دهند ابو قرون

‫مركز بيان للهندسة المالية اإلسالمية‬
‫ملتقى الخرطوم للصناعة المالية‬
‫النسخةالسادسة‬
‫بحث بعنوان ‪:‬‬
‫إلاقتصادي واملالي لعقد السلم في السودان‬
‫خالل الفترة ‪0200 – 0222‬م‬
‫د‪ .‬هند يوسف سليمان أبو قرون‬
‫أستاذ مساعد بجامعة امدرمان إلاسالمية‬
‫كلية الاقتصاد والعلوم السياسية‬
‫‪1‬‬
‫المقدمــة ‪:‬‬
‫تتنا ا الدراس رةا اابدرا نا ا درالقتصا ا سلدارا ا ا الدام ااسدرااا ا د االدراا اااسر د‪.‬دكص ااوابدارسر د‬
‫إاال وبدو ك دراتخسر ه دات بوبدح تدرات اولدرا خت فبد‪.‬د‬
‫أواًل‪ً:‬مشكلةًالدراسةً‪ًً:‬‬
‫دو ك دصو غته د لداؤرلد‪,‬د هادرا ن درالقتص سيدارا الدام سدراا د لدراااسر د؟د‬
‫ثانيًا‪ً:‬أهميةًالدراسةً‪ً:‬‬
‫تتكااا د ا دةه واابدب واابدب ا ب رة درا كتب ا تدب ا ابحاقد االدرا ا لدرالقتص ا سلدارا ا الدام ااسد‬
‫راا ا ا د‪.‬د ة ا ا درةه وا اابدرام وا اابد ا ا ا بس دصا اان ىدرا ا اةرةدارا خ‬
‫رالاال وبدب بلدهذهدرابحاقدد‬
‫ا ااو د ا االد ا ا لدراصا ااو د‬
‫ثالثًا‪ً:‬أهدافًالدراسةً‪ًً:‬‬
‫‪ /1‬مة بدساةراا د لدراتن وبدرالقتص سوبد لدراااسر دخاللدرافتة د‪0222‬د–د‪. 0210‬د‬
‫تاضوحدساةراا د لدت اولدرا‬
‫د‬
‫‪/0‬د‬
‫ب تدرالنت وبدخاللدرافتة د‪0222‬د–د‪. 0210‬د‬
‫‪/3‬د مة بدرةب ةدرالقتص سوبدام سدراا د لدراااسر دخاللدرافتة د‪0222‬د–د‪. 0210‬د‬
‫‪/4‬د راا ا داساةهد االدرسرة درااااواابد االدرانر ا درا صااة لدراااااسرنلدخاااللدرافتااة د‪0222‬د–د‬
‫‪. 0210‬د‬
‫رابعاً‪ً:‬فروضًالدراسةً‪ً:‬‬
‫‪/1‬دوؤبةدراا درو بوددب لدراتن وبدرالقتص سوبد لدراااسر دخاللد تة دراسةرابد‪.‬دد‬
‫‪/0‬دواا ا ه درااا ا دكص ااوابد ا ا دراص ااو درات او االدراش ااةبوبد االدت او االدرا‬
‫ب اااسر د‪.‬د‬
‫سةرتدراااسرنوبد‪.‬دد‬
‫‪/3‬دوا ه درات اولدبصوابدراا د لدزو س دب ئسدراص د‬
‫‪2‬‬
‫با ا تدرالنت و اابد‬
‫‪/4‬دواه دراا درو بودد لدرسرة درااواابد لدرانر درا صة لدراااسرنلدخاللد تة دراسةراب‪.‬دد‬
‫خامساً‪ً:‬منهجًالدراسةً‪ً:‬‬
‫ددومت ا اسدرا اانه درام االدرا تبا ا دب االدرةاا ا ا دراتح و االدارالحصا ا ئلد االد ا ا داب ااة د‬
‫رابو ن ا ا تدرا تم ا اابدب شا ااك بدراس رةاا اابدقوا ااسدرابحا ااقداذاا ااردب ا ا اة اىدراا االدرابو ن ا ا تدارانش ا ا رةتد‬
‫رالحص ئوبدارات ةوةدرا خت فبدراتلدو ك درالاتف س د نه ددك ص سةدةااوبداب ناوبد‪.‬دد‬
‫سادس اً‪ً:‬حدودًالدراسةً‪:‬‬
‫دحساسدراسةرابدرا ك نوبد‪:‬د هاةوبدراااسر دراسو رة وبد‪.‬‬
‫حساسدراسةرابدراز نوبد‪0222 :‬د‪ 0210-‬د‪.‬‬
‫سابعاً‪:‬هيكلًالدراسةً‪:‬ددد‬
‫وتكا ااا د ا ا درال ا ا ةدرا ف ا ا هو لداةةبما اابد ح ا ا اةدرا حا اااةدرةالددبمن ا اار دراا ا ا داراتن وا اابد‬
‫رالقتصا ا سوبد االدراا اااسر دخ اااللدرافت ااة د‪ 0210-0222‬د‪,‬درا ح اااةدرابا ا نلدوتنا ا الدرااا ا د‬
‫ات او االدرا‬
‫با ا تدرالنت و اابد االدراا اااسر دخ اااللدررافت ااة د‪ 0210-0222‬د‪,‬دة ا ا را حاةد‬
‫راب اقددبمنار دراا دارسرة درااواابد الدرااااسر دخااللدرافتاة د‪ 0210-0222‬د‪,‬دارا حااةد‬
‫راةرب ددوتن الدرةب ةدرالقتص سوبدا ا د لدراااسر دخاللدرافتة د‪ 0210-0222‬دد‪.‬دد‬
‫ددةه درانت ئ دراتلدتاص تدراوه دراسةراب‪,‬دة دهن ردةبةد ا‬
‫دا ت اولدبصوابدراا دب لد‬
‫ق ا ىدراصا ا سةرتدراا اااسرنوبد‪.‬دوار االدرابن ااردراز رةب االدراا اااسرنلدتمبااةد االدا ااسرسدرات او االد‬
‫را صة لداصوابدرااا د‪,‬دالواابةدةكباةدت اوالدبصاو درااا دب الدزوا س درا اا حبدرا زابابد‬
‫ارا الدرام بد‪.‬داةه دراتاصاو تدراتااا د الدرااتخسر دصاوابدرااا داتناوا دباسرئلدرات اوالد‬
‫را صة لدا ح ةببدنر دراشولد‪,‬دزو س دت اسو درا صا ةادرالااال وبدا ت اوالدبصاوابدرااا د‬
‫ةصح درةب لدراصاوة د درا زرةبو دارات ةداتخفوادحس دراف ة‪.‬دد‬
‫الطارًالمفاهيمىًً‬
‫أولاً‪:‬الصيغًالسالميةً‬
‫‪3‬‬
‫ًً را ا لدبصا دراحوا اداقاار درا ما التدرالقتصا سوباداا ااسدإهاات دباالدر اااال د ا دحوااقد‬
‫دخ ااد ا دة ها اداا ااسدحاة درهددباازدا االدد‬
‫را ح رابدب واالداتن وتالداتح وااادرا نا دراتا ل‬
‫ركتنا ا زدرا ا ا لداحبا االدب ا ا درات ااسرال‪.‬دراا و اابد ا ا دراا ااتب ةدرة ا اارلدها ا دزوا ا س در نت ا ا د‬
‫االاااتزرس د ا دةةزرادرهاداتن وتاالدا ا دراااتخ فلدرهدب واالد ا د ا لاداوموناالدب االدر شااب ىد‬
‫را سيدار شب ىدراةاح اداومتبةدراتب ةدرة ارلدااو بد درااا ئلدرا شةاببداتح واد‬
‫ىدرهداغ وتلد دخ ادر نا ‪.‬د‬
‫د‬
‫شة‬
‫خصائصًالصيغًالسالمية‪:‬د‬
‫‪ .1‬رالات رز دب ا و در و نوبدارةخالقوبداراا اكوبدراحانب‪.‬دد‬
‫‪ .0‬رالات رز دب ا شةابوبدر اال وبددرا اربسدراشةبوبدا م التدرا اوب‪.‬‬
‫‪ .3‬تأ و دراح تد درا ات بلداالاو د دح التدراف ةداراح ب‪.‬‬
‫‪ .4‬تأ و دح تدراذةوبدبمسدرا اتدة لدراتارصل‪.‬‬
‫‪ .5‬راا دب ا ائااوبدرال ت بوبدارابوئوبدت هدرا ت ‪.‬‬
‫‪ .6‬ةسر دراح اادرا شةاببد درا لدرا اتب ةدا نه درازك داراصسق ت‪.‬‬
‫دددأسسًاستخدامًالصيغًاإلسالمية‪1:‬د‬
‫ددددد‪/1‬د رااملدنحادراةبحدراحاللدرا و دات ن دراكا دراح رة دراخبوق‪.‬د‬
‫‪/0‬دت ن ا ا ا درا م ا ا ا التدراتا ا االد وه ا ا ا د شا ا اابه تد ا ا ا احاللدبا ا ااو داراح ا ا ا رة دبا ا ااو دابونه ا ا ا د‬
‫ة اة شااتبه تدالدوم ه ا دكبوااةد ا ا دران ا هد ا درت االدراش اابه تد ااسدراااتبةي داسون االد‬
‫ابةضل‪.‬د‬
‫‪ 1 1‬حا حاو دشح تلدادراضارب دراشةبوبداالاتب ةدرالاال لد‪,‬دا ا بدبحاقد لدرافكةدرالقتص سلد‪,‬دت ةوخدرال الىد‬
‫‪2004/7/13‬م‬
‫‪4‬‬
‫‪/3‬دت ن د‬
‫التدرالاتب ةدذرتدرا خ ةدرام اوابداراتا دالدو كا دتح ها د ا ح رابد‬
‫ب لدرا لدادتن وتلد د صسدراشةومبدر اال وب‪.‬‬
‫‪/4‬درالات رز دبف لدرةاااو تدر اال وبد دإختو ةدرا شةاىدرالاتب ةي‪.‬‬
‫الضوابطًالشرعيةًلستخدامًالصيغًاإلسالميةً‪1:‬د‬
‫وحك دراتب ةدرة ارلد لدر اال د‬
‫اببد دراضارب دراشاةبوبداراتا دو ا درالاتا رز د‬
‫به اداهذهدرا اربسد اتنب بد د ص سةدراشةومبدر اال وب‪.‬د‬
‫ومنًأهمًهذهًالضوابطًماًيليً‪ً:‬‬
‫(‪)1‬درا شااةابوب‪:‬داو صااسدبااذاردة دوكااا د ا لدرالاااتب ةد شااةاب دالدوتم ا ة د ا دن ا‬
‫د‬
‫صةوحد لدرا ةآ دراكةو دةادرااانبدرانباوابدةادر تها سد ها درا اا و دراب ا تدراصا سة د‬
‫ب د‬
‫دراف لادك دت ن درالاتب ةرتدرات دتحة ه دراشةومبدر اال وبد‪.‬دد‬
‫(‪)2‬درا وبا ا ت‪:‬داو ص ااسدب ااذاردب ااأ دتا االدرة ا اارلدنح ااادرا ش ااةاب تدراتا ا دتن اات دةادتتم اااد‬
‫ب ا وب تداتا بسد دتح واد صسدراشةومبدر اال وبدادق لدتم الد‪:‬د‪َ‬و دةَُّوهَ دراَّ ياذو َ د‬
‫آ لناردة ي‬
‫َخ َةْ َن دداَ لك د ِّ َ درة َْة يد (راب ة ‪)262:‬اداو االد‬
‫َنف لارد ي د َوَِّب يتد َ د َك َاْبتلْد َا ي َّ دة ْ‬
‫َ‬
‫راةاالدص لدرهدب ولداا د د‬
‫(ةارهد ا )‪.‬دد‬
‫لدراصسق ت‪:‬د"دإ درهد وا دالدو بالدإالد وبا د"د‬
‫(‪)3‬ددرةاااوا تدر اااال وب‪:‬دو ااز دبنااسدتةتوا درا شااةاب تدرالاااتب ةوبدبمااسدر‬
‫اة دوكا د‬
‫ا ز دراشااةبوبد‬
‫از دباا درةاااوا تدر ااال وبداهالدراضاةاةو تد‬
‫اه درا وب تادهاادرالاتدر‬
‫اح و تد اتحاون ت‪.‬د‬
‫د(‪)4‬ددرا ح راابدب االدرة اارل‪:‬دو ااا درالاااتب ةدر اااال دب االدرات و ا دارا خ ا ة اداو ا دة د‬
‫وكا دهن ردتارزنا دباو دنااببدرا خا ةدارةغا رة‬
‫و‬
‫درالااتب ةوبدرةخاةلدا نها دراةبحواباد االد‬
‫دراسخالد لد خ ة دتؤسلدإاالدهاالردرا ا ل‪.‬دا ا دن حوابدةخاةلدو ا درتخا ذدراتاسربوةد‬
‫را خت فاابدا ح راابدب االدرا ا لد ا درااااةقبدارالبت ازرزداةك االدب اب االادق ا لدتم ا ال‪:‬د‪َ‬و ا دةَُّوهَ ا د‬
‫‪ 1‬حا حاو دشح تلدادراضارب دراشةبوبداالاتب ةدرالاال لدادرا ة دراا باد‬
‫‪5‬‬
‫ي َّ‬
‫ي‬
‫اة ِّ د ِّ ان لكْد‪‬د(دراناا ‪:‬د‬
‫دبا دتَ َر‬
‫راَّ يذو َ دآ َ لنارد َ‬
‫دبْوَن لك دبي ْاَب يلدإيالدةَ دتَ لكا َ دت َ ا َة َ‬
‫الدتَْأ لكلاردةَ ْ َارَا لك َ‬
‫‪.)22‬دد‬
‫(‪)5‬دتن و اابدرا ا ا ل‪:‬داو ص ااسدب ااذاردإختوا ا ةدرا ش ااةاب تدرالا ااتب ةوبدراتا ا دتح ااادب ئ ااسردرقتصا ا سو د‬
‫زوا دب نا درامارئاسدرال ت بواباداباس دإكتنا زدرا ا لداحباالدبا داروفتالدراتا دخ ها درهد‬
‫ااالادا االدهااذردراصااسسدونه ن ا درهدب ا درالكتن ا زداوحبن ا دب االدراااتب ةدرا ا لادق ا لدتم ا الد‪:‬د‬
‫ض َدب اَد ي‬
‫ي‬
‫َّ‬
‫ي‬
‫َّ ي‬
‫ان ده ا د ي دابي ي‬
‫ولدراَّ يدلد ََبشدايْةله دبي َم َذر ِّ دةيَاداوِّد‪( ...‬دراتاببد‬
‫‪َ ‬اراذو َ َ‬
‫َ‬
‫ال لونف ل َ َ‬
‫دو ْكن لزا َ دراذ َه َد َارْاف َّ َ‬
‫‪:‬د‪34‬د)اداوحا ااذةن دةاا ااالدرهدص ا ا لدرهدب وا االداا ا ا د ا ا د خ ا ا ةدحا اابهدرا ا ا لد و ا ااال‪:‬د‬
‫"راتب ةاردة اراك دحتلدالدتأك ه دراصسقب"د(دةارهدةح س)دد‪ً1‬‬
‫(‪)6‬دراتنا اااىدات وا االدرا خ ا ا ة‪:‬د او صا ااسدبا ااذاردتا وا االدرة ا اارلدرا ت حا اابداالاا ااتب ةرتدإاا االدبا ااس د‬
‫شاةاب تد ا درةخاذد االدرالبتبا ةدراتنااىدراز نا داراتناااىدرا ا رة ا داتنااىدصاو درالاااتب ةد‬
‫ت در اال ‪.‬دد‬
‫ات ولدرا خ ةاداتح وادراتن وبدراش بدا‬
‫د(‪)2‬ددرات ا اارز داتح وا ااادرالاا اات ةرة‪:‬داو صا ااسدبا االدرات ا اارز دبنا ااسدتا وا االدرالاا ااتب ةرتدبا ااو درام ئا ااسد‬
‫رال ت ا ب دارام ئااسدرالقتصا ا سيادابااو درالا ااتب ةرتدقصااوة درة االدارا تاا ا بدارا او ااباد‬
‫ابااو د ص ا احدرة و ا لدراح ضااة دارة و ا لدرا ب ااباداكااذاردرات اارز دبااو دصااو درالا ااتب ةد‬
‫ا‬
‫التال‪,‬دهااذردراضا ب دواا ه د االدتح واادهااسادرا ح رابدب االدرا ا لداتن وتالداو االد ا د‬
‫رات ب تد لدرامارئسداوخف‬
‫د درا خ ة‪.‬دد‬
‫(‪)8‬دةبا ا دراكا ا ا دب ا ها ااسداب ا خ ا ا ة ‪:‬دو ا ااا درالا ااتب ةدر اا ااال دب ا االدةا ا ا هدرا ش ا ا ةكبد‬
‫اراتف بلدباو درام الدرا هاسدرابشاةلداباو دةةهدرا ا لادااكالدنصاو د ا دراكاا دب اسرةد‬
‫را ه ااسدرا ب ااذالاداراا و اابد ا ا ده ااذرده ااادراتحفو اازدب االدرام االدارام ا ا دات اااوةدرةسر د‬
‫اتحاونلد‪,‬داهن ردبالقبداببوبد ب شة دبو د سرةدراكا دا دوتمة دالدرالاتب ةد ا د‬
‫خ ةاد ك دزرستدرا خ ةدك د‬
‫‪1‬‬
‫دةصح درا شةاب تدةبحوبدب اوب‪.‬دد‬
‫ص احدص احلد‪,‬د را نه دراتن الدرابسولد لدرالقتص سدرالاال ل‪,‬د ‪,1‬دسرةدراف ةدا نشةداراتازو د‪,‬درا هةد‪,‬د‪, 2006‬د‬
‫‪ .218‬د‬
‫‪6‬‬
‫د‪,141‬د‬
‫(‪)2‬دتازو دبارئسدرالاتب ةرتدب لدةا هدرال ْان دب ال ْاة د‪:‬دحوقدوت دتازو دبارئسدرالااتب ةرتدباو د‬
‫ة ةرادرام وبدرالاتب ةوبدب لدةا هدب سةد دوان دص ح درام لد دةةب حدا زرو داد ا د‬
‫و‬
‫دة دوتح لد دخا ئةد لدح التدراكا سداراماةد‪.‬دد‬
‫د(‪)10‬درا م ا وبداراتابوا‪:‬داو صسدبذاردة دوم دكلد ةاد دة ةرادرام وبدرالاتب ةوبد‬
‫سرةد دوا ه دبلد د لداب الدا اسرةد ا دوأخاذهد ا دب ئاسدةادكاا ادقا لدتما الد‪:‬د‪َ‬وا د‬
‫اهل َاْاَو ْكتلا َّ‬
‫ل‪ْ...‬دد‬
‫دبْو َان لكْدد َك يتا ددبي ْا َم ْاس يد‬
‫ةَُّوهَ دراَّ يذو َ دآ َ لناردإي َذردتَ َس َرونتل دبي َاسْو ِّ دإيَاالدةَ َ ِّالد ُّ َاا لد َا ْكتللب د‬
‫(دراب ة د‪:‬د‪282‬د)‪ 1.‬د‬
‫ثانيًاً‪ً:‬مفهومًالسلمً‪ً-:‬‬
‫السلمًفىًاللغة‪:‬‬
‫د لداا درامة د س دا دو لدةا دإذردةا ا‪,‬داهادة دتم الدذهبا د‬
‫ا ضابد الداا مبد م ا ابدإاالدة ااسد م اا دد‪,‬د كأناردقااسدةاا تدرااب دإااالدصا ح درااا مب‪,‬د‬
‫اا تلدإاولد‪.‬دد‬
‫السلمًفىًالصطالحً‪ً:‬دراا دبو دشل درالدة لد ماو د‪,‬د ا دقاب‬
‫درااب د ااةردبناسدرام اسدد‬
‫اوا لدبو دراا ادةوضد‪,‬داا لدبوا درااا دةادرااا اداا درابا ئ دواات درا و ابدن اسر‪,‬داواا لد‬
‫رابض ببد لدرا ات بلدبمسد س د دراز ‪ً.‬‬
‫دليلًجوازًالسللمً‪ً-:‬ساوالد اارزهد الدراكتا دارااانبدارال ا ىد‪,‬د الدراكتا دقااالدتما ال‪(:‬د‬
‫وأوه دراذو د ر ناردرذردتسرونت دبسو دإالدة لد ا لد كتباه‪)...‬داراسو دب دوش لدسو دراا د‬
‫‪,‬دق لدربا دببا ه‪:‬درشاهسدة درااا ادرا ضا ا دإاالدة الد‪,‬دقاسدةح الدرهد الدكت بالداةذ د والد‬
‫اةنزلد ولدة الدآوبد لدكت بلد‪,‬دب دتالدهذهدرآلوبدةارهدرا بةرنلداراح ك دارابوه ل(‪.)2‬دة د لد‬
‫راااانبدةالدرب ا دبب ا ه‪:‬دة دراةاااالدص ا لدرهدب واالداا ا دقااس درا سوناابدداه ا دوا ا فا د االد‬
‫راب ةدراانبداراانتو دارابالقد لد‪:‬د(د دةا اد لدشئد‪,‬د اوا اد لدكلدكولد م ا د‪,‬د‬
‫ااز د م اا د‪,‬درااالدر االد م ااا د)‪.‬‬
‫د(‪)3‬‬
‫ة ا درال ا ىد ااسدة ا دب ا درا اا و دب االد اارزهد‬
‫ا دغوااةدخااالادق ا الب درا نااذةدة ا دكاالد ا دتحفااردبناالد ا دةهاالدرام ا ‪,‬دب االدة دراا ا د‬
‫‪ 1‬حسن ‪,‬حسين شحاته ‪ ،‬الضوابط الشرعية لالستثمار االسالمى ‪ ,‬مرجع سبق ذكرة ‪.‬‬
‫‪2‬‬
‫محمد على الصابونى ‪ ,‬الفقه الشرعى الميسر فى ضؤ الكتاب والسنة ‪ ( ,‬د‪.‬ط ) ‪ ,‬المكتبة العصرية للطباعة والنشر ‪ ,‬بيروت ‪0223 ,‬م ‪ ,‬ص ‪.171‬‬
‫‪ 3‬وهبه الزحيلى ‪,‬المعامالت المالية المعاصرة ‪ ,‬ط‪ , 1‬دار الفكر ‪ ,‬دمشق ‪2002 ,‬م ‪ ,‬ص ‪. 296‬‬
‫‪7‬‬
‫ئز‪,‬دة دب ان هدح ابدإاوال‪,‬دة دةةبا دراازةاىداراب ا ة‪,‬دارات ا ةرت‪,‬دوحتا ا دإاالدرانف ابد‬
‫ب لدرازةاىدانحاه دحتلدتنض ‪,‬د ازداه دراا دس م دا ح بد(‪)1‬د‬
‫حكمةًمشروعيتهد‪:‬ددتح واد ص حبدرام قسو دراب ئ دارا ا دإاول‪,‬دارا شتةلداهادرا ا دةاد‬
‫را ااال‪.‬دة ا ا درابا ا ئ د وا ااتفوسد ا ا درا ااب درا م االداتا و اابدح ت االدرا اوا ال‪.‬داة ا ا درا ش ااتةلد‬
‫وحصلدب لدراا م بدرا شات رة دراتالدوةواسدرا تا ة دبها د الدرااقاتدرااذيدون اابلداوااتفوسد ا د‬
‫ةخ‬
‫دراامةد‪,‬دة دبو دراا دةةخ‬
‫أنواعًالسلم‪ًًً:‬‬
‫دب س دةادغ اب د دش رة دراح‬
‫ضة‪.‬د‬
‫‪/1‬دراا درةص ل‪:‬دهادراذلدوبة لدرا ة دربتسر دباو د نات داتا ةدسا داا ب بدتم الد الد‬
‫بم‬
‫درةشو دةادرا ارسدرا اصا بد لدراذ بد‪.‬ددد‬
‫‪/2‬دراا درا ارزل‪:‬دهادإب رة درا شتةلدب سدا دآخة‪,‬دوكاا د والدهاادرابا ئ دابضا ببدرشاتةره د‬
‫ب اا درةالد‪,‬داب ارصف تدذرته ‪,‬دسا دةلدةب دبو درام سو ‪,‬د وصوةدرا شتةلدب اا درةالد‬
‫هادراب ئ درا ا دإاولد لدراا دراب نلدةادرا ارزلدرا سوس‪.‬دد‬
‫خصائصًبيعًالسلمً‪ً:‬‬
‫وت ا دب اسدرااا دراا ا دبشاةا درابوا دراما سلدبالضا ب‪,‬د حالدب اسدرااا د داب ا درااا ددادد‬
‫اس دراتا ا و داد ك ا دراتا ا و د‪,‬دك ا دالو واازدراف ه ا دخو ا ةدراشااة د االدبو ا دراا ا دال دذااارد‬
‫وؤخةح ااادرابا ا ئ د االد كو اابدب ا ا درااا ا ‪,‬دالوح ااادا با ا ئ دة دواو ااةد ا ا د نا ا دارح ااسدش ااةا د‬
‫ب سراا ‪,‬دك دة دهن ارد رز دا ب ئ د لدح ابدبس دحا دراتنفوذد‪2‬د‬
‫دد‬
‫د‬
‫د‬
‫عقدًالسلمًفىًالقانونًالسودانىً‪:‬د‬
‫دددد‬
‫دذكةدبو دراا د الدرا ا نا درا ما التدرا سنوابدرااااسرنلدرااذلدصاسةدبا د‪1248‬دد‬
‫ات سردةصاالداةحك لد دراشةومبدرالاال وبد‪.‬داقسد‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫دتمةوادراا د لدرا س د‬
‫محمد على الصابونى ‪ ,‬الفقه الشرعى الميسر فى ضؤ الكتاب والسنة ‪ ,‬المرجع السابق ‪ ,‬ص ‪. 179‬‬
‫ح سدةوا د‪,‬د رانر درا الد لدرالاال د‪,‬درك سو و درنتةن شوان لد‪,‬دس‪ .‬د‪,‬دبوةاتد‪,‬د‪, 2002‬د‬
‫د‪402‬د‪.‬دد‬
‫‪8‬‬
‫(د‪)212‬د ا درا ا نا دب ا دشااةا لد االدرا ا س د(‪218‬د)‪.‬داتحااسقدرا ا نا دكااذاردب ا دح ا التد‬
‫تمااذةدتا ا و درا بو ا دبنااسدح ااالدرة االداكوفواابد م ا ته ا د االدرا ا س د(‪)212‬د‪,‬داح ااابد اااتد‬
‫رابا ئ د(درااا دإاواال)دقباالدح ااالدة االدرا بوا (را ا س د‪220‬د)داتنا الدرا ا نا در‬
‫حا ادراااذلد‬
‫ةب ا دوص ا ح دب اااسدرااا ا د االدرا ا س د(‪)221‬دتحااتد اا ا لد(دش ا رة درا حصااالد ا اات بالد‬
‫بااامةدةادشااةا د حفاابد)داةصاابحتدهااذهدرا ا س د ا درا ا نا دتم ا ا د اااأابد ا دوا ا لد االد‬
‫راف لدب ااب د‪1.‬د‬
‫الفرقًبينًعقدًبيعًالسلمًفىًالتمويلًالزراعىًفىًالسودانًوبينًنظامًالشيل‪ً:‬‬
‫‪ .1‬االدنر ا دراشااولدوكااا درات ا ةد االداض ا دتف اضاالدة ضاالد ا درا ازرةىد‪,‬د و ااس درات ا ةد‬
‫ةااام ةد ح صااولد تسنواابدا ازرةبو د‪,‬دة ا د االدراا ا دت ااا درابناااردبمااة دةااام ةدت رةباالد‬
‫وه د ص حبدرا زرةىد‪.‬دد‬
‫‪ .2‬لدنر دراشولدقسدالوا ةدرات ةدرات اولدراك ادا زرةىد‪,‬دك دقسدالوم والدرات اوالدن اسرد‬
‫بلدبون دبا د‪,‬دةادب ةو بدرالت ةرةدإ دكا دراتا ةدو ارد ت ا رةدب ا ةوابد‪,‬دة ا د ال نرا د‬
‫رااا د ااا درابناااردت ااا دبت ااسو دب ا درا حصااالدن ااسرداب ااسرةدوكفاالدح اابدرا ازرةىدتصاالد‬
‫رالد‪%80‬د‪.‬د‬
‫‪ .3‬لدنر دراشولدإذردب زدرا زرةىدب داسرسدرات رز تلد‪,‬د لدراا ا دة درات ةدوموسد ساابد‬
‫سوانلدب ولدباب دة سحداشةا د ئة دتت بلد الدزوا س دراك وابدرا فتاة درااتةسرسه د‪.‬دة ا د‬
‫االدح ااابدراا ا درابنااردو تااز دب ا ال الىدب االدارق ا درام و ا تدرازةربواابدانت ئ ه ا ‪,‬دا ا دب ا د‬
‫‪2‬‬
‫و سةدرارةاادراتلدرح تدب نت وبدرا زرةىد‪.‬‬
‫المحورًاألولً‬
‫دالسلمًوالتنميةًالقتصاديةًفيًالسودانًخاللًالفترةً‪0200ً-0222‬مًً‬
‫‪ 1‬بب‬
‫دب بكةدةح سد‪,‬دت ةببدرابناردرالاال وبد لدرات اولدرازةربلدبصوابدراا د‪,‬د ‪,1‬رابنردرالاال لدا تن وبدرا مهسدرالاال لد‬
‫ا بحاقداراتسةو د‪,‬را كبدرامةبوبدرااماسوب‪,‬د‪1998‬م ‪،‬‬
‫د‪.23‬‬
‫‪ 2‬حا دوااادسراس‪,‬د را صةادر اال لداالاتب ةدرازةربلدن اذ د تةحد‪,‬د د‪,1‬دسرةرانشةدا‬
‫‪.‬ددددد‬
‫‪9‬‬
‫م ت‪,‬د صة‪,‬د‬
‫د‪221‬د‪-‬د‪222‬د‬
‫راتن وبدرالقتص سوبده درام وبدرات دتاتخس دراساابدب ا به د ارةسه درا ت حابداتح وااد ماسلد‬
‫اةو دا تاا دوؤسيدإا د زو س د دسخ ها درا اا دا ا دنصاو درافاةسد ا درااا داراخاس تداد‬
‫اتت‬
‫دراتن وابدرات ا دتاسةو و دب ا درا ماقا تدرالقتصا سوبداتاا وةدةؤاهدرة اارلداراخباة د‬
‫رافنوبداراتكنااا و ‪ 1‬د‬
‫راتن واابدتح ااادحا ا دراااتخسر درا اارةسدرالقتص ا سوبدرا بومواابدارابش اةوبدارااات الاه درالاااتااللد‬
‫رة بلدرااذيدوح اادراة ا هدرالقتصا سيد‪.‬دك ا در دراتن وابدتح اادرامسراابد ا دتازوا دب ا ةدذاارد‬
‫راةخا دب ا دك اابدإ اةرسدرا ت ا داكاالدرقا او دراساااابدب ا دوضا دتح وااادراة هاابدرال ت ا ب د‬
‫را نشاسد‪.‬د وتح ادراهسادرانها ئ دا تن وابد ا دخااللدرشاب ىدراح ا تدرةا ااوبداك ابدة اةرسد‬
‫را ت ا داتح وااادرات ا نهدبااو د ب تاالدات اوابدرامالقا تدر ناا نوبدا ضا دب ا درحت ا التد‬
‫راتن زىدرادراصةرىدبو د كان تدرا ت داتأكوسددراتم ا د و دبونه دباو درا ها تدراةاا وبد‪2‬د‬
‫‪.‬إ درا ص ا ةادر اااال وبده ا درحااسدرا ؤاا ا تدرات ا دو كنه ا دتااا وةدرال اارلدام واابدراتن واابد‬
‫ك در درا ص ةادر اال وبد ز د درانر درالقتص سيدر ااال درااذيدوهاسادراا درق ابد‬
‫ص ا ا حبدرا‬
‫ص حبدرا‬
‫با اابدرا ا ا ا بداا اامو دا ا ا درا ص ا ا حبداسة درا فاا ااس د‪.‬دا ا ا داا ااموه دات ا ااسو د‬
‫ببدب درا ص حبدرافةسوبدتم الد ا د ا التد ختا ة داتح اادب ئاسدرقتصا سيد‬
‫ار ت ا ب د‪.‬دك ا درنه ا دبااسوالدإاااال و داك اابدرا م ا التدراةباواابدرا صااة وبداة ا دراحااة دب ا د‬
‫را ا ا و درا تم ا و د مه ا داتوا اوةدراتب ا سلدارا م ا التداتمزواازدكف ا دةةهدرا ا لدازو ا س د‬
‫ر نت داس دب بدراتن وبدرالقتص سوبدارال ت بوبداذااردبتن وابدراااب در سخا ةيداتشا و د‬
‫رالاااتب ةد جارو ا سد ااة داصااو دبسوااس د ا درالاااتب ةدذرتدب ئااسدرقتص ا سيدار ت ا ب د‪.‬د‬
‫اتااا وةدرات اواالدراااالز داااذارد ا دضااةاة دراتناااواداراتم ا ا داراتك االدبااو درا ص ا ةاد‪.‬دإ د‬
‫ساةدرات اولدب اصو در ااال وبدراتا دومتباةدرااا درحاسه دت اا دباساةد ا دب وابدراتن وابد ا د‬
‫خاللد‪:‬دد‬
‫‪/1‬دتش و درالسخ ةدارالاتب ةد‪:‬دد‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫الجوهري الهادي ‪ ،‬دراسات في التنمية االجتماعية ‪ ،‬ط‪ ، 1‬مكنبة النهضة للنشر ‪ ،‬القاهرة ‪1982 ،‬م ‪ ،‬ص ‪. 111‬‬
‫محمد عبد القادر محمد خير ‪ ،‬التنمية االقتصادية في السودان ‪،‬ندوة التنميه في اإلسالم ‪ ،‬الخرطوم ‪2012 ،‬م ‪،‬‬
‫‪10‬‬
‫إ دتا واالدرا ص ا ةادا ااسخةرتدرا اااسبو دوااؤسيدإا ا دزو ا س در نت ا داة ا د مااسالتدراتن واابد‬
‫رالقتصا سوبد‪.‬دتا ا بسدهااذهدرام واابدب ا درااات‬
‫راا داراخس تدرا نت بدارا‬
‫دهااذهدرا اارةسد جارو ا سدرات اارز دبااو دبااة د‬
‫دب وه د‪.‬د‬
‫‪/2‬درا ا ا ه بد ا دتحصااولدتازو ا درازك ا د‪:‬دت ااا درا ص ا ةادبتحصااولدزك ا دة اراه ا داة اارلد‬
‫ب الئه ا ا داتخص ا ا‬
‫داه ا ا دصا اان سوادحا ا ا ب تد نفص ا ا بدب ا ا دة ا اارلدرا صا ااةاداراحا ا ا ب تد‬
‫را خت فاابد‪.‬د ازك ا داه ا دساةدكبوااةد ا دإب ا س دتازو ا دراااسخلدبااو درة اةرسداذاااردبتأبوةه ا دب ا د‬
‫سخالدرال ةرسدراذو دتصةاداه درازك داخاالد ا دت ا دب اوه درازكا د‪.‬د ازكا دروضا دتاا ةد‬
‫سخالد ن اب دا حت داتا وةد سخالتدر نت دا‬
‫زو س درام الد‪.‬د‬
‫ةابدنش بدرالقتص سيد‬
‫دوشا دب ا د‬
‫‪/3‬د ت اواالدراش اةرئحدراضااموفبدرات اواالدرا صااة در اااال دوا ا ه د ا دتخفوااادحااس دراف ااةد‬
‫ا‬
‫ب ا ا تدرصا ااح درالب ا ا لدراصا اااوة دك ا ا احة وو دارا هنوا ااو دا حا ااساسيدراا ااسخلد‪.‬داذاا اارد‬
‫باسخ ا اه د ا دسرئااة درانش ا درالقتص ا سيدبت اواالد شااكته د جاراااتخ‬
‫د ااسخةرته د ا دشااكلد‬
‫اسرئ د‪.‬دادوكا درا صةادر اال دالدرااباد دت ةببدرات اولدرالصاةدا م ا ابد شاك بد‬
‫راف ة‪.‬د‪1‬د‬
‫ام االدهااادااااو بدرافااةسداتح وااادر نت ا درا ا سيداح تهاابدرالا اااوبد هااادوح ااادا شااخ‬
‫كا دن ت داد وم‬
‫د‬
‫درافةسدقو تلدحوقدو ا دبنش دوبةةدا اس داو كنلد ا دتن وابد اات ب بد‬
‫ارا شا ةكبد ا درهااسراد ت ماالد‪.‬دا ا درهااسرادراتن واابدرالقتصا سوبداتااأ و درام االداال اةرسد‪.‬د‬
‫ارام االدب ا ا درالا ااتخسر دراك االداك االد قا ا ته در نت و اابد ا درالخ اازدب البتبا ا ةدت ما ا ته د‬
‫را ات ب وبدا دو ةدب دقا درام لد دزو س دنتو بدازو س داك ن ده اد دوحسقدب وه د ا د‬
‫تاوواةدر ت ا ب دراد نا د‪.‬دارذردكا دن ا حدرا ت ا د ا دتح وااادزوا س در نت واابداااس د هاااسد‬
‫راتن و اابدومت ااسدب ا ا دب ااسسد ا ا درامن ص ااةدةه ها ا دت ااردرا ةتب اابدب ااسة درال ا اةرسدب ا ا درن ا ا زد‬
‫راار ئادرالقتص سوبدرا‬
‫اببد‪.‬دال دراتن وبدرالقتصا سوبدااوهد اةسدتاا ةدا ااا ئلدرا سوابد‬
‫اإلنتا د جارب ا س دتازوا دراااسخلدب ةو اابدب سااالد‪.‬د جارن ا دها دروض ا دب اضااةاة دزوا س دهااذردران ا ت د‬
‫ببةدراز دب د ةوادراتخسر درا ق تدرابشةوبد جارب س دتازومه دب ا درالنشا بدرالقتصا سوبد‬
‫‪1‬‬
‫محمد مصطفى رشراش ‪ ،‬االقراض الزراعى فى المنظور التنموى ‪ ,‬د‪.‬ط ‪ ,‬االتحاد االقليمى لالئتمان الزراعى فى الشرق األدنى وشمال‬
‫أفريقيا ‪ ,‬االردن ‪1992 ,‬م ‪ ,‬ص‪. 4-2‬‬
‫‪11‬‬
‫بحا دتا ةدرا ارةسدرالخةيدكةرهدرا لدارالة دداهسادزو س درام اابدراك ابدهااداااو بد‬
‫ازو س دران ت درا ا د دراا داراخس تداد دنفا درااقتدخ ادرا الدراشةرئوبدرات دتتوحد‬
‫راحصااالدب ا دهااذهدرااا داراخااس تد ضااالدبا دتأكوااسدساةدر ناا د ا د ت ماابداتح واااد‬
‫ذرتلدا احبد‪1‬د‪.‬دد‬
‫ا دراااااسر دومااو دركبااةد ا د‪%65‬د ا درااااك دب ا درا ا ىدرات وااسيدو ةاااا دراز رةباابد‬
‫راةبا ا دا ا ا دراصا ا درامةبا ا داراتح وا ا د‪.‬دك ا ا دتنت االدةب ااسرسد ا ا دراا ااك د ا ا درا ا ا ىد‬
‫اد‬
‫رات وااسيدا م االد ا درا ش ا ةو درا ةاواابداق ا دقص ا درااااكةد ا د‬
‫اااسخلدإض ا‬
‫دك ا در دراصاان ب تدراتحاو واابدرات ا دتااات‬
‫م ا تدرااااكةدك صااسةد‬
‫دنحاااد‪%10‬د ا درااااك درن ا د‬
‫تمت سدب دتصنو درا ح صولدرازةربوابد‪.‬دك ا در دخاس تدران الدادراشاح داراتاااواداك ها د‬
‫ةتب بدب ةوادرادبأخةدب ا ا ىدراز رةبا د ا دومنا در دتن وابدرا ا ىدراز رةبا دواا بسد ا د‬
‫تاروااادرا ااالدرام اابداوزوااسد ا دراااسخلدرا ااا د‪.‬در د مااسلدن ااادنصااو درافااةسد ا دران ا ت د‬
‫را ا د دةه درا ؤشةرتدرات دت ك د ا دإباةرزدرامالقابدباو دت ااةدراااك دان اادر نتا داد‬
‫وكا درةسر درالقتص سيد وسردإذردك دنصو درافةسد دران ت درا ا دوزسرسدببةدراز د‪2‬دد‬
‫ر دصوابدراا داه دربةدب دراتن وبدرالقتص سوبد ا درااااسر دالنها درحاسدراصاو در ااال وبد‬
‫رات دتاتخس ه درا ص ةاد دت اولدرانش درالقتص سيد دراااسر د‪.‬دإ دخص ئ‬
‫رالقتص ا سيد ا دراااااسر دو ك ا دقو اااه دبنصااو درافااةسد ا دران ا ت در‬
‫ا ا دانصااوبلد ا د‬
‫ران ت درازةرب د‪.‬د‬
‫د‬
‫د‬
‫جدولًرقمً(‪)0-0‬‬
‫نصيبًالفردًمنًالناتجًالمحليًاإلجماليًوالناتجًالزراعيًخاللًالفترةًً‪0200ً–ً0222‬مً‬
‫‪ 1‬محمد محمود غنيمي ‪ ،‬فائض العمالة في الدول النامية ‪ ،‬د ط ‪ ،‬عالك الكتاب ‪ ،‬مصر ‪ ، 1983 ،‬ص ‪70‬‬
‫‪2‬‬
‫سليمان سيد احمد السيد ‪ ،‬الزراعة وتحديات العولمة ‪ ،‬ط ‪ ، 2‬مراكز الدراسات االستراتيجية ‪ ،‬الخرطوم ‪2000 ،‬م ‪ ،‬ص ‪.19‬‬
‫ملحوظة ‪ :‬عدم توفر بيانات المنظمة العربية للتنمية الزراعية لعام ‪2012‬م ‪.‬‬
‫‪12‬‬
‫دران اد‬
‫باألسعارًالجاريةً‬
‫العام‬
‫عدددددددد السدددددددكا‬
‫(بااللف نسمة )‬
‫‪2000‬د‬
‫‪2001‬د‬
‫‪2002‬د‬
‫‪2003‬د‬
‫‪2004‬د‬
‫‪2005‬د‬
‫‪2006‬د‬
‫‪2007‬د‬
‫‪2008‬د‬
‫‪2009‬د‬
‫‪2010‬د‬
‫‪2011‬د‬
‫‪31081‬د‬
‫‪31910‬د‬
‫‪32967‬د‬
‫‪33648‬د‬
‫‪34512‬د‬
‫‪35397‬د‬
‫‪36297‬د‬
‫‪37756‬د‬
‫‪39154‬د‬
‫‪40145‬د‬
‫‪41100‬د‬
‫‪22975‬د‬
‫نصيب الفرد مدن النداتح اجمددددددددال الندددددددداتح نصددديب الفدددرد مدددن‬
‫النددددداتح المحلددددد‬
‫االجمددددددددددددددددددددال المحلددددددددد ا جمدددددددددال الزراعددد (مليددددو النددددددداتح الزراعددددددد‬
‫(باأللف جنيه)‬
‫جنيه )‬
‫(بدددالمليو جنيددده (بااللف جنيه )‬
‫)‬
‫را صسةد‪:‬دإبسرسدراب حببدد‬
‫‪29013‬د‬
‫‪25964‬د‬
‫‪35800‬د‬
‫‪47803‬د‬
‫‪55048‬د‬
‫‪82893‬د‬
‫‪113668‬د‬
‫‪113130‬د‬
‫‪145382‬د‬
‫‪116856‬د‬
‫‪174228‬د‬
‫‪188166‬د‬
‫‪03933‬د‬
‫‪03813‬د‬
‫‪13086‬د‬
‫‪13421‬د‬
‫‪13595‬د‬
‫‪23342‬د‬
‫‪33132‬د‬
‫‪23996‬د‬
‫‪33713‬د‬
‫‪23986‬د‬
‫‪43239‬د‬
‫‪53538‬د‬
‫‪03378‬د‬
‫‪03312‬د‬
‫‪03420‬د‬
‫‪03532‬د‬
‫‪03603‬د‬
‫‪03758‬د‬
‫‪03934‬د‬
‫‪03867‬د‬
‫‪13089‬د‬
‫‪03893‬د‬
‫‪13091‬د‬
‫‪13424‬د‬
‫‪11753‬د‬
‫‪9954‬د‬
‫‪13830‬د‬
‫‪17910‬د‬
‫‪20835‬د‬
‫‪26838‬د‬
‫‪33918‬د‬
‫‪32728‬د‬
‫‪42654‬د‬
‫‪35844‬د‬
‫‪44853‬د‬
‫‪48387‬د‬
‫ا ا دخااللدرافتاة د‬
‫درا سالد(‪)1-1‬دن سدر دنصاو درافاةسد ا درااااسر د ا درانا ت درا ح ا در‬
‫‪ 2012-2000‬دركبااةدقو اابداها د ا دبا د‪ 2011‬دب و اابد‪53538‬درااااد نواالدارسنا دقو اابداها د ا د‬
‫ب د‪ 2001‬دب و ابد‪03813‬دراااد نوالد‪.‬ا ا دبا د‪ 2000‬دكا دنصاو درافاةسد ا درانا ت درا ح ا د‬
‫ر‬
‫ا د‪03933‬درااد نولدرنخف‬
‫دنصو درافةسد دران ت درا ح در‬
‫ا د ا دبا د‪ 2001‬د‬
‫ب ا ا د‪03813‬درا اااد نو االد‪.‬دا ا ا دبا ا د‪ 2002‬دب ا ا دنص ااو دراف ااةسد ا ا درانا ا ت درا ح ا ا در‬
‫‪13086‬درااااد نواالد‪.‬دا ا دب ا د‪ 2003‬دب ا دنصااو درافااةسد ا دران ا ت درا ح ا در‬
‫رااد نولدا دب د‪ 2004‬دب ا دنصاو درافاةسد ا درانا ت درا ح ا در‬
‫اا د‬
‫ا د‪13421‬د‬
‫ا د‪13595‬دراااد نوالد‪.‬د‬
‫ازرسد دب د‪ 2005‬دنصو درافةسد ب د‪23342‬درااد نوالد‪.‬د ا دبا د‪ 2006‬دب ا دنصاو درافاةسد‬
‫ا درانا ت درا ح ا در‬
‫ران ت درا ح درال‬
‫ا د‪33132‬درااااد نواالد‪.‬دارنخفا‬
‫د ا دبا د‪ 2007‬دنصااو درافااةسد ا د‬
‫ا د ب د‪23996‬درااد نولد‪.‬دا دب د‪ 2008‬دب دنصو درافةسد ا درانا ت د‬
‫‪13‬‬
‫را ح ا در‬
‫ا د‪33713‬درااااد نواالد ا دب ا د‪ 2009‬دب ا دنصااو درافااةسد ا دران ا ت درال ا ا د‬
‫‪23986‬درااد نولد‪.‬درةتفا د ا دبا د‪ 2010‬دب ا دنصاو درافاةسد ا درانا ت درا ح ا در‬
‫ب د‪43239‬درااد نوالدد ا دبا د‪ 2011‬دب ا دنصاو درافاةسد ا درانا ت درا ح ا در‬
‫ا دحتا د‬
‫ا د‪53538‬د‬
‫رااد نولد‪.‬دد‬
‫اكاذارد ا درا اسالد(‪)1-1‬دن ااسدر دنصاو درافااةسد ا درانا ت دراز رةبا دكا‬
‫درب ا دقو اابد‪13424‬د‬
‫رااد نولد دب د‪ 2011‬دادارسن دقو بد‪03312‬درااد نولدب د‪ 2001‬د‪.‬دد‬
‫ا دب ا د‪ 2000‬دنصااو درافااةسد ا دران ا ت دراز رةب ا د‪03378‬درااااد نواالد‪.‬دب ا درنخف ا‬
‫د ا دب ا د‬
‫‪ 2001‬داوب د‪03312‬درااد نولدا دب د‪ 2002‬دن سدر دنصو درافةسد دران ت دراز رةبا دب ا د‬
‫‪03420‬درااد نولد‪.‬دا دب د‪ 2003‬دنصو درافةسد دران ت دراز رةبا درةتفا دراا د‪03532‬دراااد‬
‫نواالد‪.‬دا ا دب ا د‪ 2004‬دك ا دنصااو درافااةسد ا دران ا ت دراز رةب ا د‪03603‬درااااد نواالد ا دب ا د‬
‫‪ 2005‬دب دنصو درافةسد دران ت درازةرب د‪03759‬درااد نولد‪.‬دا دب د‪ 2006‬دب دنصاو د‬
‫رافااةسد ا درانا ا ت دراز رةب ا د‪03934‬درااااد نو االدا ا دبا ا د‪ 2007‬دب ا دنصااو دراف ااةسد ا درانا ا ت د‬
‫رازةرب د‪03867‬درااد نولد‪.‬داذرسد دب د‪ 2008‬دنصو درافةسد دران ت درازةرب دب د‪13089‬د‬
‫رااد نولد‪.‬د دب د‪ 2009‬درنخف‬
‫دنصوب درافةسد ا درانا ت دراز رةبا دب ا ‪03893‬دراااد نوالد‪.‬د‬
‫دب د‪ 2010‬دب دنصو درافةسد ا درانا ت دراز رةبا د‪13091‬دراااد نوالدا ا دبا د‪ 2011‬دب ا د‬
‫نصو درافةسد دران ت درازةرب دب د‪13424‬درااد نولد‪.‬دنالحرد درا سالدر دهن اردزو س د د‬
‫نصو درافةسد دران ت درا ح در‬
‫ا داران ت درازةرب دب ةام ةدرا ةوبد دراااسر د‪.‬د‬
‫د‬
‫‪14‬‬
‫المحورًالثانيً‬
‫السلمًوتمويلًالقطاعاتًاإلنتاجيةًفيًالسودانًخاللًالفترةً‪ً0200ً-ً0222‬مً‬
‫وش اات لدرا ا ا ىدر نتا ا‬
‫د ا ا دراا اااسر دب ا ا دبالب اابدق با ا تدةاالددرا ا ا ىدراز رةبا ا دبشا ا وبد‬
‫را ا ىدرانب ا ت داراحو اارن دادب نو اددرا ا ىدراصاان ب دراااذيدوش ات لدب ا دراتمااسو داراتصاانو د‬
‫اراتشووسدادب ابدد را‬
‫ىدراخس دراذيدوشا لدراخاس تدرالقتصا سوبداها دران الدارا ارصاالتد‬
‫ارالتص التدارات ة دارابنارداشةك تدراتأ و داراخس تدراحكا وبداراخس تدرالخةيد‪.‬د‬
‫اتش ااكلدرا‬
‫با ا تدرا اابالقد ت م اابدرا كانا ا تدراةئوا ااوبدا نا ا ت داراتا ا دسرئ ا ا دت ب االدرات ااس اد‬
‫راسرئةيد دسخالدا صةا تدرا‬
‫ىدرا نزا داق ىدرةب لدارا‬
‫ىدراحكاا دارا ا ىد‬
‫راخ ة د‪.‬دد‬
‫ومتب ااةدرا ا ا ىدراز رةبا ا دها ااد را ا ا ىدرا رةئ ااسدارا ح ااةرداالقتصا ا سدراا اااسرن دحو ااقداا ا ه دب ا اد‬
‫‪%7336‬د ا درانا ت درا ح ا در‬
‫ا ا دخااللدرافتااة د‪1970‬د–د‪ 2011‬داومت اسدب واالد‪%70‬د‬
‫ا ا دإ ا ا ا درااا ااك د ا ا د موشا ااته داواا ااتاب دح ا اارا د‪%57‬د ا ا درا ا اداالدرام ا اابداوا ااا ةد‬
‫اسخالتدراصاان ب تدراتحاو واابدكا ازواتدارااااكةداراناااو داومتبااةدراةكوااز درالا اااوبداتح واااد‬
‫راتن واابدرا اااتسر بدارال ا درااااذرئ دت ااسةدرال رةض ا دراص ا احبدا ز رةباابدب ااد‪134‬د وااا د ااسر د‬
‫را ااات لد نه ا دح او ادد مر ه ا د ا درا ا ىدرا ااةيدرات وااسيداوت ت ا دراااااسر دببااةا دغ بواابد‬
‫ت سةدبحارا د‪52‬د وا د سر دك دت سةد ا حبدرا ةرب درا بوموبدرا د‪118‬د وا د سر د‪1‬د‬
‫اراز رةباابدتتكااا د ا دبالباابدق ب ا تد ااةايدا ااةيداز رةباابدت وسواابد الحتو ا تدرات او واابد‬
‫و كا ا دت ا ااو دإاا ا درحتو ا ا تدت او و اابدقص ااوة درة االدا تااا ا بدا او اابد‪.‬داه ااذهدرآل ا ا لد‬
‫ا ت اواالدتتحااسدبصاااة دةئواااوبدب بوماابدرام واابدرا اةرسدتنفوااذه داب ا دقو اابدرااا مبدرادراخس اابد‬
‫را‬
‫اببد جار ك نوبدقو درا زرةىدرادرا شةاىدبس دقو ته دخاللدرافتة دراز نوبدرا حسس د‪2‬د‬
‫‪1‬‬
‫وزارة الماليه ‪ ,‬القطاع الحقيقي الوضع الراهن التحديات والرؤى المستقبلية ‪ ،‬الملتقي االقتصادي االول ‪ ،‬الخرطوم ‪2012 ،‬م ‪.‬‬
‫‪2‬‬
‫عبد الماجد عبد القادر ‪ ،‬تطبيق الصيغ اإلسالمية في التمويل الزراعي في السودان ‪ ،‬د ط ‪ ،‬دن ‪ ،‬الخرطوم ‪ ، 2006،‬ص‪. 43‬‬
‫‪15‬‬
‫دددب دب ددرا ىدر نت دخاللدرافتة د د‪-2000‬د‪ 2012‬دتحالدهوك لدحوقدرصبحد‬
‫را ا ىدراصاان ب د نااذدسخااالدرابتااةالدرا ا دسرئااة در نت ا درات ا ةيدارا ا ىدرا حااةردا ن اارد‬
‫رالقتصا ا سيدراح و ا ا د‪.‬دااتحا ااو درالسر درالقتصا ا سيدات ااا وةدراحوا ا دراكةو اابدتبن ااتدراساا اابد‬
‫بةن دتنفوذدراتةرت داتح وادنهضبدزةربوابدات والدرالبت ا سدب ا درابتاةالداااة دتحاوالد‬
‫را ا ىدراز رةب ا د ا دق ا ىدو ا دب واالدرا ا ب در ب ش ا درات وااسيدارا تا ا دبتااسن درافم اواابد‬
‫رالقتص ا سوبدرا ا دق ا ىدتحةكاابدراو ا تدرقتص ا سدرااااااداوح ا ب دراف ا رة داذيدرنت واابد تن واابد‬
‫ا اس دب اوبدا ا ه دب غ بوبدران ت درا ح داراص سةداباسرة د اتسر بدا ارةسد‪.‬د‬
‫جدولًرقمً(‪)0-0‬‬
‫كا ه بدان ادرا‬
‫رام دد‬
‫‪2000‬د‬
‫ىدرازةرب د دران ت درا ح در‬
‫‪2001‬د‬
‫‪2002‬د‬
‫‪2003‬د‬
‫‪2004‬د‬
‫‪2005‬د‬
‫‪2006‬د‬
‫‪2007‬د‬
‫‪2008‬د‬
‫‪2009‬د‬
‫‪2010‬د‬
‫‪2011‬د‬
‫‪2012‬د‬
‫د‬
‫را صسةد‪:‬دإبسرسدراب حقد‬
‫ا دخاللدرافتةد(‪) 2012-2000‬د‪:‬‬
‫مسلدران ا‪%‬د‬
‫را ا ه بد‪%‬د‬
‫‪4634‬د‬
‫‪ 8.‬د‬
‫‪4‬د‬
‫‪733‬د‬
‫‪532‬د‬
‫‪435‬د‬
‫‪732‬د‬
‫‪834‬د‬
‫‪6‬د‬
‫‪737‬د‬
‫‪637‬د‬
‫‪637‬د‬
‫‪333‬د‬
‫‪537‬د‬
‫‪4535‬د‬
‫‪46‬د‬
‫‪4536‬د‬
‫‪4435‬د‬
‫‪3936‬د‬
‫‪3638‬د‬
‫‪3533‬د‬
‫‪31‬د‬
‫‪3038‬د‬
‫‪3133‬د‬
‫‪3135‬د‬
‫‪3036‬د‬
‫ددرا الح اارد ا ا درا ااسالد(‪)1-2‬دتنا ا ق‬
‫د اا ا ه بدراز رةب اابد ا ا درانا ا ت درا ح ا ا در‬
‫اا ا د‬
‫اتذب ااذ د م ااسلدران اااد‪.‬د ا ا دبا ا د‪2000‬دك ن ااتد اا ا ه بدراز رةب اابد‪%46.4‬دا م ااسلدن اااهد‬
‫‪%038‬د‪.‬در د ا دبا د‪ 2001‬دك ناتد اا ه بدراز رةبابد‪4535‬د‪%‬داد ماسلدن ااد‪%4‬د‪.‬د ا د‬
‫ب ا د‪ 2002‬دك نااتد ا ا ه بدرا دز رةباابد‪%46‬دا مااسلدران اااد‪%733‬د‪.‬دارنخفضااتد اا ا ه بد‬
‫راز رةباابد ا دب ا د‪ 2003‬درا ا د‪%4536‬د‪.‬داك ا د مااسلدران اااد‪%532‬د‪.‬د ا دب ا د‪ 2004‬د‬
‫‪16‬‬
‫ك نااتدناااببد ا ا ه بدرا ا ىدراز رةبا د‪4435‬د‪%‬دا مااسلدران اااد‪%435‬د‪.‬د ا دب ا د‪ 2005‬د‬
‫ك نااتدناااببد ا ا ه بدرا ا ىدراز رةب ا دا ن ا ت درا ح ا د‪%3936‬داك ا د مااسلدران اااد‪%732‬ددد‬
‫ا دب د‪ 2006‬دك نتد ا ه بدرا ا ىدراز رةبا د‪%3638‬ددا ماسلدران ااد‪834‬د‪%‬د‪.‬دا ا د‬
‫ب ا ا د‪ 2007‬دك ن ا ااتد ا ا ا ه تلد‪%3533‬دا م ا ااسلدن ا اااد‪%6‬د‪.‬دا ا ا دبا ا ا د‪ 2008‬دك ن ا ااتد‬
‫ا ه بدرا‬
‫ىدرازةرب د‪%31‬داد مسلدران اد‪%737‬د‪.‬دا دبا د‪ 2009‬دك ناتد اا ه بد‬
‫را ا ىدراز رةبا د‪3038‬د‪%‬دا ماسلدن ااد‪%637‬د‪.‬د ا دبا د‪ 2010‬دك ناتد اا ه بدرا ا ىد‬
‫راز رةب ا د ا دران ا ت درا ح ا در‬
‫ا ا د‪%3133‬دا مااسلدن اااد‪%637‬د‪.‬دا ا دب ا د‪ 2011‬د‬
‫ك نااتدناااببد ا ا ه بدرا ا ىدراز رةب ا د‪%3135‬د‪.‬دا مااسلدن اااد‪%333‬دا ا دب ا د‪ 2012‬د‬
‫ك نتد ا ه بدرا‬
‫ىدرازةرب د‪%3036‬دا مسلدن اد سرةهد‪%537‬د‪.‬دااتاضوحدربةدصوابد‬
‫راا ا دب ا درا ا ىدر نت ا‬
‫داهااادرا ا ىدراز رةب ا دناضااحدربااة دب ا دبااسسدرا ااا درام اابد‬
‫رازةربوبدارا ا ح تدرا زةاببد دراااسر دخاللد تة دراسةرابدد‬
‫ً‬
‫‪17‬‬
‫جدولًرقمً(‪ً)0-0‬‬
‫القلوةًالعاملللةًالزراعيلةًوالمسللاحاتًالمزروعللةًبصليغةًالسلللمًخلاللًالفتللرةًمللنً‪ً–ً0222‬‬
‫‪0200‬مًً‬
‫العام‬
‫‪2000‬د‬
‫‪2001‬د‬
‫‪2002‬د‬
‫‪2003‬د‬
‫‪2004‬د‬
‫‪2005‬د‬
‫‪2006‬د‬
‫‪2007‬د‬
‫‪2008‬د‬
‫‪2009‬د‬
‫‪2010‬د‬
‫‪2011‬د‬
‫‪2012‬د‬
‫التمويل الزراعد التمويل بالسدل نسبة التمويدل القددددددددددددددددددوى‬
‫(باالف الجنيهدات (بدددددددددددددددددددداالف بالسدددددددددددددددددددل العاملددددددددددددددددة‬
‫للتمويدددددددددددددددل الزراعيددددددددددة‬
‫الجنيهات )‬
‫)‬
‫الكليددددددددددددددددددده‬
‫الزراع‬
‫(بدددددددددددددا لف‬
‫نسمة)‬
‫‪182840‬د‬
‫‪227446‬د‬
‫‪327295‬د‬
‫‪450214‬د‬
‫‪460920‬د‬
‫‪571110‬د‬
‫‪786090‬د‬
‫‪837081‬د‬
‫‪1485683‬د‬
‫‪1686144‬د‬
‫‪1599767‬د‬
‫‪1483929‬د‬
‫‪2873014‬د‬
‫‪33970‬د‬
‫‪72990‬د‬
‫‪68560‬د‬
‫‪135211‬د‬
‫‪126526‬د‬
‫‪145159‬د‬
‫‪133000‬د‬
‫‪81715‬د‬
‫‪290650‬د‬
‫‪349618‬د‬
‫‪257586‬د‬
‫‪174806‬د‬
‫‪459838‬د‬
‫را صسةد‪:‬دإبسرسدراب حببدد‬
‫‪18358‬د‬
‫‪32309‬د‬
‫‪20395‬د‬
‫‪30303‬د‬
‫‪27345‬د‬
‫‪25342‬د‬
‫‪16392‬د‬
‫‪9376‬د‬
‫‪19356‬د‬
‫‪20373‬د‬
‫‪16310‬د‬
‫‪11378‬د‬
‫‪16301‬د‬
‫‪7454‬د‬
‫‪7554‬د‬
‫‪7655‬د‬
‫‪7836‬د‬
‫‪5569336‬د‬
‫‪5700‬د‬
‫‪5963‬د‬
‫‪6000‬د‬
‫‪620138‬د‬
‫‪6358371‬د‬
‫‪6510‬د‬
‫‪3026357‬د‬
‫‪3026‬د‬
‫القددوى العاملددة المسدددددددددددددددددددددددددداحة المسددددددددددددددددددددددددددداحة‬
‫الزراعيددددددددددددددة المزروعدددة الكليدددة المزروعدددة بالسدددل‬
‫(با لف هكتار ) (با لف هكتار )‬
‫بالسل‬
‫(بدددددددددددددددددا لف‬
‫نسمة)‬
‫‪1385‬د‬
‫‪2424‬د‬
‫‪1603‬د‬
‫‪2353‬د‬
‫‪1536‬د‬
‫‪1449‬د‬
‫‪1009‬د‬
‫‪586‬د‬
‫‪1213‬د‬
‫‪1318‬د‬
‫‪1048‬د‬
‫‪357‬د‬
‫‪484‬د‬
‫‪17891358‬د ‪3324‬د‬
‫‪16780326‬د ‪5385‬د‬
‫‪17863344‬د ‪3742‬د‬
‫‪19578372‬د ‪5879‬د‬
‫‪19678326‬د ‪5401‬د‬
‫‪21128353‬د ‪5371‬د‬
‫‪21112399‬د ‪3572‬د‬
‫‪200852353‬د ‪2035‬د‬
‫‪20905351‬د ‪4089‬د‬
‫‪20905350‬د ‪4334‬د‬
‫‪21007326‬د ‪3382‬د‬
‫‪21027364‬د ‪2477‬د‬
‫‪3379‬د‬
‫‪21150‬د‬
‫ا ا درا ااسالد(‪)1-2‬دت ااتدرالا ااتف س د ا ا دنا ااببدرااا ا د ا ا دح ا ا دت ااس ادرات او االدب اص ااو د‬
‫را خت فبدب ا‬
‫ىدرازةرب د دتحسوسدح درا دالدرام بدرازةربوبدارا ا ح تدرا زةاببدا د‬
‫ا ت او االدراز رةبا ا د ا ا دةه و اابد ا ا دتحسو ااسدح ا ا درا اداالدرام ا ابدارا اا ا ح تدرا زةاب اابد ا ا د‬
‫راااسر د‪.‬دك ناتدركباةدناابلدباسسدقاالدب ابد ا دراز رةبابدب ااا د ا دبا د‪ 2001‬دب اسرةد‬
‫قالدب بد درازةرببدب اا ده دةااد‬
‫‪2424‬دةاادنا بدابناببد‪%3231‬دارقلدبسسدنابلد د‬
‫نا بدبناببد‪938‬د‪%‬د دب د‪. 2007‬دا دب د‪ 2000‬دك نتدناببدرا داالدرام ابدب ااا د‬
‫‪18‬‬
‫ا درا ااا درام اابدرازةربواابدراك واابد‪%1836‬د‪.‬دا ا دبا د‪ 2001‬دك نااتدناااببدرا اداالدرام اابد‬
‫درااا د‪%3231‬د ا دباسسدرا االدرام ابدرازةربوابدراك وابدا ا دبا د‪ 2002‬دك ناتدرا داالد‬
‫رازةربواابدا ا ا دت باالدناااببد‪%21‬د ا درا اداالدرام اابدراك واابدرازةربواابد‪.‬دا ا دب ا د‪ 2003‬د‬
‫ك نتدناببدرا ا درام بدرازةربوبدب اا دتم سلد‪%30‬د درا الدراك وبدرازةربوبد‪.‬دا دب د‬
‫‪ 2004‬دك نتدناببدرا ا درام بدب اا دت بلد‪%2736‬د درا الدرام ابدرازةربوابدراك وابد‪.‬د‬
‫ا ا دب ا د‪ 2005‬دك نااتدنا ااببدرا ااالدرام االدرازةربواابدب ااا ا د‪%2434‬د ا دناااببدرا ااالد‬
‫رام بدرازةربوبدراك وبدا دب د‪ 2006‬دك نتدرا ا درام بدرازةربوبدب اا دت بلد‪%1639‬د‬
‫درا الدرازةربوبدراك وبد‪.‬دا دب د‪ 2007‬دك نتدرا الدرام بدب اا د‪%938‬د درا الد‬
‫رازةربوبدراك وبدا دب د‪ 2008‬دك ناتدرا االدرام ابدب ااا دت بالد‪%2037‬دا االدرام ابد‬
‫رازةربوبدراك وبد‪.‬دا دب د‪ 2009‬دك نتدناببدرا داالدرام ابدرازةربوابدب ااا دت بالد‪%21‬د‬
‫ا درا ااالدرام اابدرازةربواابدراك واابد ا دب ا د‪ 2010‬دك نااتدناااببدرا اداالدرام اابدرازةربواابد‬
‫ابدرازةربواابدراك واابدا ا دب ا د‪ 2011‬دك نااتدناااببد‬
‫ب اا ا د‪.‬دت باالد‪%1631‬د ا درا ااالدرام ا د‬
‫را الدرام بدب اا د‪%1138‬دا دب د‪ 2012‬دك نتدناببدرا دالدرام بدرازةربوبدرام ابد‬
‫ب اا د‪%16‬د درا الدرام بدب اك وبد‪.‬دا دنفاهدرا اسالدن اسدر دركباةد اا حبد زدةدابالد‬
‫ب اا دك نتدب د‪ 2001‬دبناببد‪3231‬د‪%‬د درا ا حبدرا زةابلدراك وبدرا ا اس د‪.‬دارسن د‬
‫ناببد ا حبد زةاببدك نتدب د‪ 2007‬دبناببد‪938‬د‪%‬درا ا حبدرا زةاببدك وبدد دبا د‬
‫‪2000‬دك ناتدنااببدرا اا حبدرا زةاباابدب ااا د‪%1836‬د ا درا اا حبدراك وابدرا زةابابد ا د‬
‫ب د‪ 2001‬دك نتدناببدرا ا حبدرا زةاببدب اا د‪3231‬د‪%‬د ا درا اا حبدرا زةابابدا ا د‬
‫با د‪ 2002‬دك نااتدناااببدرا ا ا حبدرا زةاباابدب اا ا د‪%21‬د ا درا ا ا حبدراك واابدرا زةاباابد‬
‫ا ا دب ا ا د‪ 2003‬دك نا ااتدناا ااببدرا ا ا ا حبدرا زةابا اابدب اا ا ا د‪%30‬د ا ا درا ا ا ا حبدراك وا اابد‬
‫را زةاباابد‪.‬د ا دب ا د‪ 2004‬دك نااتدناااببدرا ا ا حبدرا زةاباابدب اا ا د‪%27‬د ا درا ا ا حبد‬
‫راك و اابدرا زةاب اابد‪.‬د ا ا دبا ا د‪ 2005‬دك ن ااتدنا ااببدرا اا ا حبدرا زةاب اابدب ااا ا د‪%25‬د ا ا د‬
‫را ا حبدراك وبدرا زةاببد‪.‬د دب د‪ 2006‬دك ناتدنااببدرا اا حبدرا زةابابدب ااا د‪%17‬د‬
‫‪19‬‬
‫ا درا ا ا حبدراك واابدرا زةاباابد‪.‬د ا دب ا د‪ 2007‬دك نااتدناااببدرا ا ا حبدرا زةاباابدب اا ا د‬
‫‪%938‬د ا درا ا ا حبدراك واابدرا زةاباابد‪.‬د ا دب ا د‪ 2008‬دك نااتدناااببدرا ا ا حبدرا زةاباابد‬
‫ب ااا ا د‪%20‬د ا ا درا اا ا حبدراك و اابدرا زةاب اابد‪.‬د ا ا دبا ا د‪ 2009‬دك ن ااتدنا ااببدرا اا ا حبد‬
‫را زةابا اابدب اا ا ا د‪%21‬د ا ا درا ا ا ا حبدراك وا اابدرا زةابا اابد ا ا دب ا ا د‪ 2010‬دك نا ااتدناا ااببد‬
‫را اا حبدرا زةاباابدب ااا د‪%16‬د ا درا اا حبدراك واابدرا زةاباابد‪.‬د ا دبا د‪ 2011‬دك نااتد‬
‫ناااببدرا ا ا حبدرا زةاباابدب اا ا د‪%12‬د ا درا ا ا حبدراك واابدرا زةاباابد‪.‬د ا دب ا د‪ 2012‬د‬
‫ك نتدناببدرا ا حبدرا زةاببدب اا د‪%16‬د درا اا حبدراك وابدرا زةابابد‪.‬درا الحارد ا د‬
‫نا ا درا ا ا ح تدرا زةاباابدراا ا دراتذبااذ د ا بو درازو ا س داران ص ا دك ا دن ااسدر درامالقاابد‬
‫ةسوبدبو دركبةدناببدبسسدقالدب بدزةربوبدب اا داركبةدناببدرا ا حبدرا زةاببدب اا د‬
‫ةيدر دزو س درا ا درام بدرازةربوبدب اا دتؤسيدراا درازوا س د ا دح ا درا اا ح تدرا زةابابد‬
‫ب اا ا د‪.‬دك ا دن ااسدة دالدتا ااسدبالقاابدبااو دركبااةدناااببدت اواالدب اا ا دراااذيدك ا د ا دب ا د‬
‫زةاببدبسسد درا الدرام بدب اا د‪.‬دد‬
‫‪ 2004‬دابو دناببدركبةدرا ا ح تدرا د‬
‫‪20‬‬
‫المحورًالثالثً‬
‫السلمًوادارةًالسيولةًفيًالقطاعًالمصرفيًالسودانيًخاللًالفترةً‪0200ً-0222‬مًً‬
‫إ درااواابدتمن دقسة درابناردب ا د ب ابدإات رز تالدبشاكلد ااةيداذاارد ا دخااللدتحاوالدةيد‬
‫رصلد درالصالدرا دن سدا ئلد د تةهدقصاوة د ا درالحتفا ردب ا و اب‪.‬دحواقدتااتخس دهاذهد‬
‫ران سوابد ا دت بوابد با تدرا ااسبو دا ااح د ا داسرئمها دات اسو در ئت ا د ا دشاكلدقاةا‬
‫د‬
‫ااا ا فو تداخس اابدرام ااال د‪.‬دااتح و اااده ااذهدراا و اابدتم االدرا صا ا ةادب ا ا درالحتفا ا ردب اح ااسد‬
‫رالسن د دران سوبدبخزونالدرابناردااسرئا دااسيدرابناردرا ةكازيداااسيدرابنااردرالخاةيدرا ح وابد‬
‫ابن اااردرا رةاا ا و د‪.‬داهنا ا دوت ااسخلدرا ا ا نا دارااا ا‬
‫رالحتو‬
‫تدران سو اابد ا ا دتحسو ااسدح ااساسدسنوا ا داه ااذهد‬
‫تد‪.‬د‪1‬د‬
‫إ دإسرة درااوالدرا صة وبدق بس د وز دا صاةادر ااال درذدت تاز درا صا ةادر ااال وبد‬
‫ب ام االدب ا ا دتن و اابدرة ا اارلد رات ا ا د ا ا دحو زته ا ا دا ا اار دك ن ااتدا ا ا ا ه و در دا ا اااسبو داد‬
‫ب بتب ةه ا د اااتخ فبد وها ا دب ااك ااابدبا ا درصااح به دادات ااا دباختو ا ةدر ض االدراااابلدراش ااةبوبد‬
‫سرةته دإسرة دةشوس دبموس دب در اةرادرادرات تواةدبحواقدتااتب ةدرة اارلد ا درا شاةاب تد‬
‫ارةنش بدذرتدرا سالداب اشكلدراذيدومر دإنت وته داب ات ا دوزوسد دة هوبدرا اار نو د‪.‬د‬
‫اومتبةدحبهدرا لدب دراتسرالداكنزهدةيدتم و لدب دةسر داروفتالدرال ت بوابد ا درا اةرئ د‬
‫رالقتصا ا سوبد ا ا درافك ااةدرالقتصا ا سيدر ا ااال دةن االدو ااؤسيدات و ااسداتم و االدب اابدران اااد‬
‫رالقتص سيد دراساابدادبحبهدرا نفمبدب دران هدادابس دتب سلدرا نا داداراحا ادراضاةةد‬
‫ب ا الدر نت وبدارالاتهالكوبد درا ت د‪.‬د‪2‬د‬
‫إ درا صةادر اال دساةهدت سو دراخس تدرا صة وبدرالااتب ةوبدب ااتخسر دصاو د تماسس د‬
‫ك اا ا ا دارا ةربح ا اابدارا ضا ا ا ةببدارا ش ا ا ةكبداغوةها ا ا د ا ا ا دراصا ااو در ا ا ااال وبد‪.‬ددارا ص ا ااةاد‬
‫ر اال دو ا دبساةدراااا بدرا اوابدبتك واادب باسةدرا شا ةكبد‪.‬داا صا ةادر ااال وبداها د‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫عبد الغفار حنفي ‪ ،‬سمية فرياقص ‪ ،‬تقييم االداء المالي ودراسات الجدوي ‪ ،‬د ط ‪ ،‬الدار الجامعية ‪2005 ،‬م ‪ ،‬ص‪. 55‬‬
‫محمود حسن صوان ‪ ،‬اساسيات العمل المصرفي االسالمي ‪ ،‬ط‪ ، 1‬دار وائل للنشر ‪ ،‬عمان ‪2001 ،‬م ‪ ،‬ص‪. 94 -93‬‬
‫‪21‬‬
‫بسواسد ا درةهااسرادرا اواابدراتا دتمكااهداااسيدن حها د ا دةسر دهااذردراااساةد ا دضااا دةحكا د‬
‫راشةومبدر اال وبد نه د‪:‬دد‬
‫‪/1‬د ااذ درااسرئا ا داتن وتها ا دحو ااقدومتب ااةدراش ااادرةالد ا ا دب و اابدراااا ا بدرا او اابداتة ا ا د‬
‫ةه وبدهذردراهسادإا درنلدومسدت بو ددا باس دراشاةبوبدارة اةدر اها دبماس دتم والدرة اارلد‬
‫اراااتب ةه د و ا دوماااسدب ةب ا حدب ا درا ت ا در اااال دار اةرسهداداتمااسدرااسرئ ا درا صااسةد‬
‫راةئوا دا ص سةدرة ارلد درا صةادر ااال دااار دك ناتد ا دصااة داسرئا دإااتب ةوبد‬
‫بنابوه ا درا‬
‫اابدارا وااس دةاداسرئ ا دتحااتدرا ا دادراحا ا ب تدرا ةواابدادراداسرئ ا دإسخ ا ةد‬
‫اه د زو د دراحا ب تدرا ةوبدااسرئ درالاتب ةد‪.‬دد‬
‫دار د را صااةادر اااال دك ؤاااابد اواابدإاااال وبدومااسدهااسادتح وااادرالةب ا حد ا درةهااسراد‬
‫راةئواوبداذاردحتا دواات و درا ن اابدارالاات ةرةد ا درااااادرا صاة داوكاا دسااوالددب ا د‬
‫ن حدرام لدرا صة در اال د‪1.‬د‬
‫اا مة اابدساةدرات او االدب ااا ا د ا ا دإسرة دراا ااواابدا‬
‫ب اا د دإ‬
‫ا ا ىدرا ص ااة دتاض ااحدح ا ا درات او االد‬
‫ا درات اولدرا صة د‪.‬دد‬
‫د‬
‫‪1‬‬
‫بنك فيصل اإلسالمي ‪ ،‬هيئة الرقابة الشرعية ‪ ،‬مطابع االتحاد الدولي للبنوك اإلسالمية ‪ ،‬د ط ‪ ،‬القاهرة ‪ 1982 ،‬م ‪ ،‬ص ‪. 37‬‬
‫‪22‬‬
‫جدولًرقمً(‪ً)0-3‬‬
‫التدفقًالتمويليًالمصرفيًللسللمًونسلبتهًملنًالتمويللًالكلليًخلاللًالفتلرةًملنً‪ً–ً0222‬‬
‫‪0200‬مًبآلفًالجنيهاتً‪ً.‬‬
‫العامً‬
‫‪2000‬د‬
‫‪2001‬د‬
‫‪2002‬د‬
‫‪2003‬د‬
‫‪2004‬د‬
‫‪2005‬د‬
‫‪2006‬د‬
‫‪2007‬د‬
‫‪2008‬د‬
‫‪2009‬د‬
‫‪2010‬د‬
‫‪1011‬د‬
‫‪2012‬د‬
‫إجماليًالتمويلً‬
‫‪1013250‬د‬
‫‪1463820‬د‬
‫‪2067810‬د‬
‫‪2819256‬د‬
‫‪4290696‬د‬
‫‪6953680‬د‬
‫‪10415290‬د‬
‫‪12587285‬د‬
‫‪14681292‬د‬
‫‪15659786‬د‬
‫‪17205100‬د‬
‫‪20202100‬د‬
‫‪8736922‬د‬
‫را صسةد‪:‬دربسرسدراب حبلدد‬
‫التمويلًبالسلمً‬
‫‪3397‬د‬
‫‪72990‬د‬
‫‪68560‬د‬
‫‪135211‬د‬
‫‪126526‬د‬
‫‪145159‬د‬
‫‪133000‬د‬
‫‪81715‬د‬
‫‪290650‬د‬
‫‪349618‬د‬
‫‪257586‬د‬
‫‪174806‬د‬
‫‪459838‬د‬
‫النسبةًمنًالتمويلًالكليً‬
‫‪334‬د‬
‫‪5‬د‬
‫‪333‬د‬
‫‪438‬د‬
‫‪239‬د‬
‫‪231‬د‬
‫‪133‬د‬
‫‪06‬د‬
‫‪2‬د‬
‫‪232‬د‬
‫‪135‬د‬
‫‪1‬د‬
‫‪139‬د‬
‫دزو س دخااللد ا دبا د‪ 2000‬دب ا د‬
‫نالحرد درا سالد(‪)1-3‬در درات اولدبصوابدراا د د‬
‫درزسرسدرا د‪72990‬درااد نولد دب د‪2000‬دب درنخف‬
‫ح دراا د‪33970‬رااد نولدب د‬
‫د‬
‫را ا ا د‪68560‬د ا ا دب ا ا د‪ 2002‬دب ا ا درذسرسدح ا ا درات اوا االدب اا ا ا د ا ا دب ا ا د‪ 2003‬داوب ا ا د‬
‫‪135211‬درااد نولدادب درنخف‬
‫دق والدد دب د‪ 2004‬درا د‪126526‬دراااد نوالدبا دزرسد‬
‫زو س دكبوة د دب د‪2005‬داوب د‪145159‬درااد نولدب درنخف‬
‫ب د‪2006‬داوصبحدرا د‪133000‬دراااد نوالدبا درنخفا‬
‫دح درات اوالدب ااا د ا د‬
‫درات اوالدب ااا د ا دبا د‪2007‬د‬
‫درزسرسدرات اوالدب ااا دحتا دب ا د‪1349618‬دراااد نوالد ا د‬
‫حت دب د‪81715‬درااد نولدب د‬
‫‪23‬‬
‫ب د‪ 2009‬دا دب د‪ 2010‬درنخف‬
‫رنخف‬
‫درات اوالدب ااا دحتا دب ا د‪257586‬دراااد نوالدبا د‬
‫درزسرسدرات اوالد‬
‫درات اولدب اا دحت دب د‪174806‬درااد نولد دب د‪ 2011‬د‪.‬دبا د‬
‫ب اا دحت دب د‪459838‬درااد نولدب د‪ 2012‬د‪.‬د‬
‫ر درا ص ا ةادر اااال وبدتح ااادرهااسر ه دااااسرسدرا اااتب ةو دا ت اواالدرا ناااحداه ا د ا دقباالد‬
‫را صا ةاد‪.‬د رذدر دااسرسدرات رز ا تدرام اال دو باالدإسرة دا ااواابد ا درا صاةادرا منا دحوااقد‬
‫رنت تدرال ارلد درا ااسابو دراا درا ااته كو درااذو دباساةه دوكاابا دب ئاسردد ا دنشا‬
‫ته د‬
‫اساوةدةهدرا ا ا لدرا ا اااسدارالا ااتف س د ا ا دب ئ ااسد‬
‫دة‬
‫رالقتصا ا سوبداب اتا ا ا د ئ ااس درا ص ااةادبت ا‬
‫راتب ةرتدرام ال د‪.‬د‬
‫دو ك درا صةاد درالوف دب ات رز تلدت ا درام اال داراحفا ردب ا د‬
‫اا ا متلداتزو ااسدرةبا ا حدرا ص ااةاداقسةت االدب ا ا دراتااا ا دارالنتشا ا ةدازوا ا س دب اابدرام ااال د ا ا د‬
‫را صااةاد‪.‬د ر ا د ا دن حواابدتااأبوةدراااتةسرسدح ا درات اواالدرا ناااحد ا درا صا ةادر اااال وبد‬
‫ب درالقتص سدرا ا د هادومن دكف د ا درااتخسر درا اارةسدرانا سة ددا ا درختوا ةدرا شا ةو د‬
‫رالا ا ااتب ةولداداق ا اابدتكا ا ا اوادر نتا ا ا داراتا ا اااواداذوا ا ا س دةبحو ا اابدرا ش ا ااةاىدازوا ا ا س دن ا ا ا اد‬
‫را شةاب تدراةربحبدادازو س در نت دار نت وبدارالهت دب و بدرام لدان حدر سرة در درذرد‬
‫ك دهن اردتمبةد ا دنت ئ بدبكهد دذكةدت دد‪.‬دار ا درذردب ا درا هااةدبا اتمبةد اا درها د‬
‫ا ا بو تدذاااردضاامادب اابدرا هاااةد ا دإسرة درا صااةادادرالنخف ا‬
‫درا حااارد ا د ارةوااسد‬
‫را ص ااادرا منا ا داا ااحاب تدرام ااال دخا ا ادد ا ا دراتص اافوبداداتاق ااادراخ اابدرالا ااتةرتو وبد‬
‫ا صااةادا ااة دخ اابد سوااس د ا دقباالدرابنااردرا ةكاازيد صااالحد جارذرااابدراتمبااةدادات وااسد‬
‫نش ا‬
‫تدرا صااةادرا ت ب اابد ا درات اواالدرالاااتب ةيدارالبت ا سدا ا دو االد ا درا اةبحد‪.‬دار د‬
‫راتمبةدقسدوؤسيدةيدتخفو‬
‫‪1‬‬
‫دراهوكلدر سرةيدا دب دن ادرا صةاد‪.‬د‪1‬د‬
‫محسن احمد الحضيري ‪ ،‬الديون المتعثرة ‪ ،‬ط ‪ ، 1‬اتراك للنشر والتوزيع ‪ ،‬القاهرة ‪ 1997 ،‬م ‪ ،‬ص ‪. 49 -46‬‬
‫‪24‬‬
‫ر دةصسداسرسدرات اولدب اا د دقبلدرا ص ةادراااسرنوبدومتبةدإسرةدا اواابدرا صة وبد‪.‬د‬
‫جار دتاضوحدح داسرسدرات اولدبب بدراا د دقبالدرابناردراز رةبا درااااسرن دواضاحدكفا د‬
‫ا سة درا صةادرازةرب د دإسرة درااواابدرا صة وبدك د درا سالدرات ا د‪:‬دد‬
‫جدولًرقمً(‪ً)0-3‬‬
‫سدادًتمويلًالبنكًالزراعيًالسودانيًبصيغةًالسلمًخاللًفيًالفترةً‪0200ً-0222‬مًً‬
‫ًًًًًًً‬
‫رام د‬
‫(ًبالجنيهًالسوداني)ًً‬
‫رات اولدرا ناحدب اا د‬
‫را و بدرا اسس د نلد راتمبةد درااسرسد‬
‫‪2000‬د ‪584665‬د‬
‫‪2001‬د ‪762293‬د‬
‫‪2002‬د ‪1376162‬د‬
‫‪6939738‬د‬
‫‪17277347‬د‬
‫‪18846.37‬د‬
‫‪51526732‬د‬
‫‪745015353‬د‬
‫‪1357315363‬د‬
‫‪2003‬د ‪5657621‬د‬
‫‪2004‬د ‪4942610‬د‬
‫‪46051352‬د‬
‫‪77153.57‬د‬
‫‪5611569313‬د‬
‫‪4865456343‬د‬
‫‪2005‬د ‪18695307‬د‬
‫‪713598.11‬دد‬
‫‪17981717389‬د‬
‫‪2006‬د ‪43750706‬د‬
‫‪1446154.66‬د‬
‫‪42304551334‬د‬
‫‪2007‬د ‪74927785‬د‬
‫‪28041764.02‬د ‪4688602091‬د‬
‫‪2008‬د‬
‫‪2009‬د‬
‫‪2010‬د‬
‫‪2011‬د‬
‫‪133766656‬د‬
‫‪130580264‬د‬
‫‪108340944‬د‬
‫‪98464055‬د‬
‫‪2012‬د ‪166364076‬د‬
‫درا صسةد‪:‬دإبسرسدراب حببدد‬
‫‪69199164345‬دد ‪64567491355‬د‬
‫‪108084921389‬د ‪22495342311‬د‬
‫‪82210061373‬د ‪26130882327‬د‬
‫‪150947015323‬د ‪7482959377‬د‪-‬د‬
‫‪9142763332‬دد‬
‫‪7493644238‬دد‬
‫درا سالدةق د(‪)2-3‬د راذيدواضحداسرسدات اوالدرابناردراز رةبا درااااسرن دبصاوابدرااا د‬
‫خاااللد تااة دراس رةااابدرا الحااردتمبااةداااسرسدرات اواالدبصااوابدراا ا داكاالدراااانارتدبااسيدب ا د‬
‫‪25‬‬
‫‪ 2011‬دا ا دبا د‪ 2000‬دكا دراتمباةد ا دااسرسدت اوالدرااا د‪51526732‬د نوالدااااسرن د‬
‫ا ا دبا د‪ 2001‬دكا دراتمباةد‪745015.53‬د نواالداااسرن دا ا دبا د‪ 2002‬دذرسدراتمبااةد‬
‫داسرسدرات اولدب اا دحت دب د‪1357315363‬د نولدااسرن دادبا دذرسدراتمباةدحتا دب ا د‬
‫‪5611569318‬د نولدااسرن د دب د‪ 2003‬دادب درنخف‬
‫دراتمبةد داسرسدت اولدراا د‬
‫اب ا ا د‪4865456343‬د نوا االداا اااسرن د ا ا دب ا ا د‪ 2004‬داذرسدراتمبا ااةد ا ا داا ااسرسدرات اوا االد‬
‫را صااة دا ا ا دزو ا س دكبوااة د ا دب ا د‪ 2005‬دحت ا دب ا د‪17981717389‬د نواالدااااسرن دد‬
‫ك دذرسدراتمبةد دب د‪ 2006‬دحت دب د‪42304551334‬د نوالداااسرن داذرسدراتمباةد ا د‬
‫ب ا د‪ 2007‬داوب ا د‪46886020391‬د نواالدااااسرن د‪.‬داذرسدراتمبااةد ا درات اواالدرا صااة د‬
‫ب اا ا دكبو ا ردةد ا دب ا د‪ 2008‬داوب ا د‪64567491355‬د نواالدااااسرن د‪.‬دا ا دب ا د‪ 2009‬د‬
‫ب دراتمبةد داسرسدت اولدراا د‪22495342311‬د نولدااسرن د‪.‬دد‬
‫ا ا دب ا د‪ 2010‬دب ا دراتمبااةد ا دقو اابداااسرسدرات اواالدرا صااة دبصااوابدراا ا دحت ا دب ا د‬
‫‪26130882327‬د نولدااسرن دا دب د‪ 2011‬دت داسرسدح درات اولدرا ناحبدبصاوابد‬
‫راا ااو ددحتا ا دب ا ا د‪7482959377‬د نو االدا اااسرن در ا ا د ا ا دبا ا د‪ 2012‬دبا ا سدراتمب ااةد ا ا د‬
‫رات اولدرا صة دبصابدراا دحت دب د‪7493644238‬د نولدااسرن د‪.‬دد‬
‫إ دزو س دح درات اولدب ااا دخااللد تاة دراس رةاابد‪ 2000‬د–د‪ 2012‬دهالدإسرة دراح ا د ا د‬
‫رااواابد درا ص سةدر اال وبد‪.‬دد‬
‫وا لدرابنردراز رةب دراااسرن د شك بدتمبةد داسرسدرات اولدرا صة دبصوابدراا دخاللد‬
‫تة دراسةرابد‪.‬د‬
‫د‬
‫‪26‬‬
‫المحورًالرابعً‬
‫اآلثارًالقتصاديةًللسلمًفيًالسودانًخاللًالفترةً‪0200ً–ً0222‬مًً‬
‫إ درات ة دراسااوبداه دساةده د درقتص سو تدراسالدةنه دتمتبةدرا حاةردرالا اا دام وابد‬
‫راتن وبدرالقتص سوبدك ا دةنها دةكباةدةه وابدا اسالدران وابدراتا دتمت اسدرقتصا سو ته دب ا دإنتا د‬
‫را ارسدرةااوبدرازةربوبدرادراتمسونوبداتصسوةه داراحصالدب درحتو ته د درا ارسدرااذرئوبد‬
‫اراا دراااو بدارا مسرتدر نت وبدراالز بداتنفوذدب رة درالاتب ةدد اص سةرتدتم لدب د‬
‫زو س د مسلدران ادرالقتص سيدادح دراسخلدرا ا داتزوسد درا قبدرالنت وابدبا د ةوااد‬
‫اةهدرا ا لدراب بااتد ا دوااؤسيدرا ا دزو ا س درا ااسة دب ا درالنت ا د ا درا ااات بلداهااذهد‬
‫ر ض ا بداادة‬
‫راسالد‪.‬د‪1‬دد‬
‫ا ا ا درااا اااسر داقبا االدرها اااةدرابتا ااةالدك نا ااتدراص ا ا سةرتدرازةربوا اابده ا ا دراةكوا ااز درةا اا ااوبد‬
‫ا ص سةرتدراااسرنوبدبا اةغ د ا در دهاذهدراصا سةرتدها د اارسدرااوابدإالدرنها دراات بتد ا د‬
‫بااس دااانارتدر دتح اااد ا ئ‬
‫د ا درا و ا رز درات ا ةيد‪.‬داقااسد ب ااتدبارئااسدرا ا د ا د تةواابد‬
‫رااااتون تداراااابمون تد اااةسدها دا ن ااسدرال نبا دبا ابالسداا ه تد ا درااات ةرةدااامةدراصااةاد‬
‫اراتضخ د‪.‬د رات ة دراخ ة وابدت بالدرا نفاذدرااذيدون ااد نالدرالقتصا سدرااااسرن دنحاادراما ا د‬
‫اوتك لد درالقتص سو تدراسااوبدبموسرددب درالناالاد تتأبةدبذارد و دق ب تدرالقتصا سد‬
‫راااا ن درو بوادد واانمكهدذاااردب ا درالااات ةرةدرالقتصا سيدارال ت ا ب د ا دخاااللدرنمك ااابد‬
‫راالددب د كان تدرا‬
‫ىدراخ ة د ب بد د و رز درا اس اب تدارا وا رز درات ا ةيدادصا‬
‫د‬
‫رالصالدراخ ة وبدا دب دت دؤبةدت ردرآلب ةدببةدق ىدرا اوابدرام ابدإاا دةاضا ىدرااو اابد‬
‫را اواابدرام اابداران سواابد ت اانمكهدب ا دحةك اابدرا ؤش اةرتدرالقتصا ا سوبدرا تاوااة د‪.‬دا ااذردتمتب ااةد‬
‫اال بدةاض ىداراات ةرةدرا ا ىدراخا ة دشاة ددةا ااو داحت وادداتح واادران اادرالقتصا سيد‬
‫‪1‬‬
‫فوزي منصور ‪ ،‬محاضرات في العالقات االقتصادية الدولية ‪ ،‬دار النهضة العربية ‪ ،‬مصر ‪1992 ،‬م ‪ ،‬ص‪. 182‬‬
‫‪27‬‬
‫ارال ت ب درا اتسر د درلدبوئبد ات ة درقتصا سوددار ت بواددااو ااودد‪1‬د‪.‬در درباةدصاوابد‬
‫راا ا دب ا دراص ا سةرتدراااااسرنوبدتم ااادبت اواالدرا ا ىدراز رةب ا د ا دراااااسر دراااذيدو باالد‬
‫نت تاالدره ا دراص ا سةرتدراااااسرنوبدك ا دارناالدرذردت ا د م ا اابدااابم‬
‫دهااذهدرابااةارتدرازةربواابد‬
‫رةااواابدتتحااالدإاا د نت ا تدصاان بوبد تناباابداذرتدقو اابداالاااتخسر تدرانه ئواابداراااااو بد‬
‫اتا ةدا ساابد داتناو د ص سةدراسخلداتا وةد ة دب لداتح واادقو ابد ضا بد‪.‬د‪2‬دان اسدر د‬
‫هن ردصن بتو د ةبوتو دك اصن ب تدرااذرئوبدارا شةاب تدت سةدناببد ا ه ته د‪%65‬د د‬
‫بدرا و بدرا ض بدا صن ب تدراتحاو وبد ا دوؤكاسد اسيدر ك نوابدتاأبوةدنشا دراصان ب تد‬
‫راتحاو واابدب ا درا ا ىدراز رةب ا د‪.‬داوؤكااسدةه و ابدراتك االدبااو دق ا ىدراصاان ب تدراتحاو واابد‬
‫ابااو درا ا ىدراز رةب ا داوح ااادراااااسر دن ااادرقتص ا سيد ت اارز دا تناااىدا ةصاابدالاااتخسر د‬
‫را ارةسدرا ت حبدب نه وبدتح ادن ادرقتص سيدار ت ب دش لدارا درا بس دا اتسر بد‪3‬دد‬
‫د‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬
‫عبد الوهاب عثمان شيخ موسي ‪ ،‬منهجية اإلصالح االقتصادي في السودان ‪ ،‬الجزء الثاني ‪ ،‬الخرطوم ‪2012‬م ‪ ،‬ص ‪169‬‬
‫عباس كورينا ‪ ،‬كباشي مدني ‪ ،‬القطاع الحقيقي ‪ ،‬الوضع الراهن ‪ ،‬والتحديات والرؤى ‪ ،‬الملتقي ألالقتصادي الثاني ‪ ،‬الخرطوم ‪2013 ،‬م ‪.‬‬
‫عبد الوهاب عثمان شيخ موسي ‪ ،‬المرجع السابق ‪ ،‬ص ‪. 220 -219‬‬
‫‪28‬‬
‫جدولًرقمً(‪ً)0-4‬‬
‫نسبةًالصادراتًالزراعيةًمنًالصادراتًالكليةًخاللًالفترةً‪0200ً-0222‬مًً‬
‫بآلفًالدولراتًً‬
‫رام د راص سةرتدراك وبد راص سةرتدرازةربوبد ناببدراص سةرتدرازةربوبدرا دراك وبد‬
‫‪232‬د‬
‫‪406648‬د‬
‫‪2000‬د ‪18063708‬د‬
‫‪1836‬د‬
‫‪3156589‬د‬
‫‪2001‬د ‪169837‬د‬
‫‪1937‬د‬
‫‪3836469‬د‬
‫‪2002‬د ‪19493115‬د‬
‫‪1635‬د‬
‫‪4206491‬د‬
‫‪2003‬د ‪25423176‬د‬
‫‪15‬د‬
‫‪5676770‬د‬
‫‪2004‬د ‪37773764‬د‬
‫‪1038‬د‬
‫‪5196137‬د‬
‫‪2005‬د ‪48243278‬د‬
‫‪8‬د‬
‫‪4606061‬د‬
‫‪2006‬د ‪56563568‬د‬
‫‪4‬د‬
‫‪3526095‬د‬
‫‪2007‬د ‪88793250‬د‬
‫‪332‬د‬
‫‪3796093‬د‬
‫‪2008‬د ‪116703504‬د‬
‫‪6‬د‬
‫‪4476801‬د‬
‫‪2009‬د ‪783337‬د‬
‫‪335‬د‬
‫‪4006996‬د‬
‫‪2010‬د ‪114043280‬د‬
‫‪735‬د‬
‫‪7246027‬د‬
‫‪2011‬د ‪959831‬د‬
‫‪24‬د‬
‫‪7986464‬د‬
‫‪2012‬د ‪336739‬د‬
‫صسةد‪:‬دإبسرسدراب حببدد‬
‫دددرات اولدالدساةده د دتن وبدرا‬
‫سةرتدرااااسرنوبد‬
‫ىدرازةرب د داب ات الدب لدق ىدراص د‬
‫‪.‬داا و ا هدذاااردرةبااةدراااتخس ن دن اااذ د واالدرات اواالدب ا دراص ا سةرتدراااااسرنوبد ا دبم ا‬
‫را ؤش ا اةرتدرالقتص ا ا سوبدران ا ا ت درا ح ا ا در‬
‫ا ا ا دادااا اامةدراصا ااةادادب اا ااتخسر دبةن ا ا‬
‫د‬
‫د‬
‫راتح و االدر حص ا ا ئ د(‪)SPSS‬د‪,‬د ا ا دزو ا ا س دد تا ااة دراس رةا اابداتكا ااا د ا ا د‪ 1992‬د–د‪ 2012‬د‬
‫اتح وادنت ئ د وس د‪.‬د‬
‫دددن ااذ د رالنحااسرةدراخ ا درا تمااسسدابحااقدرامالقاابدبااو دراصا سةرتدارامار االدرا ااؤبة دب وها د‬
‫ك ات ا د‪:‬د‬
‫د‬
‫‪29‬‬
‫دد‬Yt‫=د‬Bo+B1X1t +B2X2t+B3X3t+Ut
‫د‬:‫حوقدة د‬
‫دد‬Yt‫=دد‬
‫الدراص سةرتدددددد‬
‫د‬X1t‫=دد‬
‫ا دددد‬
‫د‬X2t‫=دد‬
‫ر‬
‫ران ت درا ح در‬
‫امةدراصةاددددد‬
‫د‬X3t‫رات داولدرا صة لدرا ا لدا ص سةددد=د‬
‫د‬
The Three variables with the EXP
b
Model Summary
Model
R
R Square
1 .977a
.955
Adjusted R
Square
.947
Std. Error of the
Estimate
Durbin-Watson
2125.99713
2.225
a
Coefficients
Unstandardized Coefficients
Model
1
B
(Constant) -12836.590
GDP 1404.557
Finance 45.710
ExchRate -2270.546
Standardized
Coefficients
Std. Error
Beta
2141.548
T
Sig.
-5.994
.000
175.673
1.022
7.995
.000
62.634
.099
.730
.476
747.078
-.227
-3.039
.008
a. Dependent Variable: EXP
GDP and ExchRate are the Best Variable that Effect the EXP because it is the one with the
smallest P value
ً
30
‫نتائجًالتحليلًاإلحصائي‪ًً:‬‬
‫‪/1‬دقو بد‪R2‬دتا اي‪0395‬د‪%‬د‬
‫تفاةدبارا بدران ت درا ح در‬
‫دومن در د‪%95‬د دراتاوةرتدراتا دتحاسقد ا دراصا سةرتد‬
‫ا داامةدراصةادارات اولدرا ا لدا ص سةرتد‪.‬د‬
‫‪/2‬دقو بدسوةب دارتاا دقةوببد دراةق د(‪)230‬د د دوسلدب دباس دا ااسد شاك بدر ةتبا د‬
‫راذرت د دراا ا بدراز نوبد‪.‬د‬
‫‪/3‬دران اذ دوت ت دب اهةوبدرحص ئوبدحواقدك ناتدرا و ابدر حت اوابد ختبا ةد‪F‬د تن هوابد ا د‬
‫راصاةد‪.‬دد‬
‫‪/4‬دررهااةتدرانتا ئ در دهن ا ردبالقاابد ةسواابدسرااابدإحص ا ئوبدبااو دراص ا سةرتدارانا ت درا ح ا د‬
‫ا ا ا د‪.‬د ابالق اابد ةسو اابدسرا اابدإحصا ا ئوبدب ااو دراصا ا سةرتدارات او االدرا ص ااة درا ا االد‬
‫ر‬
‫ا ص سةرتد‪.‬داهن اردبالقبدبكاوبدسرابدإحص ئوبدبو دراص سةرتداامةدراصةاد‪.‬دد‬
‫رامالقاابد ةسواابدبااو دراص ا سةرتداران ا ت درا ح ا در‬
‫كان تدران ت درا ح در‬
‫ا ا دنتو اابدال دراص ا سةرتده ا د ا د‬
‫ا د‪.‬دار درامالقبدبكاوبدبو دراصا سةرتدااامةدراصاةادال د‬
‫زو ا س دااامةدراصااةادومن ا در دص ا سةرتدراساااابدرصاابحتدرب ا دقو اابد ا دص ا سةرتدراااسالد‬
‫دراص سةرتد‪.‬دد‬
‫رالخةيد دوحفزدب دزو سدراارةسرتد جارنخف‬
‫ار درامالقبد ةسوبدبو دراص سةرتدارات اولدرا صة درا ا لدإاوه دال دزو س دراصةادب د‬
‫راص سةرتدوا بسدب دزو س دك و ته دا استه داتن هد درالاارادرام ا وبد‪.‬دد‬
‫نخ‬
‫د دهاذردراتح والدر درات اوالدرا صاة درا ا الدا صا سةرتدرااااسرنوبداالدتاأبوةدب ا د‬
‫ح دراص سةرتدراااسرنوبد‪.‬د‬
‫د‬
‫النتائجًوالتوصياتً‪ًً:‬‬
‫‪31‬‬
‫أواًلً‪ً:‬النتائجً‪ًً:‬‬
‫‪/1‬د إ دراتخسر دصوابدراا داب وبدراصاو در ااال وبد ا درا صا ةادرااااسرنوبدها دت بوااد‬
‫بوبداة ةدإاه دبمس دتم ولدرال ارلداراتب ةه د‪.‬دد‬
‫ا بس دشة د‬
‫‪2‬د‪/‬دإ درات اولدبصوابدرااا داها دساةد الدراتن وابدرالقتصا سوبد الدرااااسر دب ا دتح الد ا د‬
‫ا داران ت درازةرب د‪.‬د‬
‫زو س دد لدنصو درافةسد دران ت درا ح در‬
‫‪/3‬دهن اردبالقبد ةسوبدبو دبسسدح درا الدرام بدارا ا ح تدرا زةاببدب اا د‪.‬د‬
‫‪/4‬دتا اسدبالقابدبكااولدباو دركباةدت اوالدبصاوابدرااا دازوا س درا اا ح تدرا زةابابدابااسسد‬
‫را الدرام بد‪.‬د‬
‫‪/5‬دإ دح ا د داناااببدرات اواالدبصااوابدرااا د ا دح ا درات اواالدراك االدبااأنارىدراصااو درالخااةلد‬
‫ساولدب لدتناىدةسارتدإسرة درااواابدرا صة وبد‪.‬دد‬
‫‪/6‬دوار لدرابنردرازةرب دراااسرن دصماب تد لدرسرة درااواابدب ا صةادناببداتمباةدااسرسد‬
‫قو بدرات اولدرا س دبصوابدراا د‪.‬د‬
‫‪/7‬دوؤبةدرات اولدرا صة لدرا ا لدا‬
‫ىدراص سةرتدب دح دراص سةرتدراااسرنوبد‪,‬دال د‬
‫زو ا س دراصااةادب ا دراص ا سةرتدوا ا بسدب ا دزو ا س دك وته ا دا استه ا داتن ا هد ا درالا ااراد‬
‫رام ا وبد‪.‬دد‬
‫ً‬
‫‪32‬‬
‫ثانيًاً‪ً:‬التوصياتً‪ًً:‬‬
‫‪/1‬دزو ا ا س درات اوا االدبصا ااوابدراا ا ا درات ا ا دتن ا ا ا دةصا ااح درةب ا ا لدراصا اااوة دك ا ا احة وو د‬
‫ارا هنوو دا حساسلدراسخلدالسخ اه دسرئة درانش درالقتص سلد داتخفوادحس دراف ةد‪.‬دد‬
‫‪/2‬دتا وةدرات اولدبصوابدراا دا ةرغبو د در نت درازةرب دازو س دت اولدراتن وابدرازةربوابد‬
‫دراااسر د‬
‫دوح ادرالكتف درااذرئلداوش دراتصسوةد‪.‬د‬
‫‪/3‬دإهت درا صا ةادب اشاادرةالد ا دساةها دكاااو د ا ا دو اذ درا اسخةرتداتن وتها دا ا د‬
‫وماسدب درا ت در اال د درةةب حداراحو دراكةو بداراة هد‪.‬د‬
‫‪/4‬دراتاا دارالنتش ةد لدرات اولدب اصو در اال وبدرا خت فبدازو س دتمبئابدرا اارةسدارالسخا ةد‬
‫‪,‬د ح ةببدنر دراشولدراذيدواتالدح بدرا زرةبو داالدوةرب دح اقه د‪.‬دد‬
‫دد‬
‫د‬
‫‪33‬‬
‫المصادرًوالمراجع‪ًً:‬‬
‫أولًالمصادر‪ًً:‬‬
‫را ةآ دراكةو د‬
‫ثانيا‪ً:‬المراجعًً‬
‫‪ .1‬درا اهةي دراه سيا دسةرا ت د‬
‫دراتن وب درال ت بوبا د ‪1‬ا د كتبب دنهضب دا نشةاد‬
‫را هة اد‪. 1982‬‬
‫‪ .2‬حا دوااادسراسادرا مةادر اال داالاتب ةدرازةرب دن اذ د تةحاد ‪1‬ادسرةد‬
‫رانشةدا‬
‫‪ .3‬ا و‬
‫م تاد صة‪.‬‬
‫داوسدةح سادرازةرببداتحسو تدراماا باد ‪2‬اد ةركزدراسةرا تدر اتةرتو وباد‬
‫راخة ا داد‪. 2000‬‬
‫‪ .4‬ببسرااف ةدحنف ادا وبد ةو ق‬
‫را‬
‫ادت وو درةسر درا ا داسةرا تدرا سالادس‪ .‬ادراسرةد‬
‫موبادد‪. 2005‬‬
‫‪ .5‬ببس درا‬
‫س دببس درا سةا دت بوا دراصو در اال وب د‬
‫درات اول درازةرب د د‬
‫راااسر ادس‪ .‬ادس ادراخة ا اد‪. 2006‬‬
‫‪ .6‬ببسرااه دبب‬
‫دشوخد االاد نه وبدر صالحدرالقتص سيد دراااسر ادرا ز د‬
‫راب ن ادراخة ا اد‪. 2012‬‬
‫‪ .7‬بب‬
‫دب بكة دةح سا دت ةبب درابنار در اال وب د درات اول درازةرب دبصواب دراا اد‬
‫‪1‬ادرابنردر اال‬
‫دا تن وبدرا مهسدر اال‬
‫دا بحاقداراتسةو ادرا كبدرامةبوبد‬
‫رااماسوباد‪. 1998‬‬
‫‪ .8‬حا دةح س دراحضوةيا دراسوا درا تمبة ا د ‪1‬ا دإشةرر دا نشةر داراتازو ا درا هة اد‬
‫‪. 1997‬‬
‫‪34‬‬
‫‪ .9‬ح س دةوا ا درانر درا ا د‬
‫‪. 2009‬‬
‫در اال ا درك سو وب درنتةن شوان لا دس ا دبوةاتاد‬
‫‪ .10‬ح س دةش رة د ص فلا د درالق رة‬
‫رالق و داإلئت‬
‫درازةرب د درا نراةدراتن ايا دس‪ .‬ا درالتح سد‬
‫درازةرب د دراشةادرةاا داش لدة ةو و ادرةةس اد‪. 1992‬‬
‫‪ .11‬ح سد ح اسدغنو اد ئ‬
‫درام ابد دراسالدران وبادس اد صةاد‪. 1983‬‬
‫‪ .12‬ح اسدحا دصار ادةا او تدرام لدرا صة در اال اد ‪1‬ادسرةدارئلدا نشةاد‬
‫ب‬
‫اد‪. 2001‬‬
‫‪ .13‬ازيد نصاةاد ح ضةرتد درامالق تدرالقتص سوبدراسااوبادسرةدرانهضبدرامةبوباد‬
‫صةاد‪. 1992‬‬
‫‪ .14‬بنردراااسر دادت وةد خت اداناوبدةبار د خت فبد دب د‪-1999‬د‪. 2013‬‬
‫در اال ا دهوئب دراةق بب دراشةبوبا د‬
‫ب درالتح س دراساا دا بنارد‬
‫‪ .15‬بنر د و‬
‫هاةوب دراااسر دراسو رة وبا دازرة درا اوب درامة‬
‫درالقتص سي دراانايا دإبسرسد‬
‫ر اال وبادس‪ .‬ادرا هة اد‪. 1982‬‬
‫‪.16‬‬
‫خت فبداألبار د‪-1999‬د‪. 2011‬‬
‫درامةبوب دا تن وب درازةربوبا دراكت‬
‫‪ .17‬را نر ب د‬
‫التد خت فبداألبار د‪1999‬د–د‪. 2011‬‬
‫‪ .18‬ازرة درا اوبادرا‬
‫درااناي داالحص رت درازةربوب درامةبوباد‬
‫ىدراح و درااض دراةره ادراتحسو تداراةؤلدرا ات ب وبادرا ت لد‬
‫رالقتص سيدرةالادراخة ا اد‪. 2012‬‬
‫ى دراح و ا درا ت ل درالقتص سي دراب ن اد‬
‫‪ .19‬بب ه دكاةنو ا دكب ش د سن ا درا‬
‫راخة ا اد‪. 2013‬‬
‫‪ .20‬ح س دببسرا سة د ح س دخوةا دراتن وب درالقتص سوب د‬
‫رالقتص سوبد در اال ادراخة ا اد‪. 2012‬‬
‫دراااسر ا دنسا دراتن وبد‬
‫‪ .21‬حا ا دحاااو دشااح تلادراض اارب دراشااةبوبداالاااتب ةدر اااال ادا ا ا بدبحاااقد ا د‬
‫رافك ا ا ا ا ا ا ا ا ااةدرالقتصا ا ا ا ا ا ا ا ا ا سيدر ا ا ا ا ا ا ا ا ا ااال ادتا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ةوخدر‬
‫‪.www.darelmashora.com‬د‬
‫‪35‬‬
‫ا ا ا ا ا ا ا ا ااالىد‪ 2014/7/13‬د‪.‬د‬