تحميل الملف المرفق

‫انتذرٌة اإلداري ومعاٌري اجلىدج‬
‫ورلح عمم ممذمح نهمشاركح يف‬
‫ادلهتمى األول نهجمعٍح انعهمٍح انسعىدٌح نهتذرٌة وتطىٌر ادلىارد انثشرٌح‬
‫"حنى تناء معاٌري انتذرٌة"‬
‫ممذمح مه‬
‫ٌاسر مصطفى مهههم‬
‫معهذ انضىء األخضر نهتذرٌة‬
‫أترٌم ‪3122‬و‬
‫‪1‬‬
‫فهرس ادلىضىعاخ‬
‫‪-‬‬
‫سيِٖد‬
‫‪-‬‬
‫ؤُيَٖ جهسدرٖخ‬
‫‪-‬‬
‫اػظحثٖـحز يسـولر دحهسدرٖخ‬
‫‪-‬‬
‫ظٌدّق سٌيٖر جهيّجرد جهدضرٖر ّجسفحكٖحز جهسدرٖخ ّجهسّؼٖف‬
‫‪-‬‬
‫ُل ػلحً ‪ ....‬جهسدرٖخ ّػدذ ٖنفٕ‬
‫‪-‬‬
‫صلحفر جهسدرٖخ ّؿالكسِح دفحؿوٖر جهسدرٖخ‬
‫‪-‬‬
‫يفِّى جهيـٖحر جهيٌِٕ‬
‫‪-‬‬
‫جهػحظر هويـحٖٖر فٕ جهسدرٖخ‬
‫‪-‬‬
‫يفِّى يـحٖٖر جألدجء جهيٌِٕ‬
‫‪-‬‬
‫يـحٖٖر جهسدرٖخ‬
‫‪-‬‬
‫جهسإنٖد ؿوٓ كدشٖر يٌِر جهسدرٖخ‬
‫‪-‬‬
‫ػحظَ جهسدرٖخ هسّػٖد ظِّد يئششحز جهدّهر ّجهلػحؽ جهخحط‬
‫‪-‬‬
‫ؤشدحخ فضل جهسدرٖخ فٕ سػلٖق جهٌسحثط جهيخػػر هَ‬
‫‪-‬‬
‫اضسرجػحز ؿلد جهدّرجز جهسدرٖدٖر‬
‫‪-‬‬
‫ددجثل جهسدرٖخ‬
‫‪-‬‬
‫ؤُيٖر ّفحثدذ سػدٖق جهظّدذ‬
‫‪-‬‬
‫سػدٖق ادجرذ جهظّدذ جهضحيور فٕ يظحل جهسدرٖخ‬
‫‪-‬‬
‫ضِحدجز جالؿسيحد جهرشيٕ ّغيحً ظّدذ جهسدرٖخ‬
‫‪-‬‬
‫يلسرػحز جهدحػش هوسػشًٖ ّجهسػّٖر‬
‫‪-‬‬
‫جهيرجظؾ‬
‫‪-‬‬
‫‪-‬‬
‫‪-‬‬
‫‪-‬‬
‫‪-‬‬
‫‪-‬‬
‫جألُدجف جإلشسرجسٖظٖر هوسدرٖخ‬
‫جهدّرجز جهسدرٖدٖر جهيػرّػر ّظّدذ جهسدرٖخ‬
‫جهدُـد جهـحهيٕ فٕ جهيـحٖٖر‬
‫كٖحس جألصر جهسدرٖدٕ‬
‫يفِّى ظّدذ جهسدرٖخ‬
‫اضنحهٖحز يرسدػر دشّق جهسدرٖخ‬
‫‪2‬‬
‫متهٍذ ‪:‬‬
‫ييح ال ظدجل فَٖ ؤُيٖر ّػسيٖر جهدّر جهفـحل جهذٔ ٖلّى دَ جهسدرٖخ فٕ يشحؿدذ جألفرجد ّجهيئششحز‬
‫جهيٌِٖر هػل جهنصٖر يً جهيضحنل جهسٕ سّجظِِح ّجهـحيوًٖ فِٖح ؿوٓ يخسوف جهيشسّٖحز جهّؼٖفٖر ّيخسوف‬
‫يظحالز جهـيل شّجء جهفٌٖر يٌِح ّجهخديٖر‪ .‬دحإلغحفر اهٓ ؤً جهسدرٖخ هً ٖلّى دِذج جهدّر دحهفحؿوٖر ّجهنفحءذ‬
‫ّيشسّْ جهظّدذ جهيػوّخ ّٖنًّ جهـحثد يٌَ يسّجفلحً يؾ جألُدجف جهيخػػ هِح نل ُذج هً ٖنًّ اال اذج سى سٌفٖذ‬
‫جهسدرٖخ دظّرذ ؿويٖر ّيٌِٖر يخػػر ّيدرّشر ّيػددذ ‪ .‬ػٖش ٖددؤ دسػدٖد جالػسٖحظحز جهسدرٖدٖر ٌّٖسِٕ‬
‫دحهسلٖٖى جهـويٕ جهذٔ ٖػدد يدْ ٌظحع جهسدرٖخ فٕ يلحدور جالػسٖحظحز جهسٕ ددؤ ؿوٓ ؤشحشِح‪ّ .‬ؿوَٖ فبً سػدٖد‬
‫جالػسٖحظحز جهسدرٖدٖر جهفـوٖر ُّ جهخػّذ جألّهٓ ّجهرثٖشر فٕ يٌؼّير جهـيوٖر جهسدرٖدٖر‪.‬‬
‫اً جهسـوٖى ّجهسدرٖخ يـٌٖحً ددٌحء جإلٌشحً ّسـزٖز كدرسَ ؿوٓ يـرفر جهلل سـحهٓ ّجإلٖيحً دَ ّجالهسزجى‬
‫درشحهسَ ّجهظالع ّجإلظالع فٕ جألرع ؿيحرسِح دحهلٖى جهردحٌٖر ّجهػغحرذ جهيدٌٖر ‪.‬‬
‫ّؿوَٖ فيٌِر جهسـوٖى ّجهسدرٖخ يٌِر جألٌدٖحء ّجهيرشوًٖ‪ ،‬فالدد ؤً ٖنًّ ُذج ُّ جهيٌػوق جألشحشٕ هنل يً‬
‫ٖـيل فٕ يظحل جهسدرٖخ‪ّ .‬ؿوَٖ ؤً ٖـٖص ُذج جهيـٌٓ ّٖـيل فٕ شٖحق ُذٍ جهيشئّهٖر جهـؼيٓ ّيح سسػودَ يً‬
‫جشسػلحكحز ؤنحدٖيٖر ّسدرٖدٖر ّخدرجسٖر هغيحً سإُٖوَ دضنل نحفٕ ٖينٌَ يً جهّفحء دِذٍ جهيِير‪ّ ،‬جهيػحفؼر‬
‫ؿوٓ كٖير ّينحٌر جهيُـوى ّجهيُدرخ فٕ جهيظسيؾ نّرٖش ضرؿٕ هألٌدٖحء ّجهيرشوًٖ‪.‬‬
‫أهمٍه انتذرٌة ‪:‬‬
‫ اؿدجد ّسإُٖل جهـحيوًٖ جهظُدد هسػلٖق يسػودحز جهـيل ّجهيِحى جهيػوّدر يٌِى‪.‬‬‫ سإُٖل جهـحيوًٖ جهػحهًٖٖ ّسـزٖز كدرسِى ؿوٓ سإدٖر يِحى ظدٖدذ هوسركٕ جهّؼٖفٕ‪.‬‬‫‪ٖ -‬شحؿد ؿوٓ رفؾ يشسّْ جألدجء ّٖػشً جإلٌسحظٖر ّٖلول يً ٌشدر جهِدر‪.‬‬
‫ يّجندر جهظدٖد ّجهػدٖش فٕ يظحل جهـيل يً خالل جهسدرٖخ جهيشسير ؤصٌحء جهـيل‪.‬‬‫ جهّشٖور جألنصر فحؿوٖر ّجألكّْ سإصٖرج فٕ ظلل ّ سٌيٖر جألفرجد‪.‬‬‫ ّٖفر جهنصٖر يً جهّكز ّجهظِد فٕ جهػظّل ؿوٓ جهيـحرف ّجهيِحرجز ّجهخدرجز جهيػوّدر‪.‬‬‫‪ -‬ايدجد ّانشحخ جهفرد دحهلٖى ّجهيـحرف ّ جهخدرجز جهالزير ألدجء ؤؿيحهر دٌظحع‪.‬‬
‫ ٖشحُى جهسدرٖخ فٕ ػل جهيضنالز جهسٕ ٖير دِح جهيّؼف ؤّ يً جهيػسيل يّجظِسِح فٕ جهيشسلدل‬‫ جهيشحؿدذ فٕ جهسلوٖل يً يخحػر ّاظحدحز جهـيل‬‫ جهـيل ؿوٓ سػّٖل جهلدرجز جهـحدٖر اهٓ كدرجز كٖحدٖر‬‫ ٖشحؿد فٕ ؿالض جهؼّجُر جهشوّنٖر جهشودٖر‬‫ ٖلول يً ٌشدر جهدّرجً جهّؼٖفٕ‬‫األهذاف اإلسرتاتٍجٍح نهتذرٌة ‪:‬‬
‫ سػّٖر ّسشوٖغ جهيسدردًٖ دحهيـرفر ّجهيِحرجز جهالزير ّظّالً اهٓ جألُدجف جهيٌضّدذ ألٔ يٌؼير ‪.‬‬‫ سػلٖق كفزذ ٌّؿٖر سشِى فٕ اػدجش ٌِغر سٌيّٖر ؿوٓ يشسّْ ظيٖؾ جهيشحرجز‪.‬‬‫ سإُٖل ّاؿدجد نّجدر يٌِٖر ظدٖدذ كحدرذ ؿوٓ سشوى زيحى جهلٖحدذ فٕ جهيشسلدل‪.‬‬‫ سػلٖق ٌسحثط ّيردّد هَ ؤصر ؿيٖق ّييسد ؿوٓ جهفرد ّجهيٌؼير ‪.‬‬‫‪3‬‬
‫ يّجندر جهسػّرجز ّجهسلٌٖحز ّجهيفحُٖى جهػدٖصر ّجهسـحػٕ يـِح‪.‬‬‫ جهسرنٖز ؿوٓ جهٌسحثط ّجهّفحء دحالػسٖحظحز جهسدرٖدٖر‪.‬‬‫ سدٌٕ جألشحهٖخ ّجهػرق جهيدسنرذ فٕ سلدٖى جهسدرٖخ ديح ٖغيً سػلٖق جألُدجف‪.‬‬‫ سػلٖق ؤُدجف جهيشحرجز جهّؼٖفٖر هيخسوف يشيٖحسِح فٕ جهيٌؼير‪.‬‬‫إحصائٍـاخ متعهمح تانتذرٌة‪:‬‬
‫ سضٖر جهدرجشحز جهسٕ ؤؿدسِح ّزجرذ جهسخػٖػ اهٓ ؤً جهلّْ جهـحيور جهشـّدٖر سزجٖدز يـً ( ‪) 2.3‬‬‫يوًّٖ ؿحيل فٕ ؿحى ‪ُ0231‬ـ اهٓ ػّجهٕ (‪ )2‬يالًٖٖ ؿحيل فٕ ؿحى ‪ُ0231‬ـ‪ّ ،‬دوغ ؿددُـح فٕ‬
‫ؿحى ‪ُ0221‬ـ ػّجهٕ (‪ )1‬يالًٖٖ ؿحيل‪ ،‬ديـدل ٌيّ شٌّٔ يلدجرٍ ( ‪ ) % 2..4‬فٕ جهيسّشػ‪،‬‬
‫ّشسظل اهٓ ( ‪ ) 3.2‬يوًّٖ ؿحيل فٕ ؿحى ‪ُ0221‬ـ‪ّ ،‬دحشسخدجى ُذج جهيـدل يً جهٌيّ فبً جهلّْ‬
‫جهـحيور جهشـّدٖر شّف ّفٕ ؿحى ‪ُ0211‬ـ ػّجهٕ (‪ )03.1‬يوًّٖ ؿحيل ‪.‬‬
‫خوكعبح خطور سوق العهل فٌ الههمكج حخي عبن ‪0541‬هـ‬
‫إجهبلٌ السكـبو هو‬
‫السكبو السعودٍوو‬
‫كوث العـهـل (هجهوع‬
‫الطمة عمي العهل (فرص‬
‫السـىـج‬
‫السعودٍٍـو (همٍوو‬
‫فٌ سـو العهـل‬
‫العبهمٍو هو السعودٍٍو)‬
‫العهل الهخبحج فٌ‬
‫‪0541‬هـ‬
‫‪0451‬‬
‫‪751‬‬
‫‪254‬‬
‫‪154‬‬
‫‪0521‬هـ‬
‫‪4057‬‬
‫‪0257‬‬
‫‪4‬‬
‫‪554‬‬
‫‪0551‬هـ‬
‫‪4751‬‬
‫‪41‬‬
‫‪552‬‬
‫‪0151‬‬
‫‪0541‬هـ‬
‫‪2554‬‬
‫‪4551‬‬
‫‪0454‬‬
‫‪0254‬‬
‫ىسهج)‬
‫(همٍوو عبهل)‬
‫(همٍوو عبهل)‬
‫السوق) (همٍوو فرضج)‬
‫ ؤنصر يً ‪ 011‬يوٖحر دّالر سٌفق فٕ نل شٌر ؿوٓ جهسدرٖخ فٕ جهـحهى‪.‬‬‫ درٖػحٌٖح ؤٌفلز ‪ 01.21‬يوٖحر ظٌَٖ اشسرهٌٖٕ (‪ )3112‬ؿوٓ جهسدرٖخ ديح ٖيصل ‪ %3‬يٖزجٌٖسِح‬‫ جهٌيّ جهشٌّٔ فٕ شّق جهسدرٖخ ٖدوغ ٌػّ ‪ %03‬شٌّٖح ؿً جهـحى جهذٔ ٖشدلَ‪.‬‬‫‪ -‬يسّشػ جإلٌفحق ؿوٓ جهسدرٖخ فٕ سزجٖد يً ‪ )0441( 0.3‬اهٓ ‪.)3112( %2.0‬‬
‫ فٕ ؿحى ‪ 3113‬دوغ يسّشػ ؿدد شحؿحز جهسدرٖخ هنل يّؼف ‪ 21‬شحؿر فٕ جهشٌر‪ ،‬فٕ ػًٖ نحً ‪3‬‬‫شحؿحز ؿحى ‪311‬ى ‪.‬‬
‫ جهضرنحز جهـحدٖر سٌفق ؿوٓ جهسدرٖخ ؤكل يً ‪ %0‬يً يٖزجٌٖر جألظّر‬‫‪ -‬جهضرنحز جهٌحظػر ّجهيسيٖزذ سٌفق ؿوٓ جهسدرٖخ ‪ %1‬يً يٖزجٌٖر جألظّر‪.‬‬
‫ فٕ درجشر كحيز دِح ضرنر يّسّرال ّظدز ؤً “نل دّالر ٖشسصير فٕ جهسدرٖخ فٕ ٖـّد ؿوٓ‬‫جهيئششر ديلدجر ‪ 21‬دّالرج‪.‬‬
‫ فٕ جهيّجزٌر جهـحير هوييونر جهـردٖر جهشـّدٖر ‪ُ0221‬ـ سدوغ سنوفر يضرّؽ خحدى جهػريًٖ جهضرٖفًٖ‬‫جهيوم ؿدد جهلل دً ؿدد جهـزٖز هسػّٖر جهسـوٖى جهـحى فٕ جهشـّدٖر (سػّٖر) ‪ 00.312‬يوٖحر رٖحل‬
‫(‪ 2.0‬يوٖحر دّالر)‪ ،‬ػٖش سى سّزٖؾ جهيدوغ ؿوٓ يدْ خيس شٌّجز يلدور‪ ،‬سسغيً سٌفٖذ ‪ 2‬درجيط‬
‫سشحُى فٕ اػدجش ٌلور ٌّؿٖر فٕ جهسـوٖى جهـحى‪.‬‬
‫‪4‬‬
‫ ّّفلح هوخػر جهسٕ سيز جهيّجفلر ؿوِٖح فلد ػظل درٌحيط سػشًٖ جهدٖثر جهسـوٖيٖر ؿوٓ ؤؿوٓ يخظط‬‫يحهٕ دّجكؾ ‪ 2.3‬يوٖحر رٖحل (‪ 0.03‬يوٖحر دّالر)‪ ،‬فٖيح سى سخظٖط ‪ 2.13‬يوٖحر رٖحل (‪412..‬‬
‫يوًّٖ دّالر) هوٌضحػ غٖر جهظفٕ‪ّ ،‬رظد هدرٌحيط سدرٖخ جهيـويًٖ ّجهيـويحز يدوغ ‪ 3.422‬يوٖحر‬
‫رٖحل (‪ 132.3‬يوًّٖ دّالر)‪ّ ،‬هدرٌحيط سػّٖر جهيٌحُط فخظط هَ ‪ 431‬يوًّٖ رٖحل (‪3.0.2‬‬
‫يوًّٖ دّالر)‪ّ .‬سـنف جهظِحز جهيـٌٖر ؿوٓ اؿدجد خػر سٌفٖذٖر هويضرّؽ ٖسّكؾ ؤً ٖسى جالٌسِحء يٌِح‬
‫كرٖدحً‪.‬‬
‫صنذوق تنمٍح ادلىارد انثشرٌح واتفالٍاخ انتذرٌة وانتىظٍف ‪:‬‬
‫‪‬‬
‫اً ُذج ظٌدّق سٌيٖر جهيّجرد جهدضرٖر ٖشحُى فٕ يـحهظر ّجػدذ يً ؤندر جهيضنالز جهسٕ سّجظَ‬
‫سّػًٖ جهّؼحثف دحهييونر‪ ُّٕ ،‬جهيسـولـر دغـف جهسإُٖل ّجهسدرٖخ خحظر هويدسدثًٖ فٕ جهـيل ييً‬
‫ال ٖػيوـًّ جهيئُالز ّجهخدرذ جهيػوّدر فٕ شّق جهـيل ‪ ،‬ييح شـّف ٌٖـنس اٖظحدحً ؿوٓ سّػًٖ‬
‫جهّؼحثف‪.‬‬
‫‪‬‬
‫دوغ ؿدد جالسفحكٖحز جهيدحضرذ جهسٕ ّكـِح جهظٌدّق يؾ يٌضأز جهلػحؽ جهخحط هِذج جهـحى ‪ 1.1,0‬جسفحكٖر‬
‫سضسيل ؿوٓ ‪ 432,11‬فرظر سدرٖدٖر ّّؼٖفٖر يّزؿر ؿوٓ ظيٖؾ كػحؿحز جألؿيحل‪ ،‬ػٖش دوغ ؿدد‬
‫جالسفحكٖحز فٕ جهلػحؽ جهسظحرٔ ‪ .34‬جسفحكٖر دٌشدر ‪ٖ 5 21‬وَٖ كػحؽ جهسـوٖى جألُوٕ ‪ 313‬جسفحكٖر دٌشدر‬
‫‪ّ 502‬كػحؽ جهيلحّالز ‪ 321‬جسفحكٖر دٌشدر ‪ 5 02‬فحهلػحؽ جهظٌحؿٕ ‪ 312‬جسفحكٖر دٌشدر ‪ّ 5 03‬جهلػحؽ‬
‫جهظػٕ ‪ 022‬جسفحكٖر دٌشدر ‪ّ 53‬كػحؽ جهخديحز جالظسيحؿٖر ‪ 41‬جسفحكٖر دٌشدر ‪ّ 5.‬كػحؽ جهشٖحػر ‪23‬‬
‫جسفحكٖر دٌشدر ‪. 52‬‬
‫ً‬
‫هم حما ‪ ....‬انتذرٌة وحذج ٌكفً ؟‬
‫ٖـسلد جهدـع ؤً جهدّرجز جهسدرٖدٖر جهيشسٌشخر ؤّ جهينررذ جهسٕ سلديِح نصٖر يً يرجنز ّيـحُد جهسدرٖخ ّجهسٕ‬
‫سػودِح نصٖرْ يً يئششحز جهلػحؽ جهخحط ّجهـحى ّدضنل ينرر شّف سـحهط يـؼى جهيضنالز ّشّف سػلـق‬
‫سٌيٖر يحهٖر ّادجرٖر ّدضرٖر ّخالفَ ‪ُّ ،‬ذج غٖر ظػٖغ نوٖحً هألسٕ‪:‬‬
‫‪- 0‬‬
‫‪- 3‬‬
‫جهسنرجر جهغٖر يدرّس ّجالشسٌشحؼ ألشيحء جهدّرجز ّيػسّجُح ٖئدٔ اهٓ غـف جهٌسحثط‪.‬‬
‫جهسدرٖخ ػسٓ ّاً نحً يدرّشحً ّيٌسلًٓ ّيـدجً دـٌحٖر فبٌَ ال ٖيصل هٖس اال ظزءجً يً يسػودـحز‬
‫جهسٌيٖر جهدضرٖر ّجإلدجرٖر ّجهيحهٖر ّغٖرُح ّجهسٕ سظخ فٕ ظحهغ جهسٌيٖر جإلشسرجسٖظٖر جهضـحيور‬
‫هودّهر ‪.‬‬
‫‪- 2‬‬
‫ُذج دحإلغحفر اهٓ ؤً جهسدرٖخ ال ٖغٌٕ ؤددجً ؿً‪:‬‬
‫ رئٖر ّجغػر هيئششحز ّيٌؼيحز جألؿيحل ‪.‬‬‫ ّظّد اظرجءجز ؿيل ّجغػر ّيػددذ ّيفِّير‪.‬‬‫ سخػٖػ جشسرجسٖظٕ ٖضحرم فَٖ ظيٖؾ جهـحيوًٖ ؿوٓ يخسوف يشسّٖحسِى جهّؼٖفٖر‪.‬‬‫ خديحز ذجز ظّدذ ؿحهٖر سرجؿٕ جػسٖحظحز ّيسػودحز جهـيالء ّهويشسفٖدًٖ‪.‬‬‫ غرّرذ جهيضحرنر فٕ جسخحذ جهلرجرجز ّفٕ يّجظِر جهيـّكحز ّجهيضحنل ّجهظـّدحز‪.‬‬‫ جخسٖحر يّغّؿٕ هونفحءجز ّجهيِحرجز خحظر جهلٖحدجز جإلدجرٖر‪.‬‬‫ يشسّْ يً جألظّر ٖػلق جهػد جألدٌٓ يً جالػسٖحظحز‪.‬‬‫‪5‬‬
‫انذوراخ انتذرٌثٍح ادلطروحح وجىدج انتذرٌة ‪:‬‬
‫هنٕ سنًّ جهدّرجز جهسدرٖدٖر ذجز فـحهٖر ّجٖظحدٖر هويسدرخ ٖظخ ؤً سسّفر دِح ضرّػ ؤشحشٖر ؤُيِح ‪:‬‬
‫ غرّرذ ّظّد دجفؾ يدٌٕ ؿوٕ ػحظر فـوٖر هوسدرٖخ‪.‬‬‫ يـرفر جهيسدرخ دإُدجف جهسدرٖخ جهيػوّخ سػلٖلِح ‪.‬‬‫‪ -‬ادرجم جهيسدرخ ديشسّٔ جهسلدى جهفـوٕ جهذٔ ػللَ‪.‬‬
‫ فسغ جهيظحل هويسدرخ دسػدٖق جهيـحرف ّجهيِحرجز جهسٕ سـويِح‪.‬‬‫ يرجؿحذ جهفرّق جهفردٖر دًٖ جهيسدردًٖ ّّغؾ جشسرجسٖظٖحز هوسـحيل يـِح ‪.‬‬‫ سدظٖر جهيسدرخ دحألشس ّجهٌؼرٖحز جهـويٖر جهسٕ ٖشسٌد ؿوِٖح يّغّؽ جهسدرٖخ‬‫ سظحٌس درٌحيط جهسدرٖخ يؾ جهلٖى ّجالسظحُحز فٕ دٖثر جهـيل ّجػسٖحظحز جهيسدرخ‪.‬‬‫ جٌػالق جهسدرٖخ يً ٌؼرذ اشسرجسٖظٖر سردػ دًٖ ؤُدجف جهٌؼحى ّجػسٖحظحز جهفرد ّيسػودحز دٖثر‬‫جهـيل ّجػسٖحظحز جهيظسيؾ‬
‫ثمافح انتذرٌة وعاللتها تفاعهٍح انتذرٌة ‪:‬‬
‫اً جهسدرٖخ هى ٖـد ؤدجذ سػّٖرٖر هيِحرجز جهيّؼفًٖ فػشخ دل ؤظدغ خٖحرجً جشسرجسٖظٖحً هالشسصيحر فٕ جإلٌشحً‬
‫نإُى ؿٌحظر جإلٌسحض ّجهسٌيٖر جهدضرٖر‪ ،‬فٌيّ جهٌحسط جهلّيٕ جإلظيحهٕ هودّل ّاً نحً ؤيرجً غرّرٖحً هسلدى‬
‫جهدودجً ّجزدُحر يشسّْ جهيـٖضر فِٖح اال ؤٌَ هٖس نحفٖح ّػدٍ إلػدجش جهسٌيٖر جهدضرٖر هويظسيـحز‪ّ .‬يً ٌُح‬
‫ؤدرنز جهدّل جهيسلدير ؤُيٖر جالشسصيحر جهػلٖلٕ فٕ يّجردُح جهدضرٖر ّ دفـز ددّهر يصل جهّالٖحز جهيسػدذ‬
‫جأليرٖنٖر اهٓ سخظٖط يح ٖلحرخ ‪ 11‬دوًّٖ دّالر شٌّٖحً هوسدرٖخ فٕ يّكؾ جهـيل ‪.‬‬
‫وعمٍه فىحو تحبجج إلي ثلبفج خدرٍتٍج شبهمج عمي كبفج الهسخوٍبح‪ ..‬فحهسـوٖى جألنحدٖيٕ كد ال ٖلدى شّْ‬
‫جهيـرفر جهـحير ّجهسإُٖل جهٌؼرٔ هولّْ جهـحيور ّسدلٓ يشإهر يالءيسِح هيسػودحز جهّؼٖفر جهسػدٖلٖر ؿدثحً ؿوٓ‬
‫نحُل جهيئششر‪ ،‬ؤّ جهيسخرض ؤّ جهيّؼف ‪ .‬فٌػً دػحظر يحشر اهٓ ختىٌ فكر وثلبفج الخدرٍة هيّجندر جهـظر ‪.‬‬
‫مفهىو ادلعٍار ادلهنً ‪:‬‬
‫ٖشسخدى هفؼ يـٖحر دضنل ؿحى ديـٌٓ“ ؤدجذ هويـحٖرذ ؤّ يٖزجً هويلحرٌر ؤّ يػم هويرجظـر ” يؾ فرّق دٌِٖح‪ ،‬ؤّ‬
‫ديـٌٓ يشسّْ اٌظحز ٖـد يلدّال ؤّ يسفلح ؿوَٖ‪ ،‬دحهسحهٕ سشسخدى يظػوػحز يصل‪:‬‬
‫‪ -‬يـحٖٖر جألدجء فٕ يٌِر يـٌٖر‬
‫ يـحٖٖر جهسدرٖخ هيٌِر ؤّ سخظط‬‫احلاجح نهمعاٌري يف انتذرٌة ‪:‬‬
‫‪ٌ -‬ػسحض اهٓ جهيـحٖٖر جهيٌِٖر فٕ يظحل جهسدرٖخ الرسدحػِح دبٌسحظٖر جهـيحهر ّدحهسحهٕ جهلدرذ ؿوٓ‬
‫جهيٌحفشر‪ّ ،‬جهظّدذ ّجخسرجق جألشّجق جهيػوٖر ّجهـحهيٖر فٌػً فٕ ػحظر اهٓ جهـيل ػدلح هويـحٖٖر ٌسٖظر‬
‫إلٌفسحع جألشّجق ّجهػدّد ّكّجؿد يٌؼير جهسظحرذ جهـحهيٖر‪.‬‬
‫‪6‬‬
‫انثعذ انعادلً يف ادلعاٌري ‪:‬‬
‫ جٌفسحع جألشّجق ّجٌسلحل جهـيحهر ؿدر جهدودجً ّدحهسحهٕ ٖظخ ردػ جهيـحٖٖر جهيٌِٖر جهيػوٖر يؾ جهيـحٖٖر‬‫جهدّهٖر‪ّ ،‬جهيـحٖٖر جهيٌِٖر فٕ جهضرنحز يسـددذ جهظٌشٖحز‪ّ ،‬جكسظحد جهيـرفر ّجهيـوّيحسٖر ّسشحرؽ‬
‫جهسغٖرجز ّجهوػحق دحألشّجق جهـحهيٖر‬
‫مفهىو معاٌري األداء ادلهنً ‪:‬‬
‫ هنل يٌِر ّجظدحز ال دد ّؤً ٖيحرشِح دضنل ظػٖغ آل يً ٖـيل فٕ ُذٍ جهيٌِر‪ّ ،‬سدٌٓ ُذٍ جهّجظدحز‬‫ؿوٓ ظّجٌخ يـرفٖر ّيِحرجز ّجسظحُحز ٌػّ جهـيل‪ّ ،‬يـحٖٖر جألدجء جهيٌِٕ هنل يٌِر ُٕ يشسّْ‬
‫جألدجء جهذٔ ٖلدل دَ شّق جهـيل هنل يً ُذٍ جهّجظدحز‪.‬‬
‫معاٌري انتذرٌة ‪:‬‬
‫ ٌؼرج هالرسدحػ جهضدٖد دًٖ يـحٖٖر جألدجء جهيٌِٕ يً ظِر ّنل يً جهسدرٖخ جهذٔ ٖئدٔ اهٓ ييحرشر‬‫جهيًِ ّجالخسدحر جهيٌِٕ جهذٔ ٖظخ ؿوٓ جهفرد جظسٖحزٍ ػسٓ ٖشيغ هَ دحالٌخرجػ فٕ جهيٌِر‪ ،‬غحهدح يح‬
‫ٖسى جهردػ دًٖ يـحٖٖر جألدجء جهيٌِٕ ّدًٖ يـحٖٖر ّيشسّٖحز جهسدرٖخ ؿوٓ جهيِحرجز‪.‬‬
‫ كدل جهػدٖش ؿً يـحٖٖر ؤدجء هيٌِر جهسدرٖخ ٖظخ ؤً ٌنًّ كد جسفلٌح ؿوٓ جهّجظدحز ّجهيِحى جهيػوّخ‬‫ؤدجثِح‪ ،‬ؤّ يح ٌشيٖر “ جهّظف جهّؼٖفٕ جهيُـسيد ” ‪ ،‬فيً جهغرّرٔ سػدٖش ُذج جهسّظٖف جهيٌِٕ‬
‫ّجهسإند يً يشحٖرسَ هويسغٖرجز فٕ يّجكؾ جهـيل دضنل يشسير ّيخػػ‪.‬‬
‫انتأكٍذ عهى لذسٍح مهنح انتذرٌة ‪:‬‬
‫ يٌِر جهسدرٖخ يـٌٖر دبؿدجد ّسإُٖل جهـٌظر جهدضرْ جهذٔ نريَ جهلل سـحهٓ ّشخر هَ يح فٕ جهشيّجز‬‫ّجألرع ّجشسخوفَ فٕ جألرع هٖـيرُح ‪ّ ،‬هوسـوٖى ّجهسدرٖخ ّدٌحء جألفرجد ّجهيظسيـحز ؤُيٖر ّينحٌر‬
‫خحظر ؿٌد جهلل سـحهٓ ػٖش ٖلّل جهلل سدحرم ّسـحهٓ فٕ جهيظػفًٖ جألخٖحر جهلحثيًٖ دِذٍ جهيِير ػق‬
‫كٖحى ( ّيً ؤػشً كّال ييً دؿح اهٓ جهلل ّؿيل ظحهػح ّكحل جٌٌٓ يً جهيشويًٖ) ّكد ظحء جألير‬
‫ّجهسّظَٖ ّجهٌدخ جالهِٓ ألدجء ُذٍ جهيِير ؿوٓ ؿدذ ؤضنحل ّيشسّٖحز فٕ جهلرآً جهنرٖى‬
‫‪o‬‬
‫ػنْيَرٔ َّجهْيَِّؿٔؼَرٔ جهْػَشٌََرٔ )" [جهٌػل‪.]031 :‬‬
‫جألير جهظرٖغ جهيدحضر‪ ( :‬جدِؽُ اهٓ شَدِٖلِ رَدِّمَ دِحهْ ٔ‬
‫‪o‬‬
‫جهٌدخ ّجهسنوٖف‪( :‬نٌُُْسىِ خَِٖرَ ُؤيٖرٕ ؤُخْرِظَزْ هِوٌَّحسِ سَإيُرًَُّ دِح ْه َيـِرُّفٔ َّسَ ًٌََِِّْ ؿًَِ جهْيُ ٌْنَرِ)" [آل‬
‫‪o‬‬
‫ؿوَٓ دَظٖٔرَذٕ ؤٌََح َّيًَِ جسَّدَـٌَٕٔ)" [ّٖشف‪.]013 :‬‬
‫جهسّغٖغ ّجهدٖحً‪ ( :‬كُلْ َُذٍٔٔ شَدِٖؤٕ ؤَدِؿُّ اهٓ جهللِ َ‬
‫ؿيرجً‪.]001 :‬‬
‫‪o‬‬
‫‪o‬‬
‫‪o‬‬
‫‪o‬‬
‫ضِِٖدّج ؿَوَ ِٖ ُنىِ َّ َسنٌُُّّج‬
‫ً جهرٖشُّلُ َ‬
‫شيٖح ُن ُى ج ْهيُشِٔوئًَٖ ئً كَدِلُ َّفٕٔ َُذَج هِ َٖنُّ َ‬
‫جهسّظٖف ّجهسـرٖف‪َ َُُّ(( :‬‬
‫ضَِدَج َء ؿَوَٓ جهٌَّحسِ )"[جهػط‪.]13 :‬‬
‫ُ‬
‫م َفنَدِّرِ" [جهيدصر‪.]2 -0 :‬‬
‫جهدفؾ هإلظرجء جهـيوٕ‪َٖ ( :‬ح ؤََِٖٗح ج ْهيُدٖصِّرُ ‪ُ ‬ك ِى َفإٌَْذٔرِ ‪َّ ‬رَدٖ َ‬
‫ً ج ْهيُضْ ِرنًَٖٔ" )[جهػظر‪.]42 :‬‬
‫ع ؿَ ِ‬
‫ؽ ِديَح سُ ْئيَرُ َّؤَؿِرِ ِ‬
‫(فَحظِ َد ِ‬
‫ ّٖسػدش جهرشّل جهنرٖى ظوٓ جهلل ؿوَٖ ّشوى يـرفٌح ٌفشَ ‪ ( :‬اٌيح دـصز يـويح )‪ّ ( ،‬دحهسـوٖى‬‫ؤرشوز) رّجٍ جهدخحرٔ‪ّٖ .‬يحرس جهرشّل ظوٓ جهلل ؿوَٖ ّشوى جهسـوٖى ّجهسدرٖخ دنحفر ؤضنحهَ‬
‫ّظّرٍ جهيسـددذ ّجهيسٌّؿر (دحهػّجر ّجهٌلحص‪ ،‬دحهشئجل ّجهفزّرذ‪ ،‬دحهيّكف جهـيوٕ‪ ،‬دسلدٖى جهٌيّذض‬
‫‪7‬‬
‫ّجهلدّذ‪ ،‬دحشسصحرذ جهشئجل ؿٌد جهيشسيـًٖ جهيسدردًٖ ‪ ،‬دحهسضّٖق ‪ ،‬جهسرغٖخ ّجهسرُٖخ ‪ ،‬دحهـظف‬
‫جهذٌُٕ جهظيحؿٕ‪ ،‬دغرخ جهيصحل ّجهسيصٖل جهيحدٔ جهيرثٕ جهيـٌّٔ جهغٖر يرثٕ ‪ ،‬دحهرشّى جهدٖحٌٖر‬
‫ّجهسّغٖػٖر )‪ .‬يشسخديح نحفر ّشحثل جهػس ّجالشسلدحل ؿٌد جإلٌشحً‪/‬جهيسدرخ ( جهشيؾ ّجهدظر‬
‫ّجإلػشحس ّجهسذّق ّجهرّع) يرجؿٖح ػدٖـر ّيشسّْ جهيشسيـًٖ جهيسدردًٖ يً ػّهَ‪.‬‬
‫حاجه انتذرٌة نتىحٍذ جهىد مؤسساخ انذونح وانمطاع اخلاص‬
‫ؤظدغ جهسدرٖخ ذجز ؤدـحد اشسرجسٖظٖر ندٖرذ ّٖػسحض اهٓ دٌٖر ؤشحشٖر سغيً ظّدسَ ّفحؿوٖسَ فٕ سػلٖق ؤُدجفَ‬
‫جهسٌيّٖر جهيٌضّدذ هنحفر كػحؿحز ّيئششحز جهدّهر هدٌحء ّسإُٖل جهنّجدر جهدضرٖر جهلحدرذ ؿوٓ سٌيٖر جهيظسيؾ‬
‫ّجهٌِّع دَ سسـحًّ فِٖح ظِّد جهدّهر يؾ جهلػحؽ جهخحط ‪ّ ،‬سلدى جهدّهر فِٖح جهسشِٖالز جهالزير هولػحؽ‬
‫جهخحط هٖلّى دسػيل ظزء يً يشثّهٖر ّيِير جهسدرٖخ فٕ جهيظسيؾ ‪.‬‬
‫لٍاس األثر انتذرٌثً ‪:‬‬
‫ٖـد كٖحس جألصر جهسدرٖدٕ جهّشٖور جألُى هيـرفر يدْ جالشسفحدذ جهسٕ ػللِح جهسدرٖخ‪ّ ،‬جهسٕ ٖينً يً‬
‫خالهِح ؤٖغح جهسخػٖػ هودرجيط ّسظحّز ؤٔ ؿلدحز سـٖق جهلدرذ ؿوٓ سػّٖر جألدجء‪ّ ،‬جهسغوخ ؿوٓ‬
‫يضنالز جهـيل‪ ،‬هذج ٖينً اظيحل ؤى يزجٖح كٖحس جألصر جهسدرٖدٕ فٕ جٗسٕ‪:‬‬
‫ جهسـرف ؿوٓ يدْ سػلٖق جألُدجف جهيرظّذ يً جهسدرٖخ‪.‬‬‫ اينحٌٖر جهسإند يً يدْ سّظَٖ جهيّجرد جهيحهٖر ٌػّ جألّهّٖحز جهيػددذ‪.‬‬‫‪ -‬جهيشحؿدذ فٕ سػشًٖ جهدرجيط جهظدٖدذ ػسٓ هّ فضوز جهدرجيط جهػحهٖر‪.‬‬
‫‪ -‬اينحٌٖر يٌحكضر جهسلدى فٕ جهـيل يؾ جهيّؼفًٖ يً خالل يـوّيحز جهسلٖٖى‪.‬‬
‫ زٖحدذ جرسدحػ جألفرجد ّجهسزجيِى دحهسدرٖخ دشدخ يـرفسِى هوٌسحثط جهيسّكـر‪.‬‬‫ سـزٖز سػرم جهيٌؼير ٌػّ يـٖحر " جشسصيحر جألفرجد " دشدخ جهسلٖٖى جهفـحل‪.‬‬‫ جهسزّٖد دحهيـوّيحز جهيرسدػر دحألدجء ّجهسٕ سـًٖ ؿوٓ جهسخػٖػ جهظٖد هوسٌيٖر‪.‬‬‫أسثاب فشم انتذرٌة يف حتمٍك اننتائج ادلخططح نه ‪:‬‬
‫ اكحير درجيط سدرٖدٖر ال سـحهط جهيضنالز جهلحثير ٌسٖظر غـف فٕ سػدٖد جالػسٖحظحز جهسدرٖدٖر‪.‬‬‫ سلدٖى جهسدرٖخ هوظيٖؾ شّجء يً ُى دػحظر اهَٖ ؤّ ددًّ ػحظر ييح ٖئدٔ اهٓ ُدر هويّجرد جهيحهٖر‪.‬‬‫ اُيحل جهسغٖٖر جهذٔ ٖػظل فٕ جهشوّم ؤّ سػشًٖ جألدجء هدْ جهيسدردًٖ‪.‬‬‫ ؿدى جهسػدٖق جهـيوٕ هوويضحرنًٖ هودرجيط جهسٕ سدردّج ؿوِٖح‪.‬‬‫ نصحفر جهسدرٖخ ؤػٖحٌحً ّسالػلَ ييح ٖيٌؾ اينحٌٖر ؿّدذ جهيّؼفًٖ هوسػدٖق ‪.‬‬‫ جدسـحد جهيدٖرًٖ جهيدحضرًٖ ؿً جهدرجيط ّكور يسحدـسِى هيّؼفِٖى ‪.‬‬‫إشرتاطاخ عمذ انذوراخ انتذرٌثٍح ‪:‬‬
‫‪.0‬‬
‫ّغؾ ُدف ؿيوٕ دكٖق هنل دّرذ يً كدل يلديٕ جهدّرجز جهسدرٖدٖر‪.‬‬
‫‪8‬‬
‫‪.3‬‬
‫اؿحدذ ظٖحغر ؿٌحًّٖ ّيػسّٖحز جهدّرجز ّػرٖلر سلدٖيِح ديح ٌٖحشخ ػحظر شّق جهـيل ّػحظر‬
‫نل يٌؼير ّجهـحيوًٖ فِٖح‪.‬‬
‫‪.2‬‬
‫ؿوٓ جهظِحز جهسٕ سرغخ فٕ سدرٖخ ّسػّٖر يِحرجز ّيـحرف يٌشـّدِٖح ؿوِٖـح ؤً سػـدد‬
‫جهيّغّؿحز ؤّ جهظـّدحز ّجهيضنالز جهـحير جهيرجد ػرػِح ؤّ ؿالظِح يً خالل جهـدّرذ ‪/‬‬
‫جهدّرجز‪.‬‬
‫‪.2‬‬
‫‪.1‬‬
‫اؿحدذ جهسرسٖخ هـٌحظر جهدّرذ ّيػسّٖحسِح يؾ سظِٖز جأليصور ّجهٌلحػ جهيٌحشدر‪ّ ،‬ذهم دػشخ ٌّؽ‬
‫جهػغّر جهيسّكؾ ّجهظِر جهيشسِدفر‪ّ ،‬ذهم كدل جهدّرذ جهيػددذ دّكز نحفٕ‪.‬‬
‫جهسػرق فٕ جهدّرجز هوّجكؾ جهـيوٕ ّؿدى اؿػحء ػوّل ٌِحثٖر فٕ جهدّرذ ال سسّجفق يـؾ ّجكـؾ‬
‫جهػٖحذ جهـيوٖر ّجهدٖثٖر جهسٕ ٖـٖضِح جهػحغرًّ هودّرذ فٕ جهيئششر ؤّ جهظِر جهسٕ ٖـيوًّ دِح‪.‬‬
‫‪..‬‬
‫جهسإنٖد فٕ ظيٖؾ جهدّرجز ؿوٓ جهسرجدػ دًٖ يخسوف جهـّجيل جهسٕ سػلق جالشسفحدذ جهيصوـٓ يـً‬
‫جهدّرذ ّؤُيِح جهـّجيل جهصلحفٖر ّجهلٖيٖر هويظسيؾ ّهويئششر ّهوـحيوًٖ فِٖح ( جأليحٌر‪ ،‬جألخـالق‪،‬‬
‫جهلٖى جإلشاليٖر‪ ،‬جألخالق جإلشاليٖر جهـؼٖير ) ّنذهم جهـّجيل جهسٌؼٖيٖر ّجإلدجرٖـر جهيخسوفـر (‬
‫ؤٌؼير جهسلٖٖى ّجهػّجفز‪ّ ،‬جهسٌؼٖى‪ّ ،‬جهالثػر جهدجخوٖر‪ّ ،‬اظرجءجز جالخسٖحر )‪.‬‬
‫‪.1‬‬
‫جهسإنٖد دجثيحً ؿوٓ ؤً جهدّرجز ‪ّ -‬خحظر جهسػّٖرٖر ‪ ُٕ -‬يشحُير ؿيوٖر فنرٖر يٌِظٖر فـٕ‬
‫جهسػّٖر جإلدجرٔ ّجهدضرٔ ّجهضخظٕ‪ّٖ ،‬دلٓ جهدّر جألندر ؿوٓ جهيسولٕ فٕ ييحرشر يح جػوـؾ‬
‫‪.3‬‬
‫ؿوَٖ ّسـويَ فٕ جهدّرذ‪ّ ،‬ؿوٓ جهظِر جهسٕ ٖـيل دِح فٕ سِٖثر جهدٖثر جهيٌحشدر‪.‬‬
‫جهسإنٖد ؿوٓ ؤً جهسدرٖخ ّشٖور يِير ظدٖجً‪ّ ،‬هنٌِح فلػ جػدْ ّشحثل جهسػّٖر جهدضرٔ ّجإلدجرٔ‬
‫ّجهفٌٕ ّغٖرٍ‪.‬‬
‫تذائم انتذرٌة ‪:‬‬
‫ال ٍهكو لمخدرٍة سد الفجوث الههبرٍج الخٌ خىجن عو‪:‬‬
‫‪ -‬سدٌٕ فٕ جهرّع جهيـٌّٖر‪.‬‬
‫ شّء جهشٖحشحز ّجإلظرجءجز‪.‬‬‫ يضنالز جهيـدجز‪.‬‬‫ جٌـدجى جهػّجفز‪.‬‬‫رتهب ال ٍكوو الخدرٍة هو أسرع حل لسد الفجوث الههبرٍج عىدهب‪:‬‬
‫ ال ٖسٌحشخ ّكز سظيٖى ّسٌفٖذ جهسدرٖخ يؾ ّكز سػدٖق جهيِحرذ جهظدٖدذ جهينسشدر‪.‬‬‫‪ٖ -‬ئدٔ جهّكز جهذٔ ٖيغَٖ جهيسدرخ فٕ جهسدرٖخ دـٖدجً ؿً ّؼٖفسَ اهٓ سدًٍ فٕ جإلٌسحظٖر‪.‬‬
‫رتهب ال ٍكوو الخدرٍة الحل االكخضبدً األجدى لسد الفجوث الههبرٍج عىدهب‪:‬‬
‫ ٖنًّ ٌُحم ؿدد كوٖل يً جهيّؼفًٖ يسإصرًٖ ديسػودحز جهفظّذ جهيِحرٖر (فظّذ جهيِحرذ)‪.‬‬‫‪ٖ -‬نًّ جالػسٖحض اهٓ يِحرجز ظدٖدذ هّكز كظٖر‪.‬‬
‫ سنًّ سنحهٖف جهدّرذ جهسدرٖدٖر ؤؿوٓ يً جهفّجثد جهسٕ ٖلديِح جهسدرٖخ‪.‬‬‫ سنًّ جهيضحرنر فٕ جهدّرجز جهـحدٖر غـٖفر‪.‬‬‫ سـنس جهدّرجز يـوّيحز فلػ‪ّ ،‬هٖس جنسشحخ يِحرجز‪.‬‬‫‪9‬‬
‫فٍهب ٍمٌ تدائل لمخدرٍة هو أجل سد فجوث الههبرث‪:‬‬
‫ غٖٓر يً يـحٖٖر جهسّؼٖف ّجهسركٕ هسـنس يسػودحز ظدٖدذ هويِحرجز‪.‬‬‫ كدى رّجسخ ؿحهٖر هدـع جهّؼحثف هظذخ يّؼفًٖ يئُوًٖ هوّؼٖفر‪.‬‬‫ غؾ درجيط إلؿدجد جهظفّف جهصحٌٖر هنل ّؼٖفر (ّؼٖفر جهؼل)‪.‬‬‫‪ -‬ظيى درجيط هوسـوى جهّؼٖفٕ‪.‬‬
‫ ػدق ٌؼحى جهسدّٖر جهّؼٖفٕ هنشخ خدرجز ؿيوٖر‪.‬‬‫ ؤؼِر جهسلدٖر ّنحفت جهـحيوًٖ جألنفحء نيرضدًٖ‪.‬‬‫ ظيى خػػ سٌيٖر فردٖر هويّؼفًٖ ذّٔ جألدجء غٖر جهيرغٕ‪.‬‬‫‪ -‬ؤٌضت يرجنز خدير ذجسٖر هويّجرد جهسـوٖيٖر هويّؼفًٖ هسّفر هِى جهيّجد جهسدرٖدٖر‪.‬‬
‫ ظيى ؤدهر ؿيل ػشخ كدرسم ّنٖف سـيل ّجالشسـيحل جهّدٔ ّجهيشحؿدجز جهّؼٖفٖر هػل‬‫جهيضنالز جهـحير‪.‬‬
‫ نوف دـع جهيّؼفًٖ ذّٔ جهخدرذ دػل جهيضنالز جهيسخظظر‪.‬‬‫ غؾ كحثير صحدسر دحهيّؼفًٖ ذّٔ جهيِحرجز جهيسخظظر فٕ جهسدرٖخ جهذًٖ ٖينٌِى سلدٖى‬‫يشحؿدجز فردٖر‪.‬‬
‫ جؿلد جظسيحؿحز هويّؼفًٖ يً جخسظحظحز يسـددذ هٖسدحدهّج خدرجسِى يؾ دـع‪.‬‬‫ خظط ّكسحً فٕ جالظسيحؿحز هويّؼفًٖ هٖيحرشّج جهـظف جهذٌُٕ دخظّط جهيضنالز‬‫ّشدل جهسـحًّ‪.‬‬
‫ جدفؾ هويّؼفًٖ سنحهٖف جهنسخ ّضرجثػ جهفٖدّٖ جهسٕ جضسرُّح ّهِح ظور دّؼحثفِى‪.‬‬‫ٍكوو الخدرٍة كطعبً غٍر فعبل وهكمف إذا ىفذ‪:‬‬
‫‪ -‬هيظيّؿحز ندٖرذ يً جهٌحس يً ؤظل سظػٖغ شوّنٖحز ؿدد كوٖل يٌِى‪.‬‬
‫ يً ؤظل ػفز جهيّؼفًٖ ّاهِحيِى‪ .‬اً جهييحرشحز جإلدجرٖر جهظٖدذ ّجشسرجسٖظٖحز جهرّجسخ‬‫ّجهددالز جهيفٖدذ ٖينٌِح فـل ذهم‪.‬‬
‫ يً ؤظل سظػٖغ ؤخػحء رثٖشٖر فٕ جهسّؼٖف‪.‬‬‫‪ -‬هػل يضنالز جالٌغدحػ‪ُ ،‬ذٍ جهيضنالز سػل ؿوٓ ؤشحس فردٔ‪.‬‬
‫ هخفع جهدّرجً جهّؼٖفٕ ّجهغٖحخ ؿً جهـيل‪ .‬اً يٌحؼ جهـيل ُّ جألشحس ٌُح‪.‬‬‫اً يشحُير جهيّؼف ّسغذٖسَ جهرجظـر هِيح ؤُى يظدر هالكسرجػحز جهخحظر دسلدٖى ددجثل فـحهر‬
‫هوسدرٖخ‪.‬‬
‫مفهىو جىدج انتذرٌة ‪:‬‬
‫ ٖـرف يـِد جهظّدذ جهفٖدرجهٕ جأليرٖنٕ جهظّدذ دإٌِح ؤدجء جهـيل جهظػٖغ دضنل ظػٖغ يً‬‫جهيرذ جألّهٓ يؾ جالؿسيحد ؿوٓ سلٖٖى جهيشسفٖد فٕ يـرفر يدْ سػشً جألدجء ‪.‬‬
‫ ظّدذ جهسدرٖخ ‪ :‬سلدٖى سدرٖخ ٖػلق هويسدرخ جهّظّل اهٓ درظر يً جاليسٖحز ؤّ جالشسػلحق‬‫فٕ اسلحً جهيِحرجز جهيػوّدر فٕ شّق جهـيل‪.‬‬
‫‪11‬‬
‫أهمٍح وفائذج تطثٍك اجلىدج‬
‫‪ -‬سػدٖق ٌؼحى جهظّدذ ٖيٌغ جهيئششر جالػسرجى ّجهسلدٖر جهيػوٕ ّجالؿسرجف جهـحهيٕ‪.‬‬
‫ جهسػشًٖ جهيشسير ألدجء جهيدردًٖ ّسإُٖوِى هوػظّل ؿوٓ ضِحدجز جالؿسيحد جهّػٌٕ‬‫ّجهـحهيٕ هوظّدذ‪.‬‬
‫ جٌخفحع جهسنحهٖف جهيحدٖر ٌؼرجً الٌـدجى سلرٖدٕ هألخػحء‪.‬‬‫ زٖحدذ جهنفحءذ جهسدرٖدٖر ّرفؾ يشسّْ جألدجء هظيٖؾ جإلدجرًٖٖ ّؤؿغحء جهِٖثر جهسدرٖدٖر‪.‬‬‫‪ -‬اٖظحد دٖثر سدرٖدٖر رشحهسِح جهسػّٖر جهيشسير‪.‬‬
‫ ّغؾ اظرجءجز ؿيوٖر ّجغػر ّيػددذ يً ؤظل سػلٖق يـحٖٖر جهظّدذ‪.‬‬‫ سػشًٖ يخرظحز جهيئششر هوركٓ هيشسّْ سّكـحز ؤردحخ جهـيل‪.‬‬‫ زٖحدذ ػدذ جهيٌحفشر هظـل جهسدرٖخ جهيسيٖز كٖير سٌحفشٖر‪.‬‬‫ ردػ خػػ جهسدرٖخ جهسلٌٕ ّجهيٌِٕ دخػػ جهسٌيٖر جالكسظحدٖر هيّجظِر جهسػدٖحز جهـحهيٖر‬‫ّسزّٖد جهشّق جهشـّدٔ دنّجدر ؿحهٖر جهسإُٖل‪.‬‬
‫‪-‬‬
‫جهسلوٖل يً ؤصر ؤٌؼير جهـّهير فٕ سلوٖل جهػيحٖر هوـيحهر جهّػٌٖر ييح ػّل جهيِحرذ اهٓ‬
‫ػيحٖر جظسيحؿٖر‪.‬‬
‫‪-‬‬
‫جهـيل ؿوٓ سإُٖل جهيسدردًٖ ّفق كدرجسِى ّيّٖهِى سدـحً هػحظحز جهلػحؿحز ّجهيئششحز‬
‫‪-‬‬
‫سدؿٖى جهسنحيل دًٖ جهدرجشر جهٌؼرٖر ّجهسدرٖخ جهـيوٕ جهسػدٖلٕ إلنشحخ جهيسدردًٖ ػرٖلر‬
‫جالكسظحدٖر جهيخسوفر فٕ غّء جهيدحدة جهـويٖر هوسّظَٖ جهيٌِٕ‪.‬‬
‫جهسفنٖر جهـويٕ ّجهسـوى جهذجسٕ هيشحؿدسِى ؿوٓ سٌيٖر كدرجسِى ّجالشسيرجر فٕ جهسظدٖد‬
‫ّجالدسنحر ‪.‬‬
‫‪-‬‬
‫انشحخ جهيسدردًٖ ػخ جهـيل فٕ ٌفّشِى ّاضـحرُى دإُيٖسَ فٕ يظحل جهػٖحذ جهـيوٖر‪.‬‬
‫‪-‬‬
‫سدرٖخ جهيسدردًٖ ؿوٓ جكسظحدٖحز جهـيل ديح ٖػلق جإلٌسحض دإكل نوفر يينٌر ّؤكظر ّكز‪.‬‬
‫‪-‬‬
‫سِٖثر جهيسدردًٖ هالٌديحض فٕ شّق جهـيل ّجإلشِحى فَٖ يً خالل فِى ظػٖغ هدّر جهفرد‬
‫فٕ جهيظسيؾ‪.‬‬
‫تطثٍك إدارج اجلىدج انشامهح يف جمال انتذرٌة ‪:‬‬
‫ سرسدػ يفحُٖى جهظّدذ ّيددؤ جهسػّٖر جهيشسير جهذٔ ٖدٌٓ ؿوٓ جهسلّٖى جهيشسير ألدجء يئششحز‬‫جهسدرٖخ ظّدذ جهـيوٖر جهسدرٖدٖر‪ّ ،‬ظّدذ ؤدجء جهيدردًٖ ‪ّ ،‬ظّدذ يّغّؿحز جهسدرٖخ ) ّيلحرٌر ذهم‬
‫دإُدجف جهسدرٖخ ّشٖحشحسَ) هسػلٖق رغدر ّرغح جهيسدردًٖ ّؤظػحخ جألؿيحل سظحٍ جهسدرٖخ‪.‬‬
‫ ادجرذ جهظّدذ جهضحيور سـٌٕ جهنصٖر دحهٌشدر هويئششحز جهسدرٖدٖر ّجهيدردًٖ‪ ،‬نيح سـٌٕ جهنصٖر‬‫دحهٌشدر هـيالثِى يً جهيئششحز ّجألفرجد فٕ جألشّجق جهيخسوفر‪.‬‬
‫ ؤظدػز ادجرذ جهظّدذ جهضحيور اشسرجسٖظٖر ادجرٖر سشسِدف جهسػّٖر جهيشسير ّظّالً هرغحء‬‫جهـيٖل‪ّ .‬جهـيٖل ٌُح ٖـسدر نل يً هَ ؿالكر ديظحل جهسدرٖخ‪ ،‬شّجء نحً جهيسدرخ ذجسَ‪ ،‬ؤّ‬
‫جهيئششر جهسٕ ٖـيل هدِٖح‪ ،‬ؤّ رئشحئٍ ّيرئّشَٖ‪ ،‬ؤّ جهـيالء جهخحرظًٖٖ جهذًٖ ٖػسم دِى‪ ،‬ألً‬
‫جهظّدذ جهضحيور سٌؼر اهٓ جهـيٖل ٌؼرذ ؤّشؾ يً جهٌؼرذ جهـحدٖر‪.‬‬
‫‪11‬‬
‫ ٖسػوخ سػدٖق ادجرذ جهظّدذ جهضحيور فٕ يظحل جهسدرٖخ ّجهسػّٖر ؿددجً يً جهييحرشحز ّذهم يً‬‫ؤظل سػلٖق جهٌظحع جهٌِحثٕ جهيسيصل فٕ رغحء جهـيٖل‪ُ .‬ذٍ جهييحرشحز ٖينً اظيحهِح فٖيح ٖوٕ‪:‬‬
‫‪o‬‬
‫‪o‬‬
‫جالهسزجى جهظيحؿٕ ٌػّ جألُدجف جإلشسرجسٖظٖر‪.‬‬
‫جهفِى جهنحيل ألشس جهظّدذ جهضحيور‪ّ ،‬جهـيل جهظيحؿٕ ٌػّ سػلٖق جألُدجف‪.‬‬
‫ ٖسى سػلٖق جالهسزجى جهظيحؿٕ ٌػّ جألُدجف جإلشسرجسٖظٖر يً خالل اضرجم ظيٖؾ جهـحيوًٖ فٕ‬‫جهيئششر جهسدرٖدٖر‪ ،‬ؤّ جهيسـحًٌّٖ يؾ جهيدرخ جهيػسرف‪.‬‬
‫ جهظّدذ سـسدر جهـيٖل ُّ ركى ّجػد فٕ ظيٖؾ جألٌضػر ّجألؿيحل‪ّ ،‬ؤً رغحئٍ ؿً يخرظحز‬‫جهسدرٖخ ّجهسػّٖر ُّ جهيـٖحر جهرثٖشٕ فٕ جهسلٖٖى‪.‬‬
‫ ُٖـد ٌظحع ادجرذ جهظّدذ جهضحيور فٕ يظحل جهسدرٖخ ّجهسػّٖر يشئّهٖر جهظيٖؾ ‪.‬‬‫شهاداخ االعتماد انرمسً وضمان جىدج انتذرٌة ؟ ‪:‬‬
‫اً جالؿسيحد ُّ ٌؼحى هالؿسرجف دحهيرجنز جهسدرٖدٖر‪ّ ،‬جهيدردًٖ‪ّ ،‬جهيحدذ جهـويٖر هودّرجز جهسدرٖدٖر‪ ،‬ػٖش ٖسى‬
‫سلٖٖيِى ّفلحً هيـحٖٖر كٖحشٖر سسـوق دحهفـٖحهٖر‪ّ ،‬جهنفحءذ‪ّ ،‬جهظّدذ جهسدرٖدٖر‪ٖ .‬يٌغ جالؿسيحد جهيظدجكٖر ؿٌد جهسـحيل‬
‫يؾ جهظِحز جهيخسوفر فٕ جألشّجق جهيػوٖر ّجهدّهٖر‪ ،‬ػٖش ٖغيً سّجفق جهخديحز ّجهيٌسظحز جهسدرٖدٖر جهيلدير‬
‫يؾ يح ٖظخ ؤً سنًّ ؿوَٖ هسػلق ؤُدجفِح‪.‬‬
‫هلد ؤظدػز جهظّدذ دحهٌشدر هيلديٕ جهخديحز جهسدرٖدٖر غرّرذ يوػر دـد ؤً نحٌز رفحُٖر‪ ،‬سغيً هشّق‬
‫جهـيل ظّدذ جهخديحز ّجهيٌسظحز جهسدرٖدٖر جهيلدير اهَٖ‪ّٖ ،‬ػيثً جهيسـحيوًّ اهٓ ّظّد جهضفحفٖر ّجالػسرجفٖر‪.‬‬
‫ٖيٌغ جالؿسيحد جهرشيٕ جهـدٖد يً جاليسٖحزجز هويرجنز جهسدرٖدٖر ّجهيدردًٖ‪ ،‬فِّ ٖئند ؿوٓ جخسالفِى ؿً‬
‫جهيٌحفشًٖ دسيٖزُى ؿٌِى‪ّ ،‬دبؿالٌِى جالهسزجى جهنحيل ٌػّ يـحٖٖر جهظّدذ جهرجكٖر‪ ،‬ييح ٖزٖد يً فرط جٌسضحرُى‬
‫فٕ جهشّق ّسّشٖؾ كحؿدذ ؿيالثِى يً جهيئششحز ّجألفرجد‪.‬‬
‫دٌحء ؿوٓ يح شدق فبً جؿسيحد ظّدذ جهخديحز ّجهيٌسظحز جهسدرٖدٖر ّٖفر جهـدٖد يً جهفّجثد ّجهيزجٖح هظيٖؾ‬
‫جألػرجف ّٖػلق جألُدجف جهسدرٖدٖر ّجهيٌِٖر جهٌِحثٖر هوسدرٖخ ‪.‬‬
‫إشكانٍاخ مرتثطح تسىق انتذرٌة ‪:‬‬
‫ ؿدى ّظّد يرظـٖر ؤّ الثػر ؤّ كحثير يـحٖٖر اهزجيٖر شّجء هويـحُد ّجهيرجنز ؤّ جهيدردًٖ ؤّ ظيٖؾ‬‫ؿٌحظر جهـيوٖر جهسدرٖدٖر‪.‬‬
‫ سـدد ّسٌّؽ ّجخسالف ظِحز جؿسيحد جهيدردًٖ جألفرجد هَ جٌـنحس شودٕ ؿوٓ جهيٌِر‪.‬‬‫ فردٖر درجيط اؿدجد ّجؿسيحد جهيدردًٖ دجخوٖح ّخحرظٖحً ٌلػر غـف ّهٖشز كّذ ‪.‬‬‫‪ -‬غٖحخ دّر جهركٖخ جهرشيٕ ؿٌد سٌفٖذ جهدرجيط جهسػّٖرٖر جهفردٖر ؤّ جهسـحكدٖر‪.‬‬
‫ ؿدى يالثير دـع جهدرجيط جهيلدير الػسٖحظحز شّق جهـيل ٌسٖظر جهٌيػٖر ؤّ جالشسٌشحؼ جهيسنرر ‪.‬‬‫ ٌيػٖر ّسنرجر جهدرجيط ّجهدّرجز جهسدرٖدٖر جهيشسٌشخر ّجهسٕ سيأل جهشّق جهيػوٕ‪.‬‬‫ ؿدى جهردػ جهيدحضر دًٖ درجيط جهسدرٖخ ّدًٖ يـحٖٖر جهسـوٖى ّسّػد جألُدجف جهسٌيّٖر فٕ جسظحٍ رفد‬‫شّق جهـيل ديح ٖػسحض اهَٖ يً ؿٌحظر دضرٖر يئُور ؿويٖحً ّؿيوٖحً ديح ٖخدى خػػ جهسٌيٖر‬
‫جإلشسرجسٖظٖر هوييونر ‪.‬‬
‫‪12‬‬
‫ممرتحاخ انثاحث نهتحسني وانتطىٌر ‪:‬‬
‫‪ -‬سغٖٖر يُشيٓ (جهظيـٖر جهشـّدٖر جهـويٖر هسدرٖخ ّسػّٖر جهيّجرد جهدضرٖر) اهٓ ُٖثر ؿويٖر دحشى‬
‫"اهليئة العلمية السعودية للتدريب والتطوير" ؿوٓ غرجر جهِٖثر جهشـّدٖر هويٌِدشًٖ‬
‫هسسشؾ دجثرذ ؤٌضػسِح ّظالػٖحسِح ‪.‬‬
‫ جهـيل ؿوٓ جً سنًّ جهظيـٖر جهـويٖر جهشـّدٖر جهظِر جهيرظـٖر جهـويٖر الؿسيحد ظيٖؾ ؿٌحظر‬‫يٌؼّير جهسرسٖخ "جهظِحز ّجألفرجد ّجهيّجد" ّنذهم اظدجر سرخٖط يزجّهر يٌِر جهسدرٖخ ديشسّٖحسِح‬
‫جهّؼٖفٖر جهيخسوفر شّجء ؿوٓ يشسّْ جهيئششحز ؤّ جألفرجد‪.‬‬
‫ غرّرذ ؤً سدٌٕ جهِٖثر جهـويٖر جهشـّدٖر هوسدرٖخ ّجهسػّٖر هالثػر جهيـحٖٖر جهغحدػر ّجهػحنير‬‫هوييحرشر جهيٌِٖر ّظـوِح ُٕ جألشحس فٕ يٌغ سرجخٖط يزجّهر جهيٌِر شّجء هويئششحز ؤّ جألفرجد‪.‬‬
‫ ؤً ٖنًّ هوظيـٖر جهشـّدٖر جهـويٖر هوسدرٖخ دّرجً فحؿالً فٕ سإُٖل ّجؿسيحد ّيسحدـر ّسلٖٖى شّق‬‫جهسدرٖخ يً خالل هظٌر جهيػنيًٖ جهيئُوًٖ ّجهلحدرًٖ ؿوٓ ّغؾ ّظٖحغر آهٖر ؿويٖر سسػّل جهٓ‬
‫يرظـٖر اهزجيٖر‪ ،‬ؿوٓ غرجر يصال يـحٖٖر ظحثزذ جهيوم ؿدد جهـزٖز هوظّدذ ‪.‬‬
‫ ؤً سنًّ هوظيـٖر جهشـّدٖر يرظـٖحسِح جهـويٖر جهسٕ سدؿيِح ؿويٖحً ّفٌٖحً ّاشسضحرٖحً هيسحدـر ّسلٖٖى‬‫ّسػّٖر جهيٌِظٖر هوـويٖر هوظيـٖر فٕ يسحدـر شّق جهسدرٖخ ‪.‬‬
‫‪ -‬جهردػ جهيدحضر دًٖ جهظيـٖر ّجهظِحز جهرشيٖر جهػنّيٖر ذجز جهـالكر دحهسدرٖخ ّجهسإُٖل يصل جهيئششر‬
‫جهـحير هوسدرٖخ جهيٌِٕ ّجهسلٌٕ ّظٌدّق جهيّجرد جهدضرٖر يً ؤظل سّػٖد جهظِّد ّظٖحغر جهيـحٖٖر‬
‫ّجهغّجدػ جهػحنير ّجألػر جهيٌِٖر هسٌفٖذ ّيسحدـر جهسدرٖخ ّجالشسفحدذ يً ُذٍ جهظِحز ديح كديسَ يً‬
‫خديحز ّخدرجز فٕ يظحل جهسدرٖخ‪.‬‬
‫ ٖينً جؿسدحر جهِٖثر ُٕ جهظِر جهيرظـٖر جهفٌٖر جهسٕ سظٖز هيزجّهر جهيٌِر ؿوٓ يشسّْ جهيرجنز‬‫ّجهيـحُد جهسدرٖدٖر ؤٖغح دحإلغحفر اهٓ جهيدردًٖ جألفرجد دٌحءج ؿوٓ يـحٖٖر يزجّهر جهيٌِر جهذٔ سى‬
‫اؿدجدٍ يً كدل جهظيـٖر ّسى جؿسيحدٍ رشيٖحً هوػظّل ؿوٓ ٌسحثط سدرٖخ سإُٖوٖر ّسػّٖرٖر ديـحٖٖر‬
‫ظّدذ ؿحهٖر ‪.‬‬
‫‪ -‬ؤً سسّهٓ جهِٖثر جهـويٖر جهشـّدٖر هوسدرٖخ جؿسيحد يئششحز (يرجنز‪ -‬يـحُد‪ -‬يٌضأز خحظر) دجخل‬
‫ؤّ خحرض جهضرنحز ّذهم ػدلح هويـحٖٖر جهـويٖر ّجهيّغّؿر ّجهسٕ سـسيد نالثػر سٌؼٖيٖر ّيً‬
‫جهسرخٖط هِح ديزجّهر يٌِر جهسدرٖخ‪.‬‬
‫ جهـيل ؿوٓ ظٖحغر آهٖر ّجغػر ّيػددذ ديّجظفحز ظّدذ ؿحهٖر إلؿسيحد جهيدردًٖ جهيػوًٖٖ‬‫ّجهخحرظًٖٖ شّجء يً ػظل يٌِى ؿوٓ جؿسيحد شحدق خحرظٕ ؤّ دجخوٕ ؤنحدٖيٕ ؤّ يٌِٕ ؤّ هى‬
‫ٖػظل ‪.‬‬
‫ ٖينً ظٖحغر الثػر ؿويٖر سػز ؿٌّجً "هواضفبح وهعبٍٍر اؿدجد ّاؿسيحد جهيدردًٖ" دغرع‬‫جهػظّل ؿوٓ ضِحدذ يدرخ "يزجّهر يٌِر" ‪.‬‬
‫ غرّرذ ؤً سسدٌٕ "جهِٖثر" اهزجى جهيئششحز جهسدرٖدٖر دسّفٖر جهسيّٖل جهالزى هيخرظحز سدرٖدٖر ؿحهٖر‬‫جهظّدذ ‪.‬‬
‫************************‬
‫‪13‬‬
‫الهراجع ‪:‬‬
‫‪ -‬ظٌدّق سٌيٖر جهيّجرد جهدضرٖر – جهسلرٖر جهشٌّٔ – ‪ُ0221-0234‬ـ ‪.‬‬
‫ جهيئششر جهـحير هوسدرٖخ جهسلٌٕ ّجهيٌِٕ ‪ -‬جهدهٖل جإلظرجثٕ هويدرخ ٌػّ سػشًٖ ظّدذ جهسدرٖخ ‪-‬‬‫‪ُ0221/0234‬ـ‪.‬‬
‫ ادرجُٖى ريغحً ادرجُٖى جهدٖخ ‪ -‬جشسرجسٖظٖحز سػدٖش ّسفـٖل جهسدرٖخ فٕ جهيئششحز جهسـوٖيٖر ‪-‬‬‫درجشر سػدٖلٖر ؿوٓ ؿٌٖر يً جهيئششحز جهسـوٖيٖر فٕ دّهر كػر ‪ -‬هوػظّل ؿوٓ درظر جهدنسّرجٍ‬
‫فٕ فوشفر جإلدجرذ ‪ -‬ؤألنحدٖيٖر جهـردٖـر جهيفـسّػر فـٕ جهدجٌيرم ‪ -‬نوٖـر جإلدجرذ ّجالكسظـحد ‪-‬‬
‫كشـى ادجرذ جألؿيحل ‪ُ0221 -‬ـ ـ ‪ 3114‬ى‬
‫ د ‪ .‬ؤدّدنر ؿحددًٖ ددّٔ‪ -‬جهيـحٖٖر جهيٌِٖر ّدّرُح فٕ سٌؼٖى ّسٌيٖر جهلّْ جهـحيور ‪ّ -‬ركر يلدير اهٓ‬‫جظسيحؽ خدرجء ػّل جهيـحٖٖر جهيٌِٖر جهـردٖر – جهّجكؾ ّجهيإيّل يٌؼير جهـيل جهـردٖر ‪2006 ٌَّٖٖ 29‬‬
‫جهلحُرذ ‪.‬‬
‫ جشسٖرجد ّجشسٌشحؼ جهسدرٖخ ‪ّ -‬ركر ؿيل ػّل جهسدرٖخ هوـيل فٕ يظسيؾ جهيـرفر ّدّرٍ فٕ جهسٌيٖر‬‫‪ ...‬جهػيّع ّجهسػدٖحز‪ 1-2 ،‬ردٖؾ جٗخر هـحى ‪ُ 0231‬ـ ‪ 2-0‬يحّٖ ‪311.‬ى‪ -‬جهرٖحع‬
‫ جهيئسير جهـردٕ جألّل هوسدرٖخ ّسٌيٖر جهيّجرد جهدضرٖر‪ -‬رئٖر يشسلدوٖر ّركر ؿيل دـٌّجً "سػدٖد‬‫جالػسٖحظحز جهسدرٖدٖر" ‪ -‬جهدنسّر نيحل ٌّٖس‪.‬‬
‫ خظحثط ّيّجظفحز‪ ،‬درجشحز كٖحس جألصر جهسدرٖدٕ‪ ،‬ؤشحير ظرجدجز‪ ،‬جهيـِد جهّػٌٕ هوسدرٖخ‪،‬‬‫‪.3101‬‬
‫ ّشحثل جهيدرخ جهٌحظغ‪ ،‬شحٔ سضحرٌٕ‪ ،‬نحصٕ نٌّّجٔ‪ ،‬ينسدر ظرٖر هوسرظير ّجهٌضر ّجهسّزٖؾ‪ ،‬ط‬‫‪ ،1-2‬جهػدـر جألّهٓ ‪.3110‬‬
‫ ددهر ‪ ،‬يحٖم ددهر ‪ ،‬دهٖل جهيدٖر فٓ سػّٖر جهذجز‪ ،‬ظرٖر جهرٖحع‪3111 ، ،‬ى‬‫ نّٖنّزج ‪ ،‬سّيحس ظٕ نّٖنّزج ‪ ،‬يػدّؿحز ٌّضرجز ‪ 311. ، ASTD‬ى‬‫ جهيرنز جهيٌِٕ جهـحهٕ إلؿدجد جهيدردًٖ‪ ،‬دٌغحزٔ‪ ،‬هٖدٖح‪3113 ،‬ى‪.‬‬‫‪www.google.com‬‬
‫‪14‬‬
‫‪-‬‬