MAHADNAQ/XOGWARAN Tilmaamaha Birmadka waxaa loo diyaariyey in markay ay wax dhacan isha la mariyo oo si nadaam leh aqbaarta birmadka ay ka raacaan maamulayahasha iyo shaqaalaha kale ee meelaha cuntada laga doonto. Tilmaamuhu: Wuxuu ka hadlaya birmadka ay dadka gaystaan ama kuwa dabiiciga, labadaba. Waxaa laga helaya lambarada lala xiriiro, tillabooyinka ugu horreya iyo kuwa xiga ee kabashada kaddib marka ay xaalad birmad ah ay meesha ka dhacday. Waxaa laga helayaa naseexoyin muddo dheer lagu maamulo birmadka ka yimaada cilladaha korontada go'da iyo adeegyada dowladda hoose. Wuxuu bixinayaa fayodhowr joogta ah ee cuntada ku taxluuqda iyo talooyin laysugu diyaariyo birmadka. Jiritaanka birmadyo lixaad leh, qasaaroyin iyo maasiboyinka kadiska ah waxay u bahaanyihiin qiimayn xaasaasi ah ee xeeldheerayaal iyo talooyin si khaas ah ugu taxluuga xaaladda meesha ka jirta. Jiritaanka xaaladahaas, idaacadaha iyo gurmadka birmadka ayaa tilmaamahaan ka dhigaya il muhiim ee aqbaarta laga helo. Maalin kasta, si joogta ah, masuuliyada fayodhowrka cuntada waa mid u taalla maamulayaasha rugtaasi. Hawlaha adeegyada cuntada waa in durbadiiba la joojiyaa mar haddii fayadhowrka cuntada uu mugdi geliyo shil deg deg ah. Hawlaha meesha ka socdana la hakiyo ilaa waaxda caafimaadka degaankaaga ay fasaxdo ku bixi in markale dib loo furo. Maamulayaaha badankooda, maray noqotaba waxaa la soo gubonaan doona marxalado wata qasaaroyin dabiici ah isla markaana birmadka u la imaan karo - oo ay kamid tahay kortonto go'da, qasaaroyinka dabaylaha, biya fataha iyo tuboyin qarxa. Shilalka qubadka kimikada ee ka yimaada warshadaha soke iyo waddoyinka la marayo waa in laga sii tabaabushaysto. Xisadaha kacsan ee nabadsugidda qaranka ee maanta jirta, halista loo gaysan karo naflayda, argagixisada kimikada iyo tamarta aya ayada u baahan in laga taxaddaro. Tusahaan wuxuu maamulayaasha cuntada siinayaa hanuunin waxku'ool ah qaybahaan oo idil. Muhiimada: In keenista cuntada ay ahaato mid nabagalyo leh. Aqbaarta tilmaamahaan ku jirta badankeeda iyo aqoon kororsiga soo raca waa mid laga helay American Red Cross, Federal Emergency Management Agency, Massachusetts Department of Public Health, Michigan Department of Agriculture, Minnesota Department of Agriculture, Minnesota Department of Health iyo Santa Clara County Advanced Practice Center. Waxaa mahad qaas leh maamulayaasha cuntada deegaanka Twin Cities oo ka qaybqaatay guddiga xulan iyo in la bixiyo fikrado lagu habaynayo waxa ku qoran tilmaamahaan. Xubanaha Kooxda Qorshaha Debra Anderson, Degmada Hennepin Kim Carlton, Magaalada Minneapolis Mark Clary, Dagmada Ramsey Curt Fernandez, Magaalada Minneapolis Brian Golob, Degmada Hennepin Tim Jenkins, Magaalada Minneapolis Kris Keller, Magaalada Minneapolis Susan Kulstad, Lataliyaha Magaalada Minneapolis Fong Lor, Magaalada Saint Paul Carl Samaroo, Magaalada Minneapolis Rui Yang, Degmada Hennepin BAALKA XAALADAHA 1 Korontada go'da 2 2 Biyaha fataha ama dhuumaha wasakhqaadka oo halaaba 4 3 Dabka 6 4 Biyaha oo go'a ama wasakhqooba 7 5 Duufan iyo dabaylo 8 6 Wayelleynta naflayda iyo argagixisada 9 7 Bumbada wasaqda leh 10 8 Shilalka kiimikada 12 9 Hakadka gala aruurinta qashinqubka 13 10 Koontoroolka cayayaanka ee maasibada 14 DHAQAMADA CAADIGA AH 11 Dhowristsa ammaanka cuntada marka ay masiibo dhacdo 16 12 Nadiifinta masiibada xigta 17 13 Liis-warbixineedka ammaanka cuntada 18 WAXAA DHEERAAD AH - QALABKA AMMAANKA CUNTADA A - Xeerarka u deggan waxa la tuurayo 19 B - Qormada shaqaalaha jirrada 20 C - Qormada heerkulka cuntada 21 Qorshe ay leedahay Twin Cities Metro Advanced Practice Center (APC) oo taageero maalgalin ka haysata National Association of County and City Health Officials (NACCHO): Hennepin County Public Health Protection Saint Paul-Ramsey County Department of Public Health City of Minneapolis Environmental Management & Safety www.naccho.org/EQUIPh/ Daabicidda u horeysa, Sateembar 2005 QAYBAHA JADWALKA QAYBTA 1 KORONTADA GO’DA MARKA HORE TAN SAMEE! Rugta xir. Ammaan uma aha in ganacsi uu ka sii jiro meel aan lahayn iftiin, qaaboojin, hawa qaybinta ama biyo kulul. Qoro SAACADDA ay korontada go'day. "Saacadda" ammaanka cuntadaada waxay bilaabmaysaa marka ay korontada go'do. Bilow inaad is joogta aad u eegtid cabbirka HEERKULKA. • Heerkulbeega cuntada waa inaad markasta aad gacanta ku haysid. • Halkii saacba eeg cuntada kukul labadii saacna cuntada qabow. • Jadwal u yeel xogta shay kasta ee qayb kasta ee aad eegtay. (Xusuusin: Koobi ka samayso Qormada Heerkulka Cuntada, baalka 21, una isticmaal si aad uga xoghaysid.) WAXA SAAMEEYA AMMANKA CUNTADA Afartaan xaladood ee cuntada isha ku hay: A. Cuntada la karinayay marki ay korontada go'day. • Marna ha soo bandhigin cunta kasta ee aan si buuxda loo karin. • Hadday go'itaanka korontada ay tahay mid gaaban (ka yar ilaa 1 saac), cuntada markale kari kuna cabbir heerkul ah 165°F marka ay korontada soo noqoto. • Haddey korontada ka maqantahay wax 1 saac ka badan, tuur dhammaan cuntada aan si buuxda loo Karin. B. Cuntada u baahan in kulayl lagu hayo (tusaale, ah 140°F ama ka badan ee kululeeye saaran) • Mar hadday cuntada ay ka hoosmarto 140°F wax ka badan afar saacadood, iska tuur. • Hadday cuntada ay ka hoosmarto 140°F wax ka yar afar saacadood, si dhaqsa ah ugu kululay ilaa 165°F adoo saara furinka ama ofenka inta aadan qof siinin. C. Cuntada u baahan in qabow lagu hayo (ah 41°F ama ka hooseya ee qaboojiye lagu hayo) • Qoro waqtiga uu heerkulka cuntada uu kor u dhaafo 41°F. • Haddaan cuntada muddo afar saacadood gudohood lagu qaboojin karin 41°F, iska tuur. D. Cuntada barafaysan oo dhalaashay • Haddey cuntada wax ku dhalaalin wax ka badan afar saacadood aysanna kor u dhaafin 41°F, waa in dib loo barafayaa. (Xusuusin: Dib u barafaynta waxay cuntada qaarkeed ka dhigtaa biyabiya ama bushuuq.) WADDADA SOO KABASHADA Kaddib marka ay korontada soo noqoto… 1. Go'aan ha laga gaaro cuntada la tuurayo iyo midda la badbaadinayo. Waxaad kaashataa xogta waqtiga/heerkulka iyo waxa la xiriira amniga cuntada ee meeshatan looga warbixiyey. (Xusuusin: Koobi ka samayso Qormada Heerkulka Cuntada, baalka 21aad, una isticmaal si aad uga xoghaysid.) 2. Hala xaqiijiyo aaladaha korontada koontoroola, biyaha iyo dhammaan qalabka sida caadiga u shaqaya. 3. Dib u hubso in biyaha kulul si quman loo kululeeyo marka gacmaha iyo qalaba lag dhaqayo. 4. Sida layska rabo u nadiifi oo u fayobiyeeyo dhammaan qalabka cuntada iyo kuwa cuntada lagu kariyo. 5. Wac waaxdaada caafimaadka inta aadan meesha dib u furin. 2 1 KORONTADA GO’DA DIYAAR MA U TAHAY INAAD DIB U FURTID? Diyaar ma u tahay inaad dib u furtid kaddib marka aad hubsatay in cuntada aad dadka siinaysid ay tahay mid saafi ah. HALISTA SOO FOODSAARTA CUNTADA (PHF) Cuntoyinka sida wayn ay wax ka soo gaaran marka ay korontada go'do waxaa kamid ah noocyada kala duwan ee ukunta ah, caanaha iyo hilibka, furutada la jaray iyo qudradda kale ee waqti go'an dhacaysa. Bakteeriyada halista aya ka dhalan karta cuntadaan waxaana la qaada jirroyin marka ay u dhaxeyaan heerkulka 41°F iyo 140°F. Tusaale: • Hilibka iyo dugsuuda hilibka • Cunta laysku qasay (maraqa, fuudka, jalaatada, baastada/bariiska) • Waxa ka saymasan caanaha iyo ukunta. (caanaha, ukunta, jalaatada, iyo formaajaha fudud) • Fruto la jar jaray, qudrad la karkariyay (furuto la jar jaray, malabka ismariska ah, digirta cagaaran) • Doolshaha barafaysan qaarkod (doolshaha bocorka, jallatada dolsha macaan lagu daray, doolshaha formaajaha lagu daray, meringue, chiffon) HALISTA AAN SIDAA CUNTADA U SOO FOODSARIN (non-PHF) Cuntoyinkaan waaxaa lagu hayn karaa hawada caadiga ah. Bakteeriyada halista leh kama ay dhalato cuntoyinkaan cudurna lagama qaado. Cutoyinkaan iska tuur haddey bololaan oo halaabaan. Tusaale: • Rootida, burka qalalan, baastada qalalan, baris qalalan, sonkor • Qalka qudradda lagu daro, yaanyada cuntada lagu darsado, cagaarka, dareeraha jaalaha ee cuntada lagu kariyo, dhirta cuntada lagu carfiyo • Cuntada sonkorta leh (macmacaanka, doolshaha miraha laga sameeyo, miraha qalalan, sharaabka) • Formaajaha adag, subagga adag, furuutka/qudradda cusub CUNTADA QABOW SI DHEERAAD AH LOO SII QABOOJIYO • Albaadada jaboojiyayaasha ha xirnadaan, marka laga reebo labadiii saacadood ee heerkulka la eegayo. • Qaboojiyayaasha iska balaqan kuuberto ama alaado biyaha celiya. • Qaboojiyayaasha ka ilaali inaad gelisid cuntoyin kulul. • Cuntoyinka barafysan isku dhowey si aysan u kululaan. (Xusuusin: Qaboojiye xiran wuxuu cuntada la qaboojiyay qabow ku sii hayn karaa ilaa afar saacadood; qaboojiye xiranna ilaa laba cisho. Qabojiye nus buuxa si ka dhaqsiya badan ayuu u kululaada marka la barbardhibo mid buuxa.) NASEEXOYIN WAXTAR LEH Waxyaabaha ka imaan kara korontada go'da: • Waa in la joojiyo cuntada la dalbaday ee jidka ku soo jirta. • Waa in Cuntada loo gudbiyo maqaasino qabojiyayaal ku leh meel kale. • Waa in Baraf la dhaxdhigo qaboojiyaasha. Cad baraf oo 25 rodol ah wuxuu qaboojiye 10 caagood ee saddexjibaaran uu qabow ku hayn karaa ilaa afar cisho. (Xusuusin: Barafka wuxuu dhaliya neefta nooluhu ku neefsado oo u baahdo in la sii qaboojiyo.) 3 2 BIYAHA FATAHA AMA DHUUMAHA WASAKHQAADKA OO XUMAADA MARKA HORE TAN SAMEE! GO'AANSO: Inay rugta sii furnaato ama in la xiro? • Ha furnaato - fataha iyo wasakhda tubooyinka fadhiya la farsameeyo oo si dhaqsiiya ah wax loo hagaajiyo. • Ha la xiro - haddii mid kamid ah meesha ay cuntada la dhigo, meesha lagu diyaariyo ama hawlaha lagu qabto ay halis u noqoto inay haranto (halawdo). (Xusuusin: Fataha iyo wasakhda waxay lahaan karaan cunto halawday, saxaro, kiimiko iyo bakteeriya oo faddaraynaysa hawsha meesha ka socota ayna dhaliso cudurro cuntada laga qaado. Haddaan fatahaadda waxba laga qaban karin oo la nadiifin karin, rugta waa in la xiraa ila inta wax laga qaban karo.) CAWIMAAD RAADSO Haddey rugta ay wax ku fatahmeen: • Wac kormeeraha dhismaha magaalada (la eego amniga dhismaha). • Wac shirkadaha danabka (si loo hubsado amniga gaaska, korontada iyo telefoonka). • Wac qandaraaslaha dhuumaha wasakhqaadka hagaajiya (hadduu taangiga uu yeeshay wasaq jeermis waadata). • Wac qandaraaslaha ceelka (si jeermiska looga naadifiyo biyaha halaabay). • Wac caymiska shirkadda dhismahaaga (ka dacwaysid qasaaraha). • Wac waaxda caafimaadka deegaanka (taaloyinka la xiriira ka jawaabidda iyo nadiifinta). (Xusuusin: Lambaradaan ku hayso galka hore ee qormadaan.) Hadday halaabaan dhuumaha wasakhqaadka: • Wac qasabade shati leh si uu waxa waxcelinaya uga saaro dhuumaha wasakhqaadka. • Wac qandaraaslaha waaskada wasakhda hadday buuxsanto faruuqiya. • Wac waaxdaada caafimaadka degaanka (taaloyinka la xiriira ka jawaha iyo nadaafadda). XAALADAHA AMMAANKA CUNTADA Iska tuur dhammaan cuntada ay taabteen biyaha soo fatahay ama kuwa wasakhda ah ama waxkasta oo aan la dhaqi karin ama aan la jeermiska laga saari karin. WAXAAD KA SHAKISID, ISKA TUUR! Iska tuur: • Cuntada ku jirta waraaqaha jilicsan, blaastikada ama bokisyada bacda ah oo qoyay (tusaale. bokisyada ama bacaha burka, badarka, bariiska, cusbada). • Badarka waxyeelobay, quddradda, hilibka, digaagga; mallayga iyo ukunta. • Waxqaadayaasha leh aabur a wareejiyo, fur, daboolo qoyaan noqday (tusaale, waqaadayaasha dhalada/balaastikada ee yaanyada, iidaanka qudaarta, mayonays, maraqa raashinka, cabitaanka). • Gasacyada cuntada ee ruujmobay, buusmay, ama duleelo yeeshay. • Cuntada la qaboojiyay oo kor u dhaaftay heerkulka 41°F iyo cuntada kulul ee hoos uga dhacday 140°F afar saacadoo am ka badan. • Shayada waxkaliya sameeya ee halabay. Badbaadi: • Cuntada idil oo biyaha ama wasakhda soo gaarin. • Cuntada gasacadaha ku jirta ee la fayodhowray. 1. Kuwa ay ka fuqeen magaca waraaqaha ku qornaa. 2. Waxa biyaha iyo saabunta lagu dhaqo kaddibna la biyoraaciyo. 3. Lagu fayodhowro fayobiyobeyn milan kaddibna la qallajiya. 4. Magacii hore qalin adag markale lagu qoro. (Xusuusin: Eeg Tilmaamaha Tuurid/Badbaadin, baalka 19aad.) 4 La tasho shirkadaha bixiya adeegyada nadaafadda kaddib marka ay biyaha ama wasakhda ama tubada waxqaada ay ku buuxsanto dhismaha gudihiisa. Hadday shaqaalaha maqaayadda ay ka qaybqaadanayaa hawsha wax lagu nadiifiyo, qawaaniinta soo socota waa inay raacaan si lo badbaadiyo amnigooda iyo caafimaadkooda. • Xiro miraayadha indhaha, kabo iyo golofyo caag ah iyo dhar ku habboon oo ku difaaca (dhar ama shaati gacma dheere iyo surwaal dheer) marka aad gacmaha ku taabanaysid qalabka wax kaga yimid biyaha fatahay ama kuwa biyaha wasxqda ah. • Haddii la aqoonsado qaabka waxyellada, gasho dhar ku habbon oo maaskaro leh oo wata aqoonsiga N-95 ee ka yimaada NIOSH. • Lama ogola inay ku dhax lugaynin qabta wasaqda leh iyo midda aan wasqada lahayn ee rugta adiga oo aan iska bixinin golofyada, kabaha iyo dharka wax kaa dhowra. • Kaddib marka aad hawl qabatid meesha hallaysan gacmaha si fiican isaga dhaq. Nadiifinta guud - sagxada adag oo biyaha siidaynin (sagxada dhulka, darbiyada, qalabka) • Ka saar wasakhda, dhooqada, iyo waxyabaha kale ee adag kaddibna biyaha ka saar. • U isticmaal burasha adag, biyo, oomo, iyo jaarmis dile taaso ay la sii raaciyo biya nadiif ah. Tillaaboyinka nadaafadda iyo fayobiyobiyeynta ku celceli si aysan wax wasakh keena uga dhalan. • Qallajinta u isticmaal qalabka hawada wax ku qallijiya, kulaliye, qaboojiyeyaal, ama wax uumitada ka saara. • Sagxadaha idil ku nadiifi (qalabka, mashiinka jalaatada, mashiinada lacgta, iyo dayactirka) biyo kulul iyo oomo; biyoraaci; kaddibna fayobiyobiyeynta milan jarmiska ku dil. 2 BIYAHA FATAHA AMA DHUUMAHA WASAKHQAADKA OO XUMAADA WADDADA SOO KABASHADA Iska dhaq ama iska tuur - maryaha, xaaqimada, dharka shaqaalaha (oo la isticmaalay ama ku halaabay inta wax la nadiifinayay) • Biyo kulul iyo oomo isaga dhaq waxa halaabay oo idil sida maryaha iyo dharka la isticmaalay inta wax la nadiifinayay. • Nadiifi oo feere maryaha wax lagu nadiifiyo iyo waxkasta wax lagu nadiifiyo oo la isticmaalay ama taabtay wasakhda. Ista tuur - maryaha qafiifka ah ee aan la nadiifin karin • Iska tuur qalabka cuntada ee waxyeeloobayo oo idil, dugsuuga iyo maryaha. • Iska tuur qalabka jilicsan oo idil, sababtoo ah lama nadiifin karo sida: waxa ka samaysan waraaqaha gilicsan oo biyaha soo daaynaya, lama nadiifin karo: Darbiyada faddarobay, qalabka dahara iyo alwaaxa darbiga Dayactirka, kaarbeetada, barkimaha, waxa darbiyada daboola, waraaqda faddaroobay. Buugagga, waraaqaha, iyo kuwa cuntada oo faddorabay, shaqada la xiriirta wax qorista iwm, doorashooyinka (menus). • Iska tuur qalabka an jeermiska laga saari karin (sida foornada rootiga). DIYAAR MA U TAHAY INAAD DIB U FURTID? • Wac waaxdaada caafimadka si loo baaro inta aan markale la furin. NASEEXOYIN WAXTAR LEH Isticmaal calaamadaha TAXADDARKA adiga oo meesha ku xiraya marka aad rabtid inaad xirtid meel biya yar ama wasakh tubada xirtay si aysan shaqaalaha iyo macaamilka aysan ugu lugaynin qaybahaas, iyaga oo markaas faddarada ay wax u gaysato kaddibna ay wixii faafiyaan. FAYOOBIYEEDKA MILAN 1 qaado oo warankiilada caadiga loo isticmaalo ku dar galaanka biyaha (waxkale ha ku darin). 5 3 DABKA MARKA HORE TAN SAMEE! Dabka faraha ka baxa: Rugta ha laga baxo! WAC 911! Dabka meel ku kooban: Qalabka aad haysatid ku dami. Wac waaxda caafmaadka. Muhiimada hore waa amniga macaamilka iyo shaqaalaha. Xitaa dab meel yar ku kooban wuxuu u keeni karaa macaamiisha xaalado aan saafi u ahayn in cuntada dadka lagu siiyo. • Rugta xir, xita haddday noqoto waxyar, ilaa ammaanka la soo celiyo si huban loo soo celiyo. • Dib u fur marka aad tillaaboyinkii ku habboona la qaaday. WAXYAABAHA SAAMEEYA FAYODHOWRKA CUNTADA Kaddib marka uu dab qabsado, cunta badan saafi uma ahan in dadka laga iibiyo. Iska tuur: • Cuntada laga saaray gasaca. • Cuntada waraaqo ama bac ku jirtay. • Cuntada bannaanka laga gurto ama la safay. • Cunta kasta ama bannaanka laga gurto oo ay ka muuqato qasaaro kaga timid biyaha ama dabka. • Cuntada ku jirta qasacadaha furaha leh. • Cunto la qaboojiyay ama qabow oo lagu hayay wax ka badan 2 saasacood wax ka kulul 41°F. • Baraf iyo barafka bacda ku jira. • Gasacadaha diisan ama rujimoobay. • Cunta kasta oo u eg inay waxgaareen. (Xusuusin: Qaanuunka Tuurida/Badbaadinta/, eeg Baalka 19aad.) Wac waaxdaada caafimaadka si ay baaris iyo qiimayn ay u dhacdo. WADDADA SOO KABASHADA Qimee meesha ay wuxu raad ku reebeen: • Dayactirka korontada • Dhismaha rugta • Qalabka • Meelaha urka leh iyo wasakhda kiimikada ka soo hartay • Gaaska la shito Wac: • Dhismaha rasmiga ee deegaanka (si lagu oogaado inay rugtu saafi tahay) • Shirkadda caymiska dhismaha rugtaada Qalabka: • La qiimeeyo xaaladda • La nadiifiyo oo la dayactiro • La fogeeyo qalabka aan dib loo istimaalaynin • La raaco tilmaamada idil ee la xiriira dabka, dhismaha iyo caafimaadka Nadaafadda: • Sagxadyado dhan nadiifi • Fayodhowr qalabka cuntada qaada iyo meelaha ay cuntada taabato DIYAR MA U TAHAY IN INAAD DIB U FURTID? • Eeg qaboojiyaha (ka hooseeya 41°F) iyo barafeyaha (ka hooseeya 0°F) inta aan meesha cunta cusub lagu kaydinin. • Wac waaxdaada caafimaadka deegaanka si ay ugu eegan inta aan la furin. NASEXOOYIN WAXTAR LEH Sawir kaamero ama fiidiyo ugu muuji cuntada aad tuurtay caymiskaaga cuntada dartiis. 6 4 BIYAHA OO GO’A AMA WASAKHQOOBA MARKA HORE TAN SAMEE! RUGTA XIR! Jiritaan la'aanta biyo nadiif ah oo kulayl iyo qabowba leh waa inaad joojisaa hawsha meesha ka socota. XAALADAHA AMMAANKA CUNTADA Biyaha go'a: • Halawga tubada biyaha qaada, ceel halaabay ama kulayliyaha biyaha waxay abuurayaan xaalado u daran rugta cuntada lo doonto. • La'aanta biya nadiif ah, shaqaaluhu gacmahooda iskama dhaqi karaan, cunto ma karin karaan mana diyaarin karaan iyo inaysan dhaqin karin qalabka sidii ugu habboonayd. • Musquluhu waxay noqonayaan meelo caafimad xun mar haddaysan biyo lahayn. Biyaa la isticmaalo oo halaaba: • Biyaha la isticmaalo oo u halaaba wasakh kaaga timid kimiko, sun, bakteeriya, fayrus, cayayaan iyo jeermis dadka cudurro u keena waxay sababi karana geeri. • Biyaha saafiga ah waxay muhiim u yihiin in meesha laga wado hawlo ganacsi oo saafi ah. • Hay'adaha caafimaadka deegaanka aya laga rabaa inay caddayaan nooca dhibaata iyo waxkaqabadka ku aaddaan. WADDADA DIB U KABASHADA • Maqaayadda loo xiray biyaha go'ay awgood lama furayo ilaa laga helo biyo saafi ah iyo in ogolaansho laga helo waaxda caafimaadka deegaanka inta aan meesha la furin. • La xiriir waaxdada caafimaadka deegaanka si looga hadlo nidaamka biyaha iyo qaabka rugta cuntada lagu nadiifiyo. DIYAR MA U TAHAY INAAD DIB U FURTID? Kaddib marka biyaha saafiga ah dib loo soo celiyo: • Biyaha tubooyinka fur; biyaha ha socdaan ilaa shan daqiiqadood. • Iska hubso qalabka la xiriira meelaha tubooyinka ay maraan (filtarrada, mashinada cabitaanka isku qasa, mashiinada umitada, weelasha qaxwaha/shaaha, mashiinada jalaatada, mashinada dugsuuda dhaqa, iwm.) in biyaha lagu sii daayo, la nadiifiyo iyo in loo fayadhowro sida ay tilamaatay shirkadda qalabka samaysay. • Ku sii daa wax fududeeya socodka biyaha. • Biyaha fur oo ha socdaan ilaa shan daqiqadood. • Wac waaxdaada caafimadka si loo baaro inta aan markale la furin. NASEXOYIN WAXTAR LEH Qoro waqtiga ay biyaha go'aan ama la tuhmo inay halaabeen, kaddibna isla markiiba la xariir waxda biyaha deegaanka iyo waaxda caafimaadka. Isu diyaary inaad warbixin buuxda ka siisid sida ay wax u jiraan ama waxa dhibaatada kallifay. 7 MARKA HORE TAN SAMEE! 5 DUUFAAN IYO DABAYLO Marka lagu jira digniinta duufaanta - Jiritaanka duufaanta oo la xaqiijiyay. • Rugta xir. Ku caawi macaamilka iyo shaqaalaha siday hoy ku heli lahayeen - ee ka fog dariishadaha oo ah meel duugson ee dhismaha u hooseeya. Ka dheerow shooladaha iyo waxa aan meelna haysan sida qaboojiyaha. Dhagaysoraadiyaha cimilada ama telefishinka deegaanka si aad ula socotid ogeysiiska birmadka. Inta lagu jiro dabaylaha dheereeya - Dabaylaha dheeraya oo wata qasaaroyin laga shaagay inay degaanka k jiraan. • Halista la filayo waxaa kamid noqon kara laymanka korontada, qashinka ay dabayshi qaaday, murayado ay dabayshu jabisay oo hawada maraya iyo wax culus. Rugta iska xir oo macaamilka iyo shaqaalaha ku caawi sida marka ay duufanta jirta aad u caawisid (kor). Inta lagu jiro xilliga duufaanta - La filayo duufaano deg deg ah u dhaca. • Dhagayso raadiyaha iyo telefishinka deegaanka si aad ula socotid ogaysiiska birmadka ah. Hawshada iska sii wado laakin diyaar ahaw hadday xaaladdu hawada isbadasho. Inta aadan ku soo laabanin dhismaha ay dufaanta waxyeellaysay: • Wac 911 si korontada go'day laguugu soo celiyo. • Wac waaxda dhismaha ee magaalada (qolada ku shuqul leh aminiga dhismaha). • Waac waad shirkadaha hawlaha guud (si lagu caddeeyo xaaladda gaaska, korontada & telefoonka). • Wac waaxdaada caafimadka (talooyin la xiriira ammaanka cuntada). • Wac shirkaddaaada caymiska (la bilaabo xisaabta khasaarada). • Wac hay'adaada maamusha arrimaha birmadka (lagaa caawiyo khasaarada). (Xusuusin: Nambaradaan xiriirka ah ku hay baalka hore ee buugaan.) XAALADAHA AMMAANKA CUNTADA Muraayadaha jaban oo dabayshu qaaday waa xalad halis u ammaanka cuntada. • Si taxaddiran u eeg meesha ay laga helay jajabka muraayadaha oo muday bokisyada cuntada ama ku dhaxdhacay cuntada, xita haddaan la arki karin. Dhammaan cuntada la tuhumsanyahay inay wax soo gaaren waa in la tuura. • Qaasatan iska jir waxa la xiriira: Bokis kasta oo furan ama cunta aan bokisyada laga soo saarin, ay kamid yihiin sharaabka barafka leh Cuntada ku jirta bokisyo ama wax sidaa u adkayn, balaastiko ama bokisyada waraaqaha ama kartoonada. Miraha iyo qudradda. Suxuunta caagga ama waraaqda ka samaysan ee markaliya la isticmaalo. Filtarada, nadiifiyaasha, aaladaha sharaabka ee qalabka lagu dhajiyay. WADDADA DIB U KABASHADA • Xiro galaaska indhaha, labbis dhawra gacmaha iyo lugaha si aadan ugu dhaawacmin waxa firdhadka ah. • Firdhadka oo idil ku aruuri oo qashinqubka ku tuur. • Si taxaddar leh mashiinka wasaqda dhuuqa u isticmaal sagxadda iyo meelaha la fadhiisto si aad uga aruurisid dhammaan firdhadka galaaska. Wasakhda uu mashiinka soo dhuugay jwaano bac oo labaysan ku rid oo foogee. • Dhaq oo biyaraaci dhammaan meelaha ay cuntadu taabato, meelaha shaqada, maacuunta, suxuunta, dugsuuda, qadooyinka iyo malgacadaha, iyo sagxadaha. • Fayadhowr dhammaan meelaha ay cuntada taabato, meelaha shaqada, maacuunta, suxuunta, dugsuuda, qadooyinka iyo malgacadaha, iyo galaasyada. DIYAAR MA U TAHAY INAAD DIB U FURTID? • Qalabka cuntada sidoodi hore ma yihiin? • Nadiifinta ma la dhammaystiray? • La xiriir waaxdaada caafimaadka ee la xiriira baarista inta aan la furin. NASEXOYIN WAXTAR LEH 8 Sawir kaamero ama fiidiyo ugu muuji cuntada aad tuurtay caymiskaaga cuntada dartiis. 6 WAXYEELLEYNTA NAFLAYDA IYO ARAGIXISADA WAA MAXAY? Faragalinta waxa naflayda isticmaasho ama argagixisada waa fal bareer ah ee lagu adeegsado naflay bakteeriya ah oo lagu faafiyo jeermis cudur dhaliya ama sun ee lagu daro cuntada, biyaha ama hawada. Walxahaan waxay noqon karaan boolbaro, dareere ama waxay yeelan kara qaab kale. Walxahaan badanaa dhibkooda horay lagama ogaan karo sababto ah istimaalkooda waqti ayay qaadanaysaa si ay u koraan ama ay suntooda kuu waxyeelayso. Kudka, daacuunka, furuq iyo fiyruska encephalitis waa tusaalooyin yar oo noqon kara hubka naflayda cudurrada loogu riido. Botulinum iyo ricin waa laba tusaale ee sunta ay argagixisada naflayda ay u isticmaali karto. Bacdamaa si kas ah wax loo sumeyo halka uu qaranka cuntada ka helo wixii ka dhici karaa qayb kasta oo cuntada laga soo raro, maamulayaasha iyo shaqaalaha waxay hayaan xubin muhim ah oo ku yarayaan waxa halisyadaan ay ka dhalan karaan. MARKA HORE TAN SAMEE! Wac 911 si aad uga warbixisid waxa ku shaki galiya ee mesha ka jira ama la keenay. Wac waaxdaada caafimaadka haddey jiraan jirroyin aan caadi ahayn. XAALADAHA AMMAANKA CUNTADA Diyaargarowga waxay ku diyaarisa kahortagid. Diyaarso qaab cuntada lagu badbaadiyo! • Kaydso liiska lambarada xiriirka birmadka deegaanka (Ka eeg kaarka galka hore ku jira.) • Tirtir meelaha aad cuntada laga soo gali karo dhinacyada dabacsan. • Laga eego badeecada waxa ku shaki galiya (wax furay, bolbaro ama dareere aan caadi ahayn). • Waxkasta xogaruuris fiican ka qoro. • Ku wargali xildhibaannada deegaanka dhammaan hawlaha ku shaki galiya (gaadiid aan ruqsad haysan, dad, dhac, curyaamin, kharribaad) • Shaqaale gaar ah u xilsaar kormeerista ay meelaha ay maamilu cuntada ka qaataan, alaabta cuntada lagu qaato iyo meela kasta ee cuntada u furan si markaasi nabadgalyada cuntada loo hirgeliyo. WADDADA DIB U KABASHADA Nadiifinta ka dambeysa faralagalinta waxyeela naflayda waxay ku xirantay waxa ay waxaas ahaayeen, qaabkisa (bolbaro ama dareere) iyo sida uu u faafay (cuntada, hawada ama biyaha) taaso xaalad waliba wax looga qabanayo si gaar. • Cuntada ku hay meesheedi hore iyo inaad ka warsugtid hay'adaha ammaanka iyo masu uliyiinta caafimaadka. • Raacdid tilmaan bixiyaasha iyo sida fiican ee looga nabad galo waxaas la faragaliyay ee naflayda wax u dhima. DIYAAR MA U TAHAY INAAD DIB U FURTID? Wac waaxdaada caafimadka si loo baaro inta aan la markale la furin. NASEXOYIN WAXTAR LEH Calaamadaha digniinta hore ayaa kaa cawinaya si ku aqoontasatid halista: • Ma jirtaa inay jirradeen shaqaale iyo macaamil fara badan? (Xusuusin: Kobiyaal ka samayso Galka Xirmada Shaqaalaha, lana soco cudurrada shaqaalaha.) • Cuntoyinka ma kuula egyihiin kuwo muuqaal, qaab iyo udug wanaagsan? • Ma jirtaa in dad aan fasax u haysan lagu arkay meelaha cuntada lagu diyaariyo? • Ma aragtay boolbaro ama dareere lagu soo daray cuntada ama gaariga cuntada keena? 9 7 BUMBADA SUNTA LEH MAXAY TAHAY? Bumbada "sunta leh" waa bombo caadi u qaraxda oo lagu daray wax sun wata. Ma aha bombada halista ee nukliyaarka. Waxa ka soo baxa bomdada suntan leh kuma rudayso qofka kaansar ama cudurrada laga qaado bombada nukliyaarka. Runti waxa ay dhimi kartaa waa wax yar, laakin kalsooni xumada ukeenayso kuna abbuurayso dadka ayaa halis ah oo weyn. MARKA HORE TAN SAMEE! Haddey bumbada sunta leh ay ku qaraxdo agagaarka rugtaada ganacsiga • Durbadiiba jooji hawlaha socda oo dhan. • Rugta ha laga baxxo, waan sidataan in loo taxaddaro: Dhamman afka iyo sanka ha la iska daboolo ayadoo la isticmaalayo maryo yar oo qoyan si looga hortago habaaska ama dambaska inta loo socdo meesha nabadgalyada ah. Meesha uu qaraxa ka dhacay lug ha looga baxo. Ha la aado dhismaha dhow hana la waco 911 si caawimaad loo helo. Iska ilaali inaad raacdid gaadiidka dadwaynaha uu isticmaalo si loo yareeyo sunta oo faafta iyo inay dad kale wax ku noqdaan. Albaalka furaha ha ku xirin si ay kooxda gargaarka ay u soo galaan dhismaha. (Xusiisn: Santuuqa lacagta xir oo furaha horey u qaado.) Raac waxa ay ku faraan kuwa birmadka ka jawaab bixiya. Hadday bombada sunta ay ka qaraxdo dhow jid oo ka shisheya rugtaada • Qofkasta oo marka isticmaalay ruugtada yuusan dibadda uga bixin. • Dariishadaha oo dhan iska xir. Alaadaha hawada qaybiya oo dhan xir oo la aado dhismaha meeshisa dhexe. (Xusuusin: Tan waxay yaraynaysa fursadda ay sun iska hayhaabaysa ay meesha so gasho, hadday jirtaba.) • Dhagayso telefishinka iyo radiyaha deegaanka si aad ugala socotid wixii farrin ah ee ku aaddaan birmadka. • Raac waxa ay ku faraan saraakiisha caafimaadka, birmadka iyo boliiska deegaanka. XAALADAHA AMMAANKA CUNTADA Isku taxluji inaad dadka nabadgalyo siisid; cuntada mar dambe ayaad eegi doonta. Haddaad u dhowdahay meesha uu qaraxa ka dhacay ee sunta ku faafday, raac amarrada xildhibaannada caafimaadka eek u taxluuqa arrimaha sun ka baa'biiska dadka iyo hantida. Arrintaan waxa kamid noqon karta in dharka layska bixiyo, qubays iyo waxyaalo kale. 10 Nadiifinta, sun ka saaridda, badbaadinta cuntada iyo furitaanak halka cuntada lagu iibiyo waxay ku xirantahay noosa qaraxa iyo qaabka ay suntan qaraxa u faafday. Tilmaan bixin ka sug xildhibaannada caafimaadka iyo kuwa birmadka ka jawaab bixiya inta ay xaaladdu dagayso iyo nidaamka nadiifinta. Waa inaad ka jawaab bixisaa waxa soo socda: • Dhismuhu ma yahay mid si ammaan loogu noolan karo? • Waa nooce cuntada aan badbaadin karo? Teebaanse tuura? • Sidee loo fogeeya cuntada/qalabka halaabay? • Sideen ku nadiifin karaa dhismaha, qalabka cuntada iyo maacuunta? • Qalabkee safi ah ee aan u isticmaala wax nadiifinta? 7 BUMBADA SUNTA LEH WADDADA DIB U KABASHADA DIYAAR MA U TAHAY INAAD DIB U FURTID? • Wac waaxdaada caafimadka si loo baaro inta aan la markale la furin. NASEXOYIN WAXTAR LEH Xasiloonow Halista ugu horeysa waxay ka imaata qaraxa laftigiisa. Inta ay tahay suntuna maaha mid keenaysa cudurro halis ah. Ka dheeraanshaha Marka aad ka fogaatid halka uu qaraxa ka dhacay, waxaa hoos u dhinmaysa inay ka soo gaaraan wax sun ah. Ka gaashamashada Qalabka dhismaha waxaad ka heleysa xoogaa gaashan ah kaa celiya boorka sunta leh. Dadka aan daganayn goobta qaraxa laakiin u dhow waxaa fiican inaysan guryahooda ka soo bixin halka ay joogaan oo meesha hoy ay u ahaato oo aysan meelo kale aadin. Waqtiga Yaree waqtiga aad bannaanka joogtid si aad u yaraysid sunta ku soo gaaraysa. 11 8 SHILKA KIIMIKADA MAXAY TAHAY? Kimika kasta oo baxsata waxay halis u tahay caafimaadka guud, waxayna sumaysaa cuntada ama biyaha ama waxdhintaa dhirta deegaanka waana shil kiimika ah. Waxaa tusaale noqon kara gaari taangi ah oo gadooma kaddibna waxa uu waday ay jidka ku daataan, waxa ay warshadi sii dayso ama fal argagaxnimo leh oo lala beegsado warshad oo si kas loogu siidayo suntan. Haddey shilalkaan ka dhacaan meeshaada ama meelo ku dhow, shaqaalahada iyo macaamilkaagaba waxaa soo gaari kara halis deg deg ah. MARKA HORE TAN SAMEE! Haddey kiimikada ka baxsato gudaha dhismahaaga: • Durbadiiba jooji hawlaha aad wadid. • Maro qoyan ku daboola sanka iyo afka si looga hortago neefshada hawada kiimikada leh. • Durbadiiba dhismaha dibadda ha looga baxo. • Wac 911 si aad ugu sheegtid waxa dhacay ee argagixisnimada ah ama waxa shakiga dhaliya. • Raac waxa ay ku faraan kuwa birmadka ka jawaabaya. Haddey kiimikada kaa baxsato meel u dhow dhismahaaga: • Qofkasta oo dhismaha ku jiray ha sii joogo dhismaha gudihiisa. • Ha la xiro dariishadaha oo idil. Ha la damiyo qaabka meesha hawasha laga xukumo hana la tago meel dhexe ee dhismaha gudihiisa. (Xusuusin: Tan waxay yaraynaysa halista ka soo gaaraysa kiimikada hawada ku jrta, haddey jirtaba.) • • • • Wac 911 kana warbixi kiimikada baxsatay iyo wixii argagixisa ama wixi ku shaki galiya. Raac waxa ay ku farayaan xildhibaannada caafimaadka, dabka iyo boliiska deegaanka. Shido telefishinka ama raadiyaha deegaanka si aad ugala socotid ogaysiiska birmadka. Jooji adeega cuntada iyo sharaabka oo idil - waxaa dhici karta in cuntada iyo sharaabka ay sumoobeen. XAALADAHA AMMAANKA CUNTADA • Marka u horreysa waxaad ka dhowrta macaamilka iyo shaqaalaha waxa tooska ee uga imaan kara kiimakada. • Ha isku dayin inaad nadiifisid ilaa aad ka heshid tilmaaamo cad ee la raaco oo ay diyaarisay waaxda caafimaadka. (Nadiifinta waaxa mararka qaarkood la qaada dhibaato ka badan tii hore.) WADDADA DIB U KABASHADA • Haddaad joogtid meesha faddaraysan (ama "kulul"), kuwa birmadka ka jawaaba ama xildhibaanada caafimaadka ayaa ku siinaya tilmaam bixino qaas u ah kiimakada iyo sida loga saarayo sunta kiimikada. Tan waxay kamid noqon kartaa in dharka la iska bixiyo, la qubaysto, iyo nidaamyo kale. • Nadiifinta, ka saaridda sunta kiimikada, badbaadinta cuntada iyo dib u furidda rugta ganacsiga cuntada waxay ku xiratantahay nooca kiimada fakatay. Tilmaan bixin ka dhowr saraakiisha ka jaawaabaya caafimadka iyo birmadka. Waxaa jawaab laga siinaya waxa soo socda: Dhismaha ammaan ma u yahay in dib loogu noolaado? Cuntadee badbaadin karaa? Sidee u badbaadiyaa? Maxaan tuuraa? Sideebaan u tuuraa cuntada iyo qalabka halaabay? Sidee ayaan u nadiifiya dhismaha, qalabka cuntada iyo maacuunta? Maxay yihiin qalabka sunta iga dhowra ee nadiifintu layga rabo? DIYAAR MA U TAHAY INAAD DIB U FORTID? Wac waaxdaada caafimadka si aad uga heshid caawimad iyo ogalaansha dib u furidda. • Cuntada ay sunta soo gaarto idil waa in lagu tuuraa dhul u gaar ah. • Cuntada laga tuuray oo idil waa in la diwaangaliyaa (tillaabo ku haboon xogta lo gudbinayo caymiska). NASEXOYIN WAXTAR LEH 12 • Waligaa cuntada ha dhadhamin si aad ku ogaatid inay saafi tahay iyo in kale. • Haddii u qof cuno cunto kiimiko leh wac 911. • Hadday kiimikada ay qof indhihiisa gasho, wac 911. • Masiibada dabiiciga ama midda uu aadanaha geysto? Aruurinta qashinqubka iyo waxa wasakhda qaada labaduba waxa dhici karta inay halaabaana. Waxa dhici karta inaad adiga wasakhdaas aa meel ku haysid ilaa masiibada la xalliyo. Xassilinta taxaddaran ee wasakhda waxay dhowraysaa halis dhinaca caafimaadka guud. • Shaqa kafariisiga shaqaalaha fayodhowrka? Hawsha ka jirta meeelaha wasakhda la dhigao waa sococonaysaa. Waxaad fursad u lahaan doonta inaad wasaqda culus aad meesha keentid. Qorshayso inaad wasakhda ka tuurtid mar saddexdii ilaa todobadii cishaba. XAALADAHA AMMAANKA CUNTADA • Husbo in wasakhda culus laga qaado meelaha gudaha ee lagu kaydiyo, halka wax lagu diyaariyo iyo hawlaha laga wado oo la geeyo meelo ka fog meelaha cuntada ee fayadhowran. • Wasakhda culus ee dibadda looga tago oo aan nabadgalyadooda wax loo diyaarin waxay soo jiidan karaan xayawano qashinka ka qaraabta sidaana cudurrada ku faafiya (xasharaad iyo xayawaanno kale). • Iska ilaaliya dadka duurjooga ah ama dadka ka qaraabta cuntada la tuuro ee halista ah. KALA SAARKA IYO KALA QAYBINTA WASAQDA • Kala qaybi "cuntada halawda" (cunto qashin, waxa bolola) oo kadow "midda aan halabin" (tangiyada qashinka qaada ee maran). • Kala sooc cuntada dufanka leh kuna dow cuntada loogu talagalay in laga takhaluso. • Kala sooc qalabka halista ee kiimikada wata si looga taqalluso. (Xusuusin: La xiriir dowladda hoose ee deegaankaaga ee kaa caawiya ka taqalusidda wasaqda halista ah.) 9 HAKADKA GALA ARUURINTA QASHINQUBKA FAYODHOWRKA MARKA UU BIRMAD JIRO WASAQDA MEEL NAADIF OO AMMAN AH DHIG • Si joogta u dhaq taangiyada cuntada qashinkeeda lagu rido. • Cuntada la tuurayo oo idil ku rid jawaano balastik ah: ha wada buuxin. • Jawaanada afka kore ka xir si wasakhda u bixin dibadadda, urkana la dhawro iyo in laga ilaaliyo xasharaadka ku dunool. • Jawaanada qashinqubka dhig ama konteenaro kale oo afta ka dabool si looga ilaaliyo duulaanka dooliga iyo wax lamid ah. • Iska ilaali in jawaan aan si fiican loo xirn la dhigo qashinqubka iyo konteenarada. MAALISKA ISKA EEG MEELAHA WASAQDA LA DHIGO • Maalin kasta iska ilaali qubashada, wax ka baxa meela dillacsan iyo xasharaadka. • Hubso inay konteenarada ay xiranyihiin ayna nadiif yihiin. 13 10 KONTOROOLKA XASHAARDAKA MARKA AY MASIIBO JIRTO WAA MAXAY? Xasharaadku waxay dhibaato la yimaadaan inta lagu jiro birmadyo kale. Fatahaadda, duufanada iyo masiiboyin kale aya deegaankooda ka saara masaska, dooliga, iyo dhigmiirato kale. Biyaha meel fadhiista waxa sababaan inay noqoto meel ay ku tarmaan xasharaadka iyo dixiriga (tusaale, kaneecada). Xoolaha dhintay cunto u noqonayaan dhiigmiiratada kale (tusaale, dooliga iyo dugsiga). Wasakhda ay tubooyinka qaadaan iyo cuntada halawda waxaa ka dhasha dooli iyo dugsi cudurro faafiya. Marka la waayo wax qashinka qaada waxay fursad u siinaysaa inay cuntadasii ka qaraabtaan xasharaadka, dooliga iyo dixiriga. Waxay waxyelleyn karaan cuntada, saadk iyo dhismaha, uu maacamilka dhibsado iyo in laga qaado cudurrada ka dhasah cuntda ka qaraabta. SIDEEN UGA DHOWRA XASHARAADKA Waxay ku xirantahay in meel kasto ay wax kasoo gali karaan la daboolo. • Albaabada xir. Waxaad ku rakibtaa qalab albaaka fura /xira. Ku rakid albaab xire iyo dhinaca hoosesana ku rakib xaaqin. • Albaabada ha la xiro waregana bannaan ha la doboolo. • Dariishadaha ha la xiro daahna ha lagu xiro markay suurogal noqoto. • Duleelada oo dhan xir, derbiyada dillacooda iyo duleelladobada, asaaska iyo safiitada. • Dhuumaha waregooda dabool waxaan ku rakibta daah dhuumaha hawada keena iyo kuwa safiitadaba. • Shaqaalaha u tababar inay ka digtonaadaan meelaha ay wax ka soo gali karaan iyo wixii jiir ama dooli ahna horay ka soo sheegaan. • Cayayaan ha laga baaro cuntada badeecada iyo gawaarida soo dajiya. • Cuntadii cayayaan laga helana hala celiyo hana tuuro xamuulkaas. • Haddaad cayayaan ka heshid dhismahaaga, la xiriir shirkadda cayayaanka hana dabargoyso sida uga dhaqsa badan; kaddibna meeshaas nadiifi. SIDEE LOOGA HORTAGAA SOO JIIDASHADA CAYAYAANKA? Ka saar waxa cuntada soo raaca iyo waxa guriga ka dhigta, dhismaha nadiifi kana warqab. • Tuur waxa cuntada ka dhasha ee laga helo dhismaha gudihiisa (markasta nadiifi, isla markiiba nadiifi). • Tuur waxa cuntada ka dhasha ee laga helo dhismaha dibaddisa (siiba halka qashinka u dhow). • Dhismaha gudihiisa ka saar waxa hoy gudihiisa ka dhigtay (sagxadyada nadiif ha ahaadaan, waxa dhulka yaalana ha laga qaado). • Dismaha dibaddiisa ka saar waxa hoy meesha ka dhigtay (cowska jar, caleenta, guryaha shimbiraha iyo dhirtana ka gur iyo burburka dhagaxda ee u dhow dhismaha). • Ka saar waxa socodka biyaha ka dhasha ee dhismaha ku wareegsan (godadka, dulduleelada, waskada, daloolada). • Konteenarada iyo taangiyada qashinqubka naadiifi daboolna u samee meeshaasna nadiifi. • Tuur miraha iyo qudradda halawday ee dhismaha gudihiisa oo soo jiidan karta cayayaan tarma. XAGEE KA HELAA CAAWIMADA XIRFAD YAQAANADA? Meel ka baxan rugta caawimo ka raadso si aad waxkasta oo aad awoor u leedahay aad ku la dirirtid kahortagga cayayaanka. • Qorshae dhammesystina ku talagal, wac Integrated Pest Management (IPM), oo eegta cayayaanka oo idil, cuntada, hoyga, sida ay u tarmaan, suntan iyo dabinno. 14 (Xusuusin: Sunta laga isticmaalo rugta ganacsiga cuntada waa mid aad loo kontaroolo. Sun qaas ah oo kaliya ayaa la isticmaali karaa; kuwo badan waxaa lagu dalbadaa xirfadyaqaano kaliya shati gaar ah arrintaas. Markasta aqri qoraalka ku yaala sunta.) DIYAAR MA U TAHAY INAAD DIB U FURTID? Kaddib markay masiibada dhammato, waa inaad ka warhaysid xaaldaha cayayaanka. • Masiiba kaddib durbadiiba dhaqdhaqaaqa cayayaanka aad ayay kor ugu kacayaan, kaddibna tartiib ayay hoos ugu dhacayaan. • Xita markaas aysan masiibo jirin, waxaa jiraa dhaq-dhaqaaqa cayayaanka. Waa hawlkarnimo in markasta laga warhayo kor u kaca cayayaanka si markasi looga feejignaado dhibaato ka imaata. • Sunta kaliya ha isku hallayn si aad u xallisid dhibaatada cayayaanka. Caadayso isticmaalka IPM. • Kahortagga iyo ka digista hore waa furaha lagu xalliyo dhibaatada cayayaanka. 10 KONTOROOLKA XASHAARDAKA MARKA AY MASIIBO JIRTO • Shirkadaha ka hortaga cayayaanka waxay kaa caawin karaan qaybahaan soo socda: Dabinno (kuwo la diyariyo, kuwo koolo ka samaysan, kuwa masiino ah, kuwa soo sheega, iwm.). Dabin soo jiidadata oo dabargoysa cayayaanka Qimaynta adkaysiga uu dhismaha leeyahay, ilaha cuntada iyo dabargoynta xayawaanka hoyga ka dhigtay. Sunta cayayaanka disha, kala saarka sunta boolbaraha iyo isticmaalka kiimikadaan. University Extension Services iyo waaxda caafimaadka waxay hayaan aqbaarta IPM. NASEXOYIN WAXTAR LEH Hirgeli qorshe nadiifin ah • Dagso jadwal guud ahaaneed ee wax lagu nadiifiyo. • Waa maxay - Nadiifi dhammaan sagxadahoo dhan, qalabka, qalabka la isticmaalo. • Yaa qabanaya -Qof u xilsaar howl kasta. • Goormaa - Dharaarta in shaqada lagu jiro; habeen shaqada la bogo. • Sidee - Isticmaal tilmaam bixino qaas ah ee wax lagu nadiifyo. • Waxa ka nafiinayo korka kala soco - Hawsha ma socotaa? Si saxan ma tahay? Cayayaanka u diid fursad ay meesha ku soo galaan Cayayaanka laba wado ayuu ku soo gala: • Wxaya soo raacaan baadeeco la soo dejiyo amaa gaadiidka badeecada keena. • In ay ka soo galaan dulduleelo dhismaha ku yaala, dariishidaha, albaabada. Dooli, cayayaanka waxay ka soo galaan dhuumaaha wasaqda qaada ee dhishama ku yaala. Dooli wuxuu hoy ka samaystaa dagaxa duqoobay. Doliga wayn wuxuu isku soo maqiiqin karaa cabbirka rubac doolarka, dooliga yarna cabiirka wareega tobanka senti. Maxaa looga walwalaa cayayaanka • Dooliiga waayaradda korontada taas oo dhalisa dab. • Dakhsigu waxa uu faafiyaan shubanka, tiifowga iyo daacuunka. • Dooliga cunatada ayuu sumeyaa iyo qandha laga qaada qaniyadiisa. • Kaneecada waxay faafisaa duumada, encephalitis, jaadeco, faysurska West Nile iyo kuwo kale. Markaad dabooshid duldulleelada & daloolada • Hubso inaad si fiican u dabooshid • Isticmaal qalab si fiican u daboolaya duleelada, sida shub ama birmac, sababto ah dooliga waxa jilcan oo dhan way calaajinayaan. Birmacda qafiifka ah si kumeel gaar ah waad u isficmaali kartaa. 15 11 DHOWRISTA AMMAANKA CUNTADA MARKA AY MASIIBO DHACDO MARKA HORE TAN SAMEE! GO'AANSO: Ma xirtaa ama ma sii furnaataa? • Xir haddaan ammaanka cuntada iyo kan rugta aan la dhowri karin. • Ha furnato haddii ammaanka cuntada iyo kan rugata la dhowri karo. (Xusuusin: Marka ay furnaato, ganacsigaaga wuxuu ka caawinaya macaamilka iyo shaqaalaha in la helo xoogaaga deganaansho la'aanta ay mujiyeen - ilaa aad si wadi kartid ammaanka cuntada iyo meel ammaan leh oo cuntada looga ganacsado.) CAAWIMO DOONO • Wac saraakiisha dhismaha deegaanka si lagaaga caawiyo go'aanka ammanka dhismaha. • Wac waaxdaada caafimaadka deegaanka ee ku taxluuqa su'aalaha ammaanka cuntada. XAALADAHA AMMAANKA CUNTADA • Shaqaalaha Shaqaalaha cuntada oo idil waa inay xaqijiyaan caadaysiga gacma dhaqashada, in la dhowro fayodhowrka fiican iyo inaan lagaa helin bararka jirka, kaar, jir saran, ama cudur kasta ee la isqaadsiiyo. Diiwaan gali oo qor jirrada shaqaalaha (eeg baalka 20aad). Waaxda caafimaadka la socodsii jirroyinka ay shaqaalaha ka cabanayaan. Shaqaalaha u tababar wixii isbadal ah ee ka yimaada birmadka si loo dhawro difaaca caafi maadka guud. • Cuntada iyo bakhaarka Isticmaal biya laga helo ilo la hubo oo la fasaxay oo kaliya. Si taxaddaran u eeg cuntada ku jirta qalab xirxiran iyo qalabka inta aan la isticmaalin. Haddii cuntada dacda ay kululaato - ha isticmaalin. Cuntada gasacadaha ku jirta ay wax gaaraan ama cuntada sidaynaya - ha isticmaalin. Ha aqbalin cunto iyo biyo ka yimaada meelo aan ruqsad laga haysan (sida, midda guriga lagu soo diyaariyay) ama meelo aan la aqoon oo heerkooda tayada aan laga warqabin. Si fiican uga baar dhamman alaabta la soo galiyo inay dhaceen ama halabeen. Miraha, qudradda cuntada la kariyay, la diyaariyay iyo kuwo diryaarka ah in la cuno marka aad xaraynaysid ka kormari hilibka cayriinka ah si aysan midba midka kale u halaynin. Alaabta la kaydiiyo idil waa in ay qiyaasti dhulka ha jiro ilaa lix inji oo la galiyo konteenaro aan cayayaanka iyo dooliga wax ka qaadi karin. Dhammaan kiimikada oo idil ka fogey cuntada iyo qalabka cuntada lagu diyaariyo. Calaamee dhamman konteenarada kiimakada ku jirto. • Diyaarinta Cuntada Waxa diyaarisaa meel gacamaha sabuun lagu dhaqo, waraaqo lagu qallajiyo iyo buraashka ciddiyaha. Mamnuuc cuntada diyaarka ee gacmaha qaawan ee lagu tabanayo (diyaari goloofyo, forgettoyin, iyo qaadoyin). Kalasooc meelaha gacmaha lagu dhaqdo, cuntada lagu diyaariyo, iyo meelaha lagu dhaqo laguna fayadhowro qalabka. Diyaaro in cunta ku filan in markaa la isticmaalo. Wixii so harana waa in la iska dhowra haddaanan qaboojiye loogu talagalin. Isticmaal saxan ama sharab uu qof kaliya isticmaali karo marka ay surtogal tahay. Iska ilaali maacamilka uu iskiisa wax u diyaarsanayo. • Kontoroolka heerkulka Cuntada si fiican u kari - hilibka, malayga, digaaga waa in si buuxda lo kariyaa. Cuntada kulul ku hay140°F ama ka badan. Durbadiiba dib u kululee cuntada 165°F ama ka kulul. Cuntada qabow oo idil ku hay 41°F ama ka hoose. Gacanta ku hay cuntada la qaboojinayo. Si taxaddaran u raac koodka si cuntada ay si saafi ah hore uga qabowdo. • Nadaafadda iyo fayodhowrka 16 Diyaarinta iyo meesha cuntada lagu qabinayo oo idil waa in la nadiifiya lana fayodhoraa. (Fayodhowrka milan, eeg baalka shan 5.) Si quman u dhaq (biyo nadiif & oomo), biyaraaci, oo fayodhowr (kiimikada nadiifinta) dhamma. An qalabka la isticmaalo iyo kan was lagu kariyo. Dhaq oo fayodhowr qalabka wax lagu jaro, middiyaha, iyo qalabka kale ee la isticmaalo kaddib markasta ee la isticmaalo si loo hortago inuu mid midka kale uu haleeyo. Istcmaal qalab cabbira heerka fayadhowrka uu badan yahay. Si quman uga taqallus dhamman wasaqda culus iyo midda biayah ah - dhow jeer. Meelaha cuntada oo idil ka kontarool cayayaanka iyo dooliga. Isticmaal sunta la fasaxy oo kaliya iyo cabbirka loogu talagalay. Fayodhorka dhowr oo si joogta ah u nadiifi gudaha iyo dibadda rugata ganacsiga. GO'AANSO: Dhismaha ammaan ma u tahay in dib loo dego? • Wac: waaxda dhismaha magaalada (si loo hubiyo habka dhismaha) • Wac: shirkadaha danabka (gaaska, korontada iyo telefoonka) • Wac: waaxda caafimaadka deegaanka • Wac: shirkaddaada caymiska (Xusuusin: Nambaradaan xiriirka ah ku hay baalka hore ee buugaan.) XAALADAHA AMMAANKA CUNTADA • Cuntada halawday waa in la tuura: Cuntada la furay ama aan baakadaha laga soo saarin, xita barafka iyo cabitaanka waa in la tuuraa Cuntada daadata Cuntada aan baakadaheeda la nadiifin karin, ay kamid yihiin: • Dhalooyinka abuurka leh & dhalooyinka (kuwa u baahan in qalab lagu furo) • Dhalooyinka abuubka leh & dhalooyinka • Dhalooyinka furkooda la wareejiyo & dhalooyinka Cuntada ku jirta jawaanada, balastikada iyo baakadaha Cuntada kartoonda ku jirta Badeecada, miraha iyo qudradda halawday Cuntada halista ka imaan karta oo lagu hayo heekulka u dhaxeya 41° - 140°F wax dhaafsan 4 saacadood. (Eeg baalka 3.) • Cuntada laga yaabo in badbaadiin karo: Gasacyada aan la furinn haddii: • Magacii u weli ku yaalo. Laakiin, magacyada inta la fujiyo haddana lagu celiyo ayaddo la isticmaalayo calaamiye aan ka fugeynin inta aan la nadiifinin oo la fayadhowrin. • Gasacyada aan ka buusnayn dhinacya kasta. • Gasacyada lagama arko wax calaamad ee fuurnaan, duleelama culayskooda oo isdhima. • Gasacyada aysan ruujimo ahayn. • Waxyaabaha aan cuntada ahayn : Tuur saxuunta mar la isticmaalo ee halaabay, kuwa waraaqaha ka samaysan, digsiyada, iwm. Tuur filtarada, kuwa hawada daahiriya, iyo qalabka tubada sharaabka loo isticmaalo. 12 NADAAFADDA KA DAMBAYSA MASIIBADA MARKA HORE TAN SAMEE! (Xusuusin: Eeg Tilmaamaha Tuurista/Badbaadada, baalka 19aad.) WADDADA DIB U KABASHADA • Cuntada la tuurayo oo dhan ku rid bac balastiko ah. • Bacyada wasakhda ku jirto si fiican afka uga xir, yaysan urin oo ka dhowr xasharaad inay galaan. • Bacyda sida fiican loo xiray waxaad dhigtaa qashinqubka ama konteenaro wasaqd qaada ee dabool fiican leh. • Ka saar wasqda ka timid masiibada ee qashinqubka ku rid. • Biyaraaci dhammaan qalabka biyaha qaada iyo dhuumaha (warankiilo isticmaal). • Dhaq, biyaraaci iyo fayodhowr dhamman meelaha cuntada lasaaray oo idil, digsiyada, suxuunta, macagaldaha iyo forgetoyinka, galaasyada iyo darbiyada (Fayoobiyeedka milan, eeg baalka 5aad). • Jeermiska ka tir darbiyada, meeshal wax lagu dhaqo, armaajada, iyo darbiyada marka loo baahdo. (Dhaq, biyaraaci kuna fayodhowr warankiilo milan). (Fayoobiyeedka milan, eeg baalka 5aad.) • Danabkii oo idil si quman ma u shaqayaan? • Nadiifinta ma la dhammeyay? • Cuntada halawdoo idil ma laga qaaday meesha ay tiillay? • Suuliyada iyo meelaha gacmaha lagu dhaqo ma layihiin sabuun, buraashka ciddiyaha iyo waraqaha gacmaha lagu tirtiro? • Qabayaha qabojiyayaasha ee dhowra heerkulka cuntada lagu hayo 41°F ama ka hooseya? • Qaybaha lagu hayo cuntada kulul heerkulkeeda yahay 140°F ama ka koraysa? DIYAAR MA U TAHAY INAAD DIB U FURTID? Wac waaxdaada caafimadka deeganka si lagaaga cawino inaad heshid fasaxa dib u furidda. 17 13 LIISKA XAQIIJINTA AMMAANKA CUNTADA 18 MAAMULKA Rugta cuntada waa inay leedahay qorshaha ammaanka cuntada. Waa inuu jiraa xirmada xogta jirroyinka shaqaalaha. In shaqaalaha la siiyay tababarka ammaanka cuntada. Shaqaalaha waa inay gartaan marka uu jiro shil cuntada lagu wax loo geystay. Haddii ay jirto xaalad birmad ah, shaqaaluhu waa inay yaqaanaan cidda la xiriirayo: Gudaha: Qofka Masuulka Boliska (911) Dabka (911) Waaxda Caafimaadka Deegaanka SHAQAALAHA Waxaa laga rabaa inay buxiyaan arjiyada shaqada. Waa in La eego meelaha ay shaqaaluhu horey uga soo shaqeeyeen. Shaqaalaha Waa in la siiyo tababar ku saabsan ammaanka cuntada marka la shqada loo qoro. Meelaha cuntada lagu diyaariyo waa in ay ka shaqeeyaan oo kaliya shaqaalaha ruqsada u leh. Waa in aysan shaqaaluhu waxooda gaarka u ah u soo qaadan meelaha cuntada lagu diyariiryo. Waa in la fududeeyo in shaqaalaha fasax la siiyo marka ay jirradaan si aynaan shaqada imaan ayaga o ohayo shuban ama qaba cudurro faafa. Maacamilka waa in ay joogan meelaha loogu talagalay oo kaliya. Qandaraaslayda ku ekaadaan meelaha ay shaqada ka wadaan. Qandaraaslayda iyo kuwa cuntdada iibka ah keena isha waa in lagu hayo inta ay joogaan goobta cuntada. BADEECADA RUGTA GANACSIGA Badeecada waa laga soo gado shirkado ganacsi ee magac leh. Diiwaan ha loo sameeeyo badeecada si loola socdo waxa la celinayo iyo waxa dib ay uceliyeen shirkadahoodii. Badeecada laga soo dajiyo ayadoo fiican gawaridana ay lahaadaan ammaan. Aan badeecada marna la cidlayn inta la dajinayo. Badeecaada la jeegarayo inaan waxba lagu sameynin inta la gayn meesha lagu diyaarinayo. Rugta waa in ay leedahay nidaam lagu xalliyo badeecada faragalin lagu sameeyay . Alaabta iyo cuntada waa in ay diyaariyaan shaqaale tababar u leh ammaanka cuntada nidaamka amniga cuntada. Biyaha uqalma in la cabo oo kaliya ayaa lagu biyo raaciyaa cuntada la diyaarinayo. Si fiican haloo ilaaliyo meelaha cuntada laga cuno si aysan cuntda u noqon mid faragalin lagu sameeyo. Albaabada baadeecada laga soo dajiyo waa in ay xirnaadaan marka aan la isticmaalaynin. Badeecada gawarida oo idil (kuwa la keeno iyo kuwa laga qaado) ay isha ku hayaan shaqaalaha loo xilsaaray. Baadecada waa in laga jeegareyo marka la soo dajinayo. Meelaha halista ka imaan karta oo idil iftiin fiican haloo yeelo. Halista kiimikada ay kamid yihiin suntan xasharaadka halagu kaydiyo meelo xafidan oo aan wali la gali karin. Melaha halista culus waa in lagu qoro oo kaliya "shaqaalaha oo kaliya" galiddeedana ku koobnato shqaalaha qaybtaas ka shaqeeya. Furahayaasha maqaasinada yeeshaan meel laga xukumo. Lagu fikiro in kaameroyin la suro meelaha ammaanka suga, oo halista sare leh iyo dad badan ay maraan. Cunto kastoo la haleyay ama ay ay taabteen biyaha, dhumaha wasaqda, qaac, qiica kiimikada. Waxaa kamid ah cunnooyinkaas: • Cuntada cusub oo dhaceysa - badeecada, hilibka, digaaga, malayga, nafaqada caanaha iyo ukunta. • Konteenarada iyo baakadaha la furay • Konteenarada jilicsan, bokisyada, dhaloyinka abuurka kor ku leh ama konteenarada balastikada ee yaanyada gasaca daysan, iidaanka qudradda, caanaha, basbaska jaalaha ah, myonayska, sodhada, biirka, maraqa, iwm. • Baakaha jilicsan ee waxsiidaaya - cuntada bokisyda ku jirta, waraaqaha, birmacda jilicsan, balastikada, bacda jilicsan oo bokisyo cuntada daboosha, masagada iwm, burka, sonkorta bariiska, cusbada, iwm. • Cuntada qallalan - xawaajiga iwm, waxa cuntada dhadhan u yeela, burka, sonkorta iyo cunnoyika kale ee gasacadaha daboolka leh. • Alaabta halka mar la isticmaalo - saxuunta, bikeeriyada, qaadoyinka iwm, daboollada, iwm. Badeecada gasaca ama dhalada ku jira: • Hadday gubato ama u dhowday kulayl ama dab. • Hadday rujiino tahay, aysan sinnayn, buusan, dented, la bal lariyay ama wax siidaynayso. Cuntada qaaboojisan ama la qaaboojiyay waa in la tuuraa haddii: • Marka uu soo gaaray dhumaha wasakhda qaada, biyaha, qiiqa, qiiqa kiimikada ama kiimika siibatay. • Ka kormarta heerkulka 41°F muddo ka badan afar saacadoo. • Qaboobayd kadiibna dhalaashay mudo dhan laba saacadood ama ka badan • Ay tayadeeda hoos u dhacday ama yeelatay midab aan caadi ahayn ama ur aan caadi ahayn. Cuntada Halista Noqon karta (PHF) waa in laga tuuraa hadday ku jirtay "Qaybta Heerkulka Halista ah" (41°F - 140°F) muddo ka badan 4 saacadood. Comnnooyinka PHF waxaa ka mid ah: Hilibka iyo cunto isku qasan • Hilibka, hilib-ceeriin, hilibka idaha, doofaarka, digaagga, malayga, cuntada badda, hilib wax lagu daray, dofaarka iwm. • Maraqa, hilib karsan, casseroles ama wax lamid ah oo leh hilib, baasto, bariis, ukun ama formajo. Ukunta iyo waxa caanaha laga sameeyo • Ukunta ama waxa ka soo baxa, jalaatada, iyo caano qamiiriyey. • Canaha, labeenta, caana fadhiya, cuntada labeenta laga sameeyo ama maraqa. • Formaajaha jilicsan sida labeenta, subagga iwm. Macmacaanka - Doolshaha, keega iyo macmaacanka leh labanyad, formaajo, chiffon, meringue ama pumpkin. Miraha /Miraha la jaray & Qudradda la Kariyay - Qaraha, miraha malabka leh, digirta cagaaran ee la kariyay ama gallayda ama digirta. Cuntada aan la wada karin waa in laga taqallusaa ha hadday koronta la'aan ahayd wax ka badan hal saac. Badbaadi Cuntada qaboojisan haddey si xoogan u xirantahay ama ku jirta jaboojiyaha aadka u jabow (aan lahayn biyo, qiiq, qiiqa kiimikada ama filtrashinka kiimikada) iyo mee bay'ada heerkulka uu ka hooseyo 41°F. Jeermiska ka dil gasacadaha aan waxba gaarin iyo dhaloyinka aan lahayn kulayl ama ay biyo waxyeelay aysana lahayn buusnaan, qabxumo, wax siidaynaya ama ruujimo. • Uu ka fuqay magaca ku qornaa. • Biyo iyo sabuun lagu dhaqay, kaddibna la biyaraaciyay. • Lagu fayadhowray fayodhow milan, kaddibna hawada lagu qalajiyay. (Milan, eeg baalka 5aad.) • Lagu magacaabay markale qalin aan ka fugaynin. Hadduu dab, biyo fataha ama dhumaha wasaqda qaada ay si toos wax looga qabtay: • Cuntada meelahaas tiillay oo waxba ka soo gaarin qiiqa, qiiqa kiimikada, biyaha, kiimikada dabka d amisa, biyaha ama dhuumaha fatahay waa la badbaadin karaa. • Latasho kormeeraha waaxda caafimaadka ee deegaankaaga WAXA DHEERAAKA EE A - TILMAAMAHA TUURIDDA/BADBAADINTA Tuur Aan ahayn-PHFs waxaa lagu hayn karaa hawada caadiga ee qolka, laakin waxaa dhici karta inay tayada xumaato, kamid yihiin: • Rootiga, noc kale oo rooti ah, rooti jilicsan, dolshaha la qalajiyay • Subagga adag ama margarine • Formaajaha adag - cheddar, parmesan, iwm • Miraha cusub ee aan la jarin iyo qudradda • Sharaabka qudradda laga sameeyay, miraha la qalajiyay, iyo dolshaha miraha laga sameeyay • Cuntda gasacadaysan • Cuntada la qalajiyay - burka, baastada, bariska, iwm • Cuntada macaanka badan - malabka, jalaatada • Iidaanka ashiitada lagu daray - yanyada, bisbaaska jaalaha ah Cuntada aan la wada karin dib ayaa loogu kululayn karaa ilaa 165°F hadday korontada ka maqnayd wax ka yar hal saac. Haddad ka shakisid ka tallus. Waxaan cunta ahayn: Isku tuur Isku tuur waxkasta oo ay wax soo gaareen iyo aan la nadiifin karin ama la fayodhowri karin, ay kamid yihiin kuwaa rootiga kuleyliya, iyo qalabka kale ee cuntada, maacuunta, armaajooyinka, karbeetada, iwm. 19 WAXA DHEERAADLA EE B - DINWAANKA JIRRADA SHAQAALAHA 20 Diiwaanka jirrada shaqaalaha (Koobi ka samee una isticmaa lfoomkaan is aad ula socotid jirrada shaqaalaha.) Sheeg waxa laga rabo cafimaadka shaqaalaha cuntada: 1. Ka saar shaqaalaha cuntada ee ku xanuunsaday dhgismaha ee hunqaaqay ama shubmay. 2. Diiwaankaan dhammaystir marka uu shaqaalaha hunqaaqo ama shuban ku dhaco. 3. Xadee shaqaalaha cuntada ee qaba jirrada Salmonella, Shigella, E. coli, or Hepatitis A (Cagaarshow nooca A) inay cuntada ka shaqeeyaan, alaabta nadiifiyaan sida digsiyada, macuunta, qalabka mar kaliya la isticmaalo ilaa ay Waaxda Caafimaadka Guud ka qiimayso in dhici karto in u ka dhasho cudur cuntada ku faafa. 4. Wac waaxdaada caafmaadka deeganka haddi qof shaqaale ah laga helay: • Salmonella • Shigella • E. coli • Hepatitis A 5. Wac waaxdaada caafimaadka deegaanak hadduu macaamil sheegtay shuban ama mantag; ama uu ku dhacay Salmonella, Shigella, E. coli, or Hepatitis A. Waqti shaqa la gefay Magaca shaqaale Waxala qabo/cudurka Shuban ama mantag Dhaqtar ma eegay? Waqti shaqa lagu soo noqdo (Koobi kasamee foomkaan una isticmaal si loo koormeero heerkulka cuntada inta birmadka lagu jiro.) Heerkulka la rabo: • Kalayl: • Qabow: • Dib loo kulayliyay: Date 140°F ama ka koraysa 41°F ama ka hoosaysa 165°F ama ka koraysa Saxiixa Qabow Mise Xarfaha Kulayl Ayaa Ilaaliyaha Lagu Hayaa? Nooca cuntada Waqtiga Heerkul Tillaabo saxid WAXA DHEERAADKA EE C - DIIWAANKA HEERKULKA CUNTADA Diiwaanka heerkulka cuntada 21 QAYBAHA JADWALKA Horudhac 1 Casharka 1aad Korontada go'da 2 Casharka 2aad Biyaha fataha ama dhuumaha wasakhqaadka oo haalaba 3 Casharka 3aad Dabka 4 Casharka 4aad Biyaha oo go'a ama wasaqooba 5 Casharka 5aad Wayelleynta naflayda iyo argagixisada 6 Casharka 6aad Bumbada Wasakhda leh 7 Casharka 7aad Shilalka kiimikada 8 Casharka 8aad Hakadka gala qaadista qashinqubka/kontoroolka cayayaanka 9 Casharka 9aad Dhowrista ammaanka cuntada masiibada kaddib 10 Casharka 10aad Nadiifinta shilka xiga: tuurista/badbaadinta 11 Casharka 11aad Ammaanka Cuntada 12 U Diayaargarowga birmadka: diiwaanka tababarka shaqaalaha Mashruuca Twin Cities Metro Advanced Practice Center (APC) oo taageero iyo maalgalin ka hela National Association of County iyo City Health Officials (NACCHO): Hennepin County Public Health Protection Saint Paul-Ramsey County Department of Public Health City of Minneapolis Environmental Management & Safety www.naccho.org/EQUIPh/ Daabicidda u horaysa, Sateembar 2005 13 HORUDHAC U DIYAARGAROWGA BIRMADKA U DIYAARGAROWGA BIRMADKA U diyaargarowga birmadka waxay maamulayaasha ka shaqeeya rugaha ganacsiga cuntada siinaysaa qalab si fudud loo baran karo isticmaalkiisa oo shaqaalaha cuntada bara sida laysugu diyaariyo loogana jawaabo birmadka. U diyaargarowga birmadka waxaa kamid ah tilmaame ka hadlaya waxay isku sheegaan maamulayaasha cuntada oo cashar waliba uu leeyahay sawiro kaga hadlayaan maclumaadka birmadka ee ku taxluuqa shaqaalaha. Tilmaamaha birmadkaan iyo casharadiisa waxaa loogu talagalay inay maamulayaasha si ay u isticmaalaan casharkiiba - markiiba mid - la qabto inta aan shaqada la galin ama waqtiga ay dhacaan shirarka caadiga ah ee shaqaalaha. Tilmaanta dooda waxay maamulayaasha cuntada ka caawinaysaa si looga wada hadlo cashar waliba u diyaargarowga sida looga jawaabo birmadka. Casharada sawirka leh waxaa kaloo loo isticmaali karaa marka u birmad dhaco iyo inta lagu jiro waqtiga kabashada. Tillaaboyinka caadiga ah ee la qaadayo marka uu birmadka dhaco waxay ka hadlayaan birmadyada dhaca marka ay korontada go'do ilaa kuwa argagixisada naflayda lagu waxyeelleynayo, hadday wuxu yihiin kuwa dabiici ah ama ay dad geysteen. Ammaanka aasaasiga ee cuntada ayaa laga hadlaa sida marka laga jawaabayo dalabka baadeecada oo laga shakiyay iyo inay albaadada xirnaadaan si aysan faragalin u dhicin. Casharada waxaa laga bixiya naseexoyin hadduu dhaco birmad muddo dheer soconaya iyo tillaaboyinka kabashada ee ka dambeeya birmadka. Guud ahaan masuuliyada waxay u taala maamulayaasha cuntada inay dhowraan ammaanka cuntada iyo marka ay dhacdo halis kedis, durbadiiba la joojiyo hawsha meesha ka socota oo meeshana la xiro ilaa waaxda caafimaadka degaankaaga ay fasaxdo ku bixiso in markale dib loo furo. Casharkaan wuxuu bilow uu u yahay tillaaboyin wax ku ool ah oo fudud qarashna yar laga qaado sii adkaynta ammaanka cuntada, la dhowro ammaanka cuntada iyo in haddii kale la dhimo qasaarada ka timaada birmadyada kala duwan. CASHARKA 1AAD KORONTADA GO’DA MARKA LA EEGO SAWIRADA, maxay yihiin tillaaboyinka la qaaday ee dhowrayay nabadda dadka? 1 Xir rugta ganacsiga. 2 Diyaarso qalabka aad wax ku qabsan lahayd. 3-6 La joojiyo kariska, iyo inaan cidna la siin cunto aan si fiican loo karin. La bilaabo in la qoro saacadda iyo heerkulka cuntada isla markiiba kaddib marka ay korontada go'day. La eego iyo in la qoro heerkulka saacad kasta iyo qiyaastii labadii saacadoodba cuntada qabow, markasta la qoro waqtiga heerkulka la qaaday. La cabbiro inta ay cuntadu ku jirayso Qaybta Heerlkuka Halista ah - 410F ilaa 1400F. Cuntada la qaboojiyo qabowgeeda ha lagu hayo. 8 Heerkulbeega cabbira hadday cunta saafi u tahay in la cuni karo. Waxyaabaha kale ee waxtarka leh marka ay korontada go'do waxaa kamid ah: • Karbuuno ka dhowrta shilalka iyo in iftiinkeeda lagu cabbiro heerkulka. • Qalin iyo sabuurad lagu qoro waqtiga iyo xogta heerkulka. • Kubeerto iyo qalab biyaceliya oo qaboojiyaha lagu daboolo. Xaqiijinta inay cuntadu saafi u tahay in la cuni karo. 7 Waa halis in ganacsiga la sii wado meel aan lahayn nal, hawo, tamarta mashinada alaabta dhaqda iyo biyo kulul. Shaqada socota la joojiyo ilaa korontada laga soo celinayo. Qor saacadda ay korontada go'day. Kubeerto iyo qalab biyaceliya oo qaboojiyaha lagu daboolo iyo in la xiro albaadada qabojiyayaasha. Qabojiyayaasha ha ku ridin cunto kulul (waxay kor u qaadayaan heerkulka). Tuur cuntada aan saafiga u ahayn in la cuno. Cuntada aan si fiican lo karin waa in la turaa hadday korontada maqnayd wax saacad ka badan. Cuntada kulaylka ah waa in la turaa hadduu heerkulka ka hoosmaro 1400F muddo 4 saacadood ah. Cuntada qabow waa in la tuuraa hadduu heerkulka ka kormaro 410F muddo 4 saacadood ah. DOODA XUBANAHA... Gacanta ma ku hayna qalabka ku habbon hadday korontada go'do, qofkastana ma yaqaanna meesha ay alaabtaa taallo? Ma waxaan u baahannahay qaab lagu xogogalgaliyo cuntada laga tuurayo sababo la xiriira ammaanka cuntada iyo sababo caymiska dartood WALAACA KA YIMAADA KORONTADA OO GO’DA... Go'itaakna korontada waa xaalad aan saafi u ahayn in hawlaha la sii wado waxayna halis galinayaan ammaanka cuntada. Nal la'aan lama dhaqaaqi karo, socodka ammaan ma aha. Koronto la'aanta, cuntada lama karin karo lamana qaboojin karo qalabkana ay kamid yihiin mashiinada alaabta dhaqda iyo hawo qaboojinta iyo hawo kululaynta oo aan shaqaynin. Mar haddii quwadda la soo celiyo cuntada wax badan tiillay qaybta heerkulka halista ah saafi maaha in la cuno waana in la turaa. 2 CASHARKA 2AAD BIYAHA FATAHA AMA DHUUMAHA WASAKHQAADKA OO HALAABA MARKA LA EEGO SAWIRADA, maxay yihiin tillaaboyinka la qaaday ee dhowrayay nabadda dadka? 1 Jooji adeega cuntada iyo sharaabka. 2a Wasakhda soo noqotay, waxay wadata faddarada oo cid ku caawisa wac. 2b Maamulaha kala hadal ammaanka dhismaha. Fataha iyo wasakhda soo noqota kaddib, nadiifi oo fayoobiyey dhismaha. 7 Saxanka lagu fadhisto oo waxgareen, marinka, fadhiga suuliga ama mashiinka halaabay. Isticmaalkooda jooji. Socodka ka yaree qaybtaas. Haddii loo baahdana dariiqa xir. Ka saar tubada wasakhda qaada waxa celinaya. Wac fuundi waxrakiba. Dhinaca cuntada, hubso inuu dhismaha saafi yahay. 3-6 Xir rugta ganacsiga. Biayaha fatahay iyo wasakhda soo noqotay waxay xambarsanyihiin faddaro halis u ah ammaanka cuntada iyo caafimaadka guud. Fatahaddu dhismahay wax u dhimaysaa, kana dhigaysa dhismaha midaan laguu sii jiri karin. Isticmaalka shirkad shati leh oo wax nadiifisa aya ahabboon in la isticmaalo. Shaqaalaha wax ka wada hawsha nadiifinta waa inay xiranyihiin labbis daboolaya indhaha iyo jirka iyo in la isticmaalo maskerada nooceeda yahay N-95 oo ka diifaca bololka. Ha la xirto labbis iyo kabo oo haddhow inta layska siibo la dhaqo iyo la fayodhowro inta aan laga bixin meesha uu shilka ka dhacay. Omo milan si fiican ugu dhaq meesha uu shilka ka dhacay kaddibna fayodhowr milan mari. Durbadiiba laba jibaar gacmaha ku dhaqo. Nadiifiye milan u isticmaal ugu yaraan ilaa 20 ilbiriqsi kaddibna ku biyaraaci biyo nadiif ah. Ku celi. Tuur qalabka ay wax soo gaareen oo aan la nadiifin karin ama la fayoobiyeyn karin, ay kamid yihiin makiinadaha rootiga kululeeya, iyo kuwa kale ee cuntada, maacunta, alaabta fadhiga iwm, karbeetada, alaabaha mar kaliya la isticmaalo iyo waxkasta oo an la nadiifin karin ama la fayoobiyeyn karin. Qalabka adag oo dhan saabun ku dhaq; biyoraaci kaddibna fayohdhowr. Tuur qaybaha dhismaha jilicsan ee biyaha aan celinin ay kamid waxa darbiyada shubka korka looga daboolo haaday biyaha waxyelleyeen ama aan la nadiifin karin. Tuur cuntada aan saafi u ahayn in la cuno. Tuur cunta kasta ama cunto baakado ku jirtay oo ay taabteen biyaha fatahay ama kuwa wasakhda ah. Tuur badeecada daboolka la furo leh ama daboolka la wareejiyo (sida yaanyada la maceeyay, caanaha iyo sharaabka kale), cuntda ku jirta dhalada iyo midda bakadaha lagu daboolay, balastikada, dhar iyo dutna adag. Tuur cuntada angagan (sida, burka, sonkorta). Tuur bokisyada xitaa waxa ku jira haddayn qallalanyihiin. Tuur cuntada gasacadaha ku jira oo diisan, wax siidaynaya, qaabdaran ama rujimoobay. RA’I... Sawir oo diiwangali fataha ama wasaqda noo noqotay ee waxyellasay iyo badeecada la tuuray sababto waxay kaa caawinayaan arrimaha caymiska. WALAACA FATAHA & WASAKHDA SO NOQOTAY... Biyaha fatahay waxa laga yaaba inay la socoto bacaad, wasakh culus oo cayrin ah, saliida la shito ama kiimakada oo badeecaada duufaantu waxyeellasay ka dhigaysa midaan la cuni karin haddii boksiyada ay waxyeellobeen. Dhuumaha wasakhda qaada waxa laga helaya saxarada dadka iyo kan xayawaanka oo wadan karta cudurro iyo walxo ay kamid yihiin fayrus, bakteeriya ukunta kudkudaha. Cunta aad u yar ayaa laga badbaadin karaa mar haddi waxa ay soo foodsaareen fatahaad ama wasakhda. Cunta kasta oo ay waxeylleeyeen fatahaada iyo wasakhda soo noqotay waa in la tuuraa. 3 CASHARKA 3AAD DABKA AYADOO LA EEGAYO SAWIRADA, maxay yihiin tillabooyinka la qaaday ee lagu dhowrayo nabadda dadka? 1-3 Wac 911 waa in aad joojisaa hawlaha marka uu dhaco dabkastoo aan la koontoroli karin. 4-6 Qor calaamado si cad kaga warramaya qorshaha sida macaamilka iyo shaqaalaha lagu badbaadinayo si nadab ah oo dhaqsa ah ee dhismaha looga baxayo. Waxa quman in sida uga dhaqsiya badan looga foogaado dhismaha; qiiqa iyo qiiqa culus ee dabka ka dhashay waa lagu wareeri karaa laguna dhiman karaa. Raac waxa ay ku faraan saraakiisha dabdamiska. Dabka kaddib: Tuur cuntada aan saafiga ahayn. Caawimo ka raadso waaxda caafimaadka ee deegaankaaga. Tuur cunta kasta oo uu soo gaaray kulaylka dabka, qiiqa, dabka ama kiimikada loo isticmaalay in dabka lagu damiyo. Cuntada badankeeda lama badbaadin karo, haddanan cuntada qabow aan la dhigin meela si fiican uga xiran, qaabojiye la galo ama qabojiye lagu safay. Nadiifi oo fayoobiyey sagxadaha oo idil oo ay cuntada taabato, weelasha cuntaada iyo qalabka. Tuur weelasha iyo qalab kasta oo aan si buuxda loo fayodhowri karin, tusaale sida mashiinka rootiga kululeeya. DOODA XUBNAHA... Bal aan dib u eegno qorshaheena birmadka iyo qalabka aan gacanta ku hayno haduu dab meesha qabsado: Qorshaha qaxidda ee ku wajahan shaqaalaha iyo macaamilka uu yahay mid shaqaaluhu korka ka hayaan. Si joogta ah la xaqiijiyo inay meelahas laga baxo ay yihiin kuwo aan waxba hortaagnayn iyo iftiinka dambe inuu shaqaynayo. Layliska dabka in sanadiiba mar la sameeyo. Qalabka dabdamiska in la tijaabiyo sanadiiba iyo inay shaqaaluhu bartaan sida loo isticmaalo. FIKRAD... Sawir oo diiwangali waxa uu dabka uu waxyelleeyay mar iyo badeecada la tuuray sababto oo ah waxay kaa caawinayaan arrimaha caymiska. WALAACA DABKA... Caadi ahaan cuntada iyo weelasha marka qura la isticmaalo lama badbaadin marka uu dabka dhaco. Qiiqa, qiiqa sunta leh iyo isticmaalka qalab awood xoogan ee dabka lagu baa'binayo iyo kiimikada waxay gaarayaan oo ka dusayaan cunta kasta oo noocwaliba ah taaso waxhelleeysa cuntada meesha lagu hayo. Xitaa cuntada gasacadaha ku jirta, dhalooyinka, kuwa duuduuban ama bokisyada ku jira oo u dhaw meesha uu dabka ka jiray safi uma aha in la cuno. Cuntada aan la wada fayoobiyey karin waa in la badalaa. 4 CASHARKA 4AAD BIYAHA OO GO’A AMA WASAKHOOBA MARKA LA EEGO SAWIRADA, maxay yihiin tillaaboyinka la qaaday ee dhowrayay nabadda dadka? 1 Ogaysii waaxda caafimaadka iyo howlaha guud ee degaankaaga. 2 Joogi adeega cuntada iyo cabitaanka. 3-4 Mamulahaaga waa inuu u sheegaa wakaapadda biyaha bixisa cillada meesha ka jirta waxaana laga yaaba inay aqbaarahaasi wax laga kororsado waxa ay cillada tahay. Hadday biyaha halaabaan, wakaaladda biyaha waxay rabaan durbadiiba inay ogaadan waxa ay yihiin wasaqda sida ugu dhaqsiya badan. Waaxda caafimaadka degaankaaga waxay ku siin kartaa aqbaar sida wax laga yeelayo faddarada qaarkeed, hadday noqoto in biyaha la karkariyo la isticmaalo ama ilo kale laga raadiyo biyaha. Biyo saafi waxay lagamaarman u yihiin cunto saafi ah. Waxaa loogu baahanyahay in cuntada lagu diyaariyo, sharaabka, gacmaha lagu dhaqo iyo qalabka lagu dhaqo. Mar haddi biyaha socda la soo celiyo: Raac waxa ay ku faraan waaxda caafimaadka si looga soo kabto biyaha faddaroobay. Biyaha tubada si daa oo biyaha la cabana ha socdaan ilaa 5 daqiiqo. Iska badal filtarada biyaha. Qalabka biyaha kula xiran waa in biya lagu sii daaya, waana in la nadiifiyo lana fayodhowro sida ay farayso ciida soo farsamasay. Tusaale waxa kamid ah mashiinada isku qasa sharaabka, qaxwaha iyo shaaha, jalaatada, tangiyada iyo filtarada biyaha. DOODA XUBNAHA... Waa kee qalabka aan isticmaalo oo ku rakiban laynka tubada biyaha? Ma haysana wax filtaro biyaha ah? WALAACA ADEEGYADA BIYAHA... Hakaadka biyaha wuxuu dhaca marka laynka ugu wayn ee biyaha keena uu jabo, tuboyinka ay barafoobaan ama qalbka biyaha soo sara ama kululeeya ay halabaan. Biayaha la cabo waxaa kaloo faddaraya shilk kaga yimid faddarada kiimikada ama si kas in lagu daro kiimiko, bakteeriya, fayruusyada iyo jermisyo dhaliya wax u eg qandho, oogada sare oo cuncunta iyo jirroyin kale. 5 CASHARKA 5AAD WAXYEELLEYNTA NAFLAYDA IYO ARGAGIXISADA MARKA LA EEGO SAWIRADA, maxay yihiin tillaaboyinka la qaaday ee dhowrayay nabadda dadka? 1 Iska jira waxkasta oo shaki idinku abuura. 1 Jirrada shaqaaluhu waa digniinta ugu horaysay in lagu takrifalay cuntada. 2 Soo sheeg wixii shaki ah ee ka jira qaybaha cuntada ama cuntada lagu dajiyo - waac 911. Hawsha oo dhan jooji haddii meesha ay faragalin ka jirto. 6-8 Dadka aan fasaxa u lahayn waa inaan loo ogolaan inuu tago meelaha cuntada lagu diyaariyo laguna kaydiyo ama xafiiska xogta lagu hayo. Martida iyo qandaraslayda soo gala jikada waa ina marka hore loo fasaxo lana siyo labbis iyo kaarar sheegaya waxa ay yihiin. U soo sheeg maamulaha ama boliiska wixii shaki iyo faragalin lagu tuhmo. 5 Jirroyin badan ee maacimalka iyo shaqaalaha waxa dhici karta inay tahay calaamadda digniinta in cuntada lagu takrifalay. Cudurka hargabka lamid ah, cuncunka ama cudurro kaloo ku dhaca shaqaalaha waa in lala socodsiyo qofka masuulka ka ah. Xadee socodka dadka aan gali karin meelaha lagu hayo cuntada iyo xogta ganacsiga. 3-4 Ha ilaaliyo qaybaha qudradda, cuntada laga cuno inta la rabo ama si looga dhowro faragalinta. Iska ilaaliya boolbaro ama dareere cuntada lagu daro oo shaki idin ku abuuraa inta bakadaha ku jirta. Iska eega cuntada la soo dajiyo oo idil oo faragalin kaa eega. Meelaha ay dadka tagaan, qasatan meelaha cuntada lagu diyaariyo. Jooji cuntada iyo biyaha la adeegayo si looga hortago cudurro dheeraad ah. Weydii waaxda caafimaadka taloyin sida loo naadiyo marka u dhaco shil naflayda waxyeelleeya. Ha nadiifinina qaybaha cuntada ama cuntada la badbaadiyo ayada oo aan lala tashan xeeldheerayaal. Nadiifinta qaybaha cuntada laga adeego waxay kordhinaysaa faddarada oo sii korodha. DOODA XUBNAHA... Si joogta ah ma loo diiwaangaliya cudurrada shaqaalaha? Waa maxay nidaamkeena la xiriira xaaladdaan? WALAACA WAXYEELA NOOLAHA... Faragalinta naflayda ama argagixisada waxaa kamid ah isticmaalka kaska ah ee lagu isticmaalo naflay faafiya cudurro ama bakteeriya ama qalab faafiya jeermis ama sun laglu daro cuntada, biyaha ama hawada. Naflayda loo kaashado waxay noqon karaan kuwo si toos ah loo isticmaalo si loo haleyo cuntada waxaana kamid salmonella, anthrax (kudka), ricin toxin. 6 CASHARKA 6AAD BUMBADA WASAKHDA LEH QARAXA IYO BUMBADA SUNTA WADATA... Waxa keena qaraxa ama hadduu shil aha ama mid kas ah maaha wax markiiba laga warheli karo. Si kasta ha ahaate qaraxu wxuu wax u dhimi karaa jiritaanka dhismaha marka waxaa muhiim ah in loga baxo agagaarka qaraxa uu ka dhacay. Kuwa birmadka ka jawaaba ayaa cabbiri kara heerka ay sunta gaarayso iyo qiimaya meesha ay ka timid. Bumbada wasaqda leh waa qalab argagixiso oo isku darayso qarax caadi ah oo wata sunta qaraxa ku faafta. Muraadka ugu horeeya wuxuu yahay in lagu rido dadaka argagax. Inkasto bumbada sunta wadata l ay meel yar oo kaliya wax u dhimayso haddana suntaasi uma badna in dadka ay ka qaadaan cudurro halis ah. Ayadoo sida qaybhaa suntan ee hawada gala waxay sumayn karaan dhowr guryaha u dhaxaya dhow waddo waxaana ku kacaya nadiifin uu qarsh badan ku kaco. MARKA LA EEGO SAWIRADA, maxay yihiin tillaaboyinka la qaaday ee dhowrayay nabadda dadka? 1 Haddaad joogtid agaagaarka meesha uu qaraxa ka dhacy, durbadii ka tag. 2 Soo sheeg qaraxa dhaacay 3-5 Wac 911 si aad qaaraxa dhacay u soo sheegtid. Mar haddaad ka fogaatay meesha qaraxa ka dhacay, joog meeshaas oo macluumaadka difaaca caafimaadka haybi. 6-8 Mara qoyan ku daboolo afka iyo sanka si aysan neefshadaada u dhibin in laga hortago buska meesha qiiqa leh. Meesha lug uga bax. Aad dhismaha kuugu dhow ee ka for qaraxa, taaso hoos u dhagaysa inad sunta qaraxa ku soo gaarto. Shido raadiyaha iyo telefishinka deegaanka, ama aqbaarta laga helo kombiyuutarka si aad u warheshid aqbaarta birmadka caafimaadka. Hadday fakatay waxaqda suntan wadata, idaacadaha deegaanka ayaa u sheegaya dadka meelaha la rabo in aado si loo tijaabiyo suntan iyo tijaaboyin kale, waddada la racayo si suntan loo baabi'iyo iyo inaysan faafin. Joogi adeega cuntada iyo sharabka. Sunta ka timid bumbada wasaqda ee ku jirta hawada iyo biyaha way sumayn karta cuntda iyo biyaha. Ka radso talada xeeldheerayasha waaxda caafimaadka arrimaha ku taxluuqa nadiifinta ku habbon. Ha nadiifin meelaha cuntada hana badbaadinin cuntada ayadoon lala tashan xeeldheeryaal ka soxda waaxda caafimaadka. Sida wax loo nadifiinayo waxay ku xirintahay nooca suntan, iyo walso kale oo si faafaya haddii sida caadiga wax loo nadiifiyo. 7 CASHARKA 7AAD SHILKA KIIMIKADA Shilka kiimikada waxa sababa shil dhacay ama wax kas loo sameeyey oo hawasda ku siidaynaysa kiimika halis ah, sida, shilka gaari taangi ah ama shil ka dhaca warshad oo kiimikaduna fakato oo sumaysa hawada, dhulka, cuntada, biyaha iyo meelaha lagu diyaariyo cuntada una dhow meesha uu shilka ka dhacay suntana ku fakatay. Siidaynta kiimakada ee falka argagixisada ah,walxaha kiimikada waxaa loo isticmaalay si kas oo lagu cabsi galinayo caafimaaka guud, ammaanka iyo jiritanka dabiiciga, taaso keenta cabsi. Calaamadaha digniinta ee siidaynta kiimikada wxaa kamid ah: Urka aan caadiga ahayn oo aan ka jiri jirin agagaarka deegaankaas. Ur dhamaanaya macneeheeda waa in wasakhda kiimikada ay wax u dhinay habka neefsashadaada. Xalaado badan ee caafimaad xumada dadka laga helo, waxaa kamid ah lallabo, jaahwareer, neefsashada oo dhib noqota iyo gariir. Indhaha iyo jirka oo ku cuncuna. Shilalka aan caadiga ahayn oo ay ku dhintaan shimbiraha, xasharaadka iyo xayawaano kale. MARKA LA EEGO SAWIRADA, maxay yihiin tillaaboyinka la qaaday ee dhowrayay nabadda dadka? 1 Soo sheeg shilka kiimikada ama calaamadaha ka yimiaada shilka noocaas. 2 Yaree la macaamilka dadka kale. Kana bax meesha uu ka dhacay shilka kiimikada. 3 Jooji adeega cuntada iyo cabitaanka oo idil. Walxaha kiimakada wata ee ku jira hawada iyo biyaha waxay sumayn karan cuntada iyo biyaha. Raadso talada xeeldherayaasha ee ku taxluuqda nadiifinta. 5 Maro qoyan ku daboo afta iyo sanka si ayasan kiimada ku soo gaarin Jooji adeega cuntada iyo biyaha. 4 Wac 911 iyo Minnesota Duty Officer ee laga helo 1-800-422-0798. Dhagayso raadiyaha iyo TViiga si aad ula socotid aqbaaraha. Ha nadifiinin ama ha badbaadinin cuntada adigoon la tashan xeeldheere ka socda waxaadka caafimaadka. Sida wax loo nadifinayo waxay ku xirantahay walxaha kiimikada ku jra. Isticmaal qalab kiimikada nadifiiya ee dhowra ammaanka. Xitaa walxaha kiimakada ee maalin kasta loo isticmaalo nadiifinta iyo fayodhowrka waxay noqon karaan sun haddii lagu hayo ama si qalkan loo isticmaalo. Marna ha isku qasin kiimikada wax nadifiisa, milanta iyo kuwa nadifiiy dufanka. Hubo inaad tababar u haysatid isticmaalka iyo kaydinta kiimikad shaqada. WALAACA KIIMIKADA... Wasakhda kiimikaada waxay sumayn kartaa hawada aan ku neefsanno, biyaha aan cabno, cuntada iyo meelaha ay dadka ku wada xiriiraan. Nadiifinta ku aadaan waxay u baahantahay qiimaynta iyo talada xeeldherayaasha. Xaaladaha kiimikada waxaa kamid ah shilalka warshada iyo kuwa gaadiidka halkaasoo ay ku baxsato suntan kiimakada ah (sida, ammoniyada kloriinka ah) iyosi ulakac in wax lagu argagixiyo kiimikada. 8 CASHARKA 8AAD QASHIN URUURINTA IYO KONTROOLKA CAYAYAANKA MARKA LA EEGO SAWIRADA, maxay yihiin tillaaboyinka la qaaday ee dhowrayay nabadda dadka? 1 Wasakhda ka kala sooc wasakhda cuntada iyo wasakhda kale ee bolosha. 2 Waxa halista ah kasooc wasakhda kale. 3-4 Maalin kasta ka ilaali caayayaanka marka ay wax halaabaan. Dadka ka ilaali inaysan badbaadinin cunto halowday iyo mid aan saafi ahayn. Hayadda qaadista wasakhda uu hakad soo galo, oo meelaha qashinka lagu tuuro ay wali furanyihiin, wasqada waa in meelaah geeya inta u dhaxaysa 3-7 cishaba. Yaan laysku darin saliida kariska loo isticmaalay. 7-12 Wasakhda cuntada oo idil ku rid jawaano balastiko ah. Buuxdhafka ka daa. Si fiican u xir meesha furan si ay wasakhdu dibdda u yaacin, urkala kontoroolo lagana dhowro inay cayayaanka soo galaan. Qashinqubka ka dhowr meelaha ay ka socdaan hawlaha cuntada. Jawaanada qashinka qaada soo dhig qashinqubka aydoo si fiican u xir xiran si uusan dooliga u hawaysan. Ha ka yeelin inay wasqda cuntada ay isku arrurto meelaha qashinqubka la dhigo. Ilaali meelaha qashinqubka la dhigo. 6 Waxyaabaha halista ah sida kiimikada ama walxaha milma ee waxnadiifiya waa in lagu kaydyaa meelo xasilan oo konteenaro leh lana geeyo meelaha loogu talagalay. Meel amman leh ha lagu hayo wasakhda 5 Wasaqda cuntada kale iyo wasakhda kale ee bolosha waxay abuuraan ur soo jiidanaya xasharaadka iyo dooliga. Hadday rabsho soo gasho aruurinta wasakhda culus, kuwaan kala sooc oo konteenaro si fiican u agaasimiya boosaska loo helo. Ha isku qasin saliida wax lalgu kariyo iyo midda wax lagu shiilo iyo wasakhda cuntada. Isticmaal konteenaro daboolan ama konteenaro dufanka ee salida wax lagu kariyo. Ha kontooroolo cayayaanka sida dooliga iyo xasharaadka. Ka nadiifi meelaha ay guryaha ka dhigtaan cayayaanka. Dhismaha dibaddiisa, ka saar geedaha, caalenta, ama wasaqda ay cayayaanka isku qariyaan oo ay guryo ka dhistaan. Gudaha dhismaha cuntada iyo qalabka ku kaydi meelo xafidan oo dhulka ka kacsan. Isticmaal dabin aad ku kontorooshid cayayaanka sida koolada, si lala socdo dhaqdhaqaaqa cayayaanka. Ka eeg cayayaanka la socda badeecada la soo dajiyo, sida ukumaha xasharaadka ee bakadaha laga helo ama xasharaadka badeecada ku jira. Ka saar biyaha fadhiya banaanka si aysan cayayaanku meeshaas ugu korin, sida conteernarada aan la daboolin ama koteenarada wasaqda qaada ee aan daboolka lahayn oo roobka ka buuxsamo. WALAACA QASHINKA & IYO CAYAYAANKA... Markay masiibo jirto oo rabsha galisa qaadista wasakhda, cayaanka dhiibaato ayay keeni kartaa. Qashinqubka waxay cunto u noqdaan xasharaadka iyo dooliga. Cayayaanka waxay faafin karaan cudurro cuntada ka dhasha. Waxay waxyeelleen karaan cuntada, saadka iyo dhismaha waxay ka nixiyaan macaamilka. 9 CASHARKA 9AAD DHOWRISTA AMMAANKA CUNTADA EE XILLIGA MASIIBADA INTA AY MASIIBADA JIRTO... Kala cararka masiibada keentay, qalabka, jadwalka caadiga ah ee shaqaalaha, adeegyada la siiyo jaaliyadda kulligood hakad ayaa soo galaya. Marka koox ahaan dib loo eego aasaaska ammanka cuntada waxay shaqaalaha ka caawin kartaa inay culays saaran sidii cudurrada ka dhasha cuntada marka uu hakad soo galo hawlaha caadiga ah. MARKA LA EEGO SAWIRADA, maxay yihiin tillaaboyinka la qaaday ee dhowrayay nabadda dadka? 1-4 Ka caawi inay cuntada ammaan ahaato ayaadoo uu jiro jaahwarreer birmad ah. 5-6 Iska hubi inaan cuntada lagu haynin Qaybta Heerkulka Halista ah. Nadiifi iyo fayodhowr meelaha cuntada lagu diyaariyo ayadoo la isticmaalayo qalabka hawsha ku habboon. Caadayso in gacmaha la dhaqdo oo ah sida ugu fiican ee looga hortago faafinta cudurrada. Ha aqbalin cuntda guryaha lagu soo diyaariyay, ama cunto iyo biyo laga keenay ila aan la aqoonsanayn, xita marka ay jirto masiibo. Waxyaabahaan lama soo marsiin dariiqii koon troolka cuntada, heerkul sax ah laguma soo rarin, waxaa laga yaabaana in lagu takrifalay dadkuna kru xanuunsadaan. Si taxaddar leh u eeg in daboolka cuntda qasacadaha ku jirta aan la taabanin, ama halaabin ama waxyelloobin. Qabojiyeyaahsha ku hay heelkulka ah 41°F ama ka hooseya. Heerkulbeega si joogta u isticmaal si aad u cabbirtid heerkulka inta uu yahay ee cuntada barafaysan iyo midda la qaboojiyay. Cuntada kulul ku hay 140°F ama ka kor, isticmaal heerkulbeega cuntada lagu cabbiro oo diwwaangeli heerkulka kulaylka cuntada. Cuntad ku kaydi meelo qabow oo cuntada hoosta ha iska galin si ay si fiican ugu qaboodo. Cuntada aan sida fiican loo qaboojin waxaa ka dhalan kara bakteeryada cudurrada dhalisa. Gacmaha si joogta ha loo dhaqo. 1. Shaatiga kor u qaad oo gacmaha biyo qandac ah gali. 2. Adigo sabuun isticmaalaya oogada gacmaha hore iyo inta dambe mari. 3. Isticmaal nidaamka 20ka ilbiriqsi: gacamaha biyaha isdhaafi oo saabutna iyo biyo gaarsii ilaa 20 ilbiriqsi. Ubso inaad calaacsha dhaqdid, inta u dhaxaysa faraha iyo gacmaha hore. Buraashka isticmaal si aad u nadiifisid ciddiyaha hootooda iyo inta faraha u dhaxaysa. 4. Biyaraaci gacmaha oo biyo qandac ah ku sii daa. Faraha foorari inta aad biyaraacinaysid. 5. Waraaq, shukumaan ama qalblka hawad kulul gacmaha ku qallaji. 6. Shukumaan isticmaal marka aad tubad xiraysid. WALAACA AMMAANKA CUNTADA & GACMA DHAQIDDA... Jaahwareeka birmadka, marka la raaco aasaaska dhowrista ammanka cuntada waxaa yaraanaya faafidda cudurrada cuntada ka dhasha. Dhaqidda joogtada ee gacmaha oo si fiican loo dhaqo waxay difaacaysaa caafimaadka guud. Maqaarka gacmaheena waxaa ku nool malaayiin bakteeriyo iyo fayrusyo oo cuntada iyo dadka loo gudbin karo. Gacma dhaqista fiican waxay hoos u dhigaysaa dhibaatada 100 ilaa 1,000 jibaar. Hadduu qofkasta gacmaha iska dhaqo inta uunan cuntada taaban iyo kaddib marka uu suuliga isticmaalo, waxaa markaasi la iska dhowri karaa nus cudurrada cuntada laga qaado. 10 CASHARKA 10AAD NADIIFINTA KA DAMBAYSA MASIIBADA: TUURISTA IYO BADDAADINTA? MARKA LA EEGO SAWIRADA, maxay yihiin tillaaboyinka la qaaday ee dhowrayay nabadda dadka? Tuur cuntada muddo dheer lagu hayay Qaybta Heerkulka Halista ah. Tuur cuntada uu dabka waxyelleyay. Tuur cunta kastsa oo ay waxyelleyeen kulayl, qiiq, kiimikada dabka lagu damiyo ama biyaha xooga leh. Tuur cuntada ku waxyellowday fataha. Cuntada nuskariska waa in la tuura hadday korontada maqnayd wax hal saac ka badan. Cuntada kulayka lagu hayo waa in la tuura hadday heerkulka uu ka hoos maro 1400F muddo 4 saacadood garaaysa. Cuntada qabow waa in laga taqallusaa hadday heerkulkeeda ka kormarto 410F muddo 4 saacadood gaaraysa. Tuur cuntada leh daboolka abuurka la wareejiyo (sida, yaanyahda macaan ama caanaha iyo sharaabka) cuntada dhalada ku jirta iyo cunta kasta oo bakad, balastiko iyo mara ku jirta. Tuur cuntada qalalan sida burka iyo sonkorta. Tuur bokisyada xita hadday badeecada ku jirto ay qalalantahay. Tuur cuntada gasacadaha ku jirta oo diisan, duleela, qaab daran ama ruujmoobay. Haddii aad gasacadaha is haysta aad dib us isticamlaysid: magaca ka fuji, korka ku dhaq biyo kulul iyo sabuun biyo leh, ku biyaraaci biya nadiif oo aan waxba lahayn kaddibna gali meel ay fadhiyna fayodhowr milan (1 qaadada warankiilo leh halkii galaan ee biyha ah) sidaa ku hay ilaa 90 ilbiriqsi ama ka badan. Kaddibna qallaji, ku calamee magaca waxa ku jira qalin aan tirtirmaynin. Tuur cuntada iyo qalbka ku waxyeelobay wasakhda soo noqotay. Tuur cunta kasta ama cunta kasta ee bakad ku jirta oo ay taabatay wasada soo noqotay. Tuur qalbka kasta oo aan si fiican loo nadiifin karin ama loo fayodhowri karin, ay kamid yihiin mashiinka rootiga kululeya iyo qalb kale ee cuntada, maacuunta, armaajooyinka, karbeetyada, iwm. DOODA XUBNAHA... Ma jirtaa alaab la tuuray oo aad la yaabtay? Kala hadal sababta ay muhiim u ahayd in la tuuro. Aqbaar dheeraad casharkaan Korontada Go'da, Dabka, Fatahadda iyo Wasaqda Soo Noqota, ama la xiriir isbettorahaada caafimaadka. 11 CASHARKA 11AAD AMMAANKA CUNTADA MARKA LA EEGO SAWIRADA, maxay yihiin tillaaboyinka la qaaday ee dhowrayay nabadda dadka? 1-2 Xadee socodka dadka aan fasaxa u lahayn inay galaan mesha cuntada lagu diyariyo iyo xogta shaqada. 3 Hubso in ammaanka cuntada ee meesha qudradda ama cunta inta la rabo la cuno. 4 Wac 911 kaddib marka aad raacday waxa ay fareen qodobada rugta. Iftiin fiican iyo in albaabada qufulo iyo meelaha kale ee laga soo galo. 7 Hubso badeecada la soo dajiyey in ay tahay midda la dalbaday oo kaliya oo markasta si fiican loo daboolo oo aan lahayn calaamad faragalin ah. Cadday in qofka wax soo dajinaya yahay qof aad taqanid. Eeg waraaqaha aqoonsiga ee shaqalanimada haddii loo baahdo. Badeecada la soo dajiyo ka eeg boolbaro shaki ku galiya ama dareere oo noqon kara calaamad in cuntada faragalin lagu sameeyey ama baakadaha kale. U sheeg wax kasta oo shaki ku galiya Qofka Masuulka ah. 6 Ilaali meesha qudradda iyo meelaha ay dadku iskood cuntada uga soo gurtaan si looga hortago faragalin iyo faddarayn. U soo sheeg qofka masuulka ah waxkasta oo shaki ku galiya Badeecada la soo dajiyo ka eeg haddy leedahay wax faragalin ah ama bakado aan la filanaynin. 5 Xadee socodka macaamilka ay ku tagaan jikada. Martida ama qandaraaslayda jikada gala waa in marka hore loo galiyo labbis ama la siiyo waraaq u fasaxysa in ay meesha booqdaan. Iska jir oo ilaaliya socodka dad fasax aan u haysan inay soo galaan meesha cuntada lagu kaydiyo sida "Shaqaalaha kaliya". Ku dhaji darbiyada calamad mamnucaysa soo galitaanka sida "Shaqaalaha kaliya." Albaabada laga soo galo ee aada meesha badeecada laga dajiyo waa in la xiro marka aan la isticmaalaynin. Ku rakib nalal ama badalna kuwa xumaada si markaasi meesha ay markasto iftiin u yeelato. Ku dhowr halista kiimikada ay kamid tahay sunta xasharaadka meelo ammaan ah. Soo sheeg shaqaalaha jirrada sida ugu dhakhsaha badan taas oo digniin hore u ah in ay dhacday faragalin. Wax u eg hargab, cucun ama jirrada shaqaala kale waa in la soo sheegaa waxayna noqon karta digniinta in cuntada faragalin lag sameeayay. Qofka Masuulka ah waa inuu hayo diiwaanka jirroyinka shaqaalaha. DOODA XUBNAHA... Maxay yihiin tillaaboyinka aan qaadnay ee cuntada lagu dhawro? Sideebay qof xumaantiisa wata u ka wareego ammanka aan samaynay iyo sideen ammaanka u adkayn karma? Aan ka heshiino tillaboyinka aan qaadayno haddaad aragtid wax ku shaki galiya, halwlaha ama badeeca dajinta oo ay faragalin ka dhacday. (sida, u sheeg qofka masuulka ah soona sheeg wixii shaki ku galiya amaba aad aragtid bolbaro/faddaro oo boliska wac 911). Meesha qudradda lagu qaybiyo, cuntada inta jeer ee la dooo la cuno ama meelaha ee laga adeego (haddi lagu dabbiqi karo) side ayaan uga hortagi karnaa faragalinta cuntada. MAXAY AMMAANKA CUNTADA MUHIIM U TAHAY... Barnaamijka ammaanka cuntada waxay macaamilka iyo shaqaalaha ka dhowrsaysaa wareer kaga yimaada argagixisada iyo fowdada dambiilayaasha ee cuntadaku takri fala. Cuntada waxaa loo isticmaala sunta naflayda lagu waxyeelleyo. Cuntada waxa loo isticmaalay in walxo naflayda (sida, suntan salmonella lagu daray qudradda la cuno ee Washington ka dhacday). Hagaajinta ammanka cuntada waxay hoos u dhigaysaa halista cafiimadka guud, qasaaraha shirkada soo gaara, iyo inay kahortago faragalin cuntda lagu sameeyo oo qasaasoyin lixaad ah ganacsiga u keeni karta. 12 U DIYAARGAROUGA BIRMADKA: DIIWAANKA TABABARKA SHAQAALAHA (Koobi ka samee una isticmaal foomkaa si aad s ula socotid tababarka shaqaalaha.) CASHARKA 1. Korontada go'da 2. Biyaha fataha wasakhda soonoqota 3. Dabka 4. Biyaha oo go'a ama halaaba 5. Waxyeelleynta Naflayda/Argagisada 6. Bumbada wasakhda 7. Shilalka kiimikada 8. Hakadka gala aruurinta qashinqubka iyo koontroolka cayayaanka 9. Dhowrista ammanka cuntada marka ay masiibada jirto 10. Nadiifinta masiibada xigta: Tuurista/Badbaadinta? 11. Ammaanka cuntada TAARIIQDA TABABARKA YAA YIMID XARFAHA TABABARAHA 1. Jooji qaybinta cuntada iyo sharaabka. Macaamilka wargali. 2. Laba shay horay ka samay: 1. Qoro waqtiga ay korontada go’day. 2. Herkulka cuntada ku eeg termoomitirka oo qor inta uu yahay. 3. Si fiican uga warqab xogta heerkulka inta ay korontada go’antahay. Saacad waliba eeg cuntada kulul iyo tan qabowna 2 saacadood qayb waliba. Qor waqtiga iyo heerkulka. 4. Cuntada aan si fiican loo karin ha siin dadka. Hadday korontada soo noqoto 1 saac kaddib, cuntada dib ugu kulule 165oF. Hadday korontada maqanaato 1 saac ka badan cuntada tuur. U Diyaargarowga Birmadka ee Shaqaalaha Cuntada CASHARKA 1AAD KORONTADA GO’DA CASHARKA 1AAD KORONTADA GO’DA 5. Cuntada qabowga lagu hayo: Tuur cuntada qabowgeedu oo 41oF ka kormaray muddo 4 saacadood ka badan. 6. Cuntada kulaylka Lagu hayo: Tuur cuntada kulalykeedu ka hoosmaray 140oF muddo 4 saacadoo ka badan. 7. Tillaboyin la xiriira Qaboojiyaha: Albaabada qabojiyaasha xir. Melaha bannaan wax ku dabool. Cunto kulul ha ku darin meeshaan. 8. Dib u kabashada marka ay korontada soo noqoto: Dib u eeg xogta heerkulka. Tuur cuntada aan loo baahnayn. Qalabka korontada dib sidoodi ugu celi. U Diyaargarowga Birmadka ee Shaqaalaha Cuntada 1. Jooji qaybinta cuntada iyo sharaabka. Macaamilka wargali. 2a. Hadday wasakhdu soo noqoto, markaa waxaa xiran dhuumaha wasakhda qaada. Ha iskudayin inaad raadisid wasakhda. Fuundi dhuumaha fura raadso. 2b. Hadduu fataha dhaco, qimee qasaaraha soo garay marka hore. Dhismaha ma sii deganaan karaa? Maamulaha weydii haddii rugta lagusii jiri karo. 3. Dhismaha si fiican u nadiifi! Gasho golofyo, kabo, okiyaale iyo qamiis. Xiro maskerda neefa filtarka ee biraha kaa celiya. U Diyaargarowga Birmadka ee Shaqaalaha Cuntada CASHARKA 2AAD BIYAHA FATAHA IYO DHUUMAHA WASAKHQAADKA OO HALAABA CASHARKA 2AAD BIYAHA FATAHA IYO DHUUMAHA WASAKHQAADKA OO HALAABA 4. Nadiifi dhismaha - sagxadaha iyo darbiyada. Wasakhda culus, biyaha ka qaad. Buraash ku xog, sabuun mari. Biyaraaci darbiyada iyo sagxadaha. Hawo ku qallaji durbadiiba. 5. Qalabka oo idil nadiifi. Qalabka si fiican ugu dhaq sabuun iyo biyo. Biyaraaci oo fayodhowr marka hore. Mashiinada wax qasa, kan jalaatada, iwm. 6. Tuur waxa soo hara. Tuur waxa godadka leh, waxyaabaha fas qmay ee aan la nadiifin Karin. 7. Cuntada badbaadii shaqada dib u noqo. Cuntada wasakhdu taabatay tuur. Bakadaha godadka leh iyo kuwa cuntada aan la nadiifin akrin (sida jawaanada burka, cusbada, qarshooyinka ama qasacadaha furaha wata, furarka ama waxa sida fudud ufurma). Wac waxda caafimaadka deegaanka si ay u eegto nadaafadda iyo waxa lasoo reebay. U Diyaargarowga Birmadka ee Shaqaalaha Cuntada CASHARKA 3AAD DABKA 1. Cawimaad waco. Significant 2. Qiimee halista xaaladda. Contained 3. Raac waxa ay waaxdu dab damisku farayso. 4. Kaddibna, tuur cunada aan saafiga ahayn. 5. Kab ama badal qalabka halaabay. 6. Keenso baaraha ammaanka cuntada inta aan meesha dib lo furin. U Diyaargarowga Birmadka ee Shaqaalaha Cuntada 1. Wac waaxda caafimaadka iyo dayactirka biyaha. 2. Joogi cuntada iyo sharaabka dadka la siinayo. 3. Diyaar ma u tahay inaad markale furtid? Biya saafi ah ma leedahay? Wac waaxdaada caafimaadka. 4. Dib u kabashada iyo nadiifinta: Raac qawaaniinta waaxda. caafimaadka ee deegaanka eek u saabsan biyaha halaaba. Nadiifi oo fayoobeyn kusamee haddii loo baahdo. U Diyaargarowga Birmadka ee Shaqaalaha Cuntada CASHARKA 4AAD DHIBAATADA BIYAHA GO’A AMA WASAKHQOOBA 1. Iska jira waxkasta oo shaki idinku abuura caadigana ka baxsan. Macaamil iyo shaqaala badan oo jiran. Cunta aan qaab quman lahayn. Boolbaro iyo dareere shaki leh. Dad aan fasax u haysan. 2. Xadee socodka dadka aan shaqaalaha ahayn. Hubi IDga martida. Qofka badeecada keena ha isqoreen Waydii maamulaha wixii aadan hubin. 3. U soo sheeg hawlaha shakiga dhaliya qofka masuulka ah. 4. Maamulaha ama qofka masuulka ah ayaa wici kara 911. U Diyaargarowga Birmadka ee Shaqaalaha Cuntada CASHARKA 5AAD WAXYELLEYNTA NAFLAYDA IYO ARGAGIXISADA CASHARKA 5AAD WAXYELLEYNTA NAFLAYDA IYO ARGAGIXISADA 5. Xir rugta ganacsiga haddii uu jiro shil waxyeela naflayda. U dig macaamilka. Jooji cunta aad adeegsaysid. U 6. Badbaadinta cuntada iyo nadifiinta rugta ganacsiga: D I G N I I N ! HA ISKU DAYIN inaad badbaadisid cunto ama aad wax nadiifisid ilaa aad kala tashatid waaxda caafimaadka. Sida meesha loo nadfiifinayo waxay ku xirintay nooca suntan waxyeesha naflayda. 7. Nafidi - si taxaddiran. Waa halis in wax la nadiifiyo haddan la haysan qalabka ku habboon. La hadal waaxda caafimada ee ku saabsan waxa layska rabo. 8. Nabad ahaw! La hadal maamulahaaga inta aad wax ku dhaqaaqin. Shilka naflayda waxyeela ma xaa lad caadi ah. U Diyaargarowga Birmadka ee Shaqaalaha Cuntada 1. Hadday rugta ganacsiga AY u dhowdahay meesha qaraxa ka dhacay: Maamulaha ha la waydiiyo dhinaca la aadayo. Durba meesha lug ha looga baxo. Maro qoyan ah ku dabool afka/sanka si aan cabaaskeeda loogu neefsanin. 2. Hadday rugta ganacsiga ka Maamualaha hala waydiiyo sidii wax loo samayn lahaa. Wac 911 sii qaraxa loo sheego. 3. Shido telefishinka iyo raadiyaha iyo kombiyuutarka deeganka ee aqbaarta birmadka ka hadlaya. Rugtaada ammaan ma leedahay? Hadday maya tahay, xaggeen aada? Meelaha sunta laga daahiriyo? 4. Qatarta ugu wayn ee bumbada wadata wasakhda waa qaraxa laftirkiisa. Gudaha ku jir. Dhismaha ayaa suntan qaraxa kaa celinaya. Yaree waqtiga ay sunta ku soo gaarayso. U Diyaargarowga Birmadka ee Shaqaalaha Cuntada CASHARKA 6AAD BUMBADA WASAKHDA CASHARKA 6AAD BUMBADA WASAKHDA 5. Hawshada socota jooji hadduu dhacay qaraxa bumba da wasakhda leh. Macaamilka wargali. Jooji adeega cuntada. 6. Badbaadinta cuntada & nadiifinta rugta ganacsiga: DIGNIIN! HA ISKU DAYIN inaad cuntada badbaadisid ama aad meesha nadifiisid ilaa aad la hadashay khubarada caafimaadka. Sida wax loo nadiifinayo waxay ku xirantahay nooca bumbada wasakh leh ee kala duwan. 7. Si ammaan leh wax u nadiifi! Halis waaye in wax la nadiifiyo ayaado aan la qabin labbiska ku habboon. La tasho waaxda caafimaadka oo weydii waxa layska rabo. 8. Ammaanka ilaali! La tasho maamulahaaa inta aadan wax ku dhaqaanin. Shilka bumbada wasakhda leh ma aha xaalad caadi ah. Maamulahaaga kala hadal waxwaliba KAHOR inta aadan waxba samaynin! U Diyaargarowga Birmadka ee Shaqaalaha Cuntada 1. Wacc 911 iyo sarkaalka dawladda. 2. Maro qoyan afka iyo sanka ku daboolo si aad sunta uga badbaadid. 3. Jooji adeega cuntada iyo sharaabka dadka la siinayo. 4. Ha lala tashado khubarada inta aan wax la nadiifinin. Wac waaxda caafimaadka degaankaaga. 5. Tababarka amniga shaqaalaha: Sida haboon ee loo istcimaalo kiimikada waa in lagau keydiyaa rugta. U Diyaargarowga Birmadka ee Shaqaalaha Cuntada CASHARKA 7AAD SHILALKA KIIMIKADA 1. Kalasooc cuntada halawday iyo bokisyada iyo gasacyada faaruqa ah. 2. Kalasooc qalabka halista ah ee la tuurayo. 3. Haraaga cuntada ku rid jawaano balastiko ah oo si fiican u xirxir. 4. Jawaanada xirxiran gali konteenerka oo dabool adag leh. 5. Haraaga cuntada ee bannaanka la dhigo waxay soo jiidanaysaa xasharaadka iyo cayayaanka! 6. Saliidda wax lagu shiilo ku rid baaldiyo dabool fiican leh ama konteenerka saliidda. Ha ku qasin haraaga cuntada. U Diyaargarowga Birmadka ee Shaqaalaha Cuntada CASHARKA 8AAD HAKADKA GALA QAADISTA QASHINQUBKA IYO KONTOROOLKA CAYAYAANKA CASHARKA 8AAD HAKADKA GALA QAADISTA QASHINQUBKA IYO KONTOROOLKA CAYAYAANKA 7. Baabi’meelaha gudaha ah ay degto-wasakhda, geedaha yaryar, iwm. 8. Baabi’meelaha dibadda ah ay cayayaanka guryaha ka dhigtaan - meelaha qalbka cuntada lagu kaydiyo, saxgadda. 9. Isticmaal dabin loo dhigo ama ka warhay socodka xasharaadka. 10. Eeg badeecada la keeno. 11. Konteenerada wasaqda waa inay xirnaadaan meelaha u dhowna nadiif ahaadaan. 12. Ka qaad biyaha meelaha fadhiya. U Diyaargarowga Birmadka ee Shaqaalaha Cuntada 1. Laylis lagu sameeyo aasaaska ammaanka cuntada marka ay masiibada jirto. 2. Nadiifin iyo fayoobiyeyn ku samee meelaha cuntada lagu diyaariyo inta aanan la isticmaalin. 3. Gacma dhaqistu waa shayga ugu muhiimsan si cuntada caafimaadkeeda loo ilaaliyo. 4. Cuntada guryaha lagu soo diyaariyo lama isticmaali karo, xita marka masiibo jirto. 5. Hubi in cuntada qabow lagu hayo 410F ama ka hoos. 6. Hubi in cuntada kulul lagu hayo 1400F ama ka kor. U Diyaargarowga Birmadka ee Shaqaalaha Cuntada CASHARKA 9AAD DHOWRISTA AMMAANKA CUNTADA MARKA MASIIBADU JIRTO CASHARKA 9AAD DHOWRISTA AMMAANKA CUNTADA MARKA MASIIBADU JIRTO GACMAHA SI JOOGTO HA LOO DHAQO! 1. Shatiga laabo oo gacmaha ku qooy biyo diiran. 2. Sabuun isticmaal. Sabuunta iyo xunbadeeda mari ilaa gacmaha oo dhan. 3. Si fiican u dhaq ilaa 20 ilbiriqsi. 4. Biyaraaci gacmaha iyo faraha. 5. Gacmaha ku qallaji shukumaan nadiif ah. 6. Shukumaan tubada ku qabo marka aad biyaha xiraysid. U Diyaargarowga Birmadka ee Shaqaalaha Cuntada Tuur Cunto kastoo la haleyay ama ay ay taabteen biyaha, dhumaha wasaqda, qaac, qiica kiimikada. Waxaa kamid ah cunnooyinkaas: • Cuntada cusub oo dhaceysa - badeecada, hilibka, digaaga, malayga, nafaqada caanaha iyo ukunta. • Konteenarada iyo baakadaha la furay • Konteenarada jilicsan, bokisyada, dhaloyinka abuurka kor ku leh ama konteenarada balastikada ee yaanyada gasaca daysan, iidaanka qudradda, caanaha, basbaska jaalaha ah, myonayska, sodhada, biirka, maraqa, iwm. • Baakaha jilicsan ee waxsiidaaya - cuntada bokisyda ku jirta, waraaqaha, birmacda jilicsan, balastikada, bacda jilicsan oo bokisyo cuntada daboosha, masagada iwm, burka, sonkorta bariiska, cusbada, iwm. • Cuntada qallalan - xawaajiga iwm, waxa cuntada dhadhan u yeela, burka, sonkorta iyo cunnoyika kale ee gasacadaha daboolka leh. • Alaabta halka mar la isticmaalo - saxuunta, bikeeriyada, qaadoyinka iwm, daboollada, iwm. Badeecada gasaca ama dhalada ku jira: • Hadday gubato ama u dhowday kulayl ama dab. • Hadday rujiino tahay, aysan sinnayn, buusan, dented, la bal lariyay ama wax siidaynayso. Cuntada qaaboojisan ama la qaaboojiyay waa in la tuuraa haddii: • Marka uu soo gaaray dhumaha wasakhda qaada, biyaha, qiiqa, qiiqa kiimikada ama kiimika siibatay. • Ka kormarta heerkulka 41°F muddo ka badan afar saacadoo. • Qaboobayd kadiibna dhalaashay mudo dhan laba saacadood ama ka badan • Ay tayadeeda hoos u dhacday ama yeelatay midab aan caadi ahayn ama ur aan caadi ahayn. Cuntada Halista Noqon karta (PHF) waa in laga tuuraa hadday ku jirtay "Qaybta Heerkulka Halista ah" (41°F - 140°F) muddo ka badan 4 saacadood. Comnnooyinka PHF waxaa ka mid ah: Hilibka iyo cunto isku qasan • Hilibka, hilib-ceeriin, hilibka idaha, doofaarka, digaagga, malayga, cuntada badda, hilib wax lagu daray, dofaarka iwm. • Maraqa, hilib karsan, casseroles ama wax lamid ah oo leh hilib, baasto, bariis, ukun ama formajo. Ukunta iyo waxa caanaha laga sameeyo • Ukunta ama waxa ka soo baxa, jalaatada, iyo caano qamiiriyey. • Canaha, labeenta, caana fadhiya, cuntada labeenta laga sameeyo ama maraqa. • Formaajaha jilicsan sida labeenta, subagga iwm. Macmacaanka - Doolshaha, keega iyo macmaacanka leh labanyad, formaajo, chiffon, meringue ama pumpkin. Miraha /Miraha la jaray & Qudradda la Kariyay - Qaraha, miraha malabka leh, digirta cagaaran ee la kariyay ama gallayda ama digirta. Cuntada aan la wada karin waa in laga taqallusaa ha hadday koronta la'aan ahayd wax ka badan hal saac. Badbaadi Cuntada qaboojisan haddey si xoogan u xirantahay ama ku jirta jaboojiyaha aadka u jabow (aan lahayn biyo, qiiq, qiiqa kiimikada ama filtrashinka kiimikada) iyo mee bay'ada heerkulka uu ka hooseyo 41°F. Jeermiska ka dil gasacadaha aan waxba gaarin iyo dhaloyinka aan lahayn kulayl ama ay biyo waxyeelay aysana lahayn buusnaan, qabxumo, wax siidaynaya ama ruujimo. • Uu ka fuqay magaca ku qornaa. • Biyo iyo sabuun lagu dhaqay, kaddibna la biyaraaciyay. • Lagu fayadhowray fayodhow milan, kaddibna hawada lagu qalajiyay. (Milan, eeg baalka 5aad.) • Lagu magacaabay markale qalin aan ka fugaynin. Hadduu dab, biyo fataha ama dhumaha wasaqda qaada ay si toos wax looga qabtay: • Cuntada meelahaas tiillay oo waxba ka soo gaarin qiiqa, qiiqa kiimikada, biyaha, kiimikada dabka d amisa, biyaha ama dhuumaha fatahay waa la badbaadin karaa. • Latasho kormeeraha waaxda caafimaadka ee deegaankaaga Aan ahayn-PHFs waxaa lagu hayn karaa hawada caadiga ee qolka, laakin waxaa dhici karta inay tayada xumaato, kamid yihiin: • Rootiga, noc kale oo rooti ah, rooti jilicsan, dolshaha la qalajiyay • Subagga adag ama margarine • Formaajaha adag - cheddar, parmesan, iwm • Miraha cusub ee aan la jarin iyo qudradda • Sharaabka qudradda laga sameeyay, miraha la qalajiyay, iyo dolshaha miraha laga sameeyay • Cuntda gasacadaysan • Cuntada la qalajiyay - burka, baastada, bariska, iwm • Cuntada macaanka badan - malabka, jalaatada • Iidaanka ashiitada lagu daray - yanyada, bisbaaska jaalaha ah Cuntada aan la wada karin dib ayaa loogu kululayn karaa ilaa 165°F hadday korontada ka maqnayd wax ka yar hal saac. Haddad ka shakisid ka tallus. Waxaan cunta ahayn: Isku tuur Isku tuur waxkasta oo ay wax soo gaareen iyo aan la nadiifin karin ama la fayodhowri karin, ay kamid yihiin kuwaa rootiga kuleyliya, iyo qalabka kale ee cuntada, maacuunta, armaajooyinka, karbeetada, iwm. U Diyaargarowga Birmadka ee Shaqaalaha Cuntada CASHARKA 10AAD TUUR AMA BADBAADI? 1. Macaamilka iyo kuwa badeecada keena ka celi meelaha aan loo ogolayn. 2. Iska ilaali waxa shaki ku gelinaya iyo hawlaha aan caadiga ahayn. Dad badan oo jirrada Boolbaro iyo dareere shaki dhaliya Dad aan fasax u lahayn 3. Cuntada bannanaka lagu cuno ilaali 4. Eeg badeecada kuu soo dagta Bolbaro ama dareere shaki leh Dad aan fasax u haysan ama aan la aqoon 5. U soo sheeg qofka masuulka ah wixii ama badeecada kuu soo dagta ee aad ka shakidid. 6. Meesha Badeecada lagu soo dajinayo iyo bakhaarada xir. U Diyaargarowga Birmadka ee Shaqaalaha Cuntada CASHARKA 11AAD AMMAANKA CUNTADA CASHARKA 11AAD AMMAANKA CUNTADA 7.Jirroyinka waa in laga qoraa diiwannka jirrada shaqaalaha. Diiwaanka jirrada shaqaalaha (Koobi ka samee una isticmaal foomkaan is aad ula socotid jirrada shaqaalaha.) Sheeg waxa laga rabo cafimaadka shaqaalaha cuntada: 1. Ka saar shaqaalaha cuntada ee ku xanuunsaday dhgismaha ee hunqaaqay ama shubmay. 2. Diiwaankaan dhammaystir marka uu shaqaalaha hunqaaqo ama shuban ku dhaco. 3. Xadee shaqaalaha cuntada ee qaba jirrada Salmonella, Shigella, E. coli, or Hepatitis A (Cagaarshow nooca A) inay cuntada ka shaqeeyaan, alaabta nadiifiyaan sida digsiyada, macuunta, qalabka mar kaliya la isticmaalo ilaa ay Waaxda Caafimaadka Guud ka qiimayso in dhici karto in u ka dhasho cudur cuntada ku faafa. 4. Wac waaxdaada caafmaadka deeganka haddi qof shaqaale ah laga helay: • Salmonella • Shigella • E. coli • Hepatitis A 5. Wac waaxdaada caafimaadka deegaanak hadduu macaamil sheegtay shuban ama mantag; ama uu ku dhacay Salmonella, Shigella, E. coli, or Hepatitis A. Waqti shaqa la gefay Magaca shaqaale Wasa la qabo/cudurka Shuban ama mantag Dhaqtar ma eegay? Waqti shaqa lagu soo noqdo U Diyaargarowga Birmadka ee Shaqaalaha Cuntada
© Copyright 2026 Paperzz