Guiding the surgical gesture using an electro-tactile stimulus

Guiding the surgical gesture using an electro-tactile
stimulus array on the tongue: A feasibility study
Fabien Robineau, Frédéric Boy, Jean-Pierre Orliaguet, Jacques Demongeot,
Yohan Payan
To cite this version:
Fabien Robineau, Frédéric Boy, Jean-Pierre Orliaguet, Jacques Demongeot, Yohan Payan.
Guiding the surgical gesture using an electro-tactile stimulus array on the tongue: A feasibility
study. IEEE Transactions on Biomedical Engineering, Institute of Electrical and Electronics
Engineers, 2007, 54 (4), pp.711-717. <10.1109/TBME.2006.889180>. <hal-00138571>
HAL Id: hal-00138571
https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00138571
Submitted on 26 Mar 2007
HAL is a multi-disciplinary open access
archive for the deposit and dissemination of scientific research documents, whether they are published or not. The documents may come from
teaching and research institutions in France or
abroad, or from public or private research centers.
L’archive ouverte pluridisciplinaire HAL, est
destinée au dépôt et à la diffusion de documents
scientifiques de niveau recherche, publiés ou non,
émanant des établissements d’enseignement et de
recherche français ou étrangers, des laboratoires
publics ou privés.
! "
%! *,& ' #- . ' /!
,
!
#
+
"9(
(+ "
*
$
/ : (
"#
0010
)(
235;1 ,
$
)! "
% ! #& ' (
23456 $
"# " 7<
(=
! # ! *, ' > + ,!#*
:
) '
" ! "
23456 $
*-#>
?
)
#
) *++ "!
# "7
%$ -#& #- . /!
(
0850
@/ "
:
C
(
*(( ( " .
(
A + A(
"
"(
2
D
( (
(
%(
)
( (
"
(
(+
/
(
)
+
+
+(
)
7+
/
"
( (
(
+ :"
(
+ ( " ) 6G6
"
(+
"
:
C
"
+ )
C
"
+ (
"(
(((
:"
"
(
"
"
E(
)
+(
(
)
"H +
(( )
"
(+
""
(
+ +
:
)
)
7 )
))
:(
(
(
"
(( (
C B+ + ( (
"
+ "
"
+
"
"
:(
+ :"
#
") "
(
(
+
D
+
(B +
"
)
"
(
( )
(
(( ((
C
"
(
B
+
+
"
( )
":
( (
& (
F% /& ( 7+
/ ":
J + (
(
C "(
(
A
(
": ( - C " (
:( : (
+
"
B( :
+ +( (
+ )
* :(
+ (
H
+
(
:(
I
+
"
88
, "
)
+
": +
D
)#
"
(
%
M
(
(
C
+(
7 +
(
(
) "
(
(
"(
(
) +
"
(
+
":
"
(B
&
(
+
(+
"
C
( )
)
"
(
(+
: : + ((
("
"
M
(
"
(
"
"
(
( (
(
( ( K0L
I
(
+
+
)
+
" %
H+
# (
H
C
:
B (
"
)
"
(
:
#*.
%
+
C
H+
!
I
"
(
! (
C "(
M
(
)
(
"
I
E(
"% & + (
( + :"
H+
(
+
"+
(+
"
"
") "
("
I
I
C
+
+
( )
)
+
(
" ( K8 1 2L !
(B
(
: : ( )(
+(
( .
C
I
(
(&
"
(
(
K;L +
( + +( ( :
"
(( ( (
+ K4L
+
+
+
B
C+
( +
+
)
+
/
"
(
( (
+ : (
" )
:(
(
(
" &
(
7
" + : " )"
)
! +
(
+
#*. ( (
%#*.& ( (
+
))
) ( (
"
K6L
* "" .
: ( : %! &
( )
+ (
+
+
)
+ :
+
(
+
)
)
+ "
":
I
*H
C
(
)"
#*. ( (
"
) (N
H : :
(
( ( :(
"
: "
D
": ( %
(
&
+ :"
+(
(
C
( )
"
"
(
"
(
:(
" ( +
(
D
(O +
7
)
+ (
!
)
+
#
O#&
( "
(
"
(
)
% O#&
C
+
C
(( (
"
H( (
(
"
:
(
"
(
"
%
( (
"
%
" H( (
(
&
(
:(
(
H
+
(
(
(
I
"
(
"( (
+
7 )
(&
()
"
(
+
: (
+
): C
)
H C(
(
)
+
( ++
(
(
"
(+
(
: :(
+
(
"
&
B
(
( K3 <L :"
"
+( "
( (
)
) H+
)
%
( "
"
(
(
+
I
(
B"
&
(
) "
7+
( " "
( )
(
)
(
"
)
(+ B
( (
( (
%:(
(
H
(
+ (
"
"
( (
(C
+
(
%
" ) ") C
:
(+
"
)
( (
%
B)
)
" " 7 (:
(
(P &
="
)
" "
(((
+
"
(
(
"
"
B
:
:(
(+
"
:
(
(
"
""
:(
"
O#&
(
(
(
"
:(
( (
"
(
"
(
+
()
)
)
" ( )
+
+
B
E(
+ )
"
(
"(
+
)
)
" C )
:
)
(+
C
O C:
+(
:(
:(
(
( )
( )
(
(
)
(
%
(+
+
: :(
( "
81
. (
(
(
=
)( ": +
"(
(+
)
(
+
7R8
"
( I (C
H )
(
7&
( (
+
+
" (
+
(
(
&
:
( )
7&
((
) ))
C
+ (
(
"(
"K81L
C
))
( (
(
""
( )
"
( %+
(
"))
( "(
"
(
% /&
"
/ K86L
IC(
)
)
(
(B
)
" "(
(
( )
: %(+
( )
(B
!
"(
:
(
" 7)
(
: "
:
)
"+ (
"
)
/
1
(
"
+ (
"
"
)
" ( %81G81
C
7 (
(
)
+
(((
"T 1
C
(
+ )
K8;L
(
))
(
(
" :
C
(
)
( )
"
7
+
+
(
(
"
7&
(
"
/
(
(B " :
:"
C(
" ( K80L ( ( :
+ (
)
(+
( :
( "+
+
"
(B )
7+
+
" C "(
" "
)) "
"(
:
( +( "
:
)
:
( ( C"
Q.. ) ) " ( +
%
"
" "
( K82L
B
"
:(
"
I
+
+
(
+ :"
+ ( " );55
C
H
)
(
C
( (
(
D
C
(
I (
(
(
"
)
"
Q.. C (
+ )
I (
( ""
++
( % Q..& C ( " (
H
(
" H+ I
(
&+
(& *
"
7+
( (
: 855S
%05
)
(
:"
+
+
(
" + + K85 88L
( %15×15
)
:(
)
(
(
/( (
( +
"
+
( )
"
7
":
(
>
"
"
+
+ "
)
:
( (
"
"C
(
! (
(
*(
:
"
:
)(
:
+
((
+ ( (
7+
(K
"
(
(
86L ( C "
H+ I
)
/
H )
"
C ( + +( "
"
"I( "
Q.. ( (
) (
/
( (
)
" ( I ( 7+
(
(
: "
(
. :
/
:"
+ (
"
(
C
I ( (
":"
C
(
7 )
7+
:(
"
(
"
) !
+
+
18
+
(B
. I (C
%
"
(
# .U - ) B Q* /.*& +
") " ( )
C(=
%$T 81
C(
+
C(
+ (
I
(
( (
" C
C
I
)
( "
V
"
(
+ "
(
( :"
:(
)
: "
+ )
"
(
/":
(
+ "
(
)
) ":" (
#*.
)
"
&
+
C( "
((
("
%R T 2
(
"
:
(B C (
(
(
=
1
7+
)
( J
"
(
+
)
((
:
+ :"
(+
C
( )
:
"
(+
C
"
)
(
"
7
)
"
"
(( :
" 7
+
"
+
:
A(B F( )
" (
"
"
+
)
C
)
&
2
"
"
"<0
(( (
(
+ (
R T8
M
(
+
+
+
+(
(
(B
)
"
11
/
"
( (
( 7+
(
/ " :")
8 &
7
+ )
(
":
)
( I (
(
+ :
)
T1 2
"
: + +
&
:"
(
+ (
C
(
"+ +
( C"
(
+
/
(
7 ) (
(
+(
+
)
)
"+
C
)
%
(
"
(
7
:
+ ( )
:
05OD
((
/
"
(
(
0 80Q
:"
( K80L
(
+(
( ) (
. :
)25S
+ ((
"( %
" M)
)
+(
"
" %R T 8 ;
(
( )(
83
(
+ (
"
( )
+ ( ( C ( )7 "
( )
)26
+ ( + ( ( K84L
( )
)
:
8 0G8 0
"
C
>
)
)
:
(
#(
( ( :
7+
"
" :
)
)
"" "
%855 W & ( + )+
" 5; ; 5 *
"(
(
&
"+
" )
7
" (
(( "
" (=54
/C (
+(
8 & *)7
" : "
": +"
" ( %6G6
( +%
C
+ +( "
+
)
C( )
7
(+
(
C(
(
+(
(
7&
+
"
(+ "
/( (
"
(
(
+ :" (
( C
+
(
"
+ ") "
I
(
(
/
7 (
/ "
)
+
+
"
C(
) (N
*
+
"
/
( + :" " )
:
"
C
(
(
(
"
)
(
"
(
E(
(
(B
(
)
)
(((
:
"
)
C( " : "
( C
"
(
(
"
"
:
(
: "
C
+ ( )
)
" C "(
(
" M
( +
)
+
"
" "("
( (
"
: "(
"
)
+
C
)
)(
"
+(
: "D
)
(
(
"
-J .>
".J
(
( ))
+
%6×6
7
:
"
+
E(
/ %81×81
7 )
" (&
"
"
"
:
)
)
" %
) "
(
"
+
"
(
)
+
"
:
C((
%-J& )
("
A( )
% "
" ) "=- . > J ->
(
"
C"
": +
(
(
"C (D
) (
":
:
&
(+ "
J
+ ( ++ "
"
" M
( + : (
"
"
"
(C
" F%∅ T 2
C(
)
"))
" (&
+
"
"
" A( )
C
( )
& >
(( (
+
C (
(+ "
(
2
" E( +
/
(
: (
)
/
(
" F& *( )
)
1(
)
"
7 (
)
"C
7 "
( (
(
"
7 +
( -J
C(
)
:
.
( (
(
"
+
%.>& !
7
(
(
)
:"
:
(
)
12 Q(
(
"
:(
( C "
"( )C
"
%
(
"
"
)
"
"
)
(&
" )
"
I
)
(
(
%
"
)
"
(1 : C + (
" +
I
. I (
"
C
:(
(
+
)
( .
U& + :" "
"
&C
:
"
" M
(
( " " ( )) "
"
( (
(
(
"
"
"
"
( .
" M
( + "
C(
):(
C(
+(
( (
+ (
"
(
+ (
C
)(
((
" C
)
)
( *
"
"
/
( " #*.
: +(
: "(
)
C
" M
( + "
%18
I
C"
+
( )
(
+
)
"(+
( (
+
"
( "
"
"
& C
" M
( + "
8=85 (
"
" : "
)
:
( )
/
(( "
+ ") "
"(+
C
I
"
:"
" M
( +
+
)
"(+
"
)
+ + "
+
:(
:
(
(( )
D
: :
)
+(
"
( (
2& * " "
+ (
(
"
A" F+
:
( "&
"
%
+
"
(
+ :"
(+ +
7+
( (
"
%"(
C
(
(
(% /
( + ) )
"
" :(
1;
"
( I ( %83 20
+
+ "
( 7+
" ) (
((
" (
"+ "
"
%1 74 ( I (&
(
%)
+
( 7+
((
(
" %4 ( I (&
/
)85+
(
"
"
(
I (
Q
+( "
"
"
:
J
)8;5
/
"
(
"
+ (C
C
)(
+ %4 (
((
"(
7
I (&
"
C
(
( (
"
+
+ (
"C
"
/( (
:(
)
" (
(
+ :" "
(B (
Q )
+( ((
"(
)
+ (
)) -
""
"
((
(
( "
D"C
":" (M +
(
+ :" "
"
(% / ) Q
&
7 " ")
" 7+
)
(( : 7+
+(
155(
(&
+
"
D
C
))
"(
(
( +
( (+ "
" C(
(
&
7+
)
( "
"
%85S )
D
/ : (
B C
(
)
(+
C
(C
C (
( (
)
"
" ( ))
C ( " ""
" "
(
(
)
(
+ (
,
( )
+
(
+
"
)
( ( " (
(
)
"
(
"+ "
(
:
-
( I ()
( : "C
/&
"1 )
"
(
C
:(
:
(
C
"
+
(V81
)
(
(
C
" ((
"& C
(
(+ )
")
(
/ . I ( C
(
( + :" "
"
(
)
"
"
(B
/%
/
3
"
7+
(
( :"
( I ((
7
C(
10
"
(
"
+
2
%"
%
(
"
+
+(
)
"
"C
"
C
)51
(C
(+
C
(
""
"
"
(
+(
+
+
C
( )
"
)
) )
&
(+
"
)
(
"Q (
"
)
(
++ " C
( )
"
(% /
"
1
C(
)
+(
+
:
)
7+ ((
C
(
B
"
%
)
(
)
C
)
)
" %/.& +
( 7+ (
( (
"% &
7 )
(
" ) "+
(
(
(
(
I
" ) )
"
" M
(
(
I (
(U ( (
:
( C
+ "
I
"
"
C
") " (
(
" +(
)
( )C
)
:
(&
)
(
+
D ":
C
"(+
(
""
"
)15OD&
(
(B%
(&
( +
"
)
(
"
C 80
(
( (
&C ( ( "
(
""
"
"
"
+
I
)
+
)
( >
C(
""
(
D
1
/.
2 (+
2 +(
%!
C B(U /.*&
"
+
"
)
(
:
+
+ ") " H+
%! &
"
C
(( ((
@
+
( )
: @
H
I
+%(
;& C
(
" 8&
+
" %! *& 1&
"(
")
(
C
2&
+
)
(( " " !
+
+
7
:
"(
+(
:
60
(
%! &
)
"
)
*
( (
: :
C(
+
+
*- Q*& C
)
:
"))
(
(
+
"
(
(( "
"
(( ((
"
"
/ *(
+
"!
(
Q
(
+ "
C
"
)
J
/
/
+ ( D % T4&
( ( ):
:
"
(
%
"
M
(
+
(
(( C
":(
"
)
( "
( (
( )
(
!
*)
(( )
+ )
"
28
+ )
"
"
+ (
" "
(
( ( I (
+
% ((
++ (
855S
(
+
(
"
/
(
"
)
7+
(
:
( )
/
"Q
"
855S )
C
:"
"
"
"
Q
"
)
+
/
+ "
J
( I
( + :" "
(+
(
:
+
(
(C
155( Q
"
+ )
80
" ) ( ))
(() <6S )
+ )
%35S )(
( %855S + )
(()
(&
(+ ( I &
+
:"
")
:
"
(
( C
)
))
+ )
(
"
+
(
(
/
/
( :"
((
&
(
((
"
C
:
(
I
"
" :
( J
( ++ (
" :(
21
.+
+
0 (
"
)
C(
( .
! * %X (
(
%
Q
+(Z 520&
"
" " ":
(
"
/
)
%
"Q
( ;
"
"
(%
, "
(& )
)
M
( *- Q* # Y T 84 8
+ )
(
/ :( Q (
( ( :"
"
+ )
(=
"
:
(
)
)! * (
Z 50&
/
)
/
(C
(-
(
)
"))
4 3 < 85
( T (&
)
"
M
( *- Q* # Y T ; 8
"Q
"
(
T (& !
)
)( 6
:
(%
"
6 + (
"
( .
%
!
(
"
" "":
( ( :"
"
M
( *- Q* # Y T 80 0
+ )
Q
+ : (+
%
C ((
%X (
)
"))
"
%
:
"
(-
"
:
(
)!
Z 85&
/
)
/
( )
)
"
M
( *- Q* # YT 1 1
T (&
& + )
/
"
%
(& )
8
85
(
"
"Q
(
))
"Q
"
(C
( Z 510& !
/
"
#
4 ( C(
"
( .
%
(
"
!
( ( :"
%X (
" "" :
(
M
( *- Q* # YT 86 3
)
Z 50&
(& )
"
(
:
) !
/
"
)
/
()
)
(C
(
"Q
Q
"
%
Q
"
"
M
( *- Q* # YT 8; 2
(C
(
)
Z 50& !
"))
)
: + )
(
(%
(-
(
/
1 =4
"
" < =85
(T
(&
$
%
&'
+ (
7+
(+
(
/
C
7 )
)( I (
:
:
(
/&
"))
! *&
( C( "))
/
:
"
"
"
(
" + "
( K83L
)
"
+
/( (
"(
(
(
(+
(B "
"
": (
)
"
"
( I (
( ):(
( (
(
)
:
(
C
"
C
( +(
)
+ (
:
(+
:
/
"( ++ ( )
C
(
)
)
:"
(( +
(
:
+
(
:
C
!*
(
(
C( )
( %!
:
)
" "
"
(
+ )
C
+
+
=/ "
<6S )
)
+ ((
"
": +
))
+
:
)
++ (
J
(
(
(
+
"
(
) )
((
"
"
( )
"
+ :
:
+
"
%! & ) ( (
)
( +
4
(
""))
:"
))
O C:
+
(
(
("
C
(+
"
!
(
%Q :(
(
(
"
C
Q
(
:(
:
/
"
):(
(
)
/
"
( ()
"
"
((
"
+ )
( (+ )
(
(!
#
++
(
"
H
)
:H
/ ":
:(
( (
( ( I (
J
+ +(
"
( (
( +(
"
B
+ )
: :
)"))
(
(
((
)
+
)
+
(
: "
((
"+
)
"
&
(
((
"( I (& C
+
-
(
:
(
(
(
": +
(
( )
+(
+
)
D"
:
(+
)
+ (
.
+"
"
"))
"
( )
) -
C
%C
)
(
-J& C (
"))
( ( "
(
"
+
7+
( "
)
/ ( + ((
C )
(
( ( :
:
( "
+ (
B
(
" (&
(
(
" (
-
I ( 7+
)) " "
( " ( )
(
((
7%
( ( C
:
(
( %(
/
+
(
+
" ( %- ->
(
)
(
(
("
" ( (
/ ": ( C
D
!
+
(
:
( )
+ (
(
"
(
+
6;S )
+(
"
:
(
++ (
(( ++ (
+
&
C
)
(
+ +
:
"+ (
"
"
)
"
B
" "
.
"
)
(
C
( ))
%
+ (
( "(
+ (
)
/ ":
"
+(
" :(
7+
B
)
(
+
/
"
C
+
" )
(
7+
+
"
(
:
(
"
: :
(
((
+
)(+
)
) [: +
- :
((
(
(
+
"
" )
(
)
: "
/
" " C
: :
"
"
(
( :"
/
) +
+
)
"
+
C
"
(
:
7 )
(
(
) ( \C
+
(
"E+ (
" " (
+ (
(
C
"" :
/ ":
(
+
(
(
:
( )
(+
C
)( C
(( 6G6
"+
: " : + "C
(
(
(
/ +
"+ C
+ "
(
: "
( ++
+ %
( ++
(
C
)
3&
(
C
(" C
(
+
"
/
B(
#
(. (
"
"
)
: " "(
"" :
(U
7 )
"
+
+
"
C
) (
(
(
"
/
"
(
" "
+ :"
( )
(
"(
(
)
:
(
((
+
:(
&
( N
C ":
"(
C
(
: : C+
+
)
"
(
(
+
(
)
( "
( "
( "
+
(
(
+ 7
M
( :(
N( C
( " (
(C
(
/ %"(+ (
(+ ( )
(
)
( )
&
"
)
7+
: (
(( "
" ( (( %
C
" 7+
(
:
I
(
: " "
(
) *
( C(
": (
B
""( ((
(
) + :"
( (
(
81×81
/ ":
")
(
(
!
K8L
! #
$
#
">
:
#
$ # :
. $: ]
>
"
! $) :
$
$
Q
(
"
Q
!
((
, #
* O
"
"
+
O
*
7
!
.
:
.
( F !!!!
K1L . $ :
* (
"
#
*
" #
"
"
.
"
"
( "
:
A#
N
+
+
*(( ( " ! "
8<<0
".
:(
A#
.
Q ((
"
(
+ =.
)
"
F
85 ++ 12< 285 8<<4
>" Q
$ #
(
+
#
^OO
K;L
D A#
(+
((
"
++ 10; 162 !
+
-$
K2L . $ :
D
+
(( ( "
65
"
=.+
"
!
: ( (
:
:
Q
++ 258 281
D "
D
)
(F
(
(
( +
8<<5
C+
C
+ 83 %1& 83; 8<5
1552
K0L
# :
+
"
$#
( (= 7+
K6L * $
"# .
K4L
#
#
(
>
(
! D
+
K3L
( $
"
(
#
+ :
"
Q(
F#
(
.
Q
" (
"
+ (+
D
-
_
# #
+ I
"
"
^"
B
(
(
J
"
.
)
:
, "
( )
:
Q
"
+
""
: ( O D 10%3&=468 463 1555
(
+
D#
/
(
"
2186 ++ 324 3;; 155;
(
( +
3 ++ 644' 638 8<<4
" $ . ""
118 ++ <62 <6; 8<6<
"2
AQ (
(
(
K<L
$
+
(
K85L # #
(
K88L # $
(
$%
" + (+
A
%
$% Q
%$
I
(
3; %3& 8855 8853 1552
)+
# !
O C
%
((
"
)
(B F
8; ++130 280 8<42
. O
:(
(
&$'
"
,+
+
=-
$
"
$
+(
"# ,
* .
> ,
$
`
. (
D %>"( &
$
%++ 140'1<1& * (
(
"
(
=
( )
*
- "
"
( 1552
K81L
"
$
%
'
- C
B /.* * "
(( 8<41
K82L # ! (
" >
">
^ "
^ "
O. C
K8;L
(
&
$
K80L !
(
((
C (F
>" - C
B! >
"
(
#
B=> ( :
,
2
++ ;15 ;2< 8<<8
$
=*
,
+
+
-
C
&$'
20 %;& ;14 ;25 8<<3
((
" , ^ >(( B $ C
: -
K86L > .
Q(
D " !
^ * ^ D
;< +
:
A#
+
#
. !
"
&
(
$%
(
"
+:
))
(
% 44 424 4;3 8<<4
"
$ <53 15; 154 1558
+ (
=Q (
)
"+ (
(
K84L
"^ ^ D
6 ;25;05 8 *
K83L > ,
):
.
"
+
:
F/ .
6 1551
D! $
##
"
%-
BA
O C
(
!
%$
*
:(
" "#
+
% 0; 8 80 1558
"(
+
%&
:(
+ "
( (
(
+
(+
+
+ (
+
/
"+
+
6×6
"
)
& . I
I
"
"
%
&
"
%
"&
)
:
"
"(
" (&
: " %(
(
(
" & *( )
"
.> "
$ )=
( I
)
A" F
+
*(
"
-J
%
)
7% "
:
& #"
"
(
/
(
(
&
"
(
)
(
"(
"
C(
(
:"
Q(
+
"
D(
/ %)
)
7
-J "
+
+ )
/
( I
C
"
(
"" "
(
"
:
"))
"
"(
+
>7 +
+
)
"
"
(
+
&
"
.
( (
: C )
+ )
)
" %"
A( ) F
"
+
A( )
(+
(
"(+
((&
" %"
(
&
:(
%
"
: C )
" F : :
(1
D(
:"
D
((&
(
( (
=
)
"
"
(
&
7 +
"
I
"
+
%"
"
I
&
"
%∅ T 2
:
+
+
+
+
(
" >:
)
:
"
% /
#= >:
)
7
:
"
" )
$ >:
)
:
:
"
" )
+ )
:
6G6 C
+
"Q&
"(
" %! *& (
)
"
)
"
)
"
)
" )
%! & (
)
%! & (
((
)
/ (
"
+
)
)
)
+ (
((
+
+
+
+
+
"
+
#
+
$
+
(