Semajno 6!
Esperanto ĉe la Universitato de Roĉestro – aŭtuna kurso, 2012
Pasporto al la tuta mondo, leciono kvar (parto 1)
Subject and direct object
Kion manĝas Karlo? —Li manĝas bananon.
What is Karlo eating? —He’s eating a banana.
So far we’ve seen lots of sentences that express what a
subject does or is. For example, here la atleto is the subject:
La atleto kuras en parko.
The athlete runs in a park.
La atleto estas laca.
The athlete is tired.
La atleto ŝvitas.
The athlete is sweating.
Kiun libron legis Jolanda?
Which book did Jolanda read?
Kial and tial
Following the pattern of kio/tio, kie/tie, kiom/tiom and so
on, we have kial (why, for what reason) and tial (therefore,
so, for that reason):
But sometimes we’re concerned not just with what the
subject does, but what it does to something. When we read,
for example, we must read something; and when we eat, we
must eat… something. This “something” is called the direct
object, and in Esperanto we add -n to distinguish it from the
subject:
Kial li manĝis la pomon?
Why did he eat the apple?
Subject
Verb
Direct object
Mi pensas, tial mi ekzistas.
la viro
manĝas
pomon
I think, therefore I exist.
the man
eats
an apple
Note: don’t confuse tial (therefore) with ĉar (because).
Looking at this sentence, we know what does the eating (la
viro), and we know what is eaten (pomo, because it has
the -n). The -n allows us to re-arrange the order of the
sentence without changing its meaning: la viro is still the
object, and pomon is still the subject, no matter where they
appear in the sentence:
Mi manĝos, ĉar mi estas malsata.
I will eat because I am hungry.
Mi manĝis, tial mi ne estas malsata nun.
I ate, therefore I am not hungry now.
La viro pomon manĝas. The man eats an apple.
Pomon manĝas la viro.
The man eats an apple.
Manĝas la viro pomon.
The man eats an apple.
The correlatives (tabelvortoj)
In English we have a set of words to express related ideas
like “where”, “there”, “somewhere”, etc.. They follow a
semi-regular pattern:
…etc.
The -n can also be added to pronouns:
La viro manĝis ĝin.
The man ate it.
and to plurals:
Flora havas du kolĉenojn.
Flora has two necklaces.
Ŝi vendos ilin.
She will sell them.
Remember how adjectives “agree” with their nouns by
taking the plural ending -j? (e.g. “ruĝaj pomoj”?) In the
same way, adjectives take the ending -n along with their
nouns:
where
there
somewhere
which
one
that one someone
no one
everyone
when
then
never
always
how
that way somehow
no way
every way
why
that
reason
sometime
nowhere everywhere
some reason no
reason
every
reason
…and so on.
La greka filozofo trinkas mineralan akvon.
The Greek philosopher drinks mineral water.
In Esperanto, these words are called correlatives. They also
follow a pattern, but that pattern is completely regular.
You’ve already learned some of the correlatives beginning
with ki- and ti-.
La laca atleto manĝis tri ruĝajn pomojn.
The tired athlete ate three red apples.
The ki- words generally express “what + something”, and
the ti- words generally express “that + something”. For
The -n is also added to words like kio/tio and kiu/tiu when
they represent or indicate an object:
1
Semajno 6!
Esperanto ĉe la Universitato de Roĉestro – aŭtuna kurso, 2012
example:
Although we won’t encounter them in this lesson, we can
also make -iĝ words from other parts of speech:
kio what (thing)
tio that thing
kiu which one; which person tiu that one; that person
amiko friend
amikiĝi to become friends
kia what kind
tia that kind; such
edzo husband
edziĝi to marry (become a husband)
kie where (what place)
tie there; that place
edzino wife
edziniĝi to marry (become a wife)
kiel how (in what manner)
tiel that manner
kun with
kuniĝi to unite, become joined
tial therefore; for that reason
sidi to sit
sidiĝi to become seated, sit down
stari to stand
stariĝi to get to one’s feet, stand up
kial why (for what reason)
...
‣ -aĉ
Note: be careful not to confuse the endings used for making
correlatives (e.g. -u, -a, -o, -e, etc.) with the grammatical
endings used for making nouns, verbs, adverbs, etc. (The -u
in kiu, for example, is not the same -u in silentu.) The
system of correlatives is independent of the rest of the
language, and it follows its own simple set of rules.
The suffix -aĉ is used to denote poorness of quality or
condition — it forms words that disparage the thing
indicated by the root. As an independent word, aĉa
means “rotten”, “lousy”, or “poor in quality”.
In addition to ki- and ti- words, there are ĉi- words that
express “all-something” or “every-something”. Just as with
ki- and ti- words, the ending tells us whether the word
refers to a person, place, thing, etc.:
ĉio
everything
ĉiu
every one; every person
ĉia
every kind
ĉie
everywhere
ĉiel
in every way
ĉial
for every reason
domaĉo hovel
infano child
infanaĉo brat
ĵurnalo newspaper
ĵurnalaĉo a “rag”
skribi to write
skribaĉi to scribble, scrawl
‣ -ul
The suffix -ul denotes a person characterized by the idea
of the root:
ĉiom everything (quantity); all of
stranga
strange
strangulo a stranger, “weirdo”
stulta
stupid
stultulo
an idiot, fool
riĉa
rich
riĉulo
a wealthy person
We can add the prefix mal- to these words to make
opposites:
Affixes
‣ -obl
malriĉulo a poor person
The suffix -obl is used to denote multiples of a number:
du
domo house
two
And using both -aĉ and -ul we can make the pejorative
aĉulo, “a lousy person”, a word that appears in part 4 of
Pasporto.
duoble twice (two times)
It can also form a word by itself:
‣ -aĵ
Dek estas oblo de kvin.
The suffix -aĵ denotes something “concrete”: an instance
or manifestation of an idea or action.
Ten is a multiple of five.
‣ -iĝ
The suffix -iĝ expresses a state that has come into being.
As an independent word, iĝi means “to become.”
We can make -iĝ words from adjectives:
okazi to occur
okazaĵo an event
skulpti to sculpt
skulptaĵo a sculpture
nova new
novaĵo news
trinki to drink
trinkaĵo a beverage
As a standalone word, aĵo means “a (concrete) thing”.
trankvila tranquil; calm
trankviliĝu! calm down!
ebria drunk; inebriated
ebriiĝi to get drunk
2
Semajno 6!
Esperanto ĉe la Universitato de Roĉestro – aŭtuna kurso, 2012
Praktiko 4.1: Translate each word/phrase into English.
abomeni
diligenta
horo
mateno
sovaĝa
aĉetas
diri
hotelo
matenmanĝo
stranga
aĉulo
doloras
ideo
membro
strangulo
aero
domo
ili
memoras
stulta
afabla
dorso
imagu
mi petas
stultulo
afero
drinkis
instruis
montri
sub
akcepti
duoble
inter
neimageble
super
alia
eble
interrompi
nova
sur
ambulanco
ebria
interesos
nur
surda
amiko
ebriiĝas
ja
oni
ŝanco
ankaŭ
egale
jam
pagi
ŝoforas
ankoraŭ
ekzistas
ĵonglas
pardonon
ŝteli
arbo
el
kafo
pardonpetas
tamen
atendi
en
kapdoloro
permesi
tempo
atentu!
espereble
kapo
permesilo
tenas
aŭskulti
eĉ
kapti
peti
teo
aŭto
fakte
kara
plena
tie
aŭto-permesilo
fakturo
kial
plu
tiel
aŭtobuso
fali
kiam
por
tondro
babilis
faros
kiel
portis
tra
balaos
finas
kino
post
trankvila
besto
finfine
kolĉeno
poste
trankviliĝu
bildo
floro
kolo
preferas
tre
blekas
for
kompatinda
prenas
trinki
botelo
forgesi
kompreneble
preparos
tro
brakhorloĝo
foriru!
konas
pri
trovos
brako
forkuri
korboj
prizono
tute
brila
foto
kruroj
pro
varo
certa
freŝa
kruĉo
provi
vazo
ĉar
fulmo
kulpa
rigardu
verdire
ĉe
glaso
kun
rompas
vere
ĉie
gratuli
lampo
sana
verŝi
ĉio
gravas
lerni
sata
vidi
danki
ĝojas
lingvo
sen
virino
danĝera
haltu!
listo
senpermese
viziti
dek
havas
litero
sento
vodko
dekoble
helpos
literumi
silentu!
vojo
demandi
herbo
manki
soifas
volonte
devas
hodiaŭ
mano
sonoj
vorto
3
Semajno 6!
Esperanto ĉe la Universitato de Roĉestro – aŭtuna kurso, 2012
Praktiko 4.2: Fill in the blanks with the correct word endings.
Flora havas vendej___ kiu estas ver___ internaci___. Ŝi vendas var___ el Eŭrop___ kaj Azio. Sed ŝi havas grand___ problem___:
klient___ venas al la vendej___, sed ili ne aĉet___ la var____, ĉar la varoj estas tro multekost___. Kenĝi intervjuas Flor___, sed
detektiv___ interrompas ili___. Li montras al ili bild___ de Rusel___. Rusel___ serĉas la detektiv___. Kiam li trovos li___, la
kompatind___ ŝafist___ el Nov-Zelando ir___ al prizon___.
Praktiko 4.3: Fill in the blanks.
In each problem, the same idea is expressed twice. Here are the verbs to choose from: abomenas, aĉetos, akceptas, finas,
forgesis, havas, ĵonglas, montras, preferas, ŝtelas, trinkas, trovis.
1. Mankas al mi mono! Mi ne __________ monon!
8. Georgo estas soifa; kaj jen la sovaĝa akvo!
Glut’, glut! Li ________ ĝin.
2. “Rigardu! Jen bela vazo!” diras Flora. Ŝi ______ ĝin al
Georgo.
9. Danĝera ulo venas kaj prenas monon de Ruselo
senpermese. Li ________ ĝin.
3. Tri pomoj dancas en la manoj de Karlo. Li _______ ilin.
4. “Tre malplaĉas al mi ŝafoj. Mi ________ ilin!”
10. Karlo kuras kaj kuras. Je la dua horo li haltas.
Li ________ la kuradon.
5. “Mi serĉis ĉie; kie ĝi estas, kie?
Ha, jen ĝi! Mi ______ ĝin!”
11. “Ne! Tiu vazo ne estas por mi!” diras Georgo.
Li ne ________ ĝin.
6. “Hmm”, pensas Georgo: “Mi ne scias! Mi sciis hieraŭ!
Mi ______ lian nomon.”
12. “Kafo estas bona, sed teo estas tre bona.
Mi ___________ teon.”
7. La kosto estas 20 steloj. Ĉu vi ______ ĝîn?
Praktiko 4.4: Fill in the blanks.
1. “T_______ ŝ_______!”
Kion faras Kenĝi? Li t________ ŝ________.
2. “Pr________ a________ p_______ ŝ______.”
Kion faras Kenĝi? Li p______ b______ da a_______.
3. “Sinjorino ne trinkos el botelo. P______ gl______.”
Kion faras Kenĝi? Li _______ _______.
4. “V_____ la ______n!”
Kion faras Kenĝi? Li v_______ _____ _______.
5. “Tr______ la a_______n!”
Kion faras s-ino Bundo? Ŝi t_______ ____ ________.
6. “Diru vian nomon!”
“Ve! Terure! Katastrofe!”
“Strangaj nomoj!”
“Ne! Vi ne komprenas. Ŝia nomo estas Flora.”
“L__________ ĝ_____, mi p________.”
“Fo, Lo, O, Ro, A.”
Kion faris Kenĝi? Li l__________ ŝian _______.
4