ﳎﺎﻻﺕ ﻭﻗﻔﻴﺔ ﻣﻘﱰﺣﺔ ﻟﺘﻨﻤﻴﺔ ﻣﺴﺘﺪﺍﻣﺔ » ﺍﻟﻮﻗﻒ ﺍﳌﺆﻗﺖ « ﺒﺤﺙ ﻤﻘﺩﻡ ﺇﻟﻰ ﺍﻟﻤﺅﺘﻤﺭ ﺍﻟﺜﺎﻨﻲ ﻟﻸﻭﻗﺎﻑ »ﺍﻟﺼﻴﻎ ﺍﻟﺘﻨﻤﻭﻴﺔ ﻭﺍﻟﺭﺅﻯ ﺍﻟﻤﺴﺘﻘﺒﻠﻴﺔ« ﺠﺎﻤﻌﺔ ﺃﻡ ﺍﻟﻘﺭﻱ – ﻤﻜﺔ ﺍﻟﻤﻜﺭﻤﺔ ﺇﻋــﺩﺍﺩ ﺃ.ﺩ .ﻳﻮﺳﻒ ﺇﺑﺮﺍﻫﻴﻢ ﻳﻮﺳﻒ ﺃﺴﺘﺎﺫ ﺍﻻﻗﺘﺼﺎﺩ ﺍﻹﺴﻼﻤﻲ ﻭﺍﻟﻤﺴﺘﺸﺎﺭ ﺍﻟﻌﻠﻤﻲ ﻟﻤﺭﻜﺯ ﺼﺎﻟﺢ ﻋﺒﺩ ﺍﷲ ﻜﺎﻤل ﺒﺠﺎﻤﻌﺔ ﺍﻷﺯﻫﺭ ﻣﻠﺨﺺ اﻟﺒﺤﺚ אא א א ، א א א ، א א ؟ א א א א . א ، א א א א . א א א א א א :א א ،א א א . א א א . ،א א א ، א א א ، א א ، א א א א ، ، א אא ، . א א א א א א א א א א א א א ، א א א א א א א א א א א א א א א . א א ٢ א . א ﳎﺎﻻﺕ ﻭﻗﻔﻴﺔ ﻣﻘﱰﺣﺔ ﻟﺘﻨﻤﻴﺔ ﻣﺴﺘﺪﺍﻣﺔ ))ﺍﻟﻮﻗﻒ ﺍﳌﺆﻗﺖ(( ﺃ.ﺩ .ﻴﻭﺴﻑ ﺇﺒﺭﺍﻫﻴﻡ ﻴﻭﺴﻑ ﺃﺴﺘﺎﺫ ﺍﻻﻗﺘﺼﺎﺩ ﺍﻹﺴﻼﻤﻲ ﻭﺍﻟﻤﺴﺘﺸﺎﺭ ﺍﻟﻌﻠﻤﻲ ﻟﻤﺭﻜﺯ ﺼﺎﻟﺢ ﻜﺎﻤل ﺠﺎﻤﻌﺔ ﺍﻷﺯﻫﺭ ﻣﻘﺪﻣﺔ: א א א א א א א ، א א א א א ، א א . : ، א א א ، : א ، א א א «).(١ א א ، א، א א »א ، א ، ،א א א ، א ، א א א » ، ، ، «).(٢ ) (١ﺳﻨﻦ ﺍﻟﺘﺮﻣﺬﻱ ) ﺍﳉﺎﻣﻊ ﺍﻟﺼﺤﻴﺢ( ،ﺃﺑﻮ ﻋﻴﺴﻰ ﳏﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻴﺴﻰ ﺑﻦ ﺳﻮﺭﺓ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﻰ ﺑﻦ ﺍﻟﻀﺤﺎﻙ ﺍﻟﺘﺮﻣﺬﻱ ،ﻁ،١ ﺩﺍﺭ ﺍﻟﻜﺘﺐ ﺍﻟﻌﻠﻤﻴﺔ ،ﺑﲑﻭﺕ١٤٠٨ ،ﻫـ١٩٨٧ﻡ ،ﺟـ٥ﺻـ ٢٤٣ﺡ ﺭﻗﻢ .١٢٩٧ﺳﻨﻦ ﺍﻟﻨﺴﺎﺋﻲ ،ﺃﺑﻮ ﻋﺒﺪﺍﻟﺮﲪﻦ ﺃﲪﺪ ﺑﻦ ﺷﻌﻴﺐ ﺑﻦ ﻋﻠﻲ ﺑﻦ ﺳﻨﺎﻥ ﺑﻦ ﲝﺮ ﺍﻟﻨﺴﺎﺋﻲ ،ﺩﺍﺭ ﺇﺣﻴﺎﺀ ﺍﻟﺘﺮﺍﺙ ﺍﻟﻌﺮﰊ ،ﺟـ١١ﺻـ ٤٢٤ﺡ ﺭﻗﻢ .٣٥٩١ ) (٢ﺳﻨﻦ ﺍﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ ،ﺃﺑﻮ ﻋﺒﺪ ﺍﷲ ﳏﻤﺪ ﺑﻦ ﻳﺰﻳـﺪ ﺑـﻦ ﻣﺎﺟـﻪ ،ﺩﻁ ،ﺩﺍﺭ ﺇﺣﻴـﺎﺀ ﺍﻟﻜﺘـﺐ ﺍﻟﻌﺮﺑﻴـﺔ١٩٧٥ ،ﻡ، ﺟـ١ﺻـ ٢٨١ﺡ ﺭﻗﻢ ،٢٣٨ﺻﺤﻴﺢ ﺍﺑﻦ ﺧﺰﳝﺔ ،ﺟـ٩ﺻـ ١٢٥ﺡ ﺭﻗﻢ .٢٢٩٣ ٣ א א ، ، א ).(١ א א ، א א א א א א « ،א א א ، א א א ، א א א א ، אא ، ، א » א א ، . أﺻﻞ اﻟﻮﻗﻒ ﻓﻲ اﻹﺳﻼم: א א א א א :א א א א א א א ، : א א א א ، א – א : »:א ، א « א ،א – א . א : א א א א א ،א א א : : ، א : א א א א א א א ، ؟ . ) (١ﺳﻨﻦ ﺍﻟﻨﺴﺎﺋﻰ ﺟـ١ﺻـ ٢٣٦ﺣـ ﺭﻗﻢ .١٩٩ﻣﺴﻨﺪ ﺃﲪﺪ ،ﺃﺑﻮ ﻋﺒﺪ ﺍﷲ ﺃﲪﺪ ﺑﻦ ﳏﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﺑﻦ ﻫـﻼﻝ ﺍﺑﻦ ﺃﺳﻌﺪ ﺍﻟﺸﻴﺒﺎﱐ ،ﺩﺍﺭ ﺇﺣﻴﺎﺀ ﺍﻟﺘﺮﺍﺙ ﺍﻟﻌﺮﰊ١٩٩١ ،ﻡ .ﺡ ﺭﻗﻢ .١٨٤٠٤ ٤ . א א א : א א א ، א א ، ).(١ א א א ، א א א א א ، א א א . א א א א ، ، ، א א א א ، א )،(٢ א א ، ، : א ).(٣ א א . א א א א ، א א ،א א א ، א . اﻟﻮﻗﻒ ﻓﻲ اﻟﻤﺬاهﺐ اﻟﻔﻘﻬﻴﺔ: א א א )(٤ א א ، א א ، א ،אא א ) (١ﺭﻭﺍﻩ ﺍﳋﻤﺴﺔ ﺍﻧﻈﺮ ﺍﻟﺘﺎﺝ ،ﺍﳉﺎﻣﻊ ﻟﻸﺻﻮﻝ ﰱ ﺃﺣﺎﺩﻳﺚ ﺍﻟﺮﺳﻮﻝ ، ﺇﻫﺪﺍﺀ ﺟﺮﻳﺪﺓ ﺻﻮﺕ ﺍﻷﺯﻫﺮ ،ﺍﻟﺒﺎﺏ ﺍﻟﺜﺎﱏ ﻋﺸﺮ ﰱ ﺍﻟﻮﻗﻒ ﺟـ٢ﺻـ.٢٤٣ ) (٢ﺍﻧﻈﺮ ﰱ ﺻﺪﻗﺔ ﺃﰉ ﻃﻠﺤﺔ ﻭﻋﺪﻡ ﺍﻋﺘﺒﺎﺭﻫﺎ ﻭﻗﻔﹰﺎ .ﳏﺎﺿﺮﺍﺕ ﰲ ﺍﻟﻮﻗﻒ ،ﺍﻹﻣﺎﻡ ﳏﻤﺪ ﺃﺑﻮ ﺯﻫﺮﺓ ،ﺩﺍﺭ ﺍﻟﻔﻜﺮ ﺍﻟﻌﺮﰉ، ﺍﻟﻘﺎﻫﺮﺓ ،ﻃﺒﻌﺔ ٢٠٠٥ﻡ ،ﺻـ.٢٠١-٢٠٠ ﻼ ﻋﻦ ﳏﺎﺿﺮﺍﺕ ﰲ ﺍﻟﻮﻗﻒ ،ﺍﻹﻣﺎﻡ ﳏﻤﺪ ﺃﰉ ﺯﻫﺮﺓ، ) (٣ﺍﻧﻈﺮ ﺧﻼﺻﺔ ﺬﻳﺐ ﺍﻟﻜﻤﺎﻝ ﰱ ﺃﲰﺎﺀ ﺍﻟﺮﺟﺎﻝ ﺻـ ٢٩٢ﻧﻘ ﹰ ﻣﺮﺟﻊ ﺳﺎﺑﻖ ،ﺹ ،٤٧ﻣﻴﺰﺍﻥ ﺍﻻﻋﺘﺪﺍﻝ ﰱ ﻧﻘﺪ ﺍﻟﺮﺟﺎﻝ ،ﻟﻠﺤﺎﻓﻆ ﺍﻟﺬﻫﱮ ،ﺟـ٣ﺻـ.١١٠ ) (٤ﺍﻧﻈﺮ ﺍﻷﻡ ،ﻟﻺﻣﺎﻡ ﺍﻟﺸﺎﻓﻌﻰ ،ﻃﺒﻌﺔ ﻣﺼﻮﺭﺓ ﻋﻦ ﻃﺒﻌﺔ ﺑﻮﻻﻕ ١٣٢١ﻫـ ،ﺟـ٣ﺻـ.٢٨٠ ٥ ، ؟ ، א א א . א ، א א ، א א א א א א א א – א א ، א א א )א א א . א – ، א א . א א א אא ، א א ، . ، – א א ، א א א א ، ، ، א א א א ، א א، א א ، א א א א א א א ( . א א ، ).(١ א א ، א א א א ، א א .א א א א א א ، – א א ) (١ﻳﺮﺍﺟﻊ :ﻣﻐﲏ ﺍﶈﺘﺎﺝ ﺇﱃ ﻣﻌﺮﻓﺔ ﻣﻌﺎﱐ ﺃﻟﻔﺎﻅ ﺍﳌﻨﻬﺎﺝ ،ﴰﺲ ﺍﻟﺪﻳﻦ ﳏﻤﺪ ﺑﻦ ﺃﲪﺪ ﺍﻟﺸﺮﺑﻴﲏ ﺍﳋﻄﻴـﺐ ،ﺩ ﻁ ،ﺩﺍﺭ ﺍﻟﻜﺘﺐ ﺍﻟﻌﻠﻤﻴﺔ،ﺩﺕ ،ﺟـ _ ٤ﺣﺎﺷﻴﺔ ﺍﻟﺪﺳﻮﻗﻲ ﻋﻠﻰ ﺍﻟﺸﺮﺡ ﺍﻟﻜﺒﲑ ،ﴰﺲ ﺍﻟﺪﻳﻦ ﳏﻤﺪ ﺑـﻦ ﺃﲪـﺪ ﺑـﻦ ﻋﺮﻓـﺔ ﺍﻟﺪﺳﻮﻗﻲ ،ﺩ ﻁ ،ﺩﺍﺭ ﺇﺣﻴﺎﺀ ﺍﻟﻜﺘﺐ ﺍﻟﻌﺮﺑﻴﺔ ،ﺩ ﺕ ،ﺟـ _٤ﺍﳌﻐﲏ ،ﻣﻮﻓﻖ ﺍﻟﺪﻳﻦ ﻋﺒﺪ ﺍﷲ ﺑـﻦ ﺃﲪـﺪ ﺍﳌﻘﺪﺳـﻲ ﺍﳌﻌﺮﻭﻑ ﺑﺎﺑﻦ ﻗﺪﺍﻣﺔ ،ﻁ ، ١ﺩﺍﺭ ﺇﺣﻴﺎﺀ ﺍﻟﺘﺮﺍﺙ ﺍﻟﻌﺮﰊ ١٤٠٥ ،ﻫـ١٩٨٥ﻡ ،ﺟـ _ ٦ﻓﺘﺢ ﺍﻟﻘﺪﻳﺮ ،ﻛﻤﺎﻝ ﺍﻟـﺪﻳﻦ ﳏﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ ﺍﻟﻮﺍﺣﺪ ﺍﻹﺳﻜﻨﺪﺭﻱ ﺍﻟﺴﻴﻮﺍﺳﻲ ﺍﳌﻌﺮﻭﻑ ﺑﺎﺑﻦ ﺍﳍﹸﻤﺎﻡ ،ﺩ ﻁ ،ﺩﺍﺭ ﺍﻟﻔﻜﺮ -ﺩ ﺕ ،ﺟــ) -٦ﺑـﺎﺏ ﺍﻟﻮﻗﻒ ﺃﻭ ﻛﺘﺎﺏ ﺍﻟﻮﻗﻒ ﰱ ﻫﺬﻩ ﺍﳌﺮﺍﺟﻊ(. ٦ ، א א ، א א א א א א א – א א א א א א א – א א )(١ . א א . אא ﺣﻜﻢ اﻟﺘﺄﻗﻴﺖ ﻓﻲ اﻟﻮﻗﻒ: א א א ، ، א א א א א א א ، ، ، ، ؟ א א ، א א ، ، א. א א אא א א א א א ، א ،א א א ، א א ، . أو ًﻻ :اﻟﻘﺎﺋﻠﻮن ﺑﺎﻟﺘﺄﺑﻴﺪ −١א א – »א : « – א א א ، אא ، ) (١ﺍﻧﻈﺮ ﻓﺘﺢ ﺍﻟﻘﺪﻳﺮ ﻟﻠﻜﻤﺎﻝ ﺑﻦ ﺍﳍﻤﺎﻡ ،ﺟـ٦ﺻـ.٢٠٧ ،٢٠٦ ٧ : . : א ؛ : א ،א א ، ، א ، א، א ، ، ، ، א . ، א א א ، א א. ، א ،א . ، א ، . א א א ، ، : אא א ، א א : א א א א، א . א א א א ، א א ، ، א א : – ، ، א ، ، א א ، א. ،אא א א – א א א . א א «. »: ٨ א א ، א א ، : »: א ، «).(١ −٢א א א . א ، ، א ، א ).(٢ א، : א א א א א א א א »: ، : א ).(٣ א א ... ، א ).(٤ א −٣ א ، א א א א – א ، אא – »:א . – – א א א – . א א؛ א א א א ، א א א א ، א ، ،א – א ، ؟ ).(٥ א א ، ، א א א א א א ، א ، א :א ) (١ﺍﻤﻮﻉ ﺷﺮﺡ ﺍﳌﻬﺬﺏ ،ﺃﺑﻮ ﺯﻛﺮﻳﺎ ﳛﲕ ﺑﻦ ﺷﺮﻑ ﺍﻟﻨﻮﻭﻱ ،ﺩ ﻁ ،ﻣﻄﺒﻌﺔ ﺍﳌﻨﲑﻳﺔ ،ﺩﺕ ،ﺟـ١٥ﺻـ.٣٣٥ ) (٢ﺍﳌﻐﲎ ،ﺍﺑﻦ ﻗﺪﺍﻣﺔ ،ﺟـ١٢ﺻـ.١٩١ ) (٣ﺍﻟﻜﺎﰱ ،ﺍﺑﻦ ﻗﺪﺍﻣﺔ ،ﺍﳌﻜﺘﺐ ﺍﻹﺳﻼﻣﻰ ،ﺍﻟﻄﺒﻌﺔ ﺍﻟﺮﺍﺑﻌﺔ ،١٩٨٥ﺟـ٢ﺻـ.٤٥٢ ) (٤ﺍﳌﺮﺟﻊ ﺍﻟﺴﺎﺑﻖ ،ﺟـ٢ﺻـ.٤٥٤ ) (٥ﺷﺮﺡ ﺍﻟﺴﲑ ﺍﻟﻜﺒﲑ ،ﳏﻤﺪ ﺑﻦ ﺃﰉ ﺳﻬﻞ ﺍﻟﺴﺮﺧﺴﻰ ،ﺟـ٢ﺻـ.١٥١ ٩ ، : ، א א א ، א א א א א . א א ).(١ ﺛﺎﻧﻴ ًﺎ :اﻟﻘﺎﺋﻠﻮن ﺑﺎﻟﺘﺄﻗﻴﺖ א א א א א א א – : א א א ... : א א א .א א א ، ، )(٢ א א א ، א א ).(٤ ( א א א )א ( ).(٥ א ، א א א א א א א : ، א א א : א ، א א א א ، א ، א א א א ) א ، . ؛ »: א – ....» : א ، א א א אא א ).(٣ א א ، א ، ، א ، ، א ) (١ﻓﺘﺢ ﺍﻟﻘﺪﻳﺮ -ﺍﻟﻜﻤﺎﻝ ﺑﻦ ﺍﳍﻤﺎﻡ –ﻣﺮﺟﻊ ﺳﺎﺑﻖ -ﺟـ٦ﺻـ.٤٨ ) (٢ﺍﻟﺸﺮﺡ ﺍﻟﻜﺒﲑ ،ﺍﻟﺸﻴﺦ ﺃﲪﺪ ﺍﻟﺪﺭﺩﻳﺮ ،ﺩﺍﺭ ﺇﺣﻴﺎﺀ ﺍﻟﻜﺘﺐ ﺍﻟﻌﺮﺑﻴﺔ ،ﻋﻴﺴﻰ ﺍﻟﺒﺎﰉ ﺍﳊﻠﱮ ﻭﺷﺮﻛﺎﻩ ،ﺟـ٤ﺻـ.٨٧ ) (٣ﺍﳌﺮﺟﻊ ﺍﻟﺴﺎﺑﻖ ،ﺝ ٤ﺻـ.٧٦ ) (٤ﺍﳌﺮﺟﻊ ﺍﻟﺴﺎﺑﻖ ،ﻧﻔﺲ ﺍﻟﺼﻔﺤﺔ. ) (٥ﺣﺎﺷﻴﺔ ﺍﻟﺪﺳﻮﻗﻰ ﻋﻠﻰ ﺍﻟﺸﺮﺡ ﺍﻟﻜﺒﲑ ﺟـ٤ﺻـ.٨٨ ١٠ א א א :א ).(١ א א א :− א .... א א א א א ، א א א א א א ، א ،א א א ،א : : . א :אא א ،א א א א ، : : ، ،א ، «. א א א ، . א ، א ).(٥ א א א א ).(٤ »: א א א א ، א א ،א א א א א א : ).(٣ א א א ).(٢ – א א ، : ، א א ) (١ﺍﻟﺘﺎﺝ ﻭﺍﻹﻛﻠﻴﻞ ﳌﺨﺘﺼﺮ ﺧﻠﻴﻞ ،ﺃﺑﻮ ﻋﺒﺪ ﺍﷲ ﳏﻤﺪ ﺑﻦ ﻳﻮﺳﻒ ﺍﻟﻌﺒﺪﺭﻱ ﺍﻟـﺸﻬﲑ ﺑـﺎ ﹶﳌﻮﺍﻕ ،ﺩ ﻁ ،ﺩﺍﺭ ﺍﻟﻜﺘـﺐ ﺍﻟﻌﻠﻤﻴﺔ ،ﺩ ﺕ ،ﺟـ٧ﺻـ.٦٤٩ ) (٢ﻣﻮﺍﻫﺐ ﺍﳉﻠﻴﻞ ﺷﺮﺡ ﳐﺘﺼﺮ ﺧﻠﻴﻞ ،ﺃﺑﻮ ﻋﺒﺪ ﺍﷲ ﳏﻤﺪ ﺑﻦ ﳏﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ ﺍﻟﺮﲪﻦ ﺍﻟﺮﻋﻴﲏ ﺍﳌﻌﺮﻭﻑ ﺑﺎﳊﻄـﺎﺏ ،ﺩ ﻁ ،ﺩﺍﺭ ﺍﻟﻔﻜﺮ ،ﺩ ﺕ ،ﺟـ٦ﺻـ.٢١ ) (٣ﺷﺮﺡ ﳐﺘﺼﺮ ﺧﻠﻴﻞ ،ﳏﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ ﺍﷲ ﺍﳋﺮﺷﻲ ،ﺩﻁ ،ﺩﺍﺭ ﺍﻟﻔﻜﺮ ،ﺟـ٧ﺻـ.٩٢ ) (٤ﺭﻭﺿﺔ ﺍﻟﻄﺎﻟﺒﲔ ،ﺍﻹﻣﺎﻡ ﺍﻟﻨﻮﻭﻯ ،ﺍﳌﻜﺘﺐ ﺍﻹﺳﻼﻣﻰ ﻟﻠﻄﺒﺎﻋﺔ ﻭﺍﻟﻨﺸﺮ ،ﺟـ٥ﺻـ.٣٢٥ ) (٥ﺍﻹﻧﺼﺎﻑ ﰲ ﻣﻌﺮﻓﺔ ﺍﻟﺮﺍﺟﺢ ﻣﻦ ﺍﳋﻼﻑ ،ﻋﻼﺀ ﺍﻟﺪﻳﻦ ﺃﺑﻮ ﺍﳊﺴﻦ ﺑﻦ ﺳﻠﻴﻤﺎﻥ ﺍﳌﺮﺩﺍﻭﻱ ،ﻁ ، ٢ﺩﺍﺭ ﺇﺣﻴﺎﺀ ﺍﻟﺘﺮﺍﺙ ﺍﻟﻌﺮﰊ ،ﺩ ﺕ ،ﺟـ ،٧ﺻـ.٣٦ ١١ א א א ، ، – א – א א א א א א ).(١ א א א א ) א (٧ א א).(٢ א א א א א ، ، א א א . . א ٤٨ ،א ١٩٤٦ ، ، א )( ٥ » א، ، א ،א א א א א א א א א א א ، א א אא א א. א ... א : א، א א א א א א א א א א א א א א ، : א א .(٣)«.. אא : א ) (١ﺍﳌﻮﺳﻮﻋﺔ ﺍﻟﻔﻘﻬﻴﺔ ﺍﻟﻜﻮﻳﺘﻴﺔ ،ﲨﺎﻋﺔ ﻣﻦ ﺍﻟﻌﻠﻤـﺎﺀ ،ﻭﺯﺍﺭﺓ ﺍﻷﻭﻗـﺎﻑ ﻭﺍﻟـﺸﺌﻮﻥ ﺍﻹﺳـﻼﻣﻴﺔ ،ﺍﻟﻜﻮﻳـﺖ ،ﺩﺕ، ﺟـ١ﺻـ.٣٠ ،٢٩ ) (٢ﻓﺘﺎﻭﻯ ﺍﻷﺯﻫﺮ ﻭﺩﺍﺭ ﺍﻹﻓﺘﺎﺀ ﰱ ﻣﺎﺋﺔ ﻋﺎﻡ ،ﺭﻗﻢ ،١٦٣٨ﻃﺒﻌﺔ ﺍﻠﺲ ﺍﻷﻋﻠﻰ ﻟﻠﺸﺌﻮﻥ ﺍﻹﺳﻼﻣﻴﺔ ،ﺍﳌﻔﱴ :ﻓـﻀﻴﻠﺔ ﺍﻟﺸﻴﺦ ﺟﺎﺩ ﺍﳊﻖ ﻋﻠﻲ ﺟﺎﺩ ﺍﳊﻖ ،ﺷﻌﺒﺎﻥ ١٤٠٠ﻫـ ﺍﳌﻮﺍﻓﻖ ٢٩ﻳﻮﻧﻴﺔ ١٩٨٠ﻡ. ) (٣ﻗﺎﻧﻮﻥ ﺍﻟﻮﻗﻒ ﺍﳌﺼﺮﻯ ﺭﻗﻢ ٤٨ﻟﺴﻨﺔ ١٩٤٧ﻡ ﻧﺸﺮ ﰱ :ﺟﺮﻳﺪﺓ ﺍﻟﻮﻗﺎﺋﻊ ﺍﳌﺼﺮﻳﺔ ،ﺍﻟﻌﺪﺩ ٦١ﻕ١٩٤٦/٦/١٧ﻡ. ١٢ −١ ، א، −٢ א، −٣ ، א א א ): א א ، א ، א א א א א ( א א א א ،א א א א א ، א ).(١ א א א אא א . א א א א א ، א א א א، א א א ، ، א אא ، א א אא ، א א א ، א ) א ، א א א א א א א א א א א א א . . א א ، ، א א א א אא א אא א ( א א א א א א . ، א א א א א : ) (١ﺍﳌﺬﻛﺮﺓ ﺍﻟﺘﻔﺴﲑﻳﺔ ﻟﻠﻤﺎﺩﺓ ) (٥ﻣﻦ ﻣﺸﺮﻭﻉ ﺍﻟﻘﺎﻧﻮﻥ ﺭﻗﻢ ٤٨ﻟﺴﻨﺔ ١٩٤٦ﻡ. ١٣ א א . אא ، أو ًﻻ :أدﻟﺔ اﻟﻘﺎﺋﻠﻴﻦ ﺑﺎﻟﺘﺄﺑﻴﺪ −א א א א א « א א א א א ، ، » ؛ «. א ، א א ، ، א א א א . א » » « א א א » א א א، א א א א « ، א ، א א א ؛ א א א א א ، ، א א א א . א − א א א א א א א ، א א א ، א א א א א ، א א א א א א א א א ، א א א א א א א א א א א ١٤ ، א א ، א א א א א א א ،א א א א א ، א א א א ، א א، א א ، א א א »:א − א א א «. ، )،(١ א ، א א ، א א ، א א א ، א ، ، א א א א ، א ، א . ﺛﺎﻧﻴ ًﺎ :أدﻟﺔ اﻟﻘﺎﺋﻠﻴﻦ ﺑﺎﻟﺘﺄﻗﻴﺖ א א א אא ،א ، א א א א ، א א א א א ، א ، ، ،א א א א א א א א ، א ، א ، א א ، א א א ، . א א א א א א ، א א א ) (١ﺍﻟﻘﻴﺎﺱ ﻋﻠﻰ ﺍﻟﻌﺘﻖ ﻫﻨﺎ ﻗﻴﺎﺱ ﻣﻊ ﺍﻟﻔﺎﺭﻕ ،ﻓﺈﻥ ﺍﳌﻌﺘﻖ ﻗﺪ ﺧﺮﺝ ﻣﻦ ﺍﻟﺮﻕ ﻭﻻ ﳚﻮﺯ ﺃﻥ ﻳﻌﻮﺩ ﺇﻟﻴﻪ ،ﺣﱴ ﻟـﻮ ﺃﺳـﺮ ﻭﺍﺳﺘﺮﻗﻪ ﺍﻷﻋﺪﺍﺀ ،ﰒ ﺍﺳﺘﻨﻘﺬﻧﺎﻩ ﻣﻨﻬﻢ ﻓﻬﻮ ﺣﺮ .ﺃﻣﺎ ﺍﻟﺪﺍﺭ ﺍﳌﻮﻗﻮﻓﺔ ﻣﺜﻼ ،ﻓﻬﻰ ﺑﻌﺪ ﺍﻟﻮﻗﻒ ﻣﺎﺯﺍﻟﺖ ﳑﻠﻮﻛﺔ ،ﺑﻄﺮﻳﻘﺔ= =ﻣﻦ ﺍﻟﻄﺮﻕ ،ﻭﻋﻮﺩﺎ ﺇﱃ ﻣﻠﻚ ﺍﻟﻮﺍﻗﻒ ﺑﻌﺪ ﻣﺪﺓ ﻟﻴﺲ ﻓﻴﻪ ﺟﺪﻳﺪ ،ﻓﻬﻰ ﻣﺎﺯﺍﻟﺖ ﻋﻠﻰ ﻣﻠﻜﻪ ﰱ ﻗﻮﻝ ،ﺃﻭ ﻋﻠﻰ ﻣﻠﻚ ﺍﳌﻮﻗﻮﻑ ﻋﻠﻴﻪ ﰱ ﻗﻮﻝ ،ﰒ ﺇﻥ ﺍﺳﺘﺒﺪﺍﳍﺎ ﻋﻨﺪ ﻣﻦ ﺃﺟﺎﺯﻩ ﻣﻦ ﺍﻟﻘﺎﺋﻠﲔ ﺑﺎﻟﺘﺄﺑﻴﺪ ،ﻳﻌﻮﺩ ﺎ ﻣﻠﻜﹰﺎ ﺧﺎﺻﹰﺎ ،ﻓﻜﻴﻒ ﻳﻌﻠـﻞ ﻋﺪﻡ ﺟﻮﺍﺯ ﺍﻟﻮﻗﻒ ﺍﳌﺆﻗﺖ ﺑﺄﻧﻪ ﻟﻮ ﺟﺎﺯ ﳉﺎﺯ ﺍﻟﻌﺘﻖ ﺍﳌﺆﻗﺖ ،ﻭﺍﻟﻔﺮﻕ ﺑﻴﻨﻬﻤﺎ ﻛﺒﲑ؟ ١٥ א א א، א ، א א ، א א א א ، א א א א א א א : ، א ، א א א ، א א א א א א ،א א א ،א א א א : . ، א א ، ، א א א א . א א א א ، א א א א ، »: א ، א א א « א ،א א ، א ، א א א א א א א ، א ، א א א א א א א א א א אא « א א א א א א א » א א ، א א א ، א א א א א א ، א א א. א א א ، א ، א א א ١٦ א אא א א א א ، . א א א א א א ، א ، א א ، ، א א ، א :א א א ، א א . א א ، – – א א א א א ).(١ א א א א א א « » א א א ، א א ،א א א א ، א א א א א ، ، « » ،א א א א ، א א ، א א א א ، א א א א א א א א א א א א : ، א ) (١ﳏﺎﺿﺮﺍﺕ ﰲ ﺍﻟﻮﻗﻒ ،ﺍﻹﻣﺎﻡ ﳏﻤﺪ ﺃﺑﻮ ﺯﻫﺮﺓ ،ﻣﺮﺟﻊ ﺳﺎﺑﻖ ،ﺻـ.٧٣-٧٠ ) (٢ﺷﺮﺡ ﺍﻟﺴﲑ ﺍﻟﻜﺒﲑ ،ﺍﻟﺴﺮﺧﺴﻲ ،ﺟـ٢ﺻـ.١٥١ ١٧ א ، א א ).(٢ − א א א ، ؟ − א، א א ، א א א א א א ، »:א א − א ، ، א א א א א א ، ، – א א א ، ) (١ﺍﳌﺮﺟﻊ ﺍﻟﺴﺎﺑﻖ ،ﺑﻘﻴﺔ ﺍﻟﻔﻘﺮﺓ. ) (٢ﳏﺎﺿﺮﺍﺕ ﰲ ﺍﻟﻮﻗﻒ ،ﺍﻹﻣﺎﻡ ﳏﻤﺪ ﺃﺑﻮ ﺯﻫﺮﺓ ،ﻣﺮﺟﻊ ﺳﺎﺑﻖ ،ﺻـ.٧٢ ١٨ א א א א א א ، א، א א «).(٢ א –» א ، א – א – א ،א – א א א א א א א ،א א، א א א א א א א א ، א ، ،א א :א ، א א א א א א א א א א، − א א א ،א א א ، א א א א ).(١ א א א א א א ، א א ، א . א − א א : א ، א ، א א ، א א ، ، «).(١ א א א א א ،א ، א א א א א ، ، א א א ، א א א ، א «).(٢ א א א ، ، א ، א א ، א ، ، אא ». א א א א ، א א א א א، א א א . א א، א א א ، ، . ، اﻟﺤﺎﺟﺔ إﻟﻰ اﻟﻮﻗﻒ اﻟﻤﺆﻗﺖ: א א – א ، א א – ،א ، :א א א א א א، א א א א א ، א א א א א ؟ א א ) (١ﺍﳌﺮﺟﻊ ﺳﺎﺑﻖ ،ﺻـ.٦٨ ) (٢ﺍﳌﺮﺟﻊ ﺍﻟﺴﺎﺑﻖ ،ﺻـ.٧٣ ١٩ א א א ،א א א א א א א א א ؟ א ؟ א א א א א א א : ؟ א ، א א א : א א א ، . א א א א א ، א א א א א ؟ ، א א א א א א א ،א א ،א א א ، א א א ؟ א א א א א א א ،א : א א א א ، א א א א א א ، א א ، א א א א א א א א ، א ، א . א א א א א א א ، א ، א ؛ א א א א א א א א א א ، א א א א א א ؟ א א . א א א ،א א א ، א ؟ א א א א א ، ، א א . ؟ ٢٠ א ، א א ؟ א א א א ، ، אא א א א א א א ،א ، א א א א א ، ، א א ، א א . א א א . א א، א ، א، א א ، א א א . א ، א א ، א א א א א א ، א، א، ، א ، ، א ، א א . א ، ، א א א א ، . א א א א א א א א א א א א א א א א א א א ، ، ، א א ، א ، א א א ، א א א א א א א א . א א א א א א א א ، ٢١ א ، ، א א א ، א ، א א א אא ، א . א ،א א א א א אא א א א א א ، ، ، א א א א – א א א א – א – א א ، א א א א ، ، א א א א א א ، א ،א ، . אא – ، א. א א א ، א א ، ، ، א א א – א א ، א א א א א א ، א א ، א . . – א א א א ، א ، א א א א א א א א ،א א ، ، א א א א . א ، א א ، א ٢٢ א א א ، א א א ، א א א א א . اﻟﻮﻗﻒ اﻟﻤﺆﻗﺖ ووﻗﻒ اﻟﻤﻨﺎﻓﻊ: א א א ، א ، א א א א א א ، ، א ، ، א א א א א א א א אא א א א ، )א א (. א ،א א ، א ، . א א א א א א – ، א א א א א א ، אא א ، א א א א ، – א »: א ، ، א א – ، א ، א א א ، א ، א ، ، א – ، א א א א א ، ، « א »: )(١ א א «).(٢ ) (١ﺍﻟﺸﺮﺡ ﺍﻟﻜﺒﲑ ،ﻟﻠﺸﻴﺦ ﺍﻟﺪﺭﺩﻳﺮ ،ﻣﺮﺟﻊ ﺳﺎﺑﻖ ،ﺟـ٤ﺻـ.٧٦ ) (٢ﺍﳌﺮﺟﻊ ﺍﻟﺴﺎﺑﻖ ،ﻧﻔﺲ ﺍﻟﺼﻔﺤﺔ. ٢٣ א ، א א א – – ... ، א، א א א ، א א «).(١ א א ؟ א . א א א – א א . א ، א א א א ، א א א א א . א ، א א، א א א א א א א ، א א ، ).(٢ א א א א א ، ، ، א א א א א ، א א ، א א ، א א א א א ، : א א א א א א א א א א א ، א »: : א א א א ، ، א א ، א א א א א א א ، א א א א . ، ، ، ، ) (١ﺍﻟﻔﺘﺎﻭﻯ ﺍﻟﻜﱪﻯ ،ﺍﻹﻣﺎﻡ ﺗﻘﻲ ﺍﻟﺪﻳﻦ ﺃﲪﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ ﺍﳊﻠﻴﻢ ﺍﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﺔ ،ﺩﺍﺭ ﺍﳌﻌﺮﻓﺔ ،ﺑﲑﻭﺕ ،ﳎﻠﺪ ،٤ﺻـ.٥٠٦ ) (٢ﺍﻧﻈﺮ ﺷﺮﺡ ﺍﻟﺴﲑ ﺍﻟﻜﺒﲑ ،ﺍﻟﺴﺮﺧﺴﻲ ،ﻣﺮﺟﻊ ﺳﺎﺑﻖ ،ﺟـ٢ﺻـ.١٥١ ٢٤ ، א א . א א א א א . ، ، א א ، א א א א א א ، א א א א . ،א א א א א א א א א א א . א א ، א א א א א א א ، א א א א ، ،א . ،א א א א ،א א ، א א ، א א א א א א א א א א א א ٢٥ . . א א ، א א א ، א א א א א א . א א، ، א א א א א א א ، ، א א אא א א ، א א א א א א ، א א א א ، ، א א א א א א ، א ، א . א א א ، א א ، א א א א א א א א א א א א א א א ، א. اﻟﻮﻗﻒ اﻟﻤﺆﻗﺖ واﻟﻤﺆﺳﺴﺔ اﻟﻮﻗﻔﻴﺔ: א א א ، א א א ، א א ، . א א ، א א א ، א א א א א א א א א א א ، ، א א א . א א א א ،א א א א א ، ، א א א . א א א א ، ، א א א א א ، ، א א ، א א א א ، א א ، . א ، א . א א א א א א א א ، א א ٢٦ א א א אא א א א א א א א . ، א א א א » א א א א א א א א ، א א א א א א – א א ، א א א א א ، ، א . اﻟﻤﺆﺳﺴﺔ اﻟﻮﻗﻔﻴﺔ ﻟﻤﻨﺎﻓﻊ اﻟﺠﻬﺪ اﻟﺒﺸﺮي: א א א ، א −١ . א א א א א ، א : א א −٢ א א א א א א . . א ٢٧ א א ، ، א ، א א – ، א א א א א ، א א ، א א א ، א א א ، . א א א א א . א « א ، ، א א א א א א ، א א −٣ א . −٤ א א −٥ א . −٦ א א. א . א ،א א א א א . א א א ، א א א א א א א א ،א א א א א א א א א ،א א א א א א א א א א א אא א א א ؟ ؟ ، ،א א א א ؟ א ؟ א א א א ؟ א א ؟ א ؟ ؟ א א א א ، ، א ، א ٢٨ . א؟ א א א א א א ، א א א א .א א א א א ؟ ؟ א א . א א ، א ، א א א א א א א . ﻧﻄﺎق اﻟﻮﻗﻒ اﻟﻤﺆﻗﺖ: א א א א ،א א א ، א א ، א א א ، א א א א א ، א ، א א א ، ،א – א א א א א ، א .א א א א א ، א א ، א א ، א . א א ، א ، ٢٩ א א א א א א ،אא א א א א .א א א א א .א ، א אא א – א ، א א א א א ، אא א ، ، א א א ، . ، א א א א א א א ، א ، א .א א א. א א ، א ، א א א א ، א א א א א א א ، א א א א א א א א א א א א א א א ، ، א א א א ، א א، א א א ، א ، . א א ، א א ، א א ، א א א . اﻧﺘﻬﺎء اﻟﻮﻗﻒ اﻟﻤﺆﻗﺖ وإﻧﻬﺎؤﻩ: א א א א ، א א ، א א א . א א ،א ، ، א א . ﺣﺎﻻت اﻧﺘﻬﺎء اﻟﻮﻗﻒ اﻟﻤﺆﻗﺖ: −١ א ، א ، א א ،א ، א א א ، ، א א א . א −٢ ، א א א א ، א. א א א א א א א א א . ٣٠ ، א א א א א א ، ، ، −٣ א א א ، א ، א א א ، א ، א א א א א א ، ، אא א א . א ﺣﺎﻻت إﻧﻬﺎء اﻟﻮﻗﻒ اﻟﻤﺆﻗﺖ: א א א : א א א ، א ، א א א א א ، א א א א א : א א ، א א א א א א א א ، א ، א א א . ، א . א . א א ، : −١א −٢ א א אא ، א ، א א א א א . א ، א א א א ، א א א ، ، −٣ א א א א ٣١ . . א א ، ، ، א א ، א א ).(١ א א ، ، א א א ، ، ، ، א א א ، ٣٢ א א א ، ) (١ﳏﺎﺿﺮﺍﺕ ﰲ ﺍﻟﻮﻗﻒ ،ﺍﻹﻣﺎﻡ ﳏﻤﺪ ﺃﺑﻮ ﺯﻫﺮﺓ ،ﻣﺮﺟﻊ ﺳﺎﺑﻖ ،ﺻـ.٦٩ ،٦٨ א ، א . ﺍﳋﺎﲤــــﺔ אא א א א א ،א א ، א א א א א א א – א א א א – א א א א א א ، א – א – א א ، »א א ، א ، א « . א א ،א . א א א א – א א א ، א −١ א א א א א א ، א ، א א א א א א א א א ، א א א א ، א ، . ٣٣ . ، א א א ، א א א א ، ، −٢ א א ، א א ، : א א ،א . ، א – א א א א אא א א א −٣ א א א א א ، ، א א א א א −٤ ،א ، ، א ،א ، א ، א א א א ، א ، א א א ، א . א ، א א א א . א ، א ، ، א א ، אא א א א ، ، א א א ، א א ، ، א א א א א א ،א א ، א ، א א ، א א א א א . א א א א א א ، אא ، א ، ، ،א א א ، א א א א א א ، א א ، ، א א א א א א ، א א א א ، א ، א . ٣٤ א א ، א א א א ، א א א א א א א א ، א א ، א . א א א ، א ٣٥ א א ، ، א ﺃﻫﻢ ﺍﳌﺮﺍﺟﻊ ﻣﺮﺗﺒﺔ ﺣﺴﺐ ﻭﺭﻭﺩﻫﺎ .١ )א א א א א .٢ ،١ ،א א א ، א ، ، . א ، א ،א . ١٩٧٥ ، ، .٤ א א א א .٥א ، א א א א ، א א . ١٩٨٧ ١٤٠٨ ، א ،א .٣ (، א . ١٩٩١ ، א ،א א א א .٦ ،א ، א ،א א . א ،א א ،א א ، ،א . ٢٠٠٥ .٧א ، .٨ א . ١٣٢١ ، א ، א .٩ א ، ،א א א ، . א א ، א א ،א .١٠א א ، א א א א .١١ א א א א ،١ ،א א . ١٩٨٥ א ،א א א . א ١٤٠٥ ، ، ، א א ، א א א - . ٣٦ א א א א ، א .١٢א .١٣א ،א .١٤ א א ،א א א .١٥א א – א ،א ، א ،א א א - .١٩٨٥ . ،א א א א ، . .١٦א ، א ،א א .١٧א ، א א ، א ، .١٨ ،א א ،٢א א .٢١א ، .٢٢ א .٢٣ א ، ،א א א א ، א א א ، . א . א א א ، א ، ،א א א .٢٠א א א ،א א ، א א א، . א א .١٩ א א ، א – . א א א . א א א ،א א א ، ، א . א א א ، ٤٨ א ١٩٤٧ א : א א א . ،א ٦١ . ١٩٤٦/٦/١٧ .٢٤א א .٢٥א א א ،א ٤٨ א . ١٩٤٦ א . ٣٧ א ،א א ،
© Copyright 2026 Paperzz