت‬
‫»آﻏﺎ« ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺷﺎدﻣﻠﮏ‬
‫آﻏﺎ‪ ،‬ﮔﻠﯿﻦآﻏﺎ‪ ،‬و ﮔﺎﻫﯽ ﻧﯿﺰ ﺑﺎ ﻫﻤﯿﻦ ﮐﺘﺎﺑﺖ‬
‫در ﻣﻮرد ﻣﺮدان ﺑﻪ ﮐﺎر ﻣﯽرﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ‬
‫آﻏﺎﻣﺤﻤّﺪﺧﺎن و آﻏﺎﭘﺎﺷﺎ‪ .‬در اﯾﻦ ﻣﻮارد‬
‫ﺧﺎص‪ ،‬در ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽِ اﻣﺮوز ﻧﯿﺰ ﻫﻤﺎن‬
‫ﺿﺒﻂِ ﻗﺪﯾﻢ رﻋﺎﯾﺖ ﻣﯽﺷﻮد‪(.‬‬
‫اﺗﺎق‬
‫اﺗﻮ‪ /‬اﻃﻮ‬
‫* واژهﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﺣﺮفِ آﻏﺎزی آﻧﻬﺎ دارای دوﮔﻮﻧﮥ ﻧﻮﺷﺘﺎری اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮای ﺳﻬﻮﻟﺖ ﻣﺮاﺟﻌﻪ‪ ،‬ﻓﻘﻂ ذﯾﻞِ ﺣﺮﻓﯽ‬
‫آورده ﺷﺪه ﮐﻪ اﮔﺮ ﻣﯽﺧﻮاﺳﺘﯿﻢ آن ﮐﻠﻤﻪ را ﺑﻪ ﻓﺎرﺳﯽِ ﺳﺮه ﺑﻨﻮﯾﺴﯿﻢ ﺑﺎ آن ﺣﺮف ﻣﯽﻧﻮﺷﺘﯿﻢ‪ ،‬ﺑﻪ ﺟﺰ ﮐﻠﻤﺎﺗﯽ‬
‫ﮐﻪ ﺑﺎ دو ﺣﺮفِ »ق« و »غ« آﻏﺎز ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ذﯾﻞِ ﺣﺮفِ »ق« آورده ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪38‬‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫ﺻﻮرﺗﻬﺎی اﻣﻼﯾﯽ‬
‫اﺧﺘﺎﭘﻮس‪ /‬اﺧﺘﺎﭘﻮث‬
‫اﺳﻄﺒﻞ‪ /‬اﺻﻄﺒﻞ‬
‫اﺳﻄﺮﻻب‪ /‬اﺻﻄﺮﻻب‬
‫اﻓﺴﻨﺘﯿﻦ‪ /‬اﻓﺴﻨﻄﯿﻦ‬
‫اَﻟَﻢﺷﻨﮕﻪ‪ /‬ﻋَﻠَﻢﺷﻨﮕﻪ‬
‫اﻣﭙﺮاﺗﻮر‪ /‬اﻣﭙﺮاﻃﻮر‬
‫اﻣﭙﺮاﺗﺮﯾﺲ‪ /‬اﻣﭙﺮاﻃﺮﯾﺲ‬
‫اُﺗﺮاق‪ /‬اُﻃﺮاق‬
‫ﺿﺒﻂ ﻣﺨﺘﺎر‬
‫اﺧﺘﺎﭘﻮس‬
‫اﺳﻄﺒﻞ‬
‫اﺳﻄﺮﻻب‬
‫اﻓﺴﻨﺘﯿﻦ‬
‫اَﻟَﻢﺷﻨﮕﻪ‬
‫اﻣﭙﺮاﺗﻮر‬
‫اﻣﭙﺮاﺗﺮﯾﺲ‬
‫اُﺗﺮاق‬
‫ب‬
‫ﺑﺎﺑﺎﻏﻮری‪ /‬ﺑﺎﺑﺎﻗﻮری‬
‫ﺑﺎﺑﺎﻏﻮری‬
‫ﺑﺎﺗﺮی‪ /‬ﺑﺎﻃﺮی‬
‫ﺑﺎﺗﺮی‪ /‬ﺑﺎﻃﺮی‬
‫ﺑﺎﺗﻼق‪ /‬ﺑﺎﻃﻼق‬
‫ﺑﺎﺗﻼق‬
‫ﺑﺎﺟﻨﺎق‪/‬ﺑﺎﺟﻨﺎغ‬
‫ﺑﺎﺟﻨﺎغ‬
‫ﺑﻐﭽﻪ‪ /‬ﺑﻘﭽﻪ‬
‫ﺑﻐﭽﻪ‪ /‬ﺑﻘﭽﻪ‬
‫ﺑﻠﻐﻮر‪ /‬ﺑﻠﻘﻮر‬
‫ﺑﻠﻐﻮر‬
‫ﺑﻠﯿﺖ‪ /‬ﺑﻠﯿﻂ‬
‫ﺑﻠﯿﺖ‬
‫پ‬
‫ﭘﺎﺗﻮق‪ /‬ﭘﺎﺗﻮغ‬
‫ﭘﺎﺗﻮق‬
‫ت‬
‫ﺗﺮقوﺗﻮروق‪ /‬ﺗﺎراغوﺗﻮروغ‬
‫ﺗﺮقوﺗﻮروق‬
‫ﺗﺎرم‪/‬ﻃﺎرم‬
‫ﻃﺎرم‬
‫ﺗﻨﺒﻮر‪ /‬ﻃﻨﺒﻮر‬
‫ﺗﻨﺒﻮر‬
‫ﺗﺎس‪ /‬ﻃﺎس‬
‫ﻃﺎس‬
‫ﺗﺎسﮐﺒﺎب‪ /‬ﻃﺎسﮐﺒﺎب‬
‫ﻃﺎسﮐﺒﺎب‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ ‪39‬‬
‫ﺻﻮرﺗﻬﺎی اﻣﻼﯾﯽ‬
‫ﺗﺎغ‪ /‬ﺗﺎق )ﻧﺎم درﺧﺘﭽﻪ(‬
‫ﺗﺎق‪ /‬ﻃﺎق‬
‫ﺗﺎق‪ /‬ﻃﺎق )در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺟﻔﺖ(‬
‫ﺗﺎﻗﺪﯾﺲ‪ /‬ﻃﺎﻗﺪﯾﺲ‬
‫ﺗﺎﻻر‪/‬ﻃﺎﻻر‬
‫ﺗﺎول‪ /‬ﻃﺎول‬
‫ﺗﺎﯾﺮ‪ /‬ﻃﺎﯾﺮ )ﭼﺮخﻣﺎﺷﯿﻦ(‬
‫ﺗﺒﺎﺷﯿﺮ‪ /‬ﻃﺒﺎﺷﯿﺮ‬
‫ﺗﺒﺮﺧﻮن‪ /‬ﻃﺒﺮﺧﻮن‬
‫ﺗﺒﺮزد‪ /‬ﻃﺒﺮزد‬
‫ﺗﺒﺮزﯾﻦ‪ /‬ﻃﺒﺮزﯾﻦ‬
‫ﺗﭙﺎﻧﭽﻪ‪ /‬ﻃﭙﺎﻧﭽﻪ‬
‫ﺗﭙﯿﺪن‪ /‬ﻃﭙﯿﺪن‬
‫ﺿﺒﻂ ﻣﺨﺘﺎر‬
‫ﺗﺎغ‬
‫ﻃﺎق‬
‫ﺗﺎق‬
‫ﻃﺎﻗﺪﯾﺲ‬
‫ﺗﺎﻻر‬
‫ﺗﺎول‬
‫ﺗﺎﯾﺮ‬
‫ﺗﺒﺎﺷﯿﺮ‬
‫ﺗﺒﺮﺧﻮن‪ /‬ﻃﺒﺮﺧﻮن‬
‫ﺗﺒﺮزد‪ /‬ﻃﺒﺮزد‬
‫ﺗﺒﺮزﯾﻦ‬
‫ﺗﭙﺎﻧﭽﻪ‬
‫ﺗﭙﯿﺪن‬
‫)ﻣﺸﺘﻘﺎت آن ﻧﯿﺰ ﺑﺎ »ت« ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد(‬
‫ﺗﭙﻖ‪ /‬ﻃﭙﻖ‪ /‬ﺗﭙﻎ‬
‫ﺗُﺘﻤﺎج‪ /‬ﻃﻄﻤﺎج )ﻧﺎم ﻧﻮﻋﯽ آﺗﺶ(‬
‫ﺗﺮاز‪ /‬ﻃﺮاز‬
‫ﺗﺮاز‪ /‬ﻃﺮاز‬
‫ﺗﭙﻖ‬
‫ﺗُﺘﻤﺎج‬
‫ﺗﺮاز = )ﺗﺮازِ آﺑﯽ(‬
‫ﻃﺮاز = )ﻧﮕﺎرِ ﺟﺎﻣﻪ(‬
‫)ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ در ﻋﺒﺎرﺗﯽ ﻣﺜﻞ »ﻃﺮاز اول« ﺑﻪ‬
‫ﻣﻌﻨﺎی »دارای ﻣﻘﺎم اول«(‬
‫ﻫﻢﺗﺮاز و ﻫﻢﻃﺮاز ﻫﺮدو ﺻﺤﯿﺢ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺗﺮﺧﻮن‪ /‬ﻃﺮﺧﻮن‬
‫ﺗﺮﻗّﻪ‪ /‬ﻃﺮﻗّﻪ‬
‫ﺗﺸﺖ‪ /‬ﻃﺸﺖ‬
‫ﺗﻐﺎر‪ /‬ﻃﻐﺎر‬
‫ﺗﻮﺑﯿﻘﺎ‪ /‬ﻃﻮﺑﯿﻘﺎ‬
‫ﺗﻮﻓﺎن‪ /‬ﻃﻮﻓﺎن‬
‫ﺗﺮﺧﻮن‬
‫ﺗﺮﻗّﻪ‬
‫ﺗﺸﺖ‪ /‬ﻃﺸﺖ‬
‫ﺗﻐﺎر‬
‫ﻃﻮﺑﯿﻘﺎ‬
‫ﺗﻮﻓﺎن‪ /‬ﻃﻮﻓﺎن‬
‫‪40‬‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫ﺻﻮرﺗﻬﺎی اﻣﻼﯾﯽ‬
‫چ‬
‫ﺿﺒﻂ ﻣﺨﺘﺎر‬
‫ﭼﺎرق‪ /‬ﭼﺎرغ‬
‫ﭼﺎرق‬
‫ﭼﻠﻐﻮز‪ /‬ﭼﻠﻘﻮز‬
‫ﭼﻠﻐﻮز‬
‫خ‬
‫ﺧﺘﻤﯽ‪ /‬ﺧﻄﻤﯽ )ﮔُﻞ(‬
‫ﺧﻄﻤﯽ‬
‫د‬
‫دوﻗﻠﻮ‪ /‬دوﻏﻠﻮ‬
‫دوﻗﻠﻮ‬
‫ز‬
‫زﻏﺎل‪ /‬ذﻏﺎل‬
‫زﻏﺎل‬
‫س‬
‫ﺳﻮﻏﺎت‪ /‬ﺳﻮﻗﺎت‬
‫ﺳﻮﻏﺎت‬
‫غ‬
‫ﻏﻠﺘﯿﺪن‪ /‬ﻏﻠﻄﯿﺪن‬
‫ﻏﻠﺘﯿﺪن‬
‫)ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻣﺸﺘﻘﺎت آن ﻣﺜﻞ »ﻏﻠﺘﺎن‪ ،‬ﻏﻠﺘﮏ«‪،‬‬
‫»ﺑﺎم ﻏﻠﺘﺎن«(‬
‫ق‬
‫ﻗﺎﺗﯽ‪ /‬ﻗﺎﻃﯽ‬
‫ﻗﺎﺗﯽ‬
‫ﻗﺎروﻗﻮر‪ /‬ﻏﺎروﻏﻮر‬
‫ﻗﺎروﻗﻮر‬
‫ﻗﺒﺎد‪ /‬ﻏﺒﺎد )ﻧﺎم ﻣﺎﻫﯽ(‬
‫ﻗﺒﺎد‬
‫ﻗﺪّاره‪ /‬ﻏﺪّاره‬
‫ﻗﺪّاره‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ ‪41‬‬
‫ﺻﻮرﺗﻬﺎی اﻣﻼﯾﯽ‬
‫ﻗﺪﻗﺪ‪ /‬ﻏﺪﻏﺪ‬
‫ﻗﺪﻏﻦ‪ /‬ﻏﺪﻏﻦ‪ /‬ﻏﺪﻗﻦ‬
‫ﻗﺮاﻗﺮوت‪ /‬ﻗﺮاﻗﺮوط‬
‫ﻗﺮﺗﯽ‪ /‬ﻏﺮﺗﯽ‬
‫ﻗﺮﺷﻤﺎل‪ /‬ﻏﺮﺷﻤﺎل‬
‫ﻗُﺮُق‪ /‬ﻏُﺮُق‬
‫ﻗﺮﻣﻪ‪ /‬ﻏﺮﻣﻪ‪ /‬ﻗﻮرﻣﻪ‬
‫ﻗﺮوش‪ /‬ﻏﺮوش‬
‫ﻗَﺰﻗﺎن‪ /‬ﻗَﺰﻏﺎن‬
‫ﺿﺒﻂ ﻣﺨﺘﺎر‬
‫ﻗﺪﻗﺪ‬
‫ﻏﺪﻏﻦ‬
‫ﻗﺮاﻗﺮوت‬
‫ﻗﺮﺗﯽ‬
‫ﻗﺮﺷﻤﺎل‬
‫ﻗﺮق‬
‫ﻗﻮرﻣﻪ‬
‫ﻗﺮوش‬
‫ﻗَﺰﻗﺎن‬
‫)ﮔﻮﻧﻪﻫﺎی دﯾﮕﺮ‪ :‬ﻗﺎزﻏﺎن‪ /‬ﻗﺎزﻗﺎن‪ ،‬ﻏﺰﻏﻦ‪ /‬ﻗﺰﻏﻦ(‬
‫ﻗﺸﻘﺮق‪ /‬ﻏﺸﻐﺮق‬
‫ﻗﺸﻼق‪ /‬ﻗﺸﻼغ‬
‫ﻗﺸﻘﺮق‬
‫ﻗﺸﻼق‬
‫)ﮔﻮﻧﻪﻫﺎی دﯾﮕﺮ‪ :‬ﻗﯿﺸﻼق‪ /‬ﻗﯿﺸﻼغ(‬
‫ﻗﻔﺲ‪ /‬ﻗﻔﺺ‬
‫ﻗُﻠُﭗ‪ /‬ﻏُﻠُﭗ‬
‫ﻗﻠﻨﺒﻪ‪ /‬ﻏﻠﻨﺒﻪ‬
‫ﻗﻠﯿﺎن‪ /‬ﻏﻠﯿﺎن‬
‫ﻗﻮرﺑﺎﻏﻪ‪ /‬ﻏﻮرﺑﺎﻏﻪ‬
‫ﻗﻮرت‪ /‬ﻏﻮرت‬
‫ﻗﻮﻃﯽ‪ /‬ﻗﻮﺗﯽ‬
‫ﻗﯿﻘﺎج‪ /‬ﻏﯿﻘﺎج‬
‫ﻗﯿﻤﺎق‪ /‬ﻗﯿﻤﺎغ‬
‫ل‬
‫ﻻﺗﺎری‪ /‬ﻻﻃﺎری‬
‫ﻟﻖ‪ /‬ﻟﻎ‬
‫ﻟﻖوﻟﻮق‪ /‬ﻟﻎوﻟﻮغ‬
‫ﻗﻔﺲ‬
‫ﻗُﻠﭗ‬
‫ﻗﻠﻨﺒﻪ‬
‫ﻗﻠﯿﺎن‬
‫ﻗﻮرﺑﺎﻏﻪ‬
‫ﻗﻮرت‬
‫ﻗﻮﻃﯽ‬
‫ﻗﯿﻘﺎج‬
‫ﻗﯿﻤﺎق‬
‫ﻻﺗﺎری‬
‫ﻟﻖ‬
‫ﻟﻖوﻟﻮق‬
‫‪42‬‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫ﺻﻮرﺗﻬﺎی اﻣﻼﯾﯽ‬
‫ﻟﻖﻟﻖ‪ /‬ﻟﻎﻟﻎ‬
‫ﻟﻮﻃﯽ‪ /‬ﻟﻮﺗﯽ‬
‫ﺿﺒﻂ ﻣﺨﺘﺎر‬
‫ﻟﻖﻟﻖ‬
‫ﻟﻮﻃﯽ‬
‫م‬
‫ﻣﻼت‪ /‬ﻣﻼط‬
‫ﻣﻼط‬
‫ن‬
‫ﻧﺎﺳﻮر‪ /‬ﻧﺎﺻﻮر‬
‫ﻧﺴﻄﻮری‪ /‬ﻧﺴﺘﻮری‬
‫ﻧﻖﻧﻖ‪ /‬ﻧﻎﻧﻎ‬
‫ﻧﻔﺖ‪ /‬ﻧﻔﻂ‬
‫ﻧﻔﺘﺎﻟﯿﻦ‪ /‬ﻧﻔﻄﺎﻟﯿﻦ‬
‫ﻧﺎﺳﻮر‬
‫ﻧﺴﻄﻮری‬
‫ﻧﻖﻧﻖ‬
‫ﻧﻔﺖ‬
‫ﻧﻔﺘﺎﻟﯿﻦ‬
‫و‬
‫ورﻏُﻠُﻤﺒﯿﺪن‪ /‬ورﻗُﻠُﻤﺒﯿﺪن‬
‫وقوق‪ /‬وغوغ‬
‫ورﻗُﻠُﻤﺒﯿﺪن‬
‫وغوغ‬
‫ﻫﻠﯿﻢ‪ /‬ﺣﻠﯿﻢ‬
‫ﻫﻮﻟﻪ‪ /‬ﺣﻮﻟﻪ‬
‫ﻫﯿﺰ‪ /‬ﺣﯿﺰ‬
‫ﺣﻠﯿﻢ‬
‫ﺣﻮﻟﻪ‬
‫ﻫﯿﺰ‬
‫ی‬
‫ﯾﺎﺗﺎﻗﺎن‪ /‬ﯾﺎﻃﺎﻗﺎن‬
‫ﯾﺎﻟﻘﻮز‪ /‬ﯾﺎﻟﻐﻮز‬
‫ﯾُﺮﻗﻪ‪ /‬ﯾُﺮﻏﻪ‪ /‬ﯾﻮرﻗﻪ‪ /‬ﯾﻮرﻏﻪ‬
‫ﯾُﻐﻮر‪ /‬ﯾُﻘﻮر‬
‫ﯾﺎﺗﺎﻗﺎن‬
‫ﯾﺎﻟﻘﻮز‬
‫ﯾﻮرﻏﻪ‬
‫ﯾُﻐﻮر‬
‫ه‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ ‪43‬‬
‫ﻓﻬﺮﺳﺖ اَﻋﻼمِ دارای دو ﯾﺎ ﭼﻨﺪ ﺻﻮرت اﻣﻼﯾﯽ ﺑﺎ ﺿﺒﻂ ﻣﺨﺘﺎر‬
‫ﺻﻮرﺗﻬﺎی اﻣﻼﯾﯽ‬
‫ﺿﺒﻂ ﻣﺨﺘﺎر‬
‫آ‪/‬ا‬
‫آﻏﺎﺧﺎن‪ /‬آﻗﺎﺧﺎن‬
‫آﻏﺎﺟﺮی‪ /‬آﻗﺎﺟﺮی‬
‫آﻻداغ‪ /‬آﻻداق‬
‫اُﺗﺮار‪ /‬اُﻃﺮار‬
‫اﺗﺮﯾﺶ‪ /‬اﻃﺮﯾﺶ‬
‫اﺳﺘﻬﺒﺎﻧﺎت‪ /‬اﺳﻄﻬﺒﺎﻧﺎت‪ /‬اﺻﻄﻬﺒﺎﻧﺎت‬
‫اﺳﺘﺨﺮ‪ /‬اﺳﻄﺨﺮ‪ /‬اﺻﻄﺨﺮ‬
‫اﯾﺘﺎﻟﯿﺎ‪ /‬اﯾﻄﺎﻟﯿﺎ‬
‫اﯾﺬه‪ /‬اﯾﺰه‬
‫آﻗﺎﺧﺎن‬
‫آﻏﺎﺟﺮی‬
‫آﻻداغ‬
‫اُﺗﺮار‬
‫اﺗﺮﯾﺶ‬
‫‪1‬‬
‫اﺻﻄﻬﺒﺎﻧﺎت‬
‫اﺳﺘﺨﺮ‪ /‬اﺳﻄﺨﺮ‬
‫اﯾﺘﺎﻟﯿﺎ‬
‫اﯾﺬه‬
‫ب‬
‫ﺑﺎﺗﻮم‪ /‬ﺑﺎﻃﻮم‬
‫ﺑﻮذرﺟﻤﻬﺮ‪ /‬ﺑﻮزرﺟﻤﻬﺮ‬
‫ﺑﺎﻃﻮم‬
‫ﺑﻮزرﺟﻤﻬﺮ‬
‫پ‬
‫ﭘﺘﺮﮐﺒﯿﺮ‪ /‬ﭘﻄﺮﮐﺒﯿﺮ‬
‫ﭘﺘﺮزﺑﻮرگ‪ /‬ﭘﻄﺮزﺑﻮرگ‬
‫ﭘﺘﺮﮐﺒﯿﺮ‬
‫ﭘﺘﺮزﺑﻮرگ‬
‫ت‬
‫ﺗﺎﺋﯿﺲ‪ /‬ﻃﺎﺋﯿﺲ‬
‫ﺗﺎب‪ /‬ﻃﺎب‬
‫ﺗﺎﺋﯿﺲ‬
‫ﺗﺎب‬
‫)ﻧﺎم رودی ﮐﻪ از ﮐﻬﮑﯿﻠﻮﯾﻪ ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ ﻣﯽﮔﯿﺮد(‬
‫‪ .1‬وزارت ﮐﺸﻮر‪ ،‬در ﺗﻘﺴﯿﻤﺎت ﮐﺸﻮری‪» ،‬اﺳﺘﻬﺒﺎن« را ﺑﻪ ﺟﺎی »اﺳﺘﻬﺒﺎﻧﺎت« ﺑﺮﮔﺰﯾﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ‬
‫‪44‬‬
‫ﺻﻮرﺗﻬﺎی اﻣﻼﯾﯽ‬
‫ﺿﺒﻂ ﻣﺨﺘﺎر‬
‫ﺗﺎرم‪ /‬ﻃﺎرم‬
‫ﺗﺎﻟﺶ‪ /‬ﻃﺎﻟﺶ‬
‫ﺗﺎﯾﺒﺎد‪ /‬ﻃﺎﯾﺒﺎد‬
‫ﺗَﺒَﺮک‪ /‬ﻃَﺒَﺮک‬
‫ﺗﭙﻮر‪ /‬ﻃﭙﻮر‬
‫ﺗﺨﺎر‪ /‬ﻃﺨﺎر‬
‫ﺗﺨﺎرﺳﺘﺎن‪ /‬ﻃﺨﺎرﺳﺘﺎن‬
‫ﺗﺮاﺑﻠﺲ‪ /‬ﻃﺮاﺑﻠﺲ‬
‫ﺗﺮﺷﯿﺰ‪ /‬ﻃﺮﺷﯿﺰ‬
‫ﺗﺮﻗﺒﻪ‪ /‬ﻃﺮﻗﺒﻪ‬
‫ﺗﺴﻮج‪ /‬ﻃﺴﻮج‬
‫ﺗﻮاﻟﺶ‪ /‬ﻃﻮاﻟﺶ‬
‫ﺗﻮس‪ /‬ﻃﻮس‬
‫ﺗﻮﺳﯽ‪ /‬ﻃﻮﺳﯽ‬
‫ﻃﺎرم‬
‫ﺗﺎﻟﺶ‪ /‬ﻃﺎﻟﺶ‬
‫ﺗﺎﯾﺒﺎد‬
‫ﺗَﺒَﺮک‬
‫ﺗﭙﻮر‬
‫ﺗﺨﺎر‪ /‬ﻃﺨﺎر‬
‫ﺗﺨﺎرﺳﺘﺎن‪ /‬ﻃﺨﺎرﺳﺘﺎن‬
‫ﻃﺮاﺑﻠﺲ‬
‫ﺗﺮﺷﯿﺰ‬
‫*‬
‫ﺗﺮﻗﺒﻪ‪ /‬ﻃﺮﻗﺒﻪ‬
‫ﺗﺴﻮج*‪ /‬ﻃﺴﻮج‬
‫*‬
‫ﺗﻮاﻟﺶ‪ /‬ﻃﻮاﻟﺶ‬
‫*‬
‫ﺗﻮس‪ /‬ﻃﻮس‬
‫ﻃﻮﺳﯽ‬
‫)ﻃﻮﺳﯽ وﻗﺘﯽ اﺳﻢ ﯾﺎ ﻟﻘﺐ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺧﻮاﺟﻪ‬
‫ﻧﺼﯿﺮاﻟﺪّﯾﻦ ﻃﻮﺳﯽ‪ ،‬ﻓﺮدوﺳﯽ ﻃﻮﺳﯽ‪ ،‬ﻫﻤﯿﺸﻪ ﺑﺎ‬
‫»ط« ﻣﯽآﯾﺪ‪(.‬‬
‫ﺗﻬﺮان‪ /‬ﻃﻬﺮان‬
‫ﺗﻬﻤﺎﺳﺐ‪ /‬ﻃﻬﻤﺎﺳﺐ‬
‫ﺗﻬﻤﻮرث‪ /‬ﻃﻬﻤﻮرث‬
‫ﺗﯿﺴﻔﻮن‪ /‬ﻃﯿﺴﻔﻮن‬
‫ج‬
‫ﺟﺎﺑﻠﺴﺎ‪ /‬ﺟﺎﺑﻠﺼﺎ‬
‫خ‬
‫ﺧﺘﺎ‪ /‬ﺧﻄﺎ‬
‫*‬
‫اﻧﺘﺨﺎبِ وزارت ﮐﺸﻮر‪.‬‬
‫ﺗﻬﺮان‬
‫ﺗﻬﻤﺎﺳﺐ‪ /‬ﻃﻬﻤﺎﺳﺐ‬
‫ﺗﻬﻤﻮرث‪ /‬ﻃﻬﻤﻮرث‬
‫ﺗﯿﺴﻔﻮن‬
‫ﺟﺎﺑﻠﺴﺎ‬
‫ﺧﺘﺎ‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﻂّ ﻓﺎرﺳﯽ ‪45‬‬
‫ﺻﻮرﺗﻬﺎی اﻣﻼﯾﯽ‬
‫ﺿﺒﻂ ﻣﺨﺘﺎر‬
‫ﺧﻮاف‪ /‬ﺧﺎف‬
‫ﺧﺎف‬
‫ز‬
‫زﻧﻮن‪ /‬ذﻧﻦ‬
‫زﻧﻮن‬
‫س‬
‫ﺳﺎوﺟﺒﻼغ‪ /‬ﺳﺎوﺟﺒﻼق‬
‫ﺳُﻐﺪ‪ /‬ﺻُﻐﺪ‬
‫ﺳﻘﻼب‪ /‬ﺻﻘﻼب‬
‫ﺳﺎوﺟﺒﻼغ‬
‫ﺳُﻐﺪ‬
‫ﺳﻘﻼب‪ /‬ﺻﻘﻼب‬
‫ش‬
‫ﺷﺒﻮرﻏﺎن‪ /‬ﺷﺒﻮرﻗﺎن‬
‫ﺷﺒﻮرﻏﺎن‬
‫ع‬
‫ﻋﯿﺴﻮ‪ /‬ﻋﯿﺼﻮ‬
‫ﻋﯿﺴﻮ‬
‫ق‬
‫ﻗﺒﺎد‪ /‬ﻏﺒﺎد‬
‫ﻗَﺮﻟﻎ‪ /‬ﻗَﺮﻟﻖ‬
‫ﻗﺮهآﻏﺎج‪ /‬ﻗﺮهآﻗﺎج‬
‫ﻗﺒﺎد‬
‫ﻗَﺮﻟﻖ‬
‫ﻗﺮهآﻏﺎج‬
‫ک‬
‫ﮐﯿﻘﺒﺎد‪ /‬ﮐﯿﻐﺒﺎد‬
‫ﮐﯿﻘﺒﺎد‬
‫ل‬
‫ﻟﻮت‪ /‬ﻟﻮط )ﮐﻮﯾﺮ(‬
‫ﻟﻮت‪ /‬ﻟﻮط )ﻗﻮم(‬
‫ﻟﻮت‬
‫ﻟﻮط‬