Ka Jingpynshai halor ka ADB Ka Lamphang kumno ban sngewthuh ia ka ADB Ka Seng ne Jingialang na ka bynta ki kam ki jam jong ka thain bad ki trai nongshong shnong Forum for Indigenous Perspectives and Action Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 1 Ka Jingsngewnguh Ha ka jingialeh ban pyni bad ban iatai nia halor ka jingwan jong ka ADB ha shaphang shatei lam mihngi jong ka ri India, Ka FIPA ka la pynkylla ktien ia kane ka kot ‘Unpacking the ADB’ na ka ktien phareng sha ka ktien Khasi bad Assamese khnang ban ioh jingmyntoi ia kito ki briew ki bym lah ban sngewthuh ia ka ktien phareng. Kane ka jingialeh jong ka FIPA kan pyrshang ruh ban pynkylla ktien ia ka ‘Guide’ (Jingialam lynti) bad kiwei kiwei pat ki jaid kot kiba iadei bad ki IFI ha kiwei pat ki jaid ktien. Kane ka Guide la pynmih nyngkong eh ha ka ktien phareng hi, da ka BIC bad ka NGO forum jong ka ADB. Ha ka ktien phareng phi lah ban ioh na kane ka website www.bicusa.org/bicusa/issues/misc resources/1630.php bad na ka website jong ka NGO Forum kaba long kumne www.forum-adb.org/pub/toolkits/toolkit.html. Ka FIPA ka pyni ia ka jingsngewnguh jong ka ia u Richard Mahapatra, Avilash Roul bad ka Shefali jong ka BIC halor ka jingiarap jong ki ha ka ban shna ia kane ka kot lyngdap. Ngi sngewsnguh ruh ia ka BIC halor ka jingiarap jong ka na ka bynta ban pynkylla ktien bad ban pymih ia kane ka kot. Ngi sngewruh ia U Teiborlang Kharsyntiew, Ka Melissa Wallang bad ia u Raplang Synjri, u Ranjit ha ka jingiarap jong ki ha ka ba pynkylla kyntien ha ka ktien Khasi /Assamese. Ia kane ka kot lyngdop phi la ban ioh ruh ha ka ktien English na ka website ka ba long kumne www.bicusa.org/bicusa/issues/misc resources/1630.php bad na ka website jong ka NGO Forum ka ba long kumne www.forum-adb.org/pub/toolkits/toolkit.html. Forum for Indigenous Perspectives & Action (FIPA) Jupiter Yambem Center Paona International Market Imphal – West – 795001, Manipur Email: [email protected], [email protected] 2 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 1 Ka Lamkhmat shaphang ka kot lyngkdop halor ka ADB Balei ngi dei bad tip shaphang ka ADB? Ka Jingdonkam jong kane ka lyngkdop (Purpose of the Toolkits) Ka Lyngkdop jong kane ka kot halor ka ADB ka long ban ïarap ïa kito ki bym pat ju ïohsngew ne tip shaphang ka Asian Development Bank ban sngewthuh shaphang kane ka Bank, ki kam kiba ka trei, bad balei ka long ka ba kongsan na ka bynta ki kynhun seng bhalang (civil society group) ban tip ïa ki jingtreikam jong ka. Kane ka kot ka ai ïa ka lamkhmat shaphang ka ADB, ka kynthup ïa ki jingtip halor ki tnat ba pher bapher jong ka ADB, ki jaid jingïarap kiba ka ai sha ki sorkar jong ri kiba dang kiew bad kylla (developing and transitional country) ha ki thaiñ jong ka Asia bad Pacific, ki jaid projek bad prokram kiba ka bei tyngka, bad ka jingïarap kaba ka ai sha ki seng shimet (private sector companies) kiba trei ha kane ka thaiñ. Na kabynta kito kiba khmih bniah (monitoring) lane kwah ban kham tip halor ki kam jong ka ADB ha ka ri jong ki, kane ka kot ka kot ka batai ïa kiei ki lad kiba lah ban ïoh halor ka ADB bad lam lynti ruh kumno ban ïoh bad pyndonkam ïa kine ki jingtip (information) Kane ka kot lyngkdop ka long ruh ka lad na ka bynta kito nongtreikam kiba khmih bniah ïa ki kam jong ka ADB. Kame ka kot ka kynthup ïa ki jingtip kiban ïarap ïa ki nongtreikam kumno ban syllok bad ïasaid/pynbor (lobbying) bad ka bank, lyngba ka jingphiah ïa ka aiñ rukom treikam jong ka ADB, lam lynti kumno ban pyndonkam ïa ka rukom jingkitkhlieh ba thymmai (accountability mechanism) ha ka ADB, bad ki lad ban ïasaid/pynbor (lobbying) ïa ki Board of Directors bad nong pynïaid (Management) jong ka ADB. Khatduh, ki jingthoh kiba don ha kane ka kot lah ban rah ban pyndonkam ha ki workshop1 lane ha ki kitab kiba lah ban pyndonkam ha kaba ai jinghikai (training) halor ka ADB sha kito ki ba dang shu tip shaphang ka ADB. Kine ki jinghikai lah ban pynïaid kat kum ka jingsngew bit bad donkam jong kano kano ka shnong/ paid nongshong shnong kiba pyrshah ïa ka kam kaba ka ADB ka bei tygka, lane lah ruh ban pyndonkam ha kata ka dur na ka bynta ka jingïalang jong baroh ki nongtreikam ha ka ri bad ha ka thaiñ (regional). Ïa kane ka kot lah ruh ban pyndonkam da ki nongtrei kam ba rim bad thymmai kum ka jingkdew halor ka ADB. Balei ngi dei ban Shim khia ia ka ADB (Why should we be concerned about the ADB)? Ki Multilateral Development Banks (MDBs2 ) ki dei ki lad bei tyngka ha ki kam pynroi bah eh tam ha ka pyrthei, ka ju ai ram hapdeng US$30-$40 billion ha ka shisnem sha ki ri kiba duk bad duna ha ka ioh ka kot. Ka ADB ka ai loan da ki billion US dollar3 sha ki dkhot jong ki ri kiba dang kiew (Developing Member Countries- DMCs). Lyngba kane ka jingai ram, ka Bank ka don bun ki bor pyntreikam ha kaba iadei bad ki jingthmu jong ka ha ki kam pynroi ki DMC. Ha ki katto katne ki khep ka ADB ka lah ruh ban kham khlain bor ban ia ki nongmihkhmat jong ka ri ha kaban mang tyngka ia ka lut ka sep (budget) bad ka jingpyntreikam ia ka. Ka ba bun na ki jingbei tyngka kaba ka ai, ki dei ha ki rukom jong ki ‘loan’. Ki DMC bad kumjuh ruh, ki trai shnong, namarkata wat lada ki projek ki dei kiba seisoh ne duhnong, dei ban siew biang ka pisa sha ka ADB. Ki ju don ruh ki por ba ki projek ki long ki bym seisoh bad ki nongshong shnong hi hap ban ia kynduh ia bun ki jingeh kiba mih na ki. Ha kum kine ki por, ki traishnong ki hap ban kitkhia ia ki ram bad jingsiew kiba mih na kine ki projek. Ki MDB ki long ruh ki lad ba nyngkong eh ban ioh jingnang jingstad halor ki ain bad ki kam pynroi pynsan. Lem bad bun ki jingbei tyngka bad ryngkat ruh ki ain jingbthah, ki MDB ki long kiba kongsan bha ha ka ban shim rai ia ki rukom pyntreikam ki ain pynroi ha ka ri. ( Nalor kane… thep tyngka.) Kum ban ai nuksa, ki ain jong ki kiba iadei bad ka mariang bad ka imlang sahlang ki lah long ki kyrdan jingthew (standard) ba kongsan ha kaba kiwei pat ki seng ha baroh kawei ka pyrthei, ki ju bud dien. Bun na ki seng ai ram ha khaii pateng (Export Credit Agencies), ki bank (commercial banks) bad ki private company ki ju bud dien ia ki kyrdan jingthew jong ka MDB kum ki jong la jong (kane ka long ruh ban iada ialade na kano kano ka jing shah pharep ha ki seng pyrthei). Namar kata ka daw, ia ki kam pynroi ba iaineh (sustainable development) kumba lah buh ha ki MDB, la ju pyntrei ruh ha kiwei kiwei ki seng pynroi bad bei tyngka. Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 3 Na ka bynta ka thain Asia-Pacific, ka ADB ka long ka b alai ha ki jingai jingiarap (hadien ka sorkar Japan bad ka World Bank) haba ki ram kiba ka ai sha ki DMC ki poi kumba $5 haduh $6 billion ha ka shisnem. Ka ADB kum ba ka long mynta ka kham ialeh ban pynkhlain bei tyngka sha ki kam jong ki seng/riew shimet (private sector) ban kyrshan ia ki prokram jingpynkylla (structural adjustment) kumba lah buh da ka IMF, bad ban pyntreikam ia ki ain khaii pyrthei (global trade rules). Ka long ruh kaei kaei kaba sngewphylla ban tip ba kine ki mat ba la pyntreikam da kane ka seng ki long kiba dang don jingduna ha ka rukom pyniaid ia ki, ha ka liang ki ain jingiada kiba i troin, bad ki loan sha ki sorkar khlem ka jingpyntip ia ki nongshong shnong. Ka ADB ka dang lah ban leh kumne namar ka trei ha ka rukom ba jar jar bad lyndet, khnang ban ym khring kano kano ka jing ud ne ujor na ki paitbah. Wat lada ki sengpyrthei khihlang kiba khmih bniah ia kine ki sengpyrthei bei tyngka (international financial institutions) ki lah ban pynseisoh ha da kaba pynbor ia ki MDB- khamtam ia ka World Bank- ban kham pynbun ia ka bor synshar sha ki paitbah bad ban pyntrei ia ki ain treikam ka ban iada ia ka mariang bad ban iarap ia ki kam pynroi kiban neh (sustainable development), ka ADB kam shym pat da long ka kongsan ha ka rukom pyntreikam ia kane, ha ki mat treikam jong ka. Ka long kaba donkam eh ba ki seng bhalang ha Asia (Asian civil society) kin thew bad peitbha ia ka ADB. Ha ka jingpynkhlain bor ialade da kaba pyniaid ha kata ka rukom, lyngba ka Regional Cooperation Strategies4 , ba kan iohnam kum ka nongiarap ha ki jingiasyllok jong ki thain (regional cooperation), ka ADB ka la nang oh dur ia ki kam pynroi jong ki ri synshar khadar paitbah (democracy), sorkar komunist, bad ki ri ba la pyniaid da ki shipai ha ki thain. Ka ADB ka buhrieh ia ki jingkthah halor ka mariang bad ka imlang sahlang da kaba kdew ia ki jingmyntoi ki bal ah ban ioh na ki loan jong ka. Ka jingairam jong ka, ka long kaba kham kongsan ha kaba iadei bad ka jingiasngewthuh jong ki MDBs ban pyntreikam ia ki projek kiba bun jingma (risk)/ heh buskit (reward) ha ki por kiba dang wan. Ki seng bhalang (Civil Society Organisations- CSO) kiba snoh kti ha ki kam (campaign) ban iakhih bad ban pynkylla ia ki rukom treikam ka ADB, ki kham khuslai ia: ● Ka jingiashimbynta jong ki paitbah (Public participation) ha ki rukom pyrkhat bad jingshna (design), ki rukom pyntreikam (implementation), ki rukom khmih bad thew bniah (monitoring and evaluation) ia ki projek jong ka ADB. ● Ka jingkthah jong ki prokram bad ki projek jong ka ADB ia ka imlang sahlang bad ka mariang (the social and environmental impacts), ka jingbahkhlieh/ jingmynjur (accountability/willingness) jong ka Bank ia kine ki jingkhtah, bad kumjuh ruh ban wad ia ki lad ki lynti ban pynsangeh noh ia ki. ● Ka jingdonkam ban leh jarjar (secrecy) ia ki rukom pyniaid pyntreikam bad ki jingshimrai jong ka ADB. Ka Jingduna ha ka jingbympyni hok ki rukom treikam bad ka jingiashim bynta ban seisoh (Lack of Transparency and Meaningful Participation) Ka jingkthah ba sniew jong ki projek ka ju long na ka daw ba ia ki kam pynroi la ju pyntreikam khlem ka jingpynkhreh kaba biang bad/lane ka jingpyntreikam ka long ka bym da biang bha. Ki kam jong ka ADB barabor, la ju pyniaid khlem ka jingpyntip bad khlem ka jingiashim bynta lang jong kito ki briew kiba shah kthah ha kine ki projek, ki sengbhalang ruh bad teng teng, haduh ki briew sorkar jong ka ri kaba shimram. Bunsien ki sorkar lane ki seng shimet (companies) kiba iakren bad phylliew bad ka ADB ha ka ban shim ia kano kano ka rai, kim ju kynthup ia ki trai shnong bad ki riew shnong, wat lada dei kine ki nongshong shnong ki ban shah kthah jur ha ki projek. Ka rai jingpyntreikam ha ki kam pynroi dei ban kynthup ia ki kynhun bad nong ioh bynta (stakeholder) na baroh ki liang namar ki ri ki dei ban kitkhlieh ha kaban siew biang ia ka tyngka kaba ki shim ram; khatduh khatwai, man la ki projek thymmai ba lah kohnguh, ki nang pynkiew ia ka jingshah ram jong kine ki ri bad ki nongshong shnong. Ka ADB ka kynthup ia 63 tylli ki sorkar ri, bad ia ki rukom treikam jong ka la bei tyngka da ka pisa siewkhajna jong ki traishnong jong kine ki ri. Ka jingshisha ba kane ka dei ka seng bei tyngka da ki paitbah (publicly-funded institution) ka pyni ba ia ki rukom pyntreikam bad ki jingrai jong ka Bank, dei ban pyllait paitbah bad ai jubab sha ki paid nongshong shnong jong kine ki ri khnang ban kham seisoh ha ki rukom treikam jong ka. Ka dei ban mih khmat na ka 4 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank bynta ki kynhun nongioh bynta ba na shabar (external stakeholders) bad ka dei ruh ban pyntikna ia kane da kaba shah ia ki nongtrei sorkar ba la jied, kynhun seng bhalang, seng shimet, ki nonghikai ba nongthohkot (academics), bad khamtam eh ia kito ki paitbah ki ban shah ktahha kine ki projek, ban iashim bynta ha ki jingpynkhreh ia ki projek lyngba ki jingtip ba biang. Ki Jingkthah ia ka mariang bad ka imlang sahlang (Environmental and social impacts) Wat lada ka ADB ka pyni ba ki kam jong ka la pyntreikam na ka bynta ka jingmyntoi jong ki paid nongshnong ba duk jong ka thain Asia Pacific, ki kam ba la bei tyngka da ka ADB barabor ki ju long kid aw ba pynjulor ia ka mariang bad ka imlang sahlang. Kane ka jingkthah ka kham jur shuh ha kito ki briew bad kynhun ba duk raitoi. Ha man ki por, ki nongshong shnong ki duh ei ia ki iing ki sem bad/lane ka lad kamai kajih; ka kthah ruh ia ka koit ka khiah, bad ka pynjot ia ki rukom im tynrai. Kham niar ba ki nongshong shnong kiba la shah ktah ha kine ki projek kin ioh bai lut bai sep ba tikna na ka bynta kine ki jingjot bad julor kiba ki shah. Dang shen ka ADB ka la pyni ba ka don ka jingthrang kaba shyrkhei ban pynbun bad pynkhlain ki jingiarap ha ki projek jong ki kam pynbha (infrastructure projects). Kane ka long kaei kaei ka ba diaw bad sngew ma namar kumba ju long barabor, kine ki projek ki ju pynmih ia bun ki jingjynjar kiba kthah ia ki nongshong shnong bad ia ka mariang ruh kumjuh. Ban pyntreikam bad pyniaid ia ki projek ba heh ka long kaba jynjar namar ha bun ki ri kiba shim ram na ka ADB kim don la ki jong ki ain lne tnat ban khmih bniah ia ki rukom pyniaid ia ki projek. Nalor kane, haduh mynta, ka ADB kam shim la lah ban pyni shai lane ai nuksa lyngba ki kam kiba ka la pyntreikam ha ki por ba mynshuwa, halor ki sap kiba ka la lah ban pyntreikam hok ia ki ain kiba ka la thmu na ka bynta ka mariang bad ka imlang sahlang. Ha kane ka rukom, ka jinglah pyntreikam jong kine ki projek ha ka ban rat dynkhong ia ka jingduk bad ki rukom pyntreikam ban ioh ia ka thong jong ka ADB, ha baroh ki liang, ki long kiba khongwain bad lah ban tohkit ar sien. Ka Samut Prakarn Wastewater Management Project, Thailand Ha ki snem kiba dang shen, ka ADB ka la bei tyngka na ka bynta ka projek ban pyniaid ia ki um jakhlia ha Thailand ha kaba la thmu ban rat dynkhong ia ka jingkynrei jong ka um jakhlia ha ki kharkhana ba marjan jong ka shnong Samut Prakarn (Samut Prakarn industrial area). Hynrei, ha ka por ba ia ka projek dang pynkhreh, ia ka karkhana pynkhuid um la pynkynriah na ka jaka tynrai (original site) jong ka rud wah ka long ka Chao Phraya-kaba long wah ba jakhlia tam sha ka rud wah Klong Daan. Kane ka wah ka long ka wah um mluh (salt water) ka kyrshan ia ka rukom im jong ki trai shnong lynba ki kam rukom tong dohkha ba pher kaba kaba jingai kumba 20 kilometer na tynrai. Ka ADB bad ka sorkar jong ka ri Thailand kim shym la ai kano kano ka jingtip ba tikna halor ka projek sha ki trai nongshong shnong ha Klong Daan, ha kaba kine ki nongshong shnong ki la tip shaphang kane ka projek tang ynda la sdang pyntreikam ia ka projek. Ka projek ka thmu ban pynkhuid ia ka um jakhlia na ki karkhana Ba marjan jong ka shnong Samut Prakram da kaba pyntuid ia kane ka um jakhlia sha ki karkhana pynkhuid um ha Klong Daan ha shuwa ban pyllait sha duriaw ha jan Klong Daan. Hynrei, kane ka karkhana pynhuid um ha ka por ba shna ym shym peit jngai ha kaba iadei bad kumno ban iakhun bad ki jakhlia nar bad kiwei pat ki jakhlia kiba kham shyrkhei jong ki kharkhana. Ha kane ka dur ka um kaba la pyllait sha duriaw ka iai long ka ba jakhlia. Nalor kane, lynba ka jingpyllait ia kane ka um jakhlia, lah don ka jingktah ba jur halor ka jinglong jong ka um mluh ha kane ka jaka. Kane kan ialam jingeh ia ki nongshong shnong shnong jong ka Klong Daan namar ka jingpduna ruh ia ki jait dohkha kum ki shimprong, ki tham, bad kiwei pat ki jait dohkha kiba ki nongshnong shnong ki donkam na ka bynta ka jingim jong ki. Namar kata, lada ia kane ka projek yn pyntreikam, kan long kaba ma shi katdei na ka bynta ka mariang ha kane ka rud duriaw bad kane kan kan ktah ia ka imlang sahlang bad ka rukom im jong ki hynriew phew hajar (60,000) ngut ki briew kiba donkam ia kane ka duriaw na ka bynta ka im suk im sain jong ki. Hadien bun snem jong ki jing iakhun bad pyrshah da ki nongshong shnong jong ka Klong Daan (kiba kynthup ruh ia ka mudui jong jingtohkit(including the filing of and inspection case) bad ka jingpynbor na ki seng khilang pyrthei (international monitoring campaign), ka ADB ka la rai ba kan ym snoh kti shuh bad kane ka Projek. Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 5 Ka Chashma Right Bank Irrigation Project, Pakistan Ka thong jong kane ka projek ka long ban ring um sha ka jaka kaba 231,000 hectares kaba don ha ka mon ka liang jong ka rud wah Indus ha Pakistan. Ka jingktah jur ia ka mariang bad ka imlang sahlang kiba mih na kane ka projek ki long na ka daw ba ia ka projek ym shym la pyrkhat bha, bad ha ka jingduna ban pynkhreh ia ka jaka sah ha ka ban pynkhriah shnong namar kine ki jingduna halor ki jing pyrshah ka la wanrah ia ka jingslei um ha kipor lyiur, ha ka ba la ktah ia ka imlang sahlang ha ka shnong ka thaw. Ka la wanrah ruh ia ka jingjular ha ki iing ki sem ha ka ba ki hap ban phet na la shnong. Nalor kane, ka projek ka wanlam ia ki jingjot jong ki khlaw ki btap, ki mrad ki mreng, bad jingsynjor jong ka khyndew. Ka ADB ka la ialam bakla ha ki dulir ia ki jingktah jong ka projek ia ka mariang bad ha kane ka rukom kam shym la pynkhreh ne tohkit ia kine ki lamsniew kiba la ktah ia ka mariang. Ka Chashma projek ka don ha ka tnat jingtohkit jong ka ADB; ka kaiphot ba khatdun (Final Report) jong ka tnat jingtohkit (Inspection Panel) ka rai Ba ka rukom jingpyniaid jong ka ADB ka la pynkhein ia hynriew tylli ki ain ha ka por ba pynkhreh bad pyntreikam ia ka Chashma project. Ki nuksa ba la pyni ba ki dei na kito ki projek ha kaba ki trai nong shong shnong kiba la shah ktah ha ka ba ki la lah ban iakhun bad ka ADB ha ka ban pan bad pynbor ia ka bank ba ka dei ban kitkhlieh na ka bynta kine ki jingjulor. Don bun ki nuksa, ia ki ba ym lah ban kdew hangne, ha kaba ki trai ki trai nong shong shnong jar jar ki la iai shah shitom lynba ki projek jing ka ADB. Balei yn thew ia ka ADB na ka bynta ki jingiarap (Why target the ADB for Advocacy)? Wat lada ki sorkar jong ka ri ki kitkhlieh lang bad ka ADB halor ki projek kiba shem jingeh ka long kaba kongsan ban kdew ia ka ADB na ka bynta kine kid aw harum: ● Ka ADB bei tynka sha ki ri shimram, ka don ki bor ban aibor halor ki ain jong ki kam pynroi ha kine ki ri. ● Ka projek kam lah ban iaid shaphrang khlem ka muhor jingkohnguh jong ka ADB, lynba kane ka ADB ka la lah ban shim ram na kiwei ki seng bei tyngka (multilateral, bilateral and private sector sources) na ka bynta kano kano ka projek.5 ● Katto katne na ki jingdonkam jong ka, ka ADB ka shaniah ha ki jingai jingiarap ha ki ri kiba iasyllok dkhot bad ka bank, ki paidbah siew khajna jong kine ki ri namar kata ki lah ban kam ba ka bank ka don ka kamram ban jubab sha ki. Ka bor jong ki seng pyrthei halor kine ki kam ka pynlong ia ki sengkhihlang ban kdew bad puson ha kito ki mat kiba Ba kongsan hynrei Ba synjor. ● Bun na ki sorkar Ba shim ram na ka bank ki long ki sorkar ki bym da khlain ha ka synshar khaddar paidbah. Kito ki sorkar thombor (authoritarian government) ki long barabor ki Ba nyngkong ban iuhroit ia ka imlang sahlang bad ka mariang na ka bynta kine ki projek kiba rem dor. Ki seng khih lang li iasaid ba kum ha kine ki khyllipmat ka bank ka dei ban kitkhlieh na ka sorkar. ● Ka jingthew bad khmih bniah (evaluations) ba hapoh jong ka bank, ka ADB ka la kubur ba bun na ki projek kim shym lah/lane jop ka jingthmu jong ka6 . ● Ki don ki jingpynshi Ba ia ka jingduk ym pat lah ban pynduh ne rat dyngkhong ha ki katto katne ki ri: ha man ka por kine ki projek ki wanlam pynban ia ka jingduk Ba ar shah, wat la da bun snem ba la ai jingiarap da ka ADB. Ka kamram jong ki seng bhalang ha ki kam jong ka ADB (Civil society role in ADB operations) Ki don ki kamram jongki ban tohkit ia ka jingtreikam ha ka ADB ha ka liang ban pynroi pynsam ia ki ri, da ka Ba ai jingiarap ka ka pisa, tyngka bad ban rat dyngkhong ia ka jingduh, jingjar jong ki, kine ki seng bhalang ki lah ban leh ia kane da kaba: 6 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank ● Khmih bniah ia ki projek bad prokram Ba la bei tyngka da ka ADB ha ka ri jong ki (Monitoring ADB-funded projects and programs in their country). Ka long kaba iarap ban tip halor ki projek ha ka por ba dang ‘pyniaid’(kata, ha ka kyrdan Ba dang pynkhreh) khnang Ba ki seng bha lang bad paidbah ki ioh ki lad ban pynbor bad ai jingmut shaphang ka projek ha shuwa ban kohnguh da ka Board of Executive Directors. Katba phi dang tip kham kloi halor ki projek, ka kham suk ban pynbor bad ai jingmut ha ki por Ba dang pynkhreh bad treikam. Da kaba khmih bniah ia ki projek bad prokram jong ka ADB, ki seng bhalang bad paidbah ki lah ban trei kum ki nongkhmih ban pyntikna ba ia ka pisa la pyndonkam bha. ● Bang lang kum ki jingnong iasaid bad mihkhmat hapdeng ka ADB bad kito ki briew kiba la shah ktah da ka projek (Being a liason between the ADB bad communities affected by ADB projects). Ka ADB, bad ki ri kiba shimram, ki donkam ban iakynduh bad kren bad kito ki trai nongshong shnong kiba lah ban shah ktah lyngba ka projek bad prokram jong ka ADB. Ki seng bhalang ki lah ban iarap ia kine ki trai nong shong shnong ban batai bad pynsgewthuh halor ka ADB, bad iarap ia ki ban ia ki jingdonkam bad jingwit jong ki markhmat bad ka ADB. 1. Naduh u snem 2000 ka ADB ka la ai ram sha ki ri jong ka developing member countries (DMC) ha ki thaiñ Asia Pacific ka long kume : 2000 - $5.6 billion; 2001 – $ 5.3 billion; 2002- $5.6 billion; 2003 – $6.1 billion; 2004 - $5.3 billion (baroh ha ki US dollar) 2. Ha u snem 2004, ka ADB ka la lah ban haduh US $2.4 billion ha ka ban bei tyngka lang (co-financing) ia ki projek kiba ka ïarap, kine kyllum lang ki long kumba 46 percent na baroh ki jingai ram jong ka. 33 ki projek, ha ki 14 tylli ka la ïarap lang ban bei tyngka bad ka ri China, India bad Vietnam ha kaba ka la ïoh bun eh ka tyngka. 3. Ha kaba peitbniah ïa ka projek jong ka ADB bad ki jingtrei kam jong ka na ka bynta ka ri Indonesia, Pakistan bad Sri Lanka, la shem ba kumba 70 percent na ki projek jong ka ADB ha kine ki ri kham bun sien ki lah ban long ba kin ym lah ban ïarap ne ïoh jingmyntoi ha ki por ba jngai (long term) ïa ka imlang sahlang bad ka ïoh ka kot. Ïa kane ka jingkhmih bniah, la tohkit da ka Environmental Defense(nongïada ïa ka mariang), kah ban ïoh na http://www.environmentaldefense.org/documents/2898_ADBinitsownwords.pdf Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 2 7 Ki rukom pyniaid bad ki tnat treikam jong ka ADB Kaei ka ADB? Ka Lam phrang (Introduction) Ka Asian Development Bank (ADB) ka dei ka Bank treikam ha kiba bun ki bynta jong ka roi ka par (Multilateral Development Bank-MDB).1 Ka jingthmu jong kane ka Bank ka long ban rat dyngkhong ïa ka jingduk bad ban kyntiew ïa ka ïoh ka kot ha ki thaiñ Asia-Pacific. Kine ki MDB ki bei tyngka (da kaba ai sut duna-low interest, ai loan ba jlan (long-term loans) bad grants) bad ruh ai jingmut ba tikna ïa ki ri ba dang kiew shaphrang (developing countries) ha ka liang ka ïoh ka kot bad ka roi ka par. Ka ADB ka dei ruh ka seng ka ba treikam bun ki bynta. Ki dkhot jong ka bank ki long kito ki ri kiba la siew synñiang sa ka bank. Ha kane ka dur ïa ka bank la kam da baroh kito dkhot kiba synñiang sha ka. Na ka bynta ki Developing Member Countries (DMCs)2 , ka ADB ka pyntreikam kumne harum: ● Ai ram bad puroi (investment) ia ki DMCs3 ● Ai jingïarap bad batai kumno ban pyniaid ïa bun jaid ki project bad program. ● Ïarap bad kyntiew ïa ki seng paidbah bad shimet (public and private) ban bei tyngka ha ki kam pynroi. ● Ïarap ïa ki DMC ban pyniasnoh ïa ki buit bad rukom pyntreikam bad na ka bynta ki kam pynroi. Ha kine ki snem ba la leit, ka ADB ka la ai ram kumba 5 bad 6 billion dollars ha ka shi snem. Wat la da ka pisa kaba ka ABD ka ai ka syriem ïa ki rukom ai jingïarap da ki ri ar mamla (bilateral)(barabor kane ka kynthup ia ka tyngka kaba kano kano ka dkhot ba bei-donor country) na ka bynta ka roi ka par, ki aiñ ban ïarap tyngka ki long kiba khongwain bad klumar namar ia ka ADB la kam da ki ri ba pher ba pher. Loan Approvals* (US$ million) (Tynrai: http://www.adb.org/About/glance.asp) Ki rukom shna rai ha ka ADB (ADB’s decision-making structure) ka ADB ka kynthup ia u synñiang na ki 64 member ri, ka Japan bad ka United States ki dei ki ri ki ba bun eh u synñiang. Man ka ri don u wei u nongmih khmat ha ka Board of Governors kaba long ka khlieh tam ha ka jngpynïad kam ïa ka Bank.4 Ki Governor jong ka Bank (Lat) ki dei ki riew shimet kiba la paw khmat bha ha la ka jong ka ri. 8 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank Kine ki kynthup ïa ki riew shimet kum u Minister ka pla tyngka (Finance Minister) ne u President jong ka Central bank. Ka Board of Governors ka ïa kynduh man ka shisien shi snem ha u bnai May ha ka Annual General Meeting (ka meeting ka ba shisien shi snem) jong ka ADB. Ka kam-ram jong ki Governors ka long ban mynjur ha ka ban pynrung dkhot thymmai ha ka Bank, ban pyllait khubor ïa ki kam kiba ka ADB ka la pyntrei ne seisoh. Kumjuh ruh lyngba kine ki khubor ki kdew ïa kino ki bynta kiba ka bank ka donkam ban pyntreikam kham bha. Kine ki Governor ki don tang khyndiat bor ha ka ba iadei bad ka rukom trei kam ba man ka sngi jong ka bank. Ha kaba ïadei bad ka rukom pyniaid ïa ki kam jong ka bank, ka Board of Governors ka la pynkham bor ïa ki 12 ngut ki member kiba latip kum ka Board of Executive Directors lane ka Khlieh duh jong ka Board of Directors.5 Man la u/ka Executive Directors (ED) ki thung ïa la u/ka jong u/ka nongmih bujli u/ka (ba la tip kum u Alternate ED) ban mihkhmat ha ka no kano ka por kaba u/ka Executive Director kam don ne lait por. Kumba ka ju long barabor, ka sorkar jong ka ri mihkhmat ha ka ADB ka thung ia kine ki ED bad Alternate ED na ka bynta ar snem kynti. Ïa ki ED bad Alternate ED la ïarap da ki Development Advisor (Ki nongai jingmut ha ka liang ka roi ka par) bad ki kiwei kiwei ki nongiarap ba man ka sngi. Ka ophis khliehduh jong ka ADB ha Manila, Philippines, ka long ruh ka ophis treikam jong kine ki Director. Executive Director Country REPRESENTATION Japan USA China India; Bangladesh; Bhutan; Lao People’s Democratic Republic; Tajikistan; Afghanistan Australia; Azerbaijan; Cambodia; Hong Kong, China; Kiribati; Federated States of Micronesia; Nauru; Solomon Islands; Tuvalu Germany; United Kingdom; Austria; Luxembourg; Turkey; Belgium; Italy; France; Portugal; Spain; Switzerland Canada; Norway; Denmark; Finland; Netherlands; Sweden Thailand; Myanmar (Burma); Malaysia; Nepal; Singapore; Pakistan; Philippines; Kazakhstan; Maldives; Marshall Islands; Mongolia; Indonesia; New Zealand; Cook Islands; Fiji Islands; Kyrgyz Republic; Samoa; Tonga Korea; Uzbekistan; Papua New Guinea; Sri Lanka; Taipei,China; Vanuatu; Viet Nam Note: U/ka Executive Directors bad Alternate Directors ki dei na ki ri kiba la ruid dak rong “iong”.Khyndiat na ki kyrdan jong ki ED bad AED la bat ha ka ba bujli kylliang hapdeng ki ri ba pher ha ka juh ka constituency. Ka US, Japan bad China ki dei ki ri kiba bun eh u synñiang. Kine ki laitylli ki ri ki mihkhmat da la ki jong ki ED. Kiba bud khyndai ngut ki ED ki mihkhmat ïa ki ri ba pher bapher da kaba kyllum lang ha kawei ka kynhun; Ha kane ka rukom kine ki ri ki ïa sam ka wei ka ED ophis bad ïa phylliew jingmut lang lyngab kane ka ophis. Ha ka ba ia dei bad ka India bad Australia, kine ki artylli ki ri barabor ki lam khmat ia ki ar kynhun ba pher namar ki long ki ri ki ba pawkhmat bad bun ruh u synñiang. Ki ba bud ar tylli ki ED ophis la bynta sha ki ri Europe ki ba long ki nongai synniang snewbha sa ka ADB. Ia ka ophis jong kine ki ri la ïa buji man ka por hapdeng ki ri Europe sepngi (Western Europe). Ka ophis jong ki ri Europe ki ïa bujli man kapor hapdeng ki ri sepngi Europe. Haba shim kyllum, 6 na ka 12 tylli ki Executive Director la pyndap da ki ri ba synniang sngewbha.(Ha ka juh ka por u/ka ED jong ka Australia ki mihkhmat ia kito ki ri na Pacific bad Cambodia kiba shimram na ka ADB) Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 9 Ki ED bad Alternate ED ki trei kam pura ha ADB bad ki ju iakynduh ar sien shi taiew ban shim rai ïa ki ram, ki soskular, bad ki grants. Ïa ki ram (loan) kiba duna ia ka $200 million na ka bynta ki kam pynroi paidbah bad $50 million na ka bynta ki projek shimet la mynjur khlem ka jingujor lane ka ba latip kum ka “no objection basis”. 6 Namarkata, nalor ba ka ïarap myntoi, ka jingkongsan jong ka vote jong u/ka ED ka shong eh ha ka jingbun jong u synñiang jong ka ri kaba u/ka ED u/ka mihkhmat. Ki ri kiba bun eh ki synñiang ki dei ka US bad Japan. Kine ki ar tylli ki ri ki bat kumba 13 percent ia ka bor thep vote. Ha ka ba ïa nujor bad ka rukom thep vote ha ka United Nation ha kaba “kawei ka ri, kawei ka vote” (one nation, one vote) ka ABD ka vote ha ka dur “kawei ka tyngka dollar, kawei ka vote” (one dollar, one vote”). Ha kane ka rukom, ha ka ADB, ki ri kiba riewspah ki kham don bun bor namar ka vote jong kawei pa kawei ka ri la pynïahap kat kum ka ïoh ka kot jong kata ka ri bad kumjuh ruh kat kum u synñiang kaba ka ai sha ka bank. Ka ri China bad India kiba long ki ri kiba khlaiñ shim ram ki long ruh ki ri kiba kongsan ha ka ADB namar khlem ka jingshim ram jong kine ki artylli ki ri ka Bank ka lah ban duhnong ha ki kam khaïi jong ka. Ki paid nongshongshnong jong ki ri kiba mihkhmat ha ka ADB kim dei ban shynraiñ ban ïakynduh ïa ki ED bad Alternate ED (kiba long ki nongmihkhmat ïa ki ri jong ki) ha kaban phylliew jingmut bad mudui ïa ki rukom pyntreikam jong ka ADB. Barabor ka dei ka kamram jong ki nongmihkhmat ha Board (Board Members) jong ka ADB ban batai bad ai jubab ïa ki nongshongshnong jong ka ri kaba ki mihkhmat. Ïa ka Board jong ki Executive Directors la pynïaid da u/ka President jong ka ADB (President of the ADB. Ïa u/ka President la thung na ka bynta san snem. Kumba ka long ha kiwei ki seng ai ram (financial institutions), ïa ki nongialam jong ka ADB (kum ka rukom, wat lada ym juh thoh pynshai) la mang kyrpang sha kito ki ri kiba don kham bun bor iktiar. Ki Thaiñ Treikam (Regional Departments) Ha kaba ïadei bad ka rukom pyntreikam ha ki ri bapher ba pher, ka ADB ka la phiah ïa ki rukom pyntreikam jongka ha ki san tylli ki thaiñ. Ia kine ki thaiñ la shna ha kata ka dur ba kin ïa syriem ha kine ki rukom: ka jaka ba marjan; kolshor; ka ioh ka kot; imlang sahlang; ka roi ka par; ka jingsuk ha ka rukom pyntreikam; ka lad ban trei ryngkat bad snoh kti lang bad kiwei ki seng bad kynhun treilang ha ka juh ka thaiñ (sub regional cooperation and sub regional group). Ha man la ka thaiñ treikam don ka Regional Management Team and Country Teams ( Ka Kynhun ka ba ïadei ban pyniad bad peit khmih ïa ki thaiñ bad ki ri) ka ba ai jingtip sha ka Regional Director General. Kine ki thaiñ ki kynthup ïa kine harum: East and Central Asia Armenia, Azerbaijan, People’s Republic of China, Hong Kong, Kazakhstan, Republic of Korea, Kyrgyz Republic, Mongolia, Taipei, Tajikistan, Turkmenistan, Uzbekistan Mekong Cambodia, Lao People’s Democratic Republic, Burma (Myanmar), Thailand, Vietnam Pacific Cook Islands, Fiji Islands, Kiribati, Marshall Islands, Federated States of Micronesia, Nauru, Palau, Papua New Guinea, Samoa, Solomon Islands, TimorLeste, Tonga, Tuvalu, Vanuatu South Asia Afghanistan, Bangladesh, Bhutan, India, Maldives, Nepal, Pakistan, Sri Lanka South East Asia Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore Man la ki thaiñ treikam ki don bun ki tnat (division) kiba la pyniaid bad treikam katkum ki projek. Ki nongpynïaid jong man ki tnat ki kynthup barabor ïa ki nongthoh tynrai (original author) jong kino kino ki projek kiba ka ADB ka la mang tyngka. Kine ki nongthoh ki kitkhlieh ruh a ka rukom treikam jong kano kano ka project naduh sdang haduh 10 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank kut. Nalor kane ki dei ruh ban pyntikna ba baroh ki project bad prokram la pynwandur bad pynïaid katkum ki rukom bad aiñ treikam (policies and procedures) jong ka ADB. 8 Ki nongpynïaid kiba ïadei bad kine ki tnad ki kham tip bha halor ki rukom pyniaid ia kine ki projek bad prokram. Man la ki projek/prokram ba la airam la aiti ha u/ka “nongialam jong ka kynhun” (team leader) u/ka ba long ruh u kongsan ha kaba ïadei bad ki lad ban wad jingtip halor kino kino ki projek. Lyngba u/ka project leader lah ruh ban mudui lada phi sngew ba kine ki projek don ka jingthuh ne jingma ha ka imlang sahlang. Ia ki kyrteng bad ki jingtip halor kine ki team leader lah ban ïoh na ki website (internet) jong ka ADB. Ha rum ki long ki nuksa jong ki tnad bapher bapher bad ki jaid projek kiba mih na katei ka tnat. Ki tnat (Division) Ki jaid projek (Types of Projects) Ki kam pynbha bad pynroi (Infrastructure)10 Surok; ka bor ring ding; ki bor ai ding (Roads; hydopower plants; power transmission facilities) Ka rep, mariang, bad ki mar khyndew (Agriculture, Environment and Natural Resources) Ka ring ne ai um; ka rep ka riang; ri jingri bad ri dohkha na ka bynta ban shalan sha bar (Irrigation; agriculture, livestock and fisheries for export) Ki bynta kiba ïadei bad ka imlang sahlang (Social Sectors) Ki projek kiba ïadei bad ka koit ka khiah bad ka thoh ka tar (Health and education projects) Ka aiñ treikam, pla tyngka bad khaïi pateng (Governance, Finance and Trade) Ka bynta kiba iadei bad ka pla tyngka ha ka ban ïarap ban plie ïa ka ïew khaïi pateng (Financial sector reforms promoting greater market liberalization) Ïa Man ki tnad treikam la pynïaid da u/ka Director General bad ki nongiarap jong u/ka kiba kynthup ïa u/ka Deputy Director General bad kiwei ki rangbah ai jingmut (senior advisors) bad ki adkar (economists). Haba mudui halor kano kano ka project, ka long kaba kongsan ban wanrah ïa kino kino ki jingwit ne thud sha u/ka Director General namar u/ka dei u/kaba peit ba baroh kito kiba trei hapoh jong u kin trei kat kum ki aiñ jong ka ABD. Ki Director General ki kitkhlieh ruh ia ka rukom pyntreikam jong ki loan bad grant ba pher ba la pynïaid da ki department hapoh jong ki. Kiwei pat ki tnat treikam ba kongsan (Other Key Departments) Harum ki long ki tnad treikam ba kyllum jong ka ADB ryngkat bad ki weblink jong ki department bapher bapher na ka bynta ka jingtip ba khambniah. Mano ba kitkhlieh (Accountability Mechanism): Ka Accountability Mechanism ka kynthup ïa ar tylli ki ophis: Ka ophis jong ka projek ba kyrpang, (Office of the Special Project Facilitator (OSPF)7 bad ka Office of the Compliance Review Panel (OCRP).8 Na ka bynta ka jingtip ba kham bniah halor kine ki ophis, peit ïa ka kot lyngkdop-BIC’s Asian Development Bank’s Policy Framework bad ruh ha kine ki website: (i) SPF – http://www.adb.org/SPF (ii) CRP – http://compliance.adb.org. Ka tnat ba peit ia ki kam bamsap (Anticorruption Unit): Kane ka tnad ka tohkit ïa kino kino ki jingmudui bamsap ha ki kam jong ka ADB. Kane ka ophis ka treikam ha poh ka ophis jong u/ka General Auditor (Office of the General Auditor). Kane ka tnad ka shim ruh ïa ki jingmudui na kino kino ki briew bym kwah ban pynpaw kyrteng paidbah. Kawei ka jingduna ha ka rukom treikam jong kane ka ophis ka long ba wat lada ka pynshlur ban phah ïa ki jingmudui ne pyni sakhi halor ka jingbamsap, hynrei ia kum kita ki jingmudui la pyntreikam tang ynda la tikna bha. Ka daw kaba ka ai ka long ban ïarap ïa ki rukom tokit. http://www.adb.org/Anticorruption/unit.asp. Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 11 Ka department khmih Bniah (Operations Evaluations Department- OED): ka OED ka dei ka department ba marwei (independent) bad ka treikam beit hapoh jong ka ADB. Kane ka department ka rupot sha ki Board of Directors, ym sha u/ka President. Ha kajuh ka por ka bishar ïa ki rukom treikam bad jingseisoh jong ki projek, prokram, loan bad grant. Katkum ka ruport jong ka ADB, ka OED ka khmih bniah kumba 40% na baroh ki projek kiba ka ABD ka la pyntreikam. Ha ka juh ka por na ka bynta ka jingmyntoi jong ki seng bhalang, ka OED ka pynmih paidbah ïa kine ki rupot harum: (http://www.adb.org/OED/): ● Project Performance Audit Report (PPAR): kane ka rupot ka thew ïa ki jing ktah jong kano kano ka projek(mariang, kolshor, imlang sahlang bad ter ter) ha baroh ki liang. Kane ka kynthup ïa ki projek ba ka ADB ka la lah ban pyntreikam na ka bynta katto katne por. ● Country Assistance Program Evaluation (CAPE): kane ka rupot ka thew habaroh ki liang ïa ka jingktah jong ka ram kaba ADB ka la ai ïa kano kano ka ri naka bynta kata ka snem. ● Special Evaluation Studies (SES): kane ka rupot ka thew ïa ka ram kaba ka ADB ka la ai ïa kano kano ka/ki ri kiba la jied kyrpang. Ia kine ki jaid ram la ai ban pyntreikam na na ka bynta kito kam ba kyrpang (particular sector). ● Technical Assistance Performance Audit Report (TAPAR): kane ka rupot ka thew ïa ki jingïaidkam jong ka loan bad grant kaba ka ADB ka la ai. Private Sector Operations Department (PSOD). Kane ka jingthmu bakongsan jong kane ka department ka long ban kyntiew ki projek ba la pynïaid da ki kynhun shimet (private sector). Ha kum kita ki jingïarap kham bunsien eh ki ju leit sha ki projek kiba ïadei bad ka pla tyngka bad kam pynroi. http://www.adb.org/PSOD/ Regional and Sustainable Development Department (RSDD). Kane ka department ka kitkhlieh bad peit ia ki aiñ jong ka ABD. http://www.adb.org/RSDD/ Strategy and Policy Department (SPD). Ki kam kiba kane ka department ka trei ka long ban peit ïa ki jingiaid beit ki rukom treikam ha ka ADB bad kumjuh ruh ban kdew bad lam lynti ïa ka ADB kumno ban pyntrei ki por ba shen bad jlan kumjuh. Kane ka department ka ruh ia ki rukom treikam bad jingïadei hapdeng ki department ba pher ba pher; jingiadei jong ka ADB bad kiwei ki seng pyrthei kiba trei ïa ki kam pynroi(international development community) bad khamtam eh ha kaba ïadei bad ki rukom wanrah jingmyntoi (resource mobilization). http://www.adb.org/SPD/ default.asp Department of External Relations (DER). Ki kam pathai khubor na ka bynta ban iarap ia ki paidbah kumno ban khamtip bha ia ki kam ba ka ADB ka pyntrei ki long ki kam ba hakhmat eh jong kane ka ophis. Nalor kane, ka ophis ka kitkhlieh ruh ia ki kam pathai khubor ka ABD (Public Communications Policy) kumba la mynjur ha u snem 2005. Ban khamtip kham bniah halor kane ka ophis peit ïa ka lyngkdop kot ADB Transparency: How to Access Information from the ADB. http://www.adb.org/OER/ NGO Center: Ki kam kiba kane ka ophis ka kitkhlieh ki kynthup ïa ki lad ban pynkhlain ïa ka jingïadei hapdeng ka ADB bad ki seng bhalang bad kumjuh ruh jubab ïa ki jingud jong kine ki seng. Kane ka ophis ka treikam hapoh ka department jong ka Regional and Sustainable Development Department (RSDD). http://www.adb.org/NGOs/ ngocenter.asp Mano ba bei tyngka ia ka ADB? Ia ka ADB la bei tyngka lyngba: ● Ki bond ha ki iew khaïi (issuing bonds (on the market)9 : Ha ka jingthew jong ka ADB (ADB ‘s triple A-rating) don lai jaid ki rukom kiba ju khyllie hapdeng US$4 billion bad US$5 billion ha ka shisnem lyngba ki ki bond. 12 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank ● Ki ram kiba ki dkhot ki shim (kane ka kynthup ia ka pisa siew khanja jong ki paid nongshongshnong jong kano kano ka ri ba shim ram na ka ADB) (recycling loan repayments from its borrowing members) ● Ka synniang jong ki dhot (kane ka kynthup ia ka pisa siew khanja jong ki paid nongshongshnong jong kano kano ka ri ba ai synniang sha ka ADB) (contributions from its donor members) Da kaba bei pisa na ka pla tyngka lajong (co financing), ka ADB ka pyntrei kam ïa bun ki project. Kine ki kynthup ruh ïa kaba ka ADB ka pan kylliang na kiwei ki seng airam. Kane ka rukom bei tyngka na ka pla la jong ne cofinancing ka kynthup ruh da kaba ka shim pisa kylliang na ka sorkar jong ka ri kaba shimram na ka ADB. Ha u snem 2004 ka ADB ka lum kumba US $2.4 billion da kane ka rukom. Kane ka long kumba 46 percent na baroh ki lad kiba ka ADB ka ai ram. Kane ka rukom bei tyngka kaba ka ABD ka ioh na ki bank paidbah, ki seng bei tyngka bad kiwei kiwei ki seng haba kyllum lang ka long kumba $1.7 billion. Da kane ka rukom, ka ADB lyngba ki soskular kiba ka iateh bad kiwei ki para dkhot bad seng, ka la lum kumba $713 million tyngka ha ki rukom ki loan bad grant.11 1. Nalor ka Asian Development Bank, kiwei ki MDBs ki kynthup ia ka World Bank, ka European Bank for Reconstruction and Development (EBRD), ka Inter-American Development Bank (IDB) bad ka African Development Bank (AfDB). 2. Developing Member Countries (DMCs): Kine ki kynthup ia ki ri kiba dang iai kiew ha ka liang ka ioh ka kot bad ka roi ka par. Kine ki dei ruh ki dkhot jong ka ADB 3. Na kabynta ki jingtip halor ki projek kiba dang tyrwa bad kiba la mynjur, bad kumjuh ruh ia ki prokram loan lah ban ioh ha http://www.adb.org/Projects/profiles.asp. 5. Khmih ha appendix I na ka bynta ka ADB Organizational Chart. (ka rukomtreikam bad tnad bapher ka ADB). 6. Khmih ha appendix II na ka bynta ka jingtip halor ki Executive Directors bad Alternate Executive Directors kat kum ha u November 2005. Ka jingtip ba kham bniah bad ba shen halor kine lah ban ioh na ka website jong ka Bank Information Center: www.bicusa.org/bicusa/issues/misc_resources/111.php bad kumjuh ruh na ka website jong ka ADB: www.adb.org/BOD/. 7. Ia ki Grant kiba hapoh ka $ 1 million la mynjur da u/ka President; ki TA ba hapdeng US $150,000 bad $500,000 la mynjur da u/ka Vice President; ki TA ba $150,000 ne duna la mynjur da u/ka Regional Department Director General. 8. Khmih ia ka bynta ADB’s Policy Framework and Independent Accountability Mechanism ha ka ADB Toolkit na ka bynta ki jingtip ba khambniah halor ki policy jong ka ADB. 9. Ia ki ki jingtip halor kino kino ki projek lah ban shem ha http://www.adb.org/Projects/profiles.asp. 10. Ha ka South Asia Regional Department, ha ka jaka jong ka tnad na kabynta ki kam punroi bad pynbha (infrastructure division) ka department ka don ar tylli ki tnad (divisions): ka wei na ka bynta ka Transport bad Communications, bad kaba ar na ka bynta ka Energy. 11. Na ka bynta ka jingtip ia ki kam kiba ka ADB ka la bei pisa na ka pla tyngka lajong na ka nynta ki ram ia ki projek ha u snem 2004 (2004 Cofinancing Activities for Loan Projects) lah ban shem ha http://www.adb.org/ Documents/Others/Cofinancing/IN94-05.pdf. Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 3 13 Ka Nongrim thep tyngka ha ki jingpyntreikam jong ka ADB (The Basics of ADB Investments) Kumno ka ADB ka treikam Ka ADB ka ai jingïarap ïa ki Ri ba dang kiew shaphrang ha ki bynta jong ka Asia-Pacific lyngba ka jingai ram ha ki sut kaba rit, ki loan ba lah ban shim por ban siew suki pa suki bad ki jait scheme ne grant. Ka ADB ka bthah ruh ïa kine ki ri halor ka ïoh ka kot bad ka roi ka par ha ka imlang sahlang. Ïa kine ki jingïarap la ai sha ki sorkar jong ka ri bad sha ki seng shimet (private companies), hynrei ïa kum kine ki jingïarap ym lah ban ai ha uno uno u briew ba treikam marwei shimet. Harum ki dei ki jaid bei tyngka kiba ka ADB ka tyrwa sha ki Developing Member Countries (DMCs): ● Ki lad bai seng ba ju lah ban ioh (Ordinary Capital Resources). Kumba hynniewphew san percent (75%) jong ka jingairam jong ka ADB ka dei ha ka rukom jong ka Ordinary Capital Resources (OCR). Ki loan jong ka OCR barabor ki long na ka bynta 15-25 snem, ki don ka shah kat kum ba la pynïad da ka ïew khaïi tyngka bad ïa kane ka ram la ai sha ki DMC kiba la kham kiew ha ka liang ka ïoh ka kot. ● Asian Development Fund (ADF)1 . Kane ka jingkynshew ba kyrpang la sdang ha u snem 1973 kum ka atiar na ka bynta ban ai ram kylliang ïa kito ki dkhot kiba kham duna ha ka ïoh ka kot. Ïa kino kino ki projek kiba ka ADF ka ai loan, la ju ai kham bun por ïa kine ki ri ban siew ïa kine ki loan (ka por ha kaba ïa kine ki loan lah ban siew ki long 32 snem2 , kane ka kynthup ïa phra (8) snem kylluid ha kaba ki ri shimram kim donkam ban siew sut), bad lada donkam, ka sut ka long ha ka dor ka ba rit (1% 1.5%). Ïa kum kine ki jaid loan la ai tang sha kito ki dkhot kiba duk bha. Don katto katne ki ri kiba ïoh khleh lang ïa baroh ar jaid ki loan, ka OCR bad ADF. Ïa ka tyngka na ka bynta ka ADF la ïoh lyngba ka jingkular ai synniang (kaba ïaid kumba saw (4) snem) na ki dkhot jong ka thaiñ (regional) bad kumjuh ruh na kito ki dkhot ki bym dei na ka juh ka thain (non-regional). Kane ka jingai synniang la tip kum ki “jingpyndap biang” (Replenishments) ha kaba la rai hadien ka jingïakut hapdeng ki ri synniang bad ka ADB. Kine ki jingïakut ki thew ïa ka jingkynshew (kiba ki dkhot kin synniang) bad kumjuh ruh ïa ki kyndon kiba kine ki dkhot kin buh kum ka dak jong ka jingsynniang jong ki. Kat kum ka “jingpyndap biang” ba khyndai (9th Replenishment)3 jong ka ADF, 27% jong baroh ki jaid jingïarap ba mynta jong ka ADB ki wan na kane ka “jing pyndap biang ba khyndai” bad 24 tyllli ki ri ki ïoh ïa kine ki jingïarap. Kumno ki nongshimram ki pyndonkam ïa ki jingai ne ke fund jong ka ADB? Ka ADB ka ai ki loan bad ki grant sha ki DMC na ka bynta ki kam pynroi. Ka sut na ka bynta kine ki loan ka kham duna ban ïa kito ki ram kiba ai da kiwei pat ki bank. Na ka bynta kino kino ki loan, ka ADB ka bei tyngka na ka bynta katto kane bynta, bad ki nongshimram ki dei ban pynbiang bad pyni ïa ki wei pat nong bei tyngka nalor ka ADB. Ka bynta kaba ka ADB ka bei tyngka, barabor ka long, kham bun ban ïa kiwei pat ki para bei tyngka. Ka long kaba kongsan ban buh dak ba ki nongshimram/ri shimram ki dei ban siew ïa ki loan kiba ka ADB ka ai ryngkat bad ka sut. Ïa ka sut dei ban siew wat lada ka projek lane prokram ka long kaba seisoh ne duhnong. Namarkata, ha kaba khatduh ïa ka lyngkor barabor hap ban siew da ki trai shnong. La shem da ki seng kiba peitkhmih bniah ïa ki kam jong ka ADB ba barabor ki projek bad prokram kim long kiba seisoh bad barabor kim ju ïarap ïa baroh ia kaei ba ka thmu. Kawei ka nuksa ka long ha ka ban rat dyngkhong ïa ka jingduk ha ka thain Asia-Pacific. Ka long kaba kongsan ban buh dak ba wat ka Operations Evaluation Department (OED) jong ka ADB ruh ka mynjur ba bun na ki projek jong ka ADB kim long satia kiba seisoh lane wat lada seisoh ruh ki long tang katto katne. 14 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank Ki loan kat kum ki tnat treikam (2004) US$ (million) % jong ka jingairam ha ka shisnem 2,031 38.4 Ki Bor met kum ka ding, ka um bad kiwei kiwei de. (Energy) 762 14.4 Tnat treikam ba kyllum (Multisector ) 651 12.3 Bishar-khadar, rukom pynïaid ïa ka ioh ka kot, bad ka aiñ paidbah (Law, Economic Management, & Public Policy) 584 11.0 Bei tyngka (Finance) 338 6.4 Ka Thoh- Ka pule (Education) 278 5.2 Ki lynti syngkien, ka kit ka bah bad ka pathai khubor. (Transport and Communications) Ka Koit-ka khiah, Ka bam ka dih, & Ka imlang sahlang (Health, Nutrition, & Social Protection) Ka rep ka riang bad ki mar khyndew (Agriculture and Natural Resources) 273 5.2 199 3.8 Ki kharkhana bad khaïi pateng (Industry and Trade) 148 2.8 Ka Um bam um dih, painkhna, nala bad rukom pynïaid ïa ki jakhlia (Water Supply, Sanitation, & Waste Management) 30 0.6 5,293 100.0 Total Tynrai (Source): ADB website (http://www.adb.org/About/glance.asp). Ki Loan na ka bynta ki projek paidbah (Loans for public sector projects). Ka jingthmu ba kongsan jong ka ADB ka long ban ïarap bei tyngka paidbah na ka bynta ki projek– khamtam eh ia ki projek ba heh ba ïadei bad ki kam pynbha na ka bynta ki kam pynroi – jong bor ding, kit ka bah, pathai khubor, bad ka rep ka riang. Ka nuksa jong kum kine ki kam ki long ki jing ïarap kiba ïadei bad ka jingshna bad tei ïa ki surok, jingkieng, sainar pathai khubor, ki dam pynmih bor ding elektrik, jaka sam bor ding, projek jong buh umphniang (petrol) bad gas, bad prokram ring um na ka bynta ka rep ka riang. Kine ki jaid projek barabor ki long kiba kham ma ha kaba ïadei bad ka jingktah ïa ka mariang bad kumjuh ruh ïa ki trai shnong kiba shong ha jan jong kito ki jaka kiba ka projek ka pyntreikam. Ki loan jong ka Prokram (Program loans). Ka jing ai loan jong ka ADB na ka bynta ki prokram ka la sdang naduh ki por u snem khyndai phew (1990). Ha kaba ïadei bad ki ram jong ka prokram, ki sorkar jong ki ri shimram ki ïoh ki loan kyllum (lump sum loan) na ka bynta ban ïarap ïa ki na ka bynta ban pyntreikam ïa ka aiñ ban pynbha ïa ki rukom treikam ha kino kino ki bynta, kum ha kaba ïadei bad ka um lane ka bor ding, bad da kaba pyntikna ba kane ka bynta la pyntreikam ha ka rukom ba dei. Lyngba kine loan ka ADB ka la lah ban pyntreikam ïa ki jingthmu jong ka ban kyntiew laitluid ïa ki ïew khaïi pateng (market liberalization ideology )jong kine ki ri. Barabor, kine ki jingïarap ban kylla ki long ru ki lad ha ka ban ïarap ïa ki riewshimet/seng shimet ban shim bynta bad pynïaid ïa kino kino ki bynta (sectors) kiba ju pynïaid da ka sorkar pdeng ha mynshuwa. Ki Loan na ka bynta ki projek seng shimet/riewshimet (Loans for private sector projects). Ka ADB ka ai loan tang khyndiat, hynrei kham bun, shah (percentage) na ki loan jong ka sha ki seng shimet (private companies) na ka bynta ki projek kam pynroi ha DMC. Kumba ka long mynta, ïa ki loan la mang na ka bynta ki kam projek pynbha bad ki kam bei tyngka. Ha u snem 2004, ka ADB ka la mynjur $807 million na ka bynta ki kam ba la pynïaid da ki seng/riew shimet, kane ka long ka jingkiew kumba 49% ha ka ban ïanujor bad ki jingïarap jong ki snem ba la leit. Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 15 Top borrowers, 2005 Tynrai (Source): ADB Annual Report 2005. Jingïarap ha ka jingtrei jingktah (Technical Assistance -TA). Ha kaba ïadei bad ka jingïarap ha ka jingtrei jingktah (Technical Assistance), ka ADB ka ai loan bad/grant sha ki DMC na ka bynta ban kdew bad pynkhreh ïa ki projek lane prokram. Ïa ka jingïarap ha ka jingtrei jingktah la mang lyngba kine kine ki bynta harum: ● Ki Projek kiba dang pynkhreh ha ki kam ai jingïarap ha ka jingtrei jingktah (Project Preparatory Technical Assistance) na ka bynta ban pynkhreh ïa ki jingpule bad khmih bniah ïa ka jinglong jingman jong ka projek. ● Ka jingpyntreikam ïa ka projek jong ka jingïarap ha ka jingtrei jingktah (Project implementation technical assistance) ka kynthup ïa ki kam ai jingmut na ka bynta ka jingpyntreikam ïa ka projek, kane ka kynthup ïa ka jing ai jinghikai (training) ïa ki nongtrei kiba donkti bad ka projek. ● Ka jingbthah kaba ïadei bad ka jingïarap ha ka jingtrei jingktah (Advisory technical assistance) na ka bynta ban pynkhlain ïa ka seng (institution), tnat (sector) bad jingpule ïa ki aiñ, bad na ka bynta kito ki kam pynroi ïa ka long briew man briew (human resource development) hynrei ki bym don jingïadei bad ka projek. ● Ki jingïarap ha ka jingtrei jingktah jong ka thain (Regional technical assistance) na ka bynta ka jingmyntoi jong ka thain lane ka dong (region or sub region). Kumba ka long bad kiwei ki kam jong ka ADB, donkam ban phylliew jingmut bad kito ki briew kiba shah ktah ha ka projek bad kiwei pat ki nongïoh bynta ban na shabar (external stakeholder) na ka bynta ki kam pynroi, jingpynkhreh bad pyntreikam ïa ka TA. Technical Asssitance grants by sector, 2005 Tynrai (Source): ADB Annual Report 2005. 16 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank Jingim jong ka projek (Project Cycle) Ka long ka ba kongsan ba kin tip ba ha kano ka rukom ka ADB ka pyntrei bad pynkhreh ïa ki projek. tang ynda ïa kine la sngewthuh bha, ki lah ruh ban sngewthuh ïa ki rukom treikam jong ka ADB bad kumjuh ruh ïa ki buit ba ki seng bhalang (civil society) ki lah ban pynbor ne pynkylla ïa ki rukom pyntreikam jong ka ADB. Ïa ki kyndon bapher jong ka projek- dang ba la sdang ban sdang ban pyntreikam haduh ban da dep- la ju tip kyllum kum ADB’s Project Cycle4 (project cycle jong ka ADB). Ha man ki kyrdan bapher jong ka projek cycle don ki lad na ka bynta ki seng bhalang ban ïoh ïa ki jingtip halor kano kano ka projek, kine ki jingtip ki kynthup ruh ïa ki bor jong ki seng bhalang kumno ban pynbor ne pynkylla ïa ki rukom treikam jong ka projek lane wat ban pynsangeh ïa ka jingreikam jong ka projek. Katto katne ki jingtip lah ban ïoh lyngba ka ADB Public Communications Policy 5 , ha kaba la pynshai ba “ïa ki jingtip halor ki projek paidbah ne seng/riewshimet ïa kiba dang pyntrei dei ban ai bad pynbna sha kito ki briew kiba shah ktah”. Kane ka aiñ ka “kyrshan ïa ki hok jong ki briew ban wad, ïoh, bad pynbna ïa kine ki jingtip bad jingmut (ideas) halor ki kam kiba ka ADB ka kit khlieh lane ïarap” Ka dur jong ka project cycle harum ka pyni kumno ki jingtip ki kylla ha man ki kyrdan6 , bad ki ai jingmut ïa ki kynhun seng bhalang (Civil Society Organizations -CSO) kumno ban lap kham bun ïa ki lad ban ïaleh pyrshah, lane ban pynbor/pynkylla ïa ki jingtrei jong ka projek. Barabor ka kham suk ban pynbor ïa ki rai jong ka ADB halor ka projek ha ka por ba ïa ka projek dang shu sdang (earlier stages of the project cycle). Hadien ba la sdang shna ïa ka projek, ka long kaba eh ban pynbor ne pynkylla ïa ki dur (design) jong ka projek, bad ka kham eh shuh ban ïasaid ban pynsangeh ïa ka projek baroh kawei. The Project Cycle Evaluation Implementation Identification Loan Negotiation & Board Approval Preparation Appraisal Tynrai (Source): ADB Annual Report 2003. Kyrdan (Stage) 1: Jingkdew bad jingjied ïa ki Projek (Project Identification) Ha man ka por jong kane ka kyrdan, ka ADB ka phylliew jingmut bad kiba ha khlieh (kum ki minister) jong ka sorkar kaba shimram ha ka ban pyni ne kdew ïa ki projek bad prokram ba lah ban pyntreikam. Baroh ki projek bad prokram dei ban ïahap bad ki jingthmu kam pynroi kumba la pyni ha ka Country Strategy and Program (CSP) jong kata ka ri. Ka ADB ka lah ruh ban phah ïa ki briew jong ka ban shem ïa ka jingshisha (fact-finding mission) na kine ki jaka kiba ka projek ka pyntreikam khamtam lada ka ADB ka mut ban pynbiang ïa ka Project Preparatory Technical Assistance (PPTA) na ka bynta ka projek. Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 17 Kum kino ki jaid jingtip lah ban ïoh (What information is available): Ha katba dang jied ia ki project lah ban ioh jingtip na ka internet (web page) ha ka sla “Business Opportunities” (“ki lad khaïi pateng”) jong ka ADB- http:/ /www.adb.org/Business/Opportunities/prpprjcs.asp. Ki CSO ki dei ban peit janai bha ïa ki jingtyrwa jong ki PPTA, namar ka lah ban long ba ka ADB kan ai ïa ki loan sha ki projek kiba ka kyrshan lyngba kane ka jingïarap ha ka jingtrei jingktah (Technical Assistance), bad kumjuh ruh kine ki dei ki rukom jingtip kiba ha khlieh tam ïa kiba lah ban tip shaphang ka projek kaba la bei tyngka da ka ADB. Ki CSO ki dei ban peit khmih ïa baroh ar tylli ki kot kyrteng (list) jong ki PPTA, kine ki kynthup ïa kito kiba dang shu tyrwa (proposed project) bad kumjuh ruh ïa kito kiba la shah weng noh. Kane ka jingkhmih long kaba kongsan khamtam ha ka kot kyrteng ba ar (jong kito kiba la weng noh) namar kane ka kot ka batai ïa ki projek bym shym la buh shuh ha ki thup jingtyrwa; ka ju long barabor ba hadien ba la mynjur, ïa ki projek/ TA la pynkynriah sha ki bynta ba dei pat ban pyntreikam (implementation phase). Ïa ki jingtip halor ki projek bad jingïarap ha ka jingtrei jingktah (technical assistance) lah ban ïoh na internet ha kaba la tip kum ki Project Profiles7 . Kine ki Project Profile ki ai jingtip lyngkot kumba 1-2 sla halor ka projek. Ïa ki Project Profile lah ban ïoh na ka website kumne- http://www.adb.org/Projects/profiles.asp. Lah ruh ban ïoh ïa ki jingtip halor kino kino ki projek kiba dang shu tyrwa na ka annexes ha ka CSP bad CSP update jong ka ri ïa kaba ka projek ka pyntreikam. Ïa kine ki jingtip lah ruh ban ïoh na ka website jong ka ADB-http://www.adb.org/Documents/ CSPs/. Kawei na ki annexes ka kynthup ïa ki kot ai jingmut (concept papers) na ka bynta ka projek kaba dang shu tyrwa hynrei ïa kaba ka sorkar ka la dep ban ïakren bad ADB. Kaei kaba ki seng bhalang ki lah ban leh (What civil society can do): Ki lad khaïi pateng lane ki Project Profile kumba la buh ha ka website jong ka ADB ki buh ïa ki kyrteng, bad kiwei ki jingtip shaphang ki projek ophisar kiba kitkhlieh ïa ki projek lane kaba iadei bad ki jingïarap ha ka jingtrei jingktah (technical assistance). Lada phi kwah ban tip kham bun shaphang ka projek, phi lah ban thoh lane phone ïa kine ki ophisar. Lada ki projek ophisar kim jubab ïa phi lane ki shithi jongphi, phi lah ban leit ne thoh sha u Director General jong ka thaiñ (Director General of the regional department) ha ka ri jong phi. Phi lah ruh ban thoh ne ïa kynduh ha kano kano ka por ïa ka InfoUnit (tnat ai jingtip) hapoh ka Department of External Relations (DER) lada phi shem jingeh ban ïoh jubab na kitei halor. Ka InfoUnit/DER ka kit khlieh ha ka ban pyntikna ba ïa baroh ki jingkyrpad jong phi yn ym khein sting. Ïa ki jingtip halor ka Regional Departments bad ka DER ryngkat bad ki jaka treikam ban ïakynduh lah ban ïoh ha Appendix III. Nalor kitei ki jingtip halor shaphang ki ophisar kiba ïadei bad projek lane ki jingïarap ha ka jingtrei jingktah (technical assistance), ki Project Profiles ki kynthup ruh ïa ki jingtip halor ki nongmihkhmat (representive) na ka sorkar. Ki CSO ki lah ban pyndonkam ïa kine ki jingtip ha ka ban ïakynduh bad kito ki nogpynïaid ïa ka projek bad da kumne kin lah ban ïoh bun ki jingtip halor ka projek, lane ban pynpaw ïa ki jingud bad jing sngewdiaw jong ki. Katkum ka aiñ jong ka ADB, ka rukom ban pynshisha ïa ki nongioh myntoi na ka projek bad ïa ki briew kiba shah ktah ha ka projek dei ban sdang ha ka por ba ïa ka projek dang shu kdew ne pyni (identification stage of the project). Ki kynhun seng bhalang, khnang ban kham sngewthuh shaphang ki projek ki ba dang tyrwa ban pyntreikam ha ka ri jong ki, ki lah ban pyrshang ban ïakren bad ki nongtrei jong ka ADB ha ki Resident Mission lane ha ki tnat jong ki thaiñ (regional department) treikam ha ka ophis khlieh duh jong ka ADB ( ADB Headquarter). Kyrdan (Stage) 2: Jingpynkhreh ïa ka Projek (Project Preparation) Ha man ka por jong kane ka kyrdan ka sorkar ba shimram, lem bad ka jingkyrshan jong ka ADB, ki sdang trei ban pynkhreh na ka bynta ka projek. Nalor kane ka sorkar, bad ka jingïarap jong ka ADB, ki dei ban khein bad thew ïa ka jingktah jong ka projek ïa ka mariang. Lada ka long ba ka projek ka lah ban ktah jur ïa ka mariang, ka sorkar ka dei ban pynkhreh ïa Environmental Impact Assessment (EIA)8 kaba kdew ïa ka jingma ïa ka mariang bad kumno yn ïakhun ïa kine ki jingma. Lada ka jingktah ka long ka ba kham jur ar shah, ka sorkar ka dei ban pynkhreh ïa ka Initial Environmental Examination (IEE)9 kaba kdew ïa ki jingma ïa ka mariang bad kumno lah ban kiar bad pynduna ïa kine ki jingma. Ka IEE kam da bniah eh kum ka EIA. 18 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank Ka sorkar, bad ka jingïarap jong ka ADB, ka dei ruh ban thew bad kheiñ ïa ka jingktah jong ka projek halor ka imlang sahlang bad kumjuh ruh ban pynshisha ïa mano ban ïohnong, bad man ban shah ktah jur ha ka projek. Kane ka kynthup ïa ka jingkheiñ ha kaba katno ngut ki briew dei ba pynkynriah jaka shong, ba lada ka rukom im jong ki nonshong shnong lah ban shah ktah ne em ha ka projek, bad ka jingktah ba tikna jong ka projek kaba lah ban hap ha ki nongshongshnong, khamtam eh ha ki kynthei/longkmie, briew tynrai (indigenous), bad ki wei ki jaitbynriew rit paid kiba na kawei ka tynrai ne niam (ethnic and religious minorities). Kine ki jingtip la buh ha ka Initial Poverty and Social Assessment (IPSA)10 kaba batai kumno yn ïakhun pyrshah ïa ki jingeh ha ka imlang sah lang. Shong ha ka jingktah, katto kattne na ki projek lah ban donkam ïa ka sorkar ban pynkhreh ïa ka Resettlement Plan, kaba batai katno ngut ki briew hap ban pynkynriah na ka daw jong ka projek, shano yn pynkynriah ïa ki, bad kumno bad katno yn siew bai lut ïa ki. Katto katne na ki projek lah ban donkam ïa ka Indigenous People’s Development Plan (IPDP), kaba batai ïa ki jingma bad jingktah ba sniew jong ka projek kiba lah ban hap ha ki briew tynrai (indigenous people), kumno yn pynduna ne kiar, ha kano ka rukom yn siew bai lut ïa ki briew tynrai (indigenous people), bad ha kano ka dur ka projek ka kitkhia ïa ki jingthrang bad kiwei ki lad jong ki briew tynrai. Ka jingbuh kyrdan ïa ka mariang ha ka ADB (ADB Environmental Categorization) Ki projek ha Kyrdan “A” (Category “A” Projects): Ki projek kiba don ka jingma ba jur halor ka jingktah ïa ka mariang la buh ha ka kyrdan “A”. Ïa kine donkam ban pyntreikam ïa ka EIA. Ki projek ha Kyrdan “B” (Category “B” Projects): Ki projek kiba don katto katne ka jingma halor ka jingktah ïa ka mariang la buh ha ka kyrdan “B”. Ïa kine donkam ban pyntreikam ïa ka IEE khnang ban tip bad thew ba lada donkam ne em ban pyntreikam ïa ka EIA ruh. Lada ym donkam, ka IEE kan long ka dulir ka ba katduh halor ka mariang. Ki projek ha Kyrdan “C” (Category “C” Projects): Ki projek ki bym don kano kano ka jingma halor ka jingktah ïa ka mariang la buh ha ka kyrdan “C”. Wat lada ym donkam IEE lane EIA ban pyntreikam ha kane ka kyrdan, hynrei donkam ban khmih bniah lada don kano kano ka jingthah. Ki projek ha Kyrdan “F1” (Category “F1” Projects): Ki projek kiba ïadei bad ki kam pisa tyngka lane bei tyngka la buh ha ka kyrdan “F1”. Kito kiba ïadei bad ka kam pisa-tyngka ki dei ban thep ïa ka rukom pynïaid ïa ka mariang (environmental management system) lada la khmih bal ah ban don ki jingktah ïa ka mariang). Source: ADB Operations Manual Section F1/OP. Wat lada ka sorkar ka dei ban kitkhlieh ban pynbiang ïa ki dulir bapher kumba la kdew ha jrong, ka ADB ka dei ban pyntikna ba kine ki dulir ki ïahap bad ki aiñ jong ka ADB. Ha man ka por, ka ADB kan ai jingïarap da lade ha ki rukom jong ka PPTA na ka bynta ban pynkhreh ïa ki jingthew bad pule kumba la kdew ha jrong bad kumjuh ruh ïa kiwei ki jingpynkhrei ha ka rukom jingtreikam lada donkam. Kumba ka ju long barabor ka sorkar kan shim wai ïa ki nongai jingmut (consultants) ha ka ban pynkhreh ïa kine ki dulir. Kum kano ka jingtip lah ban ïoh (What information is available): Ha mar ka por jong ki kyrdan pynkhreh (preparation stage) ka sorkar ka dei ban ban pynïoh ïa ki jingtip shaphang ka jingktah bad jingma ïa ka mariang bad ka imlang sahlang, kumjuh ruh ïa ki jingtip kiba ïadei bad kumno ban kiar ne pynduna ïa kum kita ki jingma. Ka ADB ka donkam ba ka sorkar kan ïaleh ban ai sha ki paid nongshong shnong ba la shah ktah bad sha ki CSO ïa ki EIA bad IEE ha man ka por ba ki kyrpad. Ïa ki kot/dulir ba malu mala jong ki jingpynkynriah jaka shong (Drafts of Resettlement Plans) bad ki IPDP lah ban ïoh ka kane ka kyrdan. Ïa kine ki dulir dei ban ai sha kito ki briew kiba la shah ktah ha ka projek lyngba ki ktien kiba ki lah ban sngewthuh bad dei ruh ban ïoh jubab na ki halor kine ki dulir. Ka ADB ka lah ruh ban thung ïa u/ka briew khnang u/ka ba lah ban ïakynduh man ka por bad kito ki briew kiba la shah ktah, bad lada donkam, lah ban pyntrei ïa ka rukom ai jingtip ba kyrpang halor kano kano ka projek. Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 19 Na lor kane, ha mar ka por jong ka kyrdan pynkhreh ïa ka projek ka ADB ka kitkhlieh ïa ka jingpynthymmai/pynbha (updating) ïa ka Project Profiles ha ka website jongka ha man ka shisien lai bnai khnang ban lah ban puson halor ki jingkylla ha ka projek. Kaei kaba ki seng bhalang ki lah ban leh (What civil society can do): Ka aiñ jong ka ADB ka donkam ba ïa kito ki briew ki ban shah ktah ha ka projek dei ban ïakynduhbad ïakren katba ïa ki dulir ba la kdew halor (EIA, IEE, ISA, Resettlement Plans, Indigenous People’s Plans) dang pynkhreh. Ka ADB ka donkam ruh ïa ka jingpynkhreh ha ki kam jong baroh ki kyrdan jong ka dur (design) bad jingpyntreikam jong ka projek. Dei ha kane ka rukom, ka sorkar kan hap ban pyntip sha kito ki nongshong shnong kiba shah ktah halor ka projek bad ai lad ïa ki ban pynpaw kham kloi ïa ki jingsngew halor jong ka projek. Ki CSO ki lah ban ïakynduh ïa kito kiba pyntreikam ïa ka projek bad ADB khnang ban tip ïa ki jinglong jingman jong ka projek halor ka mariang bad ka imlang sahlang, bad ruh kumno ban leit ban pynpaw ïa ki jingsngew da kaba aï jingmut ïa kine ki dulir kiba ïadei halor ki jingthew/khmih (assessment). Lada ïa kine ki dulir la dep pynkhreh, ki CSO ki dei ban pan ïa kine ki dulir bad lah ban pynpaw ïa ki jingsngew jongki halor ka projek sha kito kiba nongpynïaid ïa ka projek. Lada ki CSO ki sngew ba don ka jing bakla ha ka rukom kyrdan ïa ka jingktah ïa ka mariang, ki dei ban pyntip sha ka ADB. Ki CSO ki lah ban kham sngewthuh ïa ki katto katne ki aiñ jong ka ADB kiba ïadei bad ki jingbatai ba kumno ka sorkar ka dei ban leh ha kaba ïadei bad ka jingktah ïa ka mariang bad ka imlang sahlang, jingpynbna paidbah ïa ki jingtip bad jingïashim bynta jong ki nongshong shnong ba shah ktah. Ki CSO ki lah ruh ban rai ba lada ka sorkar ka bud ne em ïa ki aiñ bad rukom ba la buh da ka ADB. Ka kot lyngkdop (The Toolkit) halor ka ADB Policy Framework and Accountability Mechanism ka kdew ïa ki katto katne ki aiñ kiba kham kongsan ïa kiba ki CSO ki dei ban tip khambha. Lada ki CSO ki sngew bad ngeit ba ka sorkar kam bud ïa kine ki aiñ ha ka por ba dang pynkhreh ïa ka projek, ïa kane dei ban pyntip mar mar sha ka ADB. Ka CSA ka lah ban kham pynkhlaiñ ïa ki jingmudui jong ka lada ka kdew tikna ïa kum kino ki aiñ ka snew ne ngeit ba la pynkheiñ da ka sorkar. Ka kyrteng ba pura jong ki aiñ jong ka ADB lah ban ïoh na http://www.adb.org/Development/policies.asp Kyrdan (Stage) 3: Ka jingthew bad jing oh dor halor ka Projek (Project Appraisal) Ha mar ka por ba ka projek dang thew ne puson shuwa ban pyntreikam ka ADB ka tohkit la ki projek ki lah ban pyntreikam ne em. Ïa kane la tohkit da ki tnat leit wad jingtip ba tikna (fact-finding mission) bad ka tnat ba ïadei bad ka leit thew ne puson ha shwa ban pyntrei ïa ka projek. Ha mar ka por jong ka jingleit wad jingtip ne thew, ka ADB ka tohkit ïa ki rukom pyntrei, rukom bei tyngka bad ka ïoh ka kot, bad ruh ïa ki jingtohkit halor ka jingktah jong ka projek halor ka imlang sahlang bad ïa ka mariang. Ka ADB ka dei ban kit khlieh ïa baroh ki jingkhmih bniah ïa baroh ki bynta jong ka projek khnang ban pyntikna ba ka projek ka ïahap bad ki aiñ bad jingkdew lynti jong ka ADB.Ia ki jingtip ba la ïoh na ka jingleit wad jingtip bad thew la pyndonkam da nongtrei jong ka ADB ha ka ban shna ïa ka kot malu mala (draft) jong ka Report and Recommendation of the President (RRP) bad ka kot malu mala (draft) jong ka Loan Agreement. Ki nongtrei jong ka ADB staff ki dei ban ïakynduh bad ki briew kiba lah ban shah ktah ha ka projek ha mar ka por jong ka jingthew halor ka Projek (Project Appraisal stage). Kum kano ka jingtip lah ban ïoh (What information is available): Ïa ki kot malu mala ba khatduh halor ki jingpynkhreh pynkyriah jakashong/shnong (Final draft resettlement plans), jingpynkhreh lane ki dur (framework) kaba ïadei bad ki riew tynrai (indigenous peoples), bad jingktah ïa ka mariang lah ban ïoh ha kane ka kyrdan. Ka Design and Monitoring Framework11 , kaba ai por ïa ki jingthmu (target) bad ki dak ban thew ïa ka projek lah ban ïoh ha ka ne ka kyrdan. Kaei kaba ki seng bhalang ki lah ban leh (What civil society can do): Barabor kane ka kyrdan ka dei ka lad ba khatduh ha kaba ki CSO ki lah ban pynbor ne ïasaid ha kaban pynkylla ïa ka dur jong ka projek ha shuwa ba ka ADB kan rai ban bei tyngka ïa ka projek namar dei ruh ha kane ka por ba ka ADB kam pat ïa soi soskular halor ka Loan bad ka sorkar. Shisien ba ïa ka Loan la ïa soi soskular, ka aiñ jingïakut hapdeng ka sorkar bad ka ADB la pyntreikam 20 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank shi syndon. Lada ka ADB ka pynkylla ïa ki jingthmu jongka halor ki projek hadien ba la ïa soi ïa ka Loan, kane ka kdew ïa ka jingpynkhein ïa ka aiñ jingïateh; ka ADB ka lah ban leh ïa kane tang ha ki por kiba phyla bad ruh tang hadien ba la ïoh jingbit na ka sorkar ba shimram. Lada ki CSO ki don jingwit halor ka projek ki dei ban rah ïa ki sha u/ka Director General jong ka Regional Department ïa kaba ka projek ka hap. KI lah ruh ban rah ïa ki jingwit jong ki sha u/ka Vice-President bad kumjuh ruh sha u/ka President jong ka ADB. Ïa ki jingtip halor ba ïakynduh ne ki ophis jong kine lah ban ïoh ha ka Appendix III. Ki CSO ki lah ruh ban ïakynduh ïa ka ADB lada ki kwah ban ïakynduh bad ki nongtrei jong ka ADB ha mar ka por jong ki jingleit wad jingtip tikna bad thew. Kumba la kdew ha ka kyrdan ba bang pynkhreh (preparation stage), ki CSO ki lah ban kdew ïa ki aiñ kiba ka sorkar ka la pynkheiñ khnang ban kham pynkhlaiñ ïa ki jingmudui jong ki. Lada ki CSO ki ïarap ne sngewbit ïa ki projek, hynrei ki sngew ba ki donkam ban kham tip halor ki katto katne ki mat halor ka mariang bad/lane ka imlang sahlang, ki lah ban pyntip sha ka nongtrei ADB bad ong ïa ki ban kynthup ïa katto katne ki jingmana-kiba ki ngeit lah ban pynduna ne kiar ïa kano kano ka jingma jong ka projek ha ka dulir malu mala jng ka RRP dulir malu mala jong ka jingïasoi kular ïa ka Loan (Loan Agreement). Kyrdan (Stage) 4: Ka jingïakren halor ka Loan bad ka rai jong ka Board (Negotiation and Board Approval) Ha mar ka por jong kane ka kyrdan ïa ka ka dulir ba malu mala jong ka jingïasoi loan ba la pynbiang da ki nongtrei jong ka ADB khmih bad peitbniah biang sha shisien da ka ki nongmihkhmat jong ka ri ba dang kiew (developing member country), bad ka ADB bad baroh ar mamla ki phah ïa ki jingsngew jong ki halor kane ka jngïasoi. Hadien ba dep ïasoi ïa ka soskular jong ka loan, ïa ka sorkar la khot na ka bynta ban ïakren bad pyrkhat bad ka ADB. Hadien ka jingïakren bad pyrkhat, ïa ka RRP ba khatduh la phah sah ka Board of Executive Directors (Board) jong ka ADB na ka bynta ban shim rai bad kohnguh. Hadien ba ka Board ka la kohnguh, ïa ka dulir la phah sha ka sorkar jong ka ri shimram na ka bynta ban shimrai bad kohnguh.Hadien ha jingkohnguh, ka soskular jong ka loan la ïasoi hapdeng u/ka President jong ka ADB bad u/ka nongmihkhmat jong ka sorkar. Ka jingïasoi soskular ïa ka loan (The Loan Agreement) ka dei ka aiñ jingïakut hapdeng ka sorkar shimram bad ka ADB. Kum kano ka jingtip lah ban ïoh (What information is available): Ki RRP bad jingïasoi soskular ïa ka loan (Loan Agreements) lah ban ïoh hadien ba la rai bad kohnguh da ka Board. Kaei kaba ki seng bhalang ki lah ban leh (What civil society can do): Ha kane ka kyrdan, ki jingsngew wit ne thuh haklor ka Projek dei ban ïathuh beit sha ka Board. Ka long kaba kongsan na ka bynta ki CSO ban pyntip/ïathuh ïa ki jingwit/thuh ha shuwa ba ka Board kan ïakynduh ban pyrkhat shaphang ka Projek. Ka almanac (calendar) jong ka jingtreikam jong ka Board lah ban ïoh na ka website jong ka ADB bad ïa kane la pynbha/pynthymmai ha nam ka shi sien lai taïew.12 Lada ka Board ka kohnguh ïa ka projek bad ki CSO ki dang don kano kano ka jiwit/thut halor ka jingktah jong ka projek ïa ka mariang bad ka imlang sahlang, ïa ki jingmudui lah ban thoh sha ka Accountability Mechanism jong ka Board. Na ka bynta ban kham tip halor kane peit ïa ka kot lyngkdop jong ka BIC (BIC’s Toolkit) halor ka ADB Policy Framework and Accountability Mechanism. Kyrdan (Stage) 5: Jingpyntreikam ïa ka Projek. (Project Implementation) Ïa ka projek la pyntreikam da ka tnat treikam jong ka ri katkum ki aiñ bad dustur kum ba la kut. Ïa ka jigpyntreikam la ju shimpor hapdeng ar lane san snem hynrei ïa ka ju long ruh ba ka por pyndep ka shong ha ki rukom bad jaid jong ka projek. Ha man ka por pyntreikam ïa ka projek, ka ADB ka kitkhlieh ha ka ban peit bad khmih ïa ki rukom treikam jong ka projek khnang ban pyntikna ba ki nongshimram ki pyntreikam kat kum ki aiñ jong ka soskular halor ka loan bad ki aiñ jong ka ADB. Ka tnat ba pyntreikam ka kitkhlieh ha ka ban pyntikna ba ka projek kam don kano kano ka jingjot ne jingktah ïa ka mariang, lane pynmynsaw ïa ki nongshong shnong ha ki jaka kiba ka projek ka pyntreikam. Lada Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 21 don kano kano ka jingpynjot ne mynsaw ïa kiba ym shym la thoh ne pynpaw ha ki dulir jingthew ïa ka jingktah halor ka mariang bad ka imlang sahlang, ki nongshim ram ki dei ban peit ïa kine ki jingeh da kaba pynkhreh ïa ki lad kumno ban pynduna ne kiar ïa ka jingktah bad ruh ban siew bai lut sha kito ki nongshong shnong kiba la shah ktah ne duhnong. Kum kino ki jingtip ba lah ban ïoh (What information is available): Ka soskular loan ka lah ban donkam ban pynkhreh katto katne ki kaiphot halor ki jingkhmih bniah ha mar ka por jong ka jingpyntrei kam ïa ka projek. Ka ADB ka donkam ban pynpaw paidbah ïa kine hadien ba ki nongshim ram ka la phah sha ka ADB. Ïa ki khaiphot halor ki jingïaid shaphrang jong ki loan (Progress reports on loan tranche releases) la pyntip hadien ba la kohnguh da ka Board lane Ki nongpynïaid (Management). Ïa ki khaiphot ba khatduh jinglong jingman (feasibilities), kaiphot jong ki nongai jingmut (consultant reports) ba la pynmih katkum ka TA, kano kano ka jingpynkylla ba bun ha ki rukom treikam bad ia ki lad ki lynti jong ka projek, bad ïa ka jingmynjur halor ki rukom pynïaid ia ka projek (scope of the project, and the Project Administration Memorandum) ruh lah ban ïoh. Kaei kaba ki seng bhalang ki lah ban leh (What civil society can do): Ki CSO ki lah ban peit khmih ïa ki projek ba lada ki nongshim ram ki bud ïa ki jingkular kiba ki la mynjur ha ka soskular jong ka loan (Loan Agreement), bad ban pyntikna ba lada ki lad ban pynduna bad kiar ïa ka jingktah ïa ka mariang bad ka imlang sahlang la pyntreikam ne em. La ju don ki por ba ki nongshim ram kim ju bud ïa kine ki jingkular, ha kum kine ki khep, ki CSO ki dei ban pyntip sha ka ADB. Lyngba kum kine ki jingmudui ka ADB ka lah pynshlur ïa kito kiba shimram na ka ban pyntreikam ïa ki jingkular. Lada ba ïa kine ki jingkular ym shym la pyntreikam, ka Board jong ka ADB ki don ka bor ban pynsangeh shi por ïa ki loan, wat lada ïa kine la ju pyntreikam kat kum ka soskular halor ka Loan (Loan Agreement), hynrei ka long ka ba kham niar ba ka ADB kan shim ïa kum kita ki rai. Wat la katta ruh, phi lah ban pan ne phah ïa kino kino ki jingkyrpad jong phi kiba ïadei bad kane sha ka ADB. Ki seng bhalang (NGO) kiba la rah ïa ki jingud bad diaw halor ka projek ba mynshuwa jong ka ADB ki shem ba ka ADB ka duna shibun eh ha kaba ïadei bad ki jingkhmih bniah (monitoring) ia ki projek ha baroh ki por jong ka jingpyntreikam ïa ka. Ki NGO ki ngeit ba don khyndiat ki daw kine ki kynthup ïa ka jingnoh shiliang halor ka jiingai buskit bad jingpynkiew kyrdan ïa ki nongtrei hapoh ka ADB ha kaba la ju jied da ka ba shim ba katno tylli ki loan kine ki nongtrei ki lah ban tyrwa, hynrei ym kumno yn lah ban pyntrei kham bha ïa ka projek. Kumjuh kawei na ki daw ka long ka jingïalam bakla ba ïa ka jingkitkhlieh ban bud ïa ki aiñ jong ka ADB ka hap bad ka sorkar shimram. Sa kawei ka daw ka long ruh ba ka por bad ki nongtrei kiba donkam ha ka ban khmih bniah ïa ka projek ha ka por ba pyntreikam ki kham duna shibun ban ïa nujor bad ha ka por ba dang pynkhreh ïa ka projek. Wat la katta, ka aiñ jong ka ADB ka donkam ïa ki nongtrei jong ka ADB ban pyntikna ba ïa ki aiñ jong ka la bud thik thik, bad ban ïarap ïa ka sorkar ba shimram ha kaban bud ïa kine ki ain. Lada ki CSO ki sngew ba kine kim shym la pynurlong, ki dei ban ujor sha ki nongshim rai jong ka ADB kum ka Board, u President bad u Vice-President, bad kumjuh ruh sha u Director General jong ki thaiñ jong ka tnat treikam (regional department) kiba ïadei bad ka ne. Lada ha man ka por jong ka jingpyntreikam ki CSO ki dang sngew diaw halor ka mariang bad ka imlang sahlang, bad ki sngew ba ïa ki jingdiaw bad ud jong ki ym shym la shim da ka ADB, ka jingujor lah ban ud ne thoh sha ka Accountability Mechanism jong ka ADB. Kyrdan (Stage) 6: Ka jingpyndep/jingpeit bniah ïa ka Projek (Project Completion/Evaluation) Hadien ba ka projek la pyndep bad la pynïaid kam, ka tnat treikam (department) jong ka ADB kaba peit ïa ki projek kiba la dep bad pynïaid kam (operational department) ka kitkhlieh ban pynkhreh ïa ka Project Completion Report (PCR) khnang ban pynbiang ïa ki dulir kiba ïadei bad ka jinghikai ne jingmad jingshem ha kaba ki la ïoh mad lane shem haba dang pyntreikam. Ïa kane ka dulir dei ban pynkhreh hapoh 12-24 bnai hadien ba ïa ka projek la pyndep. Ka Operations Evaluation Department (OED) jong ka ADB ka kdew bniah ïa ki rukom pynïaid bad jingpyntreikam ïa ki projek da kaba jied bad pynkhreh ïa katto katne tylli ki mat kiba ïadei bad ki kaiphot jong ki tnat, kane ka kynthup ïa ka Performance Audit Reports (PPAR) jong ka ADB ïa kaba ju kdew ïa ka rukom pynïaid, jingpyntreikam, 22 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank tyngka, bad ka jingmyntoi ïa ka imlang sahlang, bad jingktah halor ka mariang. Ïa ki kaiphot la ju pyndep kumba hapoh lai snem hadien ba ïa ka projek la pyndep lane ar snem hadien ba ïa ka PCR la phah sha ka Board. Kum kano ka jingtip lah ban ïoh (What information is available): Ïa ka Project Completion Reports lah ban ïoh hadien shi snem lane ar hadien ba ïa ka projek la pyndep. Ïa kane ka kaiphot lah ruh ban ïoh na internet http:// www.adb.org/Projects/reports.asp lane lah ban kyrpad lyngba ka ADB Publications Unit13 . Ki PPAR bad kiwei ki jingthew/khmih bniah (evaluation) jong ka OED halor ki jiingthew ia ka jingktah (impact assessment) bad ki jing pule halor ka jingthew/khmih bniah ba kyrpang (special evaluation studies), jing pule ba ar sien halor ka jingthew/ khmih bniah (reevaluation studies), bad ka jingthew/khmih bniah halor ki prokram jingïarap ïa ka ri lah ban ïoh na internet ha http://www.adb.org/Evaluation/reports.asp bad ruh lyngba ka Publications Unit. Kaei kaba ki seng bhalang ki lah ban leh (What civil society can do): Kino kino ki kynhun ki lah ban phah ïa ki jingsngewthuh jong ki ha ka por ba pynkhreh ïa ka PCR da kaba ïa kynduh ïa ka Regional Department jong ka ADB ka ba long ka nongkit khlieh ïa ka projek bad ïa ka PPAR bad ruh ïa kiwei ki jingthew/khmih bniah (evaluations) da kaba ïakynduh ia OED jong ka ADB. Ka OED ka pynkhreh ba buh ïa ki jingtreikam jong baroh shi snem ha ka website jong ka ADB ïa kaba lah ban ïoh ha http://www.adb.org/Evaluation/work_prog.asp. 1. Ka kynshew pisa na ka bynta ka roi ka par jong ki ri ha ka dew bah Asia. 2. Ki loan jong ka ADF Program ki don 24 snem ban kut. 3. Kane ka kynthup ia ka jingtyngkai naduh u bnai January 2005 haduh December 2008. 4. Project Cycle ka kdew ïa ka jingim jong ka projek. Ka jingim jong ka projek ka sdang naduh ka por jong ka jingpynkhreh halor ka projek, bad bud da ka por pyntrei ïa ka projek bad khatduh eh jingpyntreikam ïa ka projek. 5. ADB Public Communications Policy: Ki aiñ thymmai jong ka ADB kiba ïadei bad ka ai jingtip sha ki paidbah. 6. Na ka bynta ban tip kham bniah ïa ki dulir ba la kdew ha kane ka kot lyngkdop, peit ïa ka Trei hok ha ka ADB: Kumno ban lum jingtip na ka kot lyngkdop jong ka ADB (ADB Transparency: How to Access Information from the ADB Toolkit). Project Profile: ki jingbatai ba kyllum hynrei ba bniah bha halor ki projek Jingpule ha kaba thew bniah ïa ka jingktah jong ka projek ïa ka mariang. Jingpule bad tokit ba ha khmat eh halor ka mariang. 7. 8. 9. 10. Ka kaiphot ha ka phang lum jingtip ïa ka imlang-sahlang 11. Design and Monitoring Framework: Kane ka dei ka kynja nuksa ha ka ban ïarap ban khmih bniah bad thew ïa ka projek bad ki rukom pyntreikam ïa ka. Ka Almanak (Calendar) jong ka Board lah ban ïoh ha: http://wwsw.adb.org/bod/calendar.asp ADB Publications Unit13: Ka tnat shon kot bad pynmih khubor jong ka ADB 12. 13. Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 4 23 Ka rukom pynkhreh treikam jong ka ADB ha ka ri Ka Lynti treikam jong ka ADB ha ka ri jong phi. Ka ADB ka wad jingtip bad tohkit halor ka jinglong jingman jong ka ïoh ka kot jong ka ri ha baroh ki bynta. Ki jingshem na kine ki jingtohkit bad jingthew la pyndonkam ha ka ban pynbiang ïa ka dulir jong ki buit pyntreikam kaba la tip kum ka Country Strategy and Program (CSP)1 . Kane ka dulir ka pynkhreh na ka bynta man la ki ri shimram, kane ka long ruh ka “jingpynkhreh na ka bynta 5 snem” (“5-year master plan”) jong ka ADB na ka nynta kano kano ka ri. Ka CSP ka ruid dak ïa ki kam pynroi jong ba shipor (medium-term) jong ka ADB na ka bynta kano kano ka ri bad ka kdew ruh ïa ki buit ban pynduna ïa ka jingduk, bad kumjuh ruh na ka bynta kino kino ki mat jong kano kano ka bynta (sector). Ka ADB ka pynmih ruh man u snem ïa ki CSP kiba la pynthymmai man ka por lane kiba la tip kum ka CSP Updates (CSP-U). Ïa ka CSP-U la pynmih khnang ban lah ban pyni ba lada ka CSP ka dang ïaid kam ne em ha ki jingmyntoi jong ka bad jinpyntreikam. Ki CSP la ju khmih lynti ba ki dei ban puson ïa ki thong kiba ka ADB ka la buh na ka bynta ki buit treikam ha ki por ba jlan (Term Strategic Framework)2 , buit treikam ha shi por (Medium Term Strategy), bad ki buit treikam na ka bynta ban pynduna ïa jingduk (Poverty Reduction Strategy). Kumno la shna ïa ki (How are CSPs developed)?3 Ka kynhun jong ka ri (Country Team) ka kynthup ïa ki nongtrei kiba mih khmat na man ki bynta jong ka tnat treikam (sector division)4 hapoh ki tnat jong ka thaiñ (regional department), bad ki nongtrei na ki Resident Mission. Kine ki kitkhlieh ha ka ban shna ïa ka CSP bad ki rukom treikam jong ka. U/ka prokram ophisar ba rangbah (senior program officer) na man ki tnat jong ka thaiñ (Regional Department) la thung ïa u/ka kum u/ka nongïalam jong ka kynhun (Country Team Leader) ha ka ban ïalam bad treilang ha ki kam jong ka kynhun jong ka ri (Country Team). Ha kaba ïadei bad ka jingpynkhreh ïa ka CSP, ka ADB ka ong ba ïa “ka CSP ka pynkhreh ne shna ryngkat bad ka jingïashim bynta jong ki DMC lem bad ki jingïasyllok bad ka sorkar bad kiwei ki nongïoh bynta(stakeholders)-kum ki paitbah nongshong shnong, ki seng bhalang,seng shimet (private sector)bad kiwei ki tnatne seng ai jingïarap.” Ka lad kaba haduh katno ki seng bhalang ki lah ban ïa syllok, bad lada ki jingdonkam ha shuwa ban ïa syllok (peit ïa ki “Practical Tips” ha ki synduk harum) la kynthup ne em, ki long kiba wit bad bym shai satai nalor ba ki ïa pher na kawei ka ri sha kawei pat. Ha shuwa ba ïa ka CSP yn shna, ka Country Team ka tohkit ha man ka ri ïa kine ki harum khnang ban lah ban thew ïa: ● Ka ïoh ka kot (economic growth ● Ka jingduk ha ka ri (level of poverty) ● Ki jingthew ha ki mat ba kyrpang kum, jinglong kynthei/shynrang, aiñ pyntreikam, mariang bad seng shimet (thematic assessments, on issues such as gender, governance, environment and the private sector) ● Jingthew ïa ki bynta ba kyrpang kum um bad bor ding ( sector assessments on areas such as water and power). Kane ka Kynhun (Team) ka tohkit ïa kine ki jingthew bad khmih bniah (lane ka rai ba lada ki jingthew ba mynshwa ki dang ïaid kam ne em ha ki jingïalang “stock-taking”5 ba la pynïaid da u/ka Director General jong ka thaiñ) khnang ban kdew ïa ki mat jong ka kam pynroi ba kongsan bad ki jingtynjuh kiba ki hap ban ïakynduh. Katto katne na kine ki jingthew ne khmih bniah (assessment) la lah ban bei tyngka da ka grant ai jinïarap ha ka trei ka kthah (technical assistance) bad barabor la ju kynthup ruh ïa ki mission sha ka ri. Ïa ka country team la aiti kylluid ha ka ban rai kumno ban trei ryngkat bad ka Developing Member Country (DMC) ha ka ban shna lane pynkhreh ïa ka CSP. Barabor, ki team ki dei ban ïasyllok ba ki bun jaid ki nongïoh bynta (stakeholders) jong ka DMC, kane ka kynthup kum ïa ki seng bhalang, nalor ka sorkar. Kynnmaw ruh ba ïa ki team 24 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank la pynkham bor ba ki dei ban pyllait ne pynbna ïa ki dulir malu mala jong ki buit pyntreikam (draft strategies) ïa ki projek sha ki nongïoh bynta khnang ban ai lad ïa ki ban ai jingmut halor kane ka dulir ha shuwa ban shong pyrkhat. Ka jingpynkhreh ïa ka CSP la pynïahap bad ki jingpynkhreh jong ka CSP jong ka ri. Ïa kane la leh khnang ban pynïasnoh ïa ka CSP bad ka aïom mang pisa tyngka/ ka lut ka sep (budget) jong ka ri. Ïa ka CSP Update la pynkhreh ha man ka snem pynmih khnang ban lah ban pyni ba lada ka CSP ka dang ïaid kam ne em ha ki jingmyntoi, jingpyntreikam, bad ki jingpynïaid kam ïa ki prokram jong ka na ka bynta ki lai snem kynti. Ka Buit bad Prokram pyntreikam na ka bynta ka ri: Ki jingtip kyndon pa Kyndon (Country Strategy and Program formulation: Step-by-Step)6 Kyrdan (Step) 1: Ki jingtohkit bad jingthew la sdang shuwa ban sdang ïa ka CSP (Pre-CSP)7 Ka Por: 18-23 taïew Kyrdan (Step) 2: Ka jingpynkhreh ïa ka CSP– Stock-Taking Meeting Por: 2 taïew Ka jingpynkhreh ïa ki jingpule bad tohkit halor ka ïoh ka kot (Economic Growth Analysis), ka jingduk (Poverty Analysis), Ki jingthew ha ki mat ba kyrpang kum, jinglong kynthei/shynrang, aiñ pyntreikam, mariang bad seng shimet (Thematic Analysis (gender, governance, environment, private sector), ki rukom treikam jong ki bynta ba pher (Sector Performance Assessments), ka ka rukom treikam jong kito ki mat ba la buh ha ka jingthoh (Portfolio Performance Assessments). Ka kaiphot halor ki jinglong jingman, kiba kynthup ïa: ● Ka daw ba balei donkam ïa ka CSP (lada ym lah ban ai ha shisien 5 snem) ● Jingpyntip ba thymmai halor ki jingpule/jingthew bad ka jingdonkam na ka bynta ban pulekham sani. ● Ka ToR na ka bynta ban kheiñ bad thew bniah ïa ki CSP ba mynshuwa. ● Ki lad bad buit kiba donkam na ka bynta ban pule/thew. ● Ka kyrteng jong ki Country Team bad ToR ● Ka rai ban pynkhreh ïa ka CSP ba thymmai Step 3: Jingpynthymmai ïa ki jingtohkit bad jingthew jong ka Pre-CSP (Pre-CSP Analysis and Assessments) Por: 4-6 taïew Kyrdan (Step) 4: Jingpynkhreh ïa ki kot lamkhmat na ka bynta ka CSP (Preparation of CSP Initiating Paper-CIP) Por: 2 taïew Step 5: Ka jingpuson ba nyngkong halor ka CSP (CSP Initial Consultation) Ka CIP ba la pynkhreh ka kynthup ia ki jingtai nia: ● Ki dieng pynkiang ïa ka roi ka par ● Ka jingthoh lyngkot halor ki mat ba donkam jong ka kam pynroi ● Ka jingtyrwa ïa ki buit ha ka ban pyntreikam ïa ki kam jong ka ADB. ● Ki dkhot jong ka CSP Mission Members, ki ToR, bad ka por na ka bynta ban pynkhreh ïa ka CSP (CSP Mission Members, ToRs and Timeframe for CSP Preparation Por: 2 taïew Ïa ka kot malu mala (draft) jong ka CIP la pynbna bad ïatai nia bad ki nongïoh bynta jong ka DMC (sorkar, seng bhalang, seng shimet, ki tnat/seng bei pisa ban a bar, ba kiwei kiwei. (Draft CIP disclosed and discussed with DMC stakeholders (government, civil society, private sector, external funding agencies, etc.) Step 6: Ka meeting na ka bynta ka CSP (CSP Initiating Meeting) P r: 1 taïew Ïa ki rai halor ki buit treikam jong ka ADB la shim ha kane ka kyrdan (kynthup ïa ki bynta/mat/jaka/jigtreilang hapdeng ki thañ) (Decision taken on the strategic focus of ADB operations (sector/thematic/geographic/regional cooperation). Step 7: La pynthymmai ïa ki jingpynkhreh jong ki mat bad bynta (Updating Sector and Thematic Roadmaps) Duration: 4-6 weeks Ki jingpynkhreh ba thymmai bad ki kot ai jingmut la pynkhreh ha kane ka por; ki lad bei tyngka lang la kdew. (Updated Roadmaps and Concept papers prepared; co-financing possibilities identified) Step 8: Ka CSP Mission Ka Country Team jong ka ADB ka leit jngoh sha ka ri ban (Country visited by ADB Country Team to): ● Ïa Jingïalang syllok bad ki nong ïoh bynta (ïa ki sulir malu mala jong ka CSP la pyllait ha shuwa ki jingïalang) ● Soi ki soskular bad ka sorkar ha ki bynta/mat, thaiñ/thong (Sign agreements with government on sector/thematic selection, geographical focus, goals, targets) Por: 3-4 taïew Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank ● ● ● ● ● Kyrdan (Step 9): Ka jingpyntreikam ïa ka CSP (CSP Finalization) ● Por: 13 taïew ● ● ● ● ● 25 Ïa phylliew jingmut halor ki soskular bad ka sorkar na ka bynta ki kam ai jingïarap. Pytikna ïa ki nong bei tyngka lang bad ki wei pat ki tnat ne seng (Confirm co-financing with other agencies) Pynkhreh ïa ki kot ai jingmut ba la dep pynthymmai (na ka bynta lai snem) Ready updated Concept Papers (for initial three years) Soi ki soskular jingïasngewthuh jingmut (Sign Memorandum of Understanding) Kohnguh ïa ki kaiphot ba leit biang sha ki ophis (Back-to-Office-Report) da u /ka Vice president (Endorse Back-to-Office-Report (BTOR) by VP) Ka kot malu mala ba nyngkong (First draft) jong ka CSP la ïa pyrkhat ha ka Management Review Meeting8 bad pynkylla kat kum ki ai jingmut na kane ka jingïalang Ka kot malu mala baa r jong ka CSP la pynkhreh bad phah sha ka sorkar bad “ai jingbit” (Second draft CSP developed and sent to government for “endorsement”) Ka CSP ba la thoh pynbiang bha la sam sha ka Board bad ruh la batai ïa kane sha u/ka President jong ka ADB. Ïa ka CSP la kohnguh da ka Board Ha dien kane, ïa ka CSP la shon bad pyllait paitbah na ka bynta ki paitbah Ïa ki CSP la pynkylla sha ki ktien ba donkam hapoh 90 sngi hadien ba ka Board ka la kohnguh. Ka jingeh bad ki CSP: Ka jingïoh bhah bad shim bynta (Problems with the CSPs: Ownership and Participation) Ka ADB ka la kam ba ïa ka CSP la pynkhreh lembad ka jingïashim bynta jong ki seng bhalang bad kiwei ki nongïoh bynta ka long ka bym shisha. Kum ka nuksa, ka ADB kam lah ban pylllait paitbah ïa ka CSP ha shuwa ba kan kohnguh da ka Board of Directors. Wat ka sorkar jong ka DMC ruh kim shim la kohnguh ïa kane ka CSP hynrei ka shu pynpaw ki “jingmynjur” (“endorse”) jong ka ïa kane. Ki seng bhalang bad nong ïoh bynta la ju khot teng khat ha ka ban “ïaphylliew” jingmut halor ki kot malu mala jong ka CSP ïa kaba kim pat ju ïohi. Ki CSP ki don tang katto katne ki lad treikam ban pynïahap bad ka jing myntoi jong kiba duk ba rangli jong ka dewbah Asia. Ka jingduna ha ka jingïasnoh kti jong ki nongïoh bynta, ka sorkar, bad ka jingbit na ka parliament ka mut ba ka dulir jong ka ADB halor ki kam bei tyngka ha ki por ban dang wan ki long ki bym don ba kam trai (ownership). Namarkata ka daw, ïa kano kano ka ram kiba ka ADB ka ai, dei ki sorkar jong ka ri kiba hap ban shah shitom. Ha kano ka rukom ki seng bhalang ki lah ban ïa treilang ha ki jingpynkhreh ïa ka CSP (How can civil society participate in the development of a CSP)? Phi lah ban shem ba ha kano bad lano ka por ba ka ADB ka mut ban pynkhreh ïa ka CSP ba thymmai na ka bynta ka ri jong phi da kaba leit jngoh ïa ka website jong ka CSP (http://www.adb.org/Documents/CSPs/), lane ïa kynduh ïa ka Info Unit (tnat ai jintip) jong ka ADB, ka Regional Department (ki tnat jong ka thaiñ) kiba ka ri jong phi ka hap hapoh, lane ïa ki Resident Mission ha ka ri. Ka jingtip na ka bynta ban leit ïakynduh ïa kine phi lah ban ïoh ha ka Appendices III bad IV. Kynmaw ban tip ba kat kum ka aiñ pynbna jong u snem 2005 (2005 disclosure policy), Ka ADB ka dei ban buh bad pyni paitbah ha ki website jong ka ïa ka kyrteng jong ki CSP ba thymmai kiba ka mut ban pyntreikam ha ki snem ki ban sa wan. Ki seng bhalang ki don hok ruh ban ïoh ïa ki kot malu mala (draft) jong ki CSP na ka bynta ban phylliew jingmut bad phah jingtip kylliang ha shuwa ban phah sha ka CSP Initial Consultation (peit ïa ka kyrdan ba 5) bad ruh ha shuwa ban phah sha ka CSP Mission consultations (peit ïa ka kyrdan ba 8). 26 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank Ki nuksa jong ki CSP & ki CSP-U kiba lah ban ïoh na ka website jong ka ADB Country Por Lah ban ïoh ha Afghanistan CSP: 2002-2004 CSP-U: 2006-2008 http://www.adb.org/Documents/CSPs/AFG/default.asp Azerbaijan CSP: Not listed CSP-U: 2005-2006 http://www.adb.org/Documents/CSPs/AZE/default.asp Sri Lanka CSP: 2004-2008 CSP-U: 2006-2008 http://www.adb.org/Documents/CSPs/SRI/default.asp Papua New Guinea CSP: Not listed CSP-U: 2005-2006 http://www.adb.org/Documents/CSPs/PNG/default.asp India CSP: 2004-2006 CSP-U: 2005-2007 http://www.adb.org/Documents/CSPs/IND/default.asp Philippines CSP: 2005-2007 CSP-U: 2004-2006 http://www.adb.org/Documents/CSPs/PHI/default.asp ADB ka him ïa ka CSP kum ki lam khmat ba kongsan ha ka ban ïarap ïa ki kam jong ka. Ka long kaba shisha ba ki dulir jong ka CSP ki kynthup ïa ki jingtip ba halor tam shaphang kano kano ka projek kaba ka ADB ka mut ban pyntrei kam ha ka ri, ka CSP, namarkata, ka long ka dulir kaba kongsan tam na ka bynta ki kynhun seng bha lang. Ka long ruh ka ba kongsan ban tip ba ka jingpyntrei ha ka ri ïa kano kano ka projek jong ka ADB da ki seng shimet (private sector) ka dei ban ïahap kat kum ki mat jong ka CSP. Ha ki por ba dang ai jingmut (concept stage), ka ADB ka dei ban thew ba lada ka projek ba la mut pynïaid da ki seng shimet ki hap ne em bad ki kam pynroi bad jingdonkam jong ka ri. Ki buit/nuksa na ka bynta ka jingïashim bynta jong ki seng bhalang ha ki CSP. Lada la shah khot ban ïa phylliew jingmut halor ka CSP, ki Civil Society Organisation (CSO)9 ki lah ban ai katto katne ki mat sha ka ADB bad sha ka sorkar ki ba dei ban pyntreikam khnang ba ka jingïaphylliew jingmut kan long kaba iaid beit. Kine ki mat ki lah ban long ki jingdawa na ka bynta: 1) Ka jingpyntip ba biang bad kloi halor ki CIP. Kan kham bha ba lada kito ki CSO kiba kwah ban kynthoh halor ka CSP kin lah ban ïashim bynta ha ki kyrdan ba 4-5 jong ka CIP. 2) Ka jingpynbiang ba tikna ïa ki kot ki sla khnang ba ki CSO kin lah ban pynkhreh na ka bynta ka jingïalng (meeting). Nalor ka kot malu mala jong ka CSP (draft CSP) bad baroh ki annexes jong ka, kine ki kynhun ki lah ban kyrpad da kaba thoh ïa ki daw kiba ki donkam, ka mat ba kongsan jong ki kot pynkhreh ïa ka CSP lane ka CSP-U, ka kyrteng jong ki jingpule ba la pyndep ha ka ban pynkhreh ïa ka CSP, bad ka jingthoh ba lyngkot shaphang ki mat bad ki daw jong ka CSP. 3) Ka jingpynbiang ïa ki kot ki sla ha ki ktien ba pher khnang ban ïarap ïa kito ki don jingeh ha ka ban sngewthuh ïa ka ktien phareng 4) Ka jingbatai ba shai halor kaei ka daw jong ka jingïaphylliew jingmut. Ka nongpynïaid na ka ADB lane ka sorkar ki dei ban kdew ba ha kano ka rukom ka jingïaphylliew jingmut kan sdang, mano ban ïashim bynta, bad kaei kaba ki nongpynïaid ki khmih lynti na kane ka jingïaphylliew. 5) Ka long kaba kongsan ban don bun ki lad khnang ban pyntikna ba ïa ki jingsngew bad donkam jong ka CSO lah ban kythup lang ka ka dulir ba khatduh (kam lei lei wat lada ïa kine ki jingsngew la sha kyntai) 6) Ka rukom jied ïa ki nongmihkhmat na ki seng bhalang dei ban long kaba hok bad khuid Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 27 Kiei ki jingtip don hapoh ka CSP (What information does a CSP contain)? Ki mat bad ki jinglong jong ki kam pynroi (Development Trends and Issues) Ka jingbthah lyngkot halor ki jinglong jingman jong ka ïoh ka kot, ka saiñ hima bad ka imlang sahlang, la pynhap ha kat kum kine ki bynta harum: ● Ka jingroi ha ka ïoh ka kot (Economic growth) ● Jingduk (Poverty) ● Ka lyer saïn hima (Political Environment) ● Ka aiñ bishar lane teikam bad ka bor jong ka bor pynïaid (Governance and Institutional Capacity) ● Jinglong shynrang/kynthei ( bad kiwei ki mat ba ïadei bad ka imlang sahlang ) (Gender and other social issues if appropriate) ● Ka bynta ka ba ïadei bad ki seng shimet (Private Sector) ● Ka Mariang (Environment) ● Ka jingïasyllong/treilang jong ki thaiñ (Regional Cooperation Ki buit kam pynroi jong ka Sorkar (The Government’s Development Strategy) Kane ka bynta ka kynthup ïa kine harum: ● Ka thong ba jngai (long term goal) jong ka DMC, ki jingthmu ba katto katne por (medium-term objectives), bad ki jingthoh lyngkot halor ki kam pynroi jong ka DMC, kine ki kynthup ïa ki mat kiba ka DMC ka la kdew kum kiba kham kongsan tam. ● Ka batai kumno yn bei tyngka ïa ki kam pynroi, haduh katno donkam ïa ki jingïarap na shabar, bad ki jingpyrshang kiba ka DMC ka ïaleh ban ïoh jingïarap. ● Ka batai ïa ki kam bad jinglut jingsep ba donkam na ka bynta ban bei tyngka ïa ki kam pynroi jingïarap bal ah ban ïoh lyngba ki jingïarap ba na bar (external assistance) ● Ka kynthup ïa ki jingthew/khmih bniah jong ka ADB halor ka kam bad buit pynroi jong ka DMC bad ruh ïa ki jinglong jingman ha kaban pyntreikam ïa ka. Ka jingmad jong ka ADB ha ki kam pynroi (ADB’s Development Experience) ● Ka bthah ïa ki jingïarap ba mynshwa jong ka ADB sha ki ri bad ka khmih bniah ïa ka jingktah jong kine ki jingïarap. ● Batai ïa ki jinglong jong ka ri shimram ha ka mynta, kumno ka ADB ka sngew halor ki rukom treikam jong ki projek, bad lada don kano kano ka jingeh ne jingma kiba ka ADB ka la kdew. ● Batai ïa ki jingsneng kiba la mad na ki jingïarap kiba ADB ka la ai sha ka ri, ka jingtrei jong ki projek/ prokram, bad kuno kine ki jingsneng ki lah ban ïarap ia ka CSP ba thymmai. Ki Buit treikam jong ka ADB (ADB’s Strategy) ● Ka kdew ïa ki jingeh ba kongsan ha ka kam pynroi kiba ka ri ka ïakynduh. ● Ka kdew ïa ki thong ba jngai (long-term) bad ka jingthmu ba katto katne por (medium term) kiba la mynjur hapdeng ka ADB bad ka DMC ha ka Poverty Partnership Agreement (PPA)10 ● Ïa phylliew jingmut halor ki buit ban pyntreikam ha ki bynta (sector), mat (thematic issues), thaiñ (geopraphical area) bad, lada don, ki jingïasyllok ne ïatehlok ha ki thaiñ.(regional cooperation) 28 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank Ka Prokram ai jingïarap jong ka ADB (ADB’s Assistance Program) ● Batai ïa baroh ki lad jingtyrwa ai jingïarap na ka Ordinary Capital Resources (OCR) jong ka ADB11 bad kumjuh ruh ïa ki lad jong ka Asian Development Fund (ADF) ● Batai ïa ki jingïarap na shabar (external funding) bad ki jingmynjur ïateh lok. ● Kdew katno ngut ki nongtrei hapoh ka ADB donkam na ka bynta ban pyntreikam ïa jong CSP Ki jingkhmih bniah bad thew ïa ki jingma bad jingtrei (Risks and Performance Monitoring and Evaluation) ● Batai ïa ki jingma ba lah ban ur long ha ka CSP, kane ka kynthup ïa ka jingsynjor ha saiñ hima, jingduna bei tyngka na ka ri, jingïakhih ba hapoh ne shabar, bad kiwei kiwei. ● Batai khyndiat kumno yn pynïaid bad khmih ïa ki jingtreikam jong ka CSP. Ki Annexes ba Kongsan ha ka CSP Bun na ki annexes ha ka CSP ki kynthup ïa ki jingtip ba donkam halor ki projek ban sa pyntreikam bad ki mat kiba ka kdew. Namarkata ka long ka ba myntoi shibun ban ïaid lyngba kine ki annexes, katto kane na ki la batai harum. Ki Lynti (Roadmaps) Ka ADB ka pynkhreh ïa ki mat bad ki bynta jong ka jingtreikam (Thematic and Sector Plans), kiba la tip kum ki “Roadmaps” na ka bynta ka jingpyntrei kam ha kito bynta jong ka ri kiba ka ADB ka la ai ram. Kine ki roadmaps ki batai ïa ki jingtrei jong ka ADB ha kito ki bynta, kaba kynthup ïa ka jingpynkylla ha ki aiñ treikam bad ha ki projek bad prokram ki ba ka mut ban pyntreikam. Namarkata kine ki long ki lad kiba bha tam ha ka ban ïoh jingtip halor ki projek ba halor. Ka jingkynthup ïa ki projek/prokram ha kine ki roadmaps ki long kiba donkam na ka bynta ban bei tyngka sha ka ri ha kito ki bynta kiba la kdew ha ka roadmap. Ki kot ai jingmut na ka bynta ki projek bad prokram ba dang tyrwa treikam (Concept Papers for Proposed Projects and Programs) Man la ka CSP ka kynthup ïa ka annex jong ka kot ai jingmut (concept paper) na ka bynta kito ki projek bad prokram ki ba ka tyrwa ban pyntreikam ha ka ri. Kane ka kot barabor ka kynthup ïa kine ki jingtip harum: ● Ki jaid ai jingïarap (i.e. la ha ki rukom jong ka loan ne grant) ● Ki nongrim ba kyllum halor ki kam jong ka ( nuksa: jingïada ïa ka mariang, ka ïoh ka kot, etc.) ● Ka kyrteng jong ki nongtrei jong ka ADB bad ka tnat (department) kiba ki kitkhlieh. ● Ka jingbatai ba lyngkot halor ki phang treikam jong ka projek ● Ki tnat (agency) kiba pyntreikam ïa ka projek ● Ka por kaba ïa ka projek ka dei ban phah na ka bynta ka jingmynjur bad ka snem kaba yn pyntreikam ïa ka ● Ki lad bei tyngka jong ka ADb (nuksa: OCR, ADF, lane ka grant) bad ki jingkdew ïa kilad bad ki jingbei tyngka lang (co-financing) ïa ka projek. Kin buit bad prokram jingïatreilang/ jingïasnohkti ha ka thaiñ bad dong (Regional and Subregional Cooperation Strategy and Program) Ka jingïatreilang/snohkti hapdeng ki thaiñ (Regional) ka long ka wei na ki lai tylli ki nongrim kiba la kdew ha ka Long-Term Strategic Framework of the Asian Development Bank (2001–201512 ) bad ka Poverty Reduction Strategy (PRS)13 . Ban pyntikna ïa ki jingïahap ha ki rukom treikam, ki jingïasnohkti ha ka dong kiba la tip ruh kum ka subregional cooperation strategies and programs (RCSPs) la pynkhreh na ka bynta ki san tylli ki dong kiba hapoh ka tnat jong ka thaiñ (regional department) jong ka ADB, ryngkat ba ki jingpynthymmai ba man u snem (annual updates lane RCSP-Us). Kat kum ki jingdonkam, ka ADB ka ïarap ïa ki DMC ban bei tyngka na ka bynta ka Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 29 jingïasnohkti ha ki thaiñ lyngba ki loan bad grant jingïarap ha ka trei ka ktah (technical assistance). Ka ADB Regional and Sub-regional Cooperation Strategies and Programs (RCSP) ki don ha ha ki kyrdan ba pher jong ki jingtreikam. Kumba ka long mynta, ïa ki RCSP la pyntreikam ha ki thaiñ Mekong (Mekong Region),14 Ki thaiñ Asia bapdeng (Central Asia Region),15 bad ka Pacific,16 bad kiwei pat ha ki kyrdan ba pher jong ka jingpynkhreh. Ka ADB ka pyrshang ban ïarap ha ki jingïasnohkti ha ka thaiñ da kaba (i) pynkiew ïa ki jingïasngewthuh bad tip jong ki DMC halor ki lad ki bal ah ban mih na kane ka jingïasnohkti bad kumjuh ruh ka jingkiew halor ki jingsngew thuh ïa ki kam jong kito ki seng ha ki thaiñ (regional cooperation) bad rukom ïasyllok.(ii) Kdew ïa kito ki projek kiba lah ban ai jingmyntoi ïa ki thaiñ bar oh kawei da kaba ai lad jingïarap ha ka trei ka kthah, khamtam lyngba ki grant, na ka bynta ban pule bniah ïa ki jinglong jingman, bad (iii) bei tyngka lane ïarap ban bei tyngka na ka bynta kito ki projek kiba khlaiñ ha ka liang ka ïoh ka kot bad kiba lah ban ïarap ban pynduna ïa ka jingduk ha ka thaiñ. Kane ka jingthmu lah ban pynkylla la da ka ADB ka ngeit ba ki wei pat ki lad ki long ki ba kham myntoi. Ka ADB ka lah ruh, lyngba kane ka jingthmu, ban bei tyngka na ka bynta ki projek jong ka ri kiba lah ban don ki jingmyntoi na ka bynta ka thaiñ baroh kawei lane kan ïarap ïa kane ka projek lyngba da kaba pynshlur ïa ki sorkar jong kane ka thaiñ ban bei tyngka ha ka projek jong ka wei pat ka ri. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. Country Strategy and Program –CSP: Ka Buit ban pynreikam ïa ki prokram ha ka ri: Ka CSP ka dei ka dulir ne kaiphot jong ka ADB halor ki rukom pynkhreh treikam shuwa ban sdang ïa ka projek ha ka ri. Ka Long-Term Strategic Framework (LTSF) ka ruid lain ïa ki kam pynduna jingduk jong ka ADB na ka bynta ki 15 snem ba bud. Peit ha http://www.adb.org/Documents/Policies/LTSF/default.asp. Ïa ka LTSF la pyntreikam lyngba ka Medium Term Stratgies (MTS) kaba la buh na ka bynta 5 snem lynter. Ka MTS ba nyngkong, ka ba long ka jingpynïasnoh hapdeng ka LTSF bad ka CSP, ka kynthup ïa ka snem 2001-2005. Peit ha http:// www.adb.org/Documents/Policies/MTS/2001/default.asp Ka ADB kan pynkylla ïa ki rukom trekam jong ka CSP ha u snem 2006. Kane ka jingpynkylla la pyntreikam hapoh ka Innovation and Efficiency Initiative (IEI). Ki bynta jong ki tnat (Sector divisions) barabor ki kynthup ïa ki: kam pynbha (infrastructure); ka rep ka riang (agriculture), mariang bad mar khyndew (environment and natural resources); bynta jong ka imlang sahlang (social sectors); aiñ pyntreikam (governance), pisa tyngka (finance) bad khaïi pateng (trade). “stock-taking” –kane ka mut ban puson ïa ki kam ba la dep ne pyntrei. Ki jingtip ha kane ka synduk la shimna ka Appendix 2 jong ka ADB Business Processes (2001), CSP Operations Manual, bad 2005 Public Communications Policy. Peit http://www.adb.org/Documents/Policies/Reorganized_ADB/in296_01.pdf, http://www.adb.org/Documents/Policies/Review_Business_Process/Business_Process.pdf, http://www.adb.org/Documents/Manuals/Operations/OMA02_29oct03.pdf, and http://www.adb.org/Documents/Manuals/Operations/OML03-1sept05.pdf. Ki jingpule kiba ïadei ban pynkhreh ha shuwa ban sdang ïa ka CSP. Ka jingïalang jong ki nongpynïaid ba ha khlieh ban khmih bniah. CSO- Ki kynhun seng bhalang Poverty Partnership Agreement (PPA): ka jingïamynjur ban ïatehlok khnang ban trei ha ki kam pynduna jingsuk Ki loan jong ka OCR barabor ki long na ka bynta 15-25 snem, ki don ka sut kiba la buh kat kum ka ïew khaïi tyngka bad la ai sha ki DMC kiba don kam bun ka ïoh ka kot ha ki kam pynroi Long-Term Strategic Framework of the Asian Development Bank (2001–2015): Ka buit treikam jong ka ADB na ka bynta kip or ba jlan (2001-2015) Poverty Reduction Strategy (PRS): Ki buit treikam ban pynduna ïa ka jingduk. http://www.adb.org/Documents/CSPs/GMS/2004/default.asp http://www.adb.org/CAREC/default.asp http://www.adb.org/Documents/CSPs/PAC/2003/default.asp 30 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 5 Ka Aiñ treikam bad jingkitkhlieh ba laitluid ha ka rukom pyntreikam ha ka ADB Kumno phi lah ban pynkitkhlieh ïa ka ADB? Ka ADB ka la shna ki aiñ bad lymphang ban batai lynti ha ki jingpyntreikam jong ka. Ki aiñ kiba ka Board ka la mynjur la pynkylla sha ka Operations Manual (ki jingatai kumno ban pyntreikam) da ki nongtrei jong ka Bank. Bad kane ka kot ka lam lynti ïa ki nongtrei kumno ban pyntreikam ïa ki aiñ. Ka long kaba donkam ïa ki seng bhalang ban sngewthuh bad phikir ïa ki Policies and Operations Manual (ki aiñ bad ki jingbatai kumno ban pyntreikam) namar (1) ki ruid laiñ ïa ki hok kiba ki traishnong ki don kam ban tip ha ka por kaba ka ADB ka treikam ha ka ri jong ki. Ki kynthup ïa ka hok ban pyntip, syllok, bad ban ai jingmut jong ki bad jingsngew halor ki project kiba lah ban ktah ïa ki, (2) ki kynthup ïa ki aiñ na ka bynta ban ïada ïa ka mariang, bad (3) Ka ADB kam banse ban kohnguh bad kine ki aïn ha ka por ba ka pynkhreh ban pyntreikam ïa baroh ki projek. Ka Strategy and Policy Department (SPD)1 jong ka ADB ka kitkhlieh ha kaba peit ïa ka jingpynmih ïa ki aiñ bad ki lamkhmat jong ka ADB. Ka Regional and Sustainable Development Department (RSDD)2 ka trei ban peit bniah bad pyntikna ba ka ADB ka bud katkum ki aiñ kiba ka la buh da lade. Ki jingtip halor kumno ban ïakynduh lane thoh sha kine ki department lah ban ïoh ha Appendix III jong ka kot lyngkdop. Ki aiñ bad ki jingbatai trei kam jong ka ADB (ADB Policies and the Operations Manual) lah ban ïoh ha ka website ha: ● Na ka bynta ki Aiñ (Policies)– http://www.adb.org/Development/policies.asp ● Jingbatai Treikam (Operations Manual )– http://www.adb.org/Documents/Manuals/Operations/ default.asp?p=aadb Katto katne halor ki Aiñ ba kham donkam Aiñ (Tarik ba la Mynjur) Ki dak ba kham donkam Mano/ïano yn ïakynduh ha ADB 3 Ki Aiñ jingïada Ka Ain jong ka Mariang * Ka donkam ia ki nongshimram ba kin shaindor ne (November 2002) peit bniah (evaluate) ïa ka jingktah jong ka projek OM F1/BP: October 2003 ïa ka mariang bad ban pyni pynshai ïa ki lad ba lah ban shim ha ka ban pynduna ïa kine ki jingktah. * Donkam ba ki paidbah (kham tam ki nongïoh bynta na ka projek) ban donkti lang ha kane ka jing peit bniah bad ruh ban khmih bniah (monitoring) ïa ki jingpyntrei ban pynduna ïa kine ki jingktah. * Donkam ban pyllait paidbah ïa ki jingthoh lyngkot halor ka jingthew ïa ka jingktah ïa ka mariang 120 sngi ha shuwa ba ka Board kan thep vote halor ka projek. Ïa ki dulir ba pura jong ka jingthew ïa ka jingktah ïa ka mariang lah ban ïoh lada kyrpad. * Donkam ia ki project kiba la lah ban ktah ia ka mariang ban peit bniah bad pynduna ia ki jingktah ne jingjular ban lah ban kiar.4 * Director, Environment and Social Safeguard Division, Regional and Sustainable Development Department (RSDD) * Chief Compliance Officer, RSDD Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank Aiñ (Tarik ba la Mynjur) Ki dak ba kham donkam 31 Mano/ïano yn ïakynduh ha ADB 3 Ki Aiñ jingïada Involuntary Resettlement * Ka kdew ba ka jingpynkynriah jaka shong/shnong Policy (August 1995) jubor dei ban kiar katba lah. OM F2/BP: October 2003 * Ki jingpynkhreh ban pynkynriah jaka shong/ shnong dei ban ïa syllok bad kito ki briew kiba la shah ktah. * Ïa ki nongshong shnong kiba shah ktah ha ka projek dei ban siew dor ia ka jingduh. * Dei ban pyntip tikna sha kito ki briew kiba shah ktah. * Ym dei ban don ka jingwit ne dieng pynkiang na ka bynta ban ïoh bai lut tang namar ba ym biang ia ki dulir pata khyndew. * Kito ki briew kiba shah ktah ki dei ban im bha kum ha ki por ba mynshuwa ha ka ïoh ka kot bad ha ka imlang sahlang wat hadien ba la pyndep ïa ka projek * Chief Compliance Officer, RSDD Indigenous Peoples Policy * Ka ong ba ka bank ka dei ban ïakren beit shuwa bad ki briew tynrai. (April 1998) * Kat ba lah, ki jingtrei dei ban da pyrkhat bha, OM F3/BP: May 2004 pynkhreh, bad pyntreikam, ryngkat bad ka jingtip bad mynjur jong ki nong shong shnong ba shah ktah. * Ka jingpynkhreh na ka bynta ki riew tynrai (Indigenous Peoples Plans) dei ban shna bad pynkhreh. * Ki lad ai jingtip ba biang bad ki trai nong shong shnong dei ban pyndonkam (kata ka mut ba ïa ki jingstad tynrai halor ki rukom pyntreikam dei ban pyndonkam) * Ha iwei pa iwei ki dkhot jong kaDeveloping Member Country (DMC), ka ADB ka shim kynti ia ki kyndon jong ka national classification na ka bynta ki trai shnong kumno ban tip shai ia ka jingmut ka ktien trai shnong kumba ba la batai da ka sorkar kmie ba la thoh ha ka konstitution * Director, Environment and Social Safeguard Division, RSDD Sector Policies Forestry6 Policy (February 1995) No OM Available * Ka mana ïa ka ADB ban bei tyngka ïa kito ki projek kiba lah ban ai jingiarapbeit ban beit ne khongwaiñ ia ki jingjot ha ki khlaw ki btap lane ka ka khyndew ka mariang. * Ka EIA 7 dei ban pyntreikam ha kano kano ka projek kabalah ban ktah ïa ki khlaw ki btap. * Deputy DG, RSDD * Chief Compliance Officer, RSDD 32 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank Aiñ (Tarik ba la Mynjur) Ki dak ba kham donkam Mano/ïano yn ïakynduh ha ADB 3 Kiwei ki Aiñ ba donkam Public Communications * Ka jingthoh ba bniah ha ka jingïalang (meeting) Policy (April 2005) jong ka Board (Board minutes), Ka almanac jong OM L3/BP: September ka Board, bad ka jingthoh jong u/ka Chairman 2005 halor ka jingïasyllok jong ka Board dei ban pynpaw paidbah. * Ki dulir malu mala jong ka buit/aiñ (Draft country strategy/policy), ka kaiphot khmih bniah halor ka mariang/imlang sahlang, bad ka kaiphot malu mala jong ka OED la pyllait patbah * Dei ban pyntip hapoh 30 sngi ïa kino kino ki jingkyrpad jingtip (information requests) * Ki jingthoh lyngkot halor ki jingthew bad khmih bniah ïa ka mariang lah ban ïoh ha shuwa ban mynjur ïa ka loan. * Director General, Department of External Relations Project Performance * Donkam ba ka ADB kam khmih bad thew ïa ka Management System jingtrei jong ka projek ha man ki kyrdan jong ka OM J1/OP: October 2003 jing pynkhreh ïa ka projek. * Donkam ba ka ADB kan shna ïa ki tarik bad por jong ka thong ban pyndep bad ki dak ba jingthew, ki jingma ba kongsan, ki jingmutdur kiba lah ban khmih bniah bad thew ïa ki ba bun ki kaiphot jong ka ADB kum ka Project/Program Performance Reports (PPR), Technical Assistance Progress Reports (TPR), Project/Program Completion Reports (PCR), Technical Assistance Completion Reports (TCRs), Project/Program Performance Audit Reports (PPARs), bad Technical Assistance Assessment Reports (TPAR). * Director, Operations Evaluation Department Incorporation of Social * Donkam ïa ka Initial Social Assessment (ISA)10 Dimensions in Bank na ka bynta jong baroh ki projek khnang ban pyni Operations ïa ki briew kiba lah ban ïoh jiingmyntoi lane shah 9 OM 47: January 1997 ktah jur ha ka projek. * Donkam ban pyntrei kam ïa ka rukom ïashim bynta, kynthup ka jingïashim bynta ha baroh ki kyrdan jong ka jing dro dur ïa ka projek bad jignpyntrei kam * Ka ong ba ka ADB ka dei ban ai jingïada ha ka imlang sahlang bad rukom siew bai lut, khamtam ïa kito ki kynhun ki ba kham duk kiba lah ban shah ktah jur ha ka projek. * Chief Compliance Officer, RSDD Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank Aiñ (Tarik ba la Mynjur) Ki dak ba kham donkam 33 Mano/ïano yn ïakynduh ha ADB 3 Kiwei ki Aiñ ba donkam Anticorruption Policy * Ki nongtrei jong ka ADB ki dei ban leit sha ka (June 1998) ophis jong u/ka General Auditor (Office of the OM C5/BP: October 2003 General Auditor) na ka bynta kino kino ki jingtohkit lane dak bamsap kiba ki ïoh ne ïakynduh. * Ban buh ïa ki rukom treikam bad ki aiñ na ka bynta ban tohkit bad ban ialeh halor ki jingpharep/ jingkynnoh bam sap ha ki projek bad prokram jong ka Bank * Ïada ïa ka kyrteng jongkito kiba mudui ïa ka jingbamsap lada ki kwah ban ym don ba tip ïa ki * Donkam ba ki nongtrei jong ka ADB ki ïoh khmih bniah ïa ki jingma jong ka jingbamsap peit ha baroh shi lynter jong ka kyrdan jingpyntreikam ïa ka projek. * Ka ADB ka ruid lain ïong (blacklists) ïa kino kino ki seng kiba ka shem ki long kiba bam sap, hynrei ïa ka kyrteng jong kine ki seng ym lah ban pynmih paidbah * General Auditor Gender and Development * Donkam ba ïa ka jingthew ba nyngkong halor ki Policy (May 1998) jingduk bad ka imlang sahlang (Initial Poverty and OM C2/BP: October 2003 Social Assessment -IPSA) ban pyntreikam kham kloi katba lah na ka bynta jong baroh ki loan bad prokram jong ka ADB, ha kaba ka jingthew halor ka jinglong shynrang/kyhthei (gender) ka long kaba kongsan. Kane ka jingthew ka donkam ïa ka jingshim bynta jong ki kynhun kiba lah ban shah ktah lynba ka projek. * Director, Poverty Reduction and Social Development Division, RSDD Poverty Reduction Policy * Baroh ki loan bad ki ai jingïarap ha ka trei ka ktah (November 1999) (technical assistance) jong ka ADB dei banbuh OM C1/BP: October 2003 thong na ka bynta ban pynduna ïa ka jing duk * Ha ka ba jied ïa ki projek, ka ADB ka dei ban kham noh sha kito kiba kular ban wanrah khambun ha kaba ïadei bad ki kam pynduna jingduk * Director, Poverty Reduction and Social Development Division, RSDD Economic Analysis of * Ka ong ba ki wei ki lad na ka bynta ka projek dei Projects ban khmih bad thew bniah bha, bad ban pyrkhat OM G1/BP: December bha ba kan long kumno lada ïa ka projek ym shym 2003) la pyntreikam satia. * Ka daw ba balei la jied ïa kata ka dur ha ka ban ïa nujor bad kiwei pat ki dur dei ban da batai shai. * Ki nongtrei ki dei ban kdew ïa ki kynhun kiba lah ban ïohnong lane duhnong na ka daw jong ka projek, ki dei ruh ban kdew ïa ka jingkhia jong kita ki jingduhnong ne ïohnong * Assistant Chief Economist, Economic Analysis and Operations Support, Economics and Research Department 34 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank Wat hapdeng kitei ki aiñ treikam, dang don ki projek kiba long ki diengpynkiang Wat lada ki aiñ kiba la kdew halor ki dei na ka bynta ban ïada ïa ka mariang bad kito ki nongshong shnong na ka jingktah jong ka jingbei tyngka jong ka ADB, hynrei ki jingktah ïa ka mariang bad/lane ka imlang sahlang lyngba ki projek jong ka ADB ki long ki ba kynrei bha. Ha kine ki snem ba la leit, ka jingïalap ban wad bniah da ki seng bhalang bad ki nongshong shnong halor ki projek, la shem ba ka ADB kam shym la lah ban pyntreikam ïa ki aiñ kiba ka la buh da lade. Ki sengbhalang kiba donkti ha kane ka jingïalap ban pynkylla ïa ka rukom treikam jong ka ADB ki la shem ba ka jingban na ka bynta ka jingbun ki projek/prokram pyrshah ïa ka jingbha jong ki ka long ka daw jong kane ka jingbym lah ban pyntreikam ïa ki aiñ. Ha ka jaka ban ai buskit ïa ki nongtrei jong ka na ka bynta ka jingpyntreikam hok ïa ki ain, ka ADB barabor ka ju ai buskit pynban ïa kito ki nongtrei kiba lah ban pynïaid ïa ka tyngka jong ka Bank sha ki loan lane kiba la tip kum ka tyngka ba “la ngiat sha bar ka jingkhang” jong ka Bank (“pushed out the door”). Kham niar ruh ba ki nongtrei kin shah pynshitom lada kin bakla ha ki jingpyntreikam ïa ki aiñ. Namarkata, tang ka aiñ pyntreikam marwei hi kam lah ban pyntikna ban ïakhun ïa ki jingeh kiba don ha ki projek. Hynrei, ba ki CSO ki la kham sngewthuh ïa kine ki aiñ, namarkata ïa ki jingeh kaba ki shem ha kano kano ka projek ki CSO ki lah ban kdew ba dei ki aiñ jong ka ADB hi kiba long ki daw jong kine ki jingeh. Haba rah ïa kine ki jingsngew halor ka projek, ki CSO ki dei ban kdew ïa ki aiñ kiba ka ngeit skhem ba ka ADB ka la pynkheiñ bad ruh ban batai ïa ki diengpynkiang kiba ki ïakynduh na ka daw jong ka jingbym pyntreikam ïa kine ki aiñ. Lada phi donkam ki jingïarap ha ka ban kdew ïa kito ki aiñ kiba lah ban pynkheiñ, phi lah ban peit ïa ka Appendix VII na ka bynta ki kyrteng jong ki seng kiba lah ban ai jingïarap. Ki jingpyntreikam halor ka jingbah khlieh ha ka ADB (The ADB Accountability Mechanism) Ka Accountability Mechanism (kumba la mynjur ha u snem 2003) ka dei ka atiar na ka bynta kito nongshong shnong kiba shah ktah jur ha ki projek jong ka ADB. Katkum ki aiñ pyrthei (international law), ka ADB, kumba long kiwei pat ki Multilateral Development Banks (MDB), ki laitluid na kano kano ka aiñ, kane ka mut bad da lei lei ruh ka aiñ bishar jong ka ri kan ym lah ban pyntreikam halor ka ADB. Namarkata, dei tang ka Accountability Mechanism kaba long ka tnat treikam kaba kito kiba la shah ktah ha ka projek ki lah ban rah ïa ki jingsngew jong ki sha ka ADB, bad kumjuh ruh bad shah ïa kine ki jingud ban thew bad khmih bniah da ki seng kiba laitluid bad bym ïashah shiliang. Ka Accountability Mechanism jong ka ADB ka don ar tylli ki rukom pyntreikam ba ïahap markylliang (two complementary functions), ka consultation phase11 bad ka compliance review phase.12 Ka consultation phase ka dei ka jingïarap na ka bynta kito kiba la shah ktah ha ka projek bad ïa kane la ïarap lang bad ryngkat ka jingïamynjur jong baroh kito kiba donkti ha ka projek. Ïa kane ka kyrdan la pynïaid da u/ka Special Project Facilitator (SPF)13 u/ kaba jubab sha u/ka President jong ka ADB. Kane ka rukom treikam ka donkam ba ïa baroh ki jingmudui dei ban phah sha kane ka ophis. Hynrei, lada kino kino kiba pha ïa kine ki jingmudui ki sngew ba kane ka rukom kam long kaba hun, ki lah ban phah ïa ki jingmudui jongki sha ka Compliance Review Panel (CRP)14 hadien katto katne la pyndep ia ki rukom pyniaid. Ka compliance review phase ka rai ba lada ka ADB ka la pynkheiñ ne em ïa ki aiñ treikam jong ka ha baroh shi lynter jong ka jingpynbiang, pynïaid, lane pyntreikam ïa ka projek kiba lah ban ktah ïa ki trai shnong. Ïa kane ka kyrdan la pynïaid da 3 ngut ki briew jong ka Compliance Review Panel (CRP) kiba treikam khlem ka jingpynwit na kano kano ka liang bad kiba jubab beit sha ka Board jong ki Directors jong ka ADB. Kumno ban dawa: Ka ophis ba kyrpang jong ka jingïarap ïa ka projek (How to File a Claim: Office of the Special Project Facilitator)15 Khnang ban lah ban dawa, ïa ki nong mudui dei ban phah ïa ki jingkyrpad jong ki sha ka Office jong ki Special Project Facilitator. Lada ïa baroh ki jingtip halor ka jingkyrpad ba la thoh tikna, ym donkam satia ïa ki dur kyrpang (special format). Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 35 Mano ba lah ban dawa (Who is eligible)? Ki jingmudui sha ka SPF lah ban phah da ki: (1) Kino kino ki kynhun ba ar ngut ne kham bun (kum ki seng, kynhun) kiba sha ktah beit, lane kiba lah ban shah ktah ha ka projek kiba ka ADB ka bei tyngka kiba don ha ka ri jong ki dkhot shimram, lane ha ki ri ba marjan. (2) Ki nongmihkhmat, (kum ki seng bhalang -non-governmental organization-(NGO), kiba dawa na ka bynta kito ki nongshong shnong kiba sha ktah, khnang ban lah ban dawa, kane ka seng ka dei ban pynshisha ba ka la ïoh ki jingbit na u/ka nongshong shnong ban kam. (3) Ha kum ki khep kiba kyrpang ha kaba ki nongmihkhmat jong na ki shnong ym lah ban ïoh, ka nuksa ha kum ki ri ba ïa ki seng bhalang ym shah ban treikam, lane ha kaba don ki jingtieng ba ka sorkar ka lah ban pynshitom, ki nongmihkhmat ban na shabar shnong ki lah ban dawa na ka bynta kito ki nongshong shnong kiba sha kta. Kane ka seng ka dei ban pynshisha ba ka la ïoh ki jingbit na u/ka nongshong shnong ban dawa. Ka SPF ka dei ban ia mynjur ïa u/kane ka nongmihkhmat. Ïa ki jingmudui lah ban mudui ha kito ki projek ki bympat pyntrei bad kumjuh ruh ïa kito ki projek kiba la mynjur. Hynrei, ïa kito ki projek kiba la dep bad kiba ka ADB ka la pyllait ïa ki kaiphot pyndep kam (project completion report) ym lah satia ban mudui; kane barabor ka ju long hapdeng shi snem bad ar snem hdien ba ïa ka projek la pyndep. Ïa ki jingmudui dei phah da kaba thoh bad phah kyrpang sha ka Special Project Facilitator. Ïa kine ki jingmudui lah ban phah lyngba ka dak, email lane da ka kti sha ka SPF ha ka ophis khlieh duh jong ka ADB (ADB headquarters) bad sha kino kino ki Resident Mission jong ka ADB, ophis jong ki nongmihkhmat (representative office), lane ka ophis jong ka ri (country office), ïa kine ki jingmudui kiba ym pat plie yn phah pat sha ka SPF. Ïa ki jingmudui lah ban phah ha kino ki ktien ba la ithuh da ka ADB lane ha ki ktien tynrai jong ki DMC. Kino kino kiba mudui ki lah ban kyrpad ba ïa ka kyrteng bad jingithuh shaphang jong ki ban long kiba buh rieh, wat na ki nongtrei jong ka Bank ruh. Ka SPF kam lah ban treh ïa ki jingmudui ki bym don kyrteng ba biang. Kaei ba dei ban kdew ha ki jingmudui sha ka SPF (What must be said in a complaint to the SPF)? Ka jingmudui ka dei ban kynthup: (1) Ka jingthoh ba u/ka nongmudui u/ka la shah ktah ha projek lane u/ka lah ban shah ktah ha ka project jong ka ADB. (2) Ka jingthoh ba kita ki jingma ki mih lane kin mih na ka daw jong ka projek lane ba ka ADB ka la kyntait ïa katto ki aiñ pyntreikam. (3) Ka jingbatai halor ka jingma ba mih na kane ka jingktah. (4) Ka jingtip halor ka kyrteng bad jaka shong jong u/ka nongmudui, lane nongmih khmat. (5) Lada ba ïa ki jingmudui la mudui da ki nongmih khmat na ka bynta ki trai shnong, donkam ïa ka jingpynshisha ïa ka bor jong ki nongmihkhmat. Ki trai shnong kiba shah ktah ki lah ban soi ïa ka jingdawa da lade lane da kaba ai jingthoh ban aiti ïa kane sha ki nongmih khmat jong ki. (6) Ka jingbatai ba lyngkot shaphang ka projek, lada don dei ban kynthup ruh ïa ka kyrteng bad jaka jong ka projek. (7) Ki lad kaba ki nongmudui ki lah ban ïarap ïa ka ADB. (8) Ka jingbatai halor ki kyndon kiba ki trai shnong kiba la shah ktah ki shim ha ka ban rah ïa ki jingud jong ki sha ki nongpynïaid ïa ka Bank (Bank Management). Lada ïa ki jingtip ba la kdew ha lor ym lah ban pynbiang, ki nongmudui ki dei ban batai balei ym lah ban ïoh. 36 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank Jai aïu hadien ba la mudui sha ka SPF (What happens after a complaint is filed with the SPF) ? 1. Ka SPF ka buh jingthoh bad pynshisha ba ka la ïoh ki jingmudui (Registers and Acknowledges the Complaint) Shisien ba ka SPF ka la ïoh ki jingmudui, u/ka dei ban dei ban pyntip sha phi hapoh 7 sngi, lyngba ki jingthoh ba biang, ba u/ka la ïoh ïa ka jingmudui. Ka jingmudui la buh jingthoh ruh ha ka “Complaints Registry” (kot thoh jingmudui), kiba la phah sha ki nongpynïaid jong ka ADB, bad la buh ha ka website (internet) jong ka SPF. 2. Ka SPF ka rai ba la ka jingmudui ki long ki ba donhok (Determines if the Complaint is Eligible) Ka SPF ka don 21 sngi na duh ka por ba ki ïoh ïa ka jingmudui ban rai ba ka don hok ne em (shong katkum ki jingkdew ba la buh ha ka “mano ba don hok bad ba i bit ne em” (“Who is Eligible?”). Ha ka ban rai lada don hok ne em, ka SPF ka khmih bniah ïa ki dulir jong ka projek ha ki ophis khlieh duh jong ka ADB (ADB’s headquarters) bad ka lah ruh ban leitjngoh ïa ki jaka ban ïakynduh markhmat bad ki nongmudui. Lada ka SPF ka shem ba ki jingmudui kim long kiba don hok, ïa u/ka yn sa pyntip lyngba ki jingthoh ba biang bad ka daw jong ka jingkyntait, bad ruh yn sa pyntip sha ki nongmudui ba ki lah ban mudui bad ka CRP. 3. Ka SPF ka khmih bniah ïa jingmudui bad ai jingmut ïa ki lad ban weng ïa ki jingeh/diengpynkiang. (Reviews the Complaint and Proposes a Problem- Solving Method) Lada ka SPF ka shim ïa ki jingmudui, ki sdang ban khmih bniah bha ïa kine ki jingmudui da ka ba leit jngoh ïa ki jaka ba ka projek ka pyntreikam, kylli bad ïakren bad baroh kito ki ba donkti ha ka projek (ki nongmudui, nongpyntrei ïa ka projek, ka sorkar ba shimram bad ki nongtrei na ADB), bad ruh khmih bniah ïa ki dulir jong ka projek. Hamar ba dang khmih bniah, ka SPF kan thew kiei kita ki diengpynkiang kiba ka shem bad kan ai jingmut kumno lah ban weng ïa kine ki diengpynkiang kiba ki nongmudui la phah.16 U/ka kin thoh ïa ka jingshem jong u/ka ryngkat bad ki jingai jingmut sha ka Review and Assessment Report17 . Ïa kane yn phah sha kito ki nongmudui, ki tnat treikam jong ka ADB kiba ïadei bad kane, bad sha u/ka President jong ka ADB. Ha kane ka por, u/ka nongmudui u don 7 sngi ban jied ïa ki ar tylli ki lad. Lada kim sngew tynnad ne sngew hun bad ka jingai jingmut jong ka SPF, ki lah ban mih noh na ka jingïasyllok (consultation) bad thoh ki jingmudui sha ka CRP. Lada ki hun ïa kiei kiba ka SPF ka tyrwa bad ai jingmut, ki lah ban nang shong ha ki kyrdan jong ka jingïasyllok. 4. ïa ki jingkynthoh jong ki nongmudui bad ki nongtrei jong ka ADB halor ki jingtyrwa jong ka SPF; ka SPF ka phah ïa ki jingtyrwa ba khatduh (final proposa) sha u President jong ka ADB na ka bynta ka jingmynjur jong u/ka. Lada ki nongmudui ki kwah ban ïai bteng bad ka kyrdan jingïasyllok, baroh ar- u/ka nongmudui bad ka tnat ba dei peit ïa ki jingpyntreikam jong ka ADB (ADB operations department) ki don 14 sngi ban phah ïa ki jingkynthoh sha ka jingtyrwa jong ka SPF. Nangta ka SPF kan sa shim ïa kine ki jingkynthoh na ka bynta ban pynkhreh ïa ka jingtyrwa ba khatduh, ha kaba u/ka phah sha u/ka President jong ka ADB na ka bynta ban mynjur. Lada u President u mynjur, ïa ki jingtyrwa jong ka SPF kan sdang ban pyntreikam. 5. jingpyntreikam ïa ki ïa ki lad ban weng ïa ki jingeh/diengpynkiang. (Implementation of Problem-Solving Method) Ka surok treikam (Course of Action) la pyntreikam, ha kaba la buh ïa ki kyndon jingmynjur jong ki arliang mamla ha ka ban weng ïa ki jingeh/diengpynkiangkiba don ha ka jingmudui. Ka Kaiphot jinglong jingman jong ki surok treikam (course of Action) la pyllait paidbah lada baroh ar mamla ki mynjur. Ha ka por ba dang pyntreikam ia ka SPF, ki nongmudui ki laitluid ban mih noh na ka jingïasyllok ha kano kano ka por lada ki sngew ba kim hun, bad ki lah ban phah biang ïa ki jingmudui sha ka CRP. Ka long kaba kongsan ban tip ba lada don kino kino ki mamla, laitnoh ka SPF, kiba donkti lang ha ka jingïasyllok, ki nongmudui ki lah ban mih noh na kane ka jingïakren ha kano kano ka por lada kim sngew hun satia. Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 37 Ha ka por ba la dep ban pyntreikam ïa ki lad ban weng ïa ki jingeh/diengpynkiang, ka SPF ka thoh ïa ki kaiphot ba malu mala (draft) ha kaba ka batai ba lada ka jingïasyllok ka long ka ba myntoi bad ïaidbeit, ki ei ki jingmynjur kiba mih (lada don), kynthup ïa ki lad ban pynbha, bad kumjuh ruh ban ai jingmut. Ka SPF ka phah ïa kane ka kaiphot sha u/ka President u/ka ban shim ïa ka rai ba khatduh halor kum kino ki lad pynbha lah ban pyntreikam. Ka kaiphot ryngkat bad ka rai khatduh jong u/ka President la phah sha ki nongmudui bad kiwei ki mamla kiba donkti ha kane. Kumno yn phah ia ka jingdawa sha ka Compliance Review Panel (Filing a Claim with the Compliance Review Panel) Mano ba lah ban dawa (Who is eligible)? Kito kiba kot ki kyrdan ba la buh ha ka por ba kam ïa ka SPF, bad kito kiba la ju dawa teng, ki lah ban kyrpad ia ki jingdawa sha ka CRP. Ïa ki jingkyrpad yn pyntip hapoh 128 sngi hadien ba ka ADB ka la ïoh ïa ki jingmudui, kine ki jingpyntip ki kynthup ruh ïa ki rai ba khatduh jong ka ADB. Lada ka SPF ka shem teng ba kane ka jingkyrpad ka long ka ba shong dor, ka CRP kan rai ba lada ki jingktah ki long na ka daw jong ka jingpynkheiñ ïa ki aiñ bad rukom treikam jong ka ADB. Lada ka SPF ka shem ba kine ki jingkyrpad kim long ki ba shong dor, ka CRP kan rai pyrkhat dalade ba lada ka jingkyrpad na ka bynta ban khmih bniah ïa ki aiñ pyntreikam (compliance review) ki ïahap ne em katkum ki kyndon kiba ka CRP ka la buh. Balei yn dawa biang ha ka CRP wat hadien ba la dawa bad ka SPF (Why should a claim be filed with the CRP if it has already been filed with the SPF)? Ki nongmudui ki lah ban kwah ban phah ïa ki jingkam jong ki bad ka CRP lada kawei na kine ka ïatyngkhuh ha ka por jong ka SPF: ● Ka SPF ka shem ba ka jing mudui kam long ka ba ibit. ● Ki nongmudui kim hun bad ka jingthew lane jubab jong ka SPF halor kine ki jingmudui bad ki lad kiba ka tyrwa ban weng ïa ki jingeh (problem-solving method). ● Lada ki nongmudui kim sngew hun ïa ki rai kiba latyrwa ha mar ka por jong ki jingpyntreikam ïa ki lad ban weng ïa ki jingeh, lane ki kwah ban mih noh na ki jingïasyllok ha lor kane. ● Lada ki nongmudui ki hun ïa ka rai kiba latyrwa ha mar ka por jong ki jingpyntreikam ïa ki lad ban weng ïa ki jingeh, hynrei ki ngeit ba don ki jingpynkheiñ ïa ka aiñ jong ka ADB, ha ka juh ka por, ki nongmudui ki lah ban dawa bad ka CRP katba ki dang ïashim bynta ha ki jingïasyllok ban wad ïa ki lad ban weng ïa ki jingeh (problem-solving method) Kaei ba dei ban kdew ha ki jingmudui sha ka CRP (What must be said in a complaint to the CRP)? Ka jingmudui sha ka CRP ka dei ban kynthup ïa ki juh ki jingtip kiba la phah ha por ba dawa sha ka SPF. Wat lada ki nongmudui kim donkam ban kdew thik ïa kum kino ki aiñ ka sngew ba ka ADB kam pat bud satia, hynrei u/ka ki lah ban kdew la da ki kwah.18 Jia aïu hadien ba ïa ki jingmudui la phah sha ka CRP? 1. Ka CRP ka shim bad buh dak ïa ki jingkyrpad (CRP receives and Files Request) Ki nongmudui ki thoh ïa ki jingkyrpad ha ka Complainants OCRP hadien ba la dep ïaid lyngba ïa ka “kyrdan jingïasyllok” (“consultation phase”) bad ka SPF. Ki nongmudui ki lah ban phah ia ki jingmudui sha ka CRP ha ka Kyrdan ba 3 jong jingtreikam jong ka SPF (lada ka SPF ka shem ba ki jingmudui kim long kiba donhok) lane ha ka Kyrdan ba 5 (lada ki nongmudui ki shem ba ka jingtreikam jong ka SPC kam long ka ba shong nia). 2. Ka CRP ka buh jingthoh bad pynshisha ba ka la ïoh ki jingmudui (CRP Registers and Acknowledges Complaint) Ka CRP kan thoh ïa ki jingmudui hapoh 7 sngi ba ka la ïoh ïa ka. Kan buh ruh ïa kine ha ka website jong ka ADB, pyntip sha ka Board, bad pynmih sha ki kot khubor khnang ban pynshisha ba ka la ïoh ïa ki jingmudui. 38 3. Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank La rai ba lada ki jingmudui ki long kiba don hok ne em (Eligibility of Complaint is Determined) Ka CRP ka rai ha ka 14 sngi ba ki jingmudui ba la thoh ki don hok ne em. Hynrei, lada ïa ki jingkyrpad la kyntait shuwa da ka SPF, ka CRP kan rai hapoh 21 ba lada ki jingmudui ki don hok ne em. Ha ki khep kiba ki nongmudui kim shym la batai thik ïa kano kano ka aiñ kaba la pynkheiñ da ka ADB, ka CRP kan rai ïa kine ruh kumjuh. Ka CRP ka lah ban ïasyllok bad baroh ki nongïohbynta (stakeholders) khnang ban ïarap ha ka ban rai ïa ki hok ban mudui, bad ka lah ruh ban leitjngoh ïa ki jaka kiba ka projek ka pyntreikam. 4. Ki jingbit na ka Board ban pyntreikam ïa ka Compliance Review (Authorization of the Board to conduct Compliance Review) Ka Board ka ka jubab ha ki rukom “ym don-jingujor” (“no-objection”) sha ka kaiphot jong ka CRP halor kano kano ka jingmudui hapoh 21 sngi hadien ba ka la ïoh ïa ka. Hapoh 7 sngi jong ka kaiphot jong ka Board, ka CRP kan pyntip sha kito kiba kyrpad jingtip ïa ka rai jong ka Board halor ka jingbit. Ïa kine ki rai yn buh ruh ha ka website jong ka ADB 5. Rukom pynïaid ïa ka Compliance Review (Conducting the Compliance Review) Ïa ka kaiphot khmih bniah (review) jong ka CRP lah ban pyndep ha kano kano ka por. Ka jingkdew halor ki kam jong ka bad ka por kaba kadei ban pyndep hap ban “pyllait” bad ka Board Compliance Review Committee (BCRC). Bad ïa kane yn sa pyllait paidbah hapoh 14 sngi hadien ba la ai jingbit da ka Board (kumba la kdew ha kyrdan 4). Baroh ki nongïoh bynta (stakeholders) yn sa ïasyllok da ka CRP ha mar kane ka por bad ka CRP kan khmih bniah ïa baroh ki jingthoh bad dulir. Lada ka ri (lane ka seng shimet) kaba ka projek ka pyntreikam ka ai jingbit, ka CRP ka lah ruh ban leit jngoh ïa kine ki jaka. 6. Ki kaiphot malu mala jong ka CRP (CRP Draft Report Issued) Ka kaiphot malu mala jong ki jingshem jong ka CRP la ïasam lang sha ki Nongpynïaid jong ka ABD (ADB Management) bad sha kito kiba kyrpad tang shu dep khmih da ka CRP. 7. Ki jubab halor ka Kaiphot malu mala da ki Nongpynïaid bad kito kiba kyrpad (Response to Draft Report by Management and Requester) Sdang na ka sngi kaba ki ïoh ïa ka kaiphot, u/ka nongmudui bad Nongpynïaid jong ka ADB ki don 30 sngi ban kynthoh ïa ka kaiphot malu mala (draft report) jong ka CRP. Ka rai halor kane ka shong bad ka CRP. 8. Ka kaiphot khatduh jong ka CRP (Final Report of the CRP) Hapoh 14 sngi hadien ba la ïoh ïa ki jubab na ki nongmudui bad Nongpynïaid bad ynda la dep pynkylla ïa kito ki mat ba donkam, ka CRP ka phah ïa ki kaiphot khatduh sha ka Board. Ka kaiphot khatduh kan don ki jingshem jong ka jingtohkit bad ai jingmut jong ka CRP ha ka ban pyntikna ba ki projek ki hap kat kum ki aiñ jong ka ADB. Lada donkam, ka CRP ka lah ban tyrwa ïa ki jingkylla ha ki jingtreikam jong ka projek. Ki jingkynthoh jong ki Nongpynïaid bad ki nongmudui ba la phah mynshuwa yn sa teh lang bad bad ka kaiphot khaduh. Ïa ka kaiphot khatduh yn ym ïa sam bad ki Nongpynïaid lane ki nongmudui. 9. Ka Board ka rai halor ki jingaijingmut jong ka CRP ( Decides on CRP Recommendations) Ka Board kan pynmih ïa ki rai ba khatduh jong ka halor ki jingai jingmut ba la tyrwa da ka CRP (kum ha ki jingpynduna ne kiar ïa ki jingma bad ktah lane kumno ban wanlam ïa ka projek ban bud ïa ki aiñ) hapoh 21 sngi hadien ba la ïoh ïa ka kaiphot khatduh jong ka CRP. U/ka nongmudui un ïoh ïa ka rai jong ka Board, ka kaiphot khatduh jong ka CRP, bad baroh ki jubab hapoh 7 sngi hadien ba ka Board ka la rai. Ïa kane yn buh ha ka website jong ka ADB. 10. Jingkhmih ïa ki jingai jingmut (Monitoring of Recommendations) Ka CRP kam khmih ïa ka jingpyntreikam ïa ka jingai jingmut jong ka Board halor ki lad bad lynti ban pynbha. Kumjuh ruh kan jubab pyrshah halor kine sha ka Board ha man ka snem na ka bynta 5 snem.. 19 Ki rukom jingïashimbynta yn pyntreikam ha ka kyrdan ba khmih bniah (monitoring stage) bad ïa baroh ki Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 39 nongïohbynta (stakeholders) yn ïa syllok/pyntip khnang ban rai ïa ki jingïaid shaphrang jong ka jingpyntreikam. Ki jingleitjngoh sha ki jaka kiba ka projek ka pyntreikam lah ruh ban shim. Kaei ka Board Compliance Review Committee (BCRC)? Ka BCRC ka dei ka kynhunba rit (sub-committee) jong ka Board jong ki Directors jong ka ADB. Ka BCRC ka donkam ban (i), pyllait ïa ka kot malu mala jong ki jingkdew bad por (Terms of Reference and Timeframe) jong ka jingmudui kuba la tyrwa da ka CRP bad (ii) khmih bniah ïa ki kaiphot jingthew ba malu mala jong ka CRP ha shuwa ba ïa kine yn pynkhreh khatduh bad phah sha ka Board. Ka BCRC ka kynthup ïa ki 6 ngut ki dkhot jong ka Board members; 4 ngut ki dei na ki ED jong ki ri na ka thaiñ (regional countries) (la kumno kumno lain gut dei ban wan na ki ri kiba shimram) bad ar ngut na na ki rib a shabbar jong ka thaiñ (non-regional countries. Don ne em kino kino ki jingmana ha ka Accountability Mechanism (ki kam jong ki rukom kitkhlieh)? Ka Accountability Mechanism (kam jong ki rukom kitkhlieh) kam ïadei bad ki jingmudui kiba: ● Shaphang ka kam kaba ym ïahap satia bad kaei kaba ka ADB ka dei ban leh lane ka la leh. ● Shaphang ki rai kiba la shim da ka ADB lane ki nongshimram, halor ki jingthied ïa ki tiar bad shimwai ïa ki nongtrei, kane ka kynthup ïa ka kam ai jingmut. ● Shaphang ki jingpharep thok bad bamsap (namar ïa kine la peit da ka tnat kaba ïadei kyrpang bad ka kambamsap) ● Shaphang ka projek kaba ïa ka kaiphot jong ki projek ba la dep (project completion report-PCR) la dep pynbiang (ïa kine ki kaiphot la ju pynbiang hapoh 1-2 snem hadien ba ïa ka projek la pyndep) ● Shaphang ki jingmudui kiba la dep pyntreikam da ka Accountability Mechanism (tnat ba ïadei ki rukom kitkhlieh) lane da ka tnat treikam tohkit ba mynshwa (Inspection Function).20 Tang lada lah ban pyni ïa ki jingshisha ba thymmai ïa kiba ym shym la tip ha ka por ba mudui mynshwa. ● Shaphang ki jingbiang bad ïahap jong ki aiñ bad rukom treikam ba mynta jong ka ADB. ● Kam kai, bud nam, barit, lane kito ki ban ïoh jingmyntoi ïa lade. ● Shaphang ki kam kiba hapoh ki jingpynïaid jong ka Appeals Committee21 jong ka ADB, lane Administrative Tribunal22 jong ka ADB, lane kito ki kam kiba ïadei bad ki jingthung kam ha ka ADB bad jong ka ADB marwei. ● Shaphang kito ki kam ïing kam sem kiba ka ADB kam pyntreikam, nuksa kum ka tyngka pisa bad ka jingpynïaid ïa ka ADB (finance and administration). Katto kane ki jingduna jong ka Accountability Mechanism (Possible Limitations of the Accountability Mechanism) Ka Accountability Mechanism kaba la sdang ha u snem 2003 ka lasdang trei kam tang ha kine ki khyndiat snem, namarkata, ka long kaba eh ban tip ba haduh kattno ka long kaba myntoi ha ka ban khmih ïa ki jingud ne jingsngew jong kito ki briew kiba la shah ktah ha ka projek. Hynrei, wat la katta ruh ngi lah ban mutdur ïa kiei ki jingduna kiba kane ka tnat ka lah ban ïakynduh. Ki rukom reikam, aiñ bad ki jingmad na ki jingtohkit ba mynshwa ha ka ADB, World Bank bad kiwei ki MDBs lah ban pynshai halor kane. Ka long kaba kongsan ban kynmaw ba ki bor jong ka Accountability Mechanism ki long tang ha ka ban tohkit ïa ki jingpynkheiñ ïa ki aiñ jong ka ADB da ki nongtrei jong ka ADB. Kam lah ban rai ba lada ka ri shimram ka pyntreikam nee m ïa ki jingkular jong ka kumba la soi ha ki jingïateh ïa ka loan. Kumjuh ruh, ka SPF bad ka CRP ki lah tang ban ai jingmut sha u President bad Board jong ki Executive Directors jong ka ADB, shaphang kumno yn leh shaphang ki jingeh kiba ka projek ka ïashem. Tang u President u lah ban rai khatduh halor ki kam ba bud kumba la aijingmut da ka SPF, bad tang ka Board jong ki Executive Directors ki lah ban rai khatduh halor ki jingpynkheiñ ïa ka aiñ bad ki lad ban pynbha kumba la kdew da ka CRP. Namarkata, ki kynhun ba phah ïa ki jingmudui sha ka Accountability 40 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank Mechanism kim don kano kano ka jingpyntikna (wat lada ki jingshem jong ka SPF bad /lane CRP ki don ha ki liang jong ki) ba kin ïoh bai lut bai sep na ka bynta ka jingjot kiba ki la shah, lane ïa ka projek yn pynsangeh shi syndon, wat hadien ba ki la ïaid lyngba kine ki lynti. Ha ka juh ka rukom, ka jingpyntreikam ïa ki lad ban pynbha (remedial measures) ki dei ki jiingkit khlieh jong ki ri shimram. Namarkata ki nongmudui bad kito ki trai shnong ba shah ktah ki dei ban pynbor ïa ka sorkar jong ki khnang ban pyntikna ba ka sorkar ka pyntreikam ïa ki lad ban pynbha. Ki jaka kiba leitjnggoh da ka SPF bad/lane CRP ruh ym shym lah ban pyntikna ha ka Accountability Mechanism; ki jingbit ha shuwa dei ban ïoh da ka ADB na ki sorkar shimram shuwa ban ïoh leit sha kine ki jaka. Kaei de kaba phi lah ban leh hadien ba phi la thep ïa ki jingmudui? Ka long kaba kongsan ban pyrkhat ban pyndonkam ïa ka Accountability Mechanism kum kawei ka lad na ka bynta ban ïoh jingïarap na ka bynta ka jingjot kiba ka projek ki la pynurlong. Kiwei ki seng, kum ka sorkar jong ka ri (ka tnat treikam ba pher jong ka ri –kum ki bor bahalor, ïingthawaiñ, ïing bishar- legislative, executive and judicial branches), ki kotkhubor, bad seng bhalang jong ka ri bad pyrthei (national and international civil society) dei ban pyndonkam ha ka ban kitkhlieh. Ki jingïateh bad kiwei ki seng bad kynhun lah ban pyndonkam ha ki por ba biang khnang ban kham ïarap ha ka jingïasaid bad teinia. Balei don ki briew ki bym kwah ban mudui?23 Ka long kaba kongsan ban tip ïa kaei kaba hap ïaid lyngba hadien ba phah ïa ki jingmudui na ka ADB. Ka jingpynkhreh ïa ka jingmudui, ryngkat ka jingïawer (ïa kito kiba shah ktah, bad kiwei ki seng bhalang) bad ka jingkhmih bniah bad ïasam jingtip kiba donkam na ka bynta kane ka jingmudui, ki lah ban long ki ba bam bor shibun. Nakata ka daw da kaba antad lypa ïa ka bor bad sor kaba kane ka jingmudui ka donkam, bad ki jingpynkhreh ïa ka, ka long ka ba myntoi lada ba peit sani shuwa ban phah ïa ki jingmudui. Kymjuh ruh, ki daw ba lah ban shah rah kti pyrshah (ïa kamet lane kiwei pat) dei ban buh jingmut lypa. Kum ka nuksa, lah ban don bun ki riew shimet bad/lane ki seng ki bym sngew tynnad satia lada ïa ka projek khlem peit shin ne khmih bniah. Wat lada ka ADB ka shah bad ailad ban phah ïa kino kino ki jingmudui ba khlem kyrteng hynrei don bun ki lad kiba lah ban tip ne antad ïa ka jingtip shaphang ki jingmudui. Na kata ka daw ka jingma ban shah rah kti ne pynmynsaw dei ban sngewthuh lypa bad ïaleh katba lah ban kiar. Ha kaba shim kyllum ïa ka lut ka sep, ka jingthoh mudui ka barabor ka long ka kam kaba myntoi. Ka lah ban ïarap ïa u/ka ban puson ba lada ka por, ka bor bad sor kaba la pynleit ha kane ki long kiba shongdor ne em. Ka jingpyndonkam ïa ki wei ki buit, bad lyngba ki jingïatreilang jong ka tnat tohkit lane marwei, dei ban pyrsahang ha ka ban peit ba lada ïa ka Accountability Mechanism lah ban pynïaid na ka bynta kiwei pat ki kam. Jingtip halor ka ka ophis jong ka Accountability Mechanism jong ka ADB kaba phi lah ban leit ïakynduh (Contact information for ADB Accountability Mechanism) 1. Ka Ophis jong ka Special Project Facilitator (Office of the Special Project Facilitator-OSPF) Special Project Facilitator Asian Development Bank 6 ADB Avenue, Mandaluyong City 0401 Metro Manila, Philippines Tel: (63-2) 632-4825 Fax: (63-2) 636-2490 Email: [email protected] Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 2. 41 Ka Ophis jong ka Compliance Review Panel (Office of the Compliance Review Panel -OCRP) Secretary, Compliance Review Panel Asian Development Bank 6 ADB Avenue, Mandaluyong City 1550 Philippines Tel: +632 632 4149 Fax: +632 636 2088 Email: [email protected] Website : www.compliance.adb.org 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. Na ka bynta ki kyrteng bad ophis jong ki ophisar kiba bat ïa kane ka kam bad kiba phi lah ban leit ïakynduh peit Appendix III. Ka aiñ ka donkam ba ïa ki projek la kyrdan kum “A” lada ki don bun ki jingktah ba jur bha ha ka mariang, bad ka jingthew ïane ka jingktah ( Environmental Impact Assessment -EIA) yn sa pyntohkit. Ki Projek ha ka kyrdan “B” lada ki don katto katne ki jingktah jur ïa ka mariang, hynrei kham duna ban ïa ki projek ha ka kyrdan “A”. Ka Jingtohkit Ba nyngkong ïa ka Mariang (Initial Environmental Examination -IEE) la donkam na ka bynta ban rai ba lada ka jingktah ïa ka mariang ki donkam ïa ka EIA ban pyntreikam. Lada ïa ka EIA ym donkam, ïa ka IEE la pyndonkam kum ka kaiphot ba khatduh ha kaba ïadei bad ka jingthew ïa ka mariang. Na ka bynta ki jingtip ba kham bah halor kine ki kyrdan peit ïa Operation Manual (OM) halor ki jingpyntreikam jong ka ADB bad ka mariang. (EnvironmentalConsiderations). http://www.adb.org/Documents/Manuals/ Operations/OMF01_29oct03.pdf) Na ka bynta ki kyrteng bad jingtip ban ïakynduh ïa ki ophisar ki ba bat ïa kine ki kyrdan peit Appendix III. Haduh kaba kut jong u snem 2004 ïa kane ka aiñ la buh ban hapoh ki jingkhmih bniah (under review). Ïa ka Operation Manual (OM) ym pat shym pat la pynmih na ka bynta ki aiñ jong u snem 1995. Na ka bynta ki kyrteng bad jingtip ban ïakynduh ia ki ophisar kiba bat ïa kine ki kyrdan peit Appendix III. Ka OM ba dang pynthymmai (up-dated) dang pynkhreh mynta. Peit ruh ïa la Dulir jong ka ADB “Ka lynti sha ka kyrdan jingïasyllok halor ka Accountability Mechanism jong ka ADB” (A Guide to the Consultation Phase of the ADB Accountability Mechanism”) ha http:// www.adb.org/SPF/Documents/Guide_consul_phase.pdf bad http://www.adb.org/SPF/Documents/ OSPF_flyer.pdf . Kane ka lah ban kynthup ïa ki jingïarap ïa ka jingïasyllok hapdeng jong baroh ki nongïashim bynta (all parties involved) kat haduh ban da lah ban rai bad mynjur da baroh, lane tyrwa ban puson biang sha shisien. Review and Assessment Report: ka kaiphot halor ki jingkhmih bad thew bniah. Ka aiñ jong ki jingtreikam jong ka ADB kiba ïadei bad ka projek kiba hapoh ka jingkhmih bniah (compliance review) yn sa pyntreikam (i) lada ïa ki projek kiba la pyntreikam ha ka por kaba ïa ki jingmudui la phah sha ka SPF; bad (ii) lada ïa ka projek kaba dang pyntreikam, kito kiba ha ka por ka Board ka la mynjur halor ki rukom bad pynïaid kam ïa ka projek, bad ïa kito ki jingpharep halor/ ne kam lyndet jong ka ADB ha ka por ba pyntreikam ïa ka projek. Ka “projek ba la tyrwa” (“proposed project”) ka thew ïa ka projek kaba hapoh ki jingpynkhreh bad kiba ka Board jong ki Directors lane u/ka President (kumba la aiti da ka Board) kim pat mynjur, bad ka “projek ka ba dang pynïaid” (“ongoing project”) ka thew ïa ka projek kaba ka Board jong ki Directors lane u/ka President (kumba la aiti da ka Board) ka la mynjur bad kaba dang pyntreikam. ka bynta ba khmih ïa ki jingïakaja ne treikam jong ka ADB Ïa kane ka bynta la pynbud kylliang na ka “Strategic Guide: Strategic Tips for filing complaints with international financial institutions” kiba la pynkhreh da ka Friends of the Earth-International bad International Accountability Project, 2004. Ïa kane lah ban ïoh ha: http://www.foei.org/publications/pdfs/strategic_guide.pdf 42 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 6 Ki jingtrei hok ha ka ADB (ADB Transparency) Kumno ban ioh Jingtip lynba ka ADB Ka ka lynnong la pynbiang khnang ban iarap ia kino kino kiba kwah ban tip shaphang ka ADB namar ki lah ban: 1. Kwah ban tip ia kino ki projek bad prokram ka ADB ka la mang tyngka lane ka mut ban mang tyngka ha ka ri jong ki 2. Ban shim khia bad ban kham ioh jingshai ia kano kano ka projek ka Ba ka ADB ka pyntreikam, lane 3. Ki Ba la shah khot kyrpang da ka ADB ban shim bynta ha ka ban ia phylliew jingmut halor ki projek kiba ka pyntreikam. Ki trai nongshong shnong ki don ka hok ban ioh jingtip (right to information) shaphang ki projek bad policy kiba lah ban ktah ia ka imlang sahlang jong ki. Ymdei tang katta, hynrei ki ba lah ruh ban ktah ia ka mariang, ka ioh ka kot, bad ia ka rukom synshar khaddar ka sorkar. Ki don ruh ka hok ban ioh jingtip janai ha ka por ka ba biang, ym dei tang ban shu long ki nong sngap ki bam lah ban leh ei ei ruh, hynrei ha kaba ki lah ban pyrshah ne ban ia sngewthuh jingmut lang. Ka ain pyntip paidbah ba thymmai (disclosure policy) jong ka ADB jong u snem 2005 (Public Communication Policy <PCP>) ka kdew shai ba ka ADB ka ong kumne “ Ka dei ban pyntip kloi ha ka por ba biang halor ki kam ki jam jong ka khamtam sha kito ki briew kiba la shem jingeh, jingjinjar na ki projek khnang ban kin ioh lad ban tip kumno ban pyntreikam kham bha ia ki projek. Ha ka juh ka por kane ka ain ka kdew shai ba lada don kino kino ki jingeh halor ki kam ki jam ha kaba kim ju pynpaw, ki don hok ruh ban tip ia ki khlem kano kano ka jingwit. Ki trai shnong namar kata ki dei ban tip ia kine ki ain bad ban pyndonkam ia kine ki ain khnang ba kin lah ban ia shim bynta ha ki kam pynroi ka ADB. Kane ka kot lyngkdop ka long ka atiar ha kaba batai kumno ban iaid ban ioh jingtip na ka ADB. Ha ka juh ka por kane ka lyngkdop kot ka batai kumno bad ha kino ki por treikam jong ka projek ki trai shnong ki lah ban ioh ne lum ia kine ki jingtip. Kine ki jingtip ki long kat kum u snem 2005. Ki jaid jingtip ki ba lah ban ioh. (Types of documents available) Harum ki dei ki dolil (document) ba pher ba pher la pynpaw paidbah da ka ADB. Kino kino ki dolil, kynthup ia kito kiba ym shym la niew harum, lah ban kyrpad na ka ADB. (see Tips section below). Ki dolil jong ki projek (Project-specific documents): Ha man ki kyrdan jong ka projek, ka ADB ka la pynmih ïa bun jaid ki dolil. Ki projek kam paidbah (public sector project) la pyntreikam da ka sorkar jong ka ri ba shimram na ka ADB. Kine ki projek ki kynthup ia kum ki kam pynbha ne shna surok, ka dam bad ka sam um dih; ki projeck kiba iadei bad ka imlang sah lang ki kynthup ïa ka thoh ka pule bad ka koit ka khiah; ki projek bad ki kam pynroi ki long kum ka tih ia ki mar khyndew, ka rep ka riang bad ka ri dohkha; ha ki projek ai ram (loan sectors) ki ram kiba ïadei bad ka pla tyngka (financial), ki bor ding (energy), bad um ki long kiba kham kongsan. Ka ADB ka bei tyngka ruh ia ki projek ba la pynïaid da ki riew shimet (private companies) da ka ba bei tyngka-pyntrei-aiti (build-operatetransfer) 1 ïa ki projek ba kumjuh ruh ka kular ban ai jamin na ka bynta kito ki kam ba iadei bad ka khaïi pateng. Ia ka synduk harum la phiah katkum ki kyrdan jong ka projek ha baroh shi linter (stages of the project cycle). Ia kane la leh khnang ban pyni ïa kum kino ki dolil la pynmih ha kino ki kyrdan bad la ki la kine ki dolil lah ne em ban ïoh paidbah. Ïa kito dulir kiba ïahap bad ki projek paidbah, hynrei kiba lah ruh ban pyndonkam ha ki projek shimet, la kdew katkum ki jingdonkam. Nalor ki web link ha ki synduk, ngi la pynkhreh ha ki synduk ba bud kumno lah ban ïoh ïa kine ki dulir. Ia kine ki jingtip lah ban ïoh tang ha ka ktien phareng. Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 43 Kyrdan 1: Ka Project Identification Ki jaid dulir (Document type) Ka jingtip kaba ki kynthup (Information it contains) Mynno/lano bad nangno lah ban shem ia ki? Concept Papers2 Ki kot ai jingmut Ki kot ai jingmut (Concept papers) na ka bynta kino kino ki projek kiba ka ADB ka kwah ban pyntreikam ha kano kano ka ri la bynrap lang ha ka annex sha ki Country Strategy and Program lane CSP (khmih ia ka synduk na ka bynta ka jingtip ba kham bniah halor ki ri shimet.). Ka concept paper ka kdew ïa: * Ki jaid ai jingïarap (kum ïa ki loan lane grant) * Ki phang kynthup (General theme) (kum ki kam ïada ia ka mariang, ka ïoh ka kot, bad kiwei kiwei) * Ki nongtrei ha ka ADB bad ka department kaba kitkhlieh ïa ka projek. * Ki jingkdew lyngkot halor ki kam jong ka projek ki long * Ki tnat ki ba pyntreikam ïa ka projek 1. Ka por ne tarik kaba ka projek ka dei ban phah ban ïoh jingmynjur bad ruh ka snem kaba ka kan pyntreikam. 2. Ki tyllong bei tyngka jong ka ADB (OCR, ADF, grant, cofinancing) * Ka nuksa jong ki CSP (Draft CSPs) lah ban ïoh na Resident Missions3 * Ia ka dulir ba khambniah bad khatduh (Final versions) la buh ha ka internet (posted online) hadien ba ka Board ka la mynjur * Ia ki dulir ba pynkylla sha kiwei ki ktien lah ban ïoh hapoh 90 sngi hadien ba ka Board ka la munjur. * Ki lamkhmat jong ka jingphylliew jingmut jong ka Shuki jong ka board jong ka CSP (Chair’s summary of CSP Board discussion) la buh ha ka internet hadien ba la mynjur da ka Board. * Link: http://www.adb.org/ Documents/CSPs/default.asp lane http://www.adb.org/Countries/ default.asp Ka dulir ai jingtip shaphang ka projek (Project Information Document (PID) ka Project Information Document (PID) ka ai lyngkot ïa ki jingtip ba tikna halor ki projek, ba ka kynthup ïa kine harum: * Ka jingbatai lyngkot, ki jingthmu, bad ki jingkhmih lynti ïa ki jingktah jong ka projek halor ka roi ka par. * Ka jinglut-jingsep bad ka rukom bei tyngka. * Ka por, kane ka kynthup ia ka tarik kaba ka projek ka dei ban pyntip bad kumjuh ruh ban ïoh ïa ka jingmunjur na ka board. * Ka jingbynta ha kaba ïadei bad ka jingktah jong ka projek ïa ka mariang (lada ka projek ka lah ne em ban ktah ia ka mariang) * Ka lyngkdop halor ki mat jong ka mariang bad ka imlang sahlang. * Ki jingphylliew jingmut halor ki mat ban pyntreikam. * Ki lynter ba lada kine ki projek kin long kiba seisoh ne em bad kumjuh ruh ia ki dolil jingtrei jong ka projek. * Ki nongtrei ha ka ADB bad ki jingtip halor jong ki bad ka kam kaba u/ka kitkhlieh. * Ka tnat ka ba pyntreikam (Implementing agency) bad ki jingtip halor jong ka. * Ia kane la buh ha internet mar sien dep pynbiang bad hapoh 30 sngi naduh ka sngi ba la mynjur ïa ka concept paper * Kane ka shong tang ïa kito ki projek kiba pynïaid da ki riew/seng shimet (private sector projects) * Ki nongtrei jong ka ADB ki dei ban pynthymmai ïa ka PID ha man ka lai bnai jong ka por ba pynbiang bad treikam jong ka projek. * Ka ADB ka don por ar (2) snem naduh u September 2005 ban buh paidbah ia ki projek jong ka PID. * Link: http://www.adb.org/Projects/ profiles.asp Ka kaiphot halor ki projek kiba dang pynkhreh ha ki kam ai jingïarap ha ka jingtrei jingktah (Project Preparatory Technical Assistance (PPTA) Reports) Ka kaiphot jong ka PPTA ka long ka tynrai kaba kongsan tam ban ïoh jingtip halor kino kino ki projek kiba dang pynkhreh bad kiba ïadei bad ka jingïarap ha ka jingtrei jingktah (Technical Assistance). Namar ïa kine ki projek kiba dang pynkhreh la pynïaid nyngkong eh lyngba ki grant ai jingïarap. Lyngba kine ki grant, bun na ki sorkar jong ki ri kiba shim ram, ki pyndonkam ia ki ha kaban pule janai ïa ki jinglong-jingman, jingktah bad kumno ban kham pynbha ïa ki tnat treikam jong ka sorkar ha kaba ïadei bad kine ki projek. * Hadien ba la dep, ïa kine ki rupot la buh ha internet. * Link: http://www.adb.org/Business/ Opportunities/PPTA.asp Ka jingthoh pynkhreh jong ka projek (Project Preparatory Note (PPN) Lyngba ka PPTA, ïa kane ka jngthoh la pynkhreh na ka bynta kito ki projek kiba ym pat sdang pyntreikam. Kane ka jingthoh ka batai ïa ki projek kiba mut ban pyntreikam bad kumjuh ruh ïa ka por bad ki lad ba donkam na ka bynta ban pyntreikam. * Hadien ba la mynjur da ka department ïa kane ka rupot la buh ha internet. * Link: http://www.adb.org/Projects/ reports.asp?key= reps&val=PPN Ka kaiphot ha ka phang lum jingtip ïa ka ïoh ka kot ha ka imlangsahlang (Initial Poverty and Social Assessment) Kane ka rupot ka lum jingtip na ka bynta baroh ki projek bad prokram. Kane ka rupot ka kdew ruh ia ka jingtip shaphang ka jingktah ne ka jingmyntoi jong ki projek. * Hadien ba la dep, ïa kine ki kaiphot la buh ha internet. Barabor ia kine la kyllum lang bad ki PPTA ha ka appendix. * Link: http://www.adb.org/Projects/ reports.asp?key= reps&val=IPSA 44 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank Kyrdan 2: Ka Jingpynkhreh ia ka projek Ki jaid dulir (Document type) Ka jingtip kaba ki kynthup (Information it contains) Mynno/lano bad nangno lah ban shem ia ki? Ka kaiphot halor ki dur bad khmih ïa ki rukom treikam jong ka projek (Design & Monitoring Frameworks) Kane ka khaiphot ïarap ïa ki projek ophisar (project officer) ban pynkhreh ïa ki projek bad ïa ki jingtip la ju pynthymmai na kawei ka por sha kawei pat. Kane ka kaiphot ka thew ïa ka por bad kiwei ki dak kiba ka projek ka dei ban pyndep, kumjuh ruh ka pyni ïa ki kito ki bynta ba kongsan ha kaba ïadei bad ki jingthew ïa ki rukom jingma bal ah ban mih na ka projek. * Ki dulir ba dang malu mala(draft) la pyllait ha shwa ba ki projek kin pynteikam; ki dulir kiba la kham pynbha la pyllait kum ki appendix ha ka RRP * Link: http://www.adb.org/Projects/ reports.asp?key= reps&val=DME Ka dulir kaba ïadei bad ka jingktah jong ka projek halor ka mariang (Environmental Impact Assessment (EIA) Ïa ki EIA la pynkhreh na ka bynta ki projek kiba lah ban don kino kino ki jingktah ne jingjot ka ba jur ïa ka mariang. (ia kine la buh ha ka thup “A”). kine ki ju kynthup ïa kine harum: * Ka jinglong-jingman jong ka mariang katkum ha ka por shwa ban pyntreikam ia ka projek. * Kano kano ka jingktah ne jot ia ka mariang kaba lah ban long ha kano kano ka rukom. * Ka jingïanujor hapdeng ki lad bapher bal ah ban pyntreikam ïa ka projek khlem da pynthut ïa ka mariang. * Ka jingpynkhreh da kiwei ki lad kiba lah ban pynduna ïa kano/ kino ki jingjot da kaba kdew ïa ki rukom ïada, siew bai lut, bad ka thong ban pyndep. * Ki lad ban khmih bad pynkhreh halor ki projek bad ka mariang * Katto katne na ki EIA ki lah ban kynthup ïa i) ki lad bad rukom ban pynkhreh ha kaba ïadei bad ka pynynriah shnong lane ii) ha kaba ïadei bad ki jinglong-jingman jong ki traishnong. * Ïa ki EIA la pyllait sha ki paidbah lada la kyrpad kyrpang. * Ia ki thup lyngkot jong ki EIA la buh ha internet hapoh 120 sngi ha shuwa ba ka loan kan leit sha ka Board. * Ia ki “jingtip ki ba donkam” (“Relevant information”) shaphang ka mariang lah ban ioh na ki Resident Mission. Ia kine ki jingtip lah ban ïoh ha kito ki por kiba ka EIA ka dang shu sdang ban pynreikam. Ha ka juh ka por lah ruh ban ïoh ha ki dur ki dulir ba malum mala (draft) * Kane ka kynthup ia ki projek shimet. * Link: http://www.adb.org/Projects/ reports.asp Initial Environmental Examination (IEE) Ïa ki IEE la leh na ka bynta kito ki projek kiba lah ban pynthuh ne julor ïa ka mariang. are done for projects that may or will have significant environmental impacts (ia kine la buh ha ka thup “B”). Ïa Ki IEE la pyntreikam ruh na ka bynta kito ki projek kiba ha ka thup “A”. Barabor kine ki kynthup ïa kum kine ki jingtip harum: * Ka jingbatai halor kito ki projek kiba khmih lynti ban don ka jingjulor ia ka mariang. * Ki jingpynkhreh ba bniah halor ki lad kiba lah ban pynduna ïa kano/kino ki jingjot bad ka thong ban pyndep ia ki projek. * Ki lad ban khmih bad pynkhreh halor ki projek bad ka mariang * Ïa ki IEE la pyllait sha ki paidbah tang ynda la kyrpad shwa. * Ia ki thup lyngkot jong ki IEE la buh ha internet hapoh 120 sngi ha shuwa ba ka loan kan leit sha ka Board. * Ia ki “jingtip ki ba donkam” (“Relevant information”) kiba ïadei shaphang ka mariang la pyllait ha shuwa bad ha ka por ba dang phylliew sha kito ki briew kiba la shah ktah ha ka projek. * Ka kynthup ïa ki projek jong ki riew shimet * Link: http://www.adb.org/Projects/ reports.asp Ki jingpynkhreh ha kaba ïadei bad ka jingkynriah shnong. (Resettlement Plans) Ha man ki projek jong ka ADB, ki jingpynkhreh ha kaba ïadei bad ka jingkynriah shnong ki long kiba kongsan. Ki jingtip halor kine ki kynthup ïa kine harum: * Ka jingthew ia ki rukom ktah jong kane ka jingkynriah shnong ha ki paidbah ba la shah pynkynriah. * Ka rukom pynkhreh na ka bynta kane ka jingkynriah shnong. * Ka jingtip ba la lum ha kaba ïadei bad ka imlang sahlang bad ka roi ka par. * Ka aiñ treikam, kane ka kynthup ïa ki rukom treikam ha kaba ïadei bad kumno ban teh ïasuk haba don kino kino ki jing ïa kaja bad ki jingud. * Ka jingthew bad jingsiew ha kaba ïadei bad ki jingduh bad jot jong ki mar ki mata. * Trai khyndew, bai wai, shim duh, bai aiti. * Ka lad ban shah hikai, ioh kam, bad shim shah. * Ka jaka rieh, pynbha bad pynroi( infrastructure), bad ki kam pynroi ha ka imlang sahlang. * Ki Dulir ba malu mala (Drafts) lah ban ïoh ha shwa ban pyntreikam. Ia kine lah ban ioh na ka kyrdan jong ka sorkar ba iadei ba ka projek bad ruh na ka website jong ka ADB4 * Ka jingpynkhreh ba khatduh (Final plans) la pyllait da ka sorkar hadien ba la dep bad buh ha ka website jong ka ADB. * Kine ki jingpynkhreh lah ban ïoh ruh ha ki ktien trai (local languages) * Link: http://www.adb.org/ Resettlement/plans.asp Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 45 * Ki rukom ïada bad pynbha ïa ka mariang. * Ka thong ban pyndep, ka lut ka sep (budget), bad ka jingkhmih bad jingthew. Ki jingpynkhreh na ka bynta ki briew tynrai (Indigenous Peoples Plans) Ka long kaba donkam ïa ki projek ban pynkhreh na ka bynta kino kino ki jingthuh kiba ka lah ban ktah ia ki briew tynrai (Indigenous Peoples-IP). Kine barabor ki kynthup ïa kine ki jingtip harum: * Kano kano ka jingktah ne thuh kiba lah ban long kiba iohnong ne duhnong ïa ki riew tynrai. * Ka lad ban pyntikna ba kine ki riew tynrai kin ïoh ban shimbynta ha ka projek. * Ki lad ban iaid lait, pynduna, lane siew bai lut ïa ki jingktah ne julor jong ka projek halor ki riew tynrai. * Ban pyntikna ba ki jingïohnong kiba mih na ka projek kin ïarap ïa ki riew tynrai. * Ka lut ka sep (budget ) na ka bynta ki riew tynrai. * Ki rukom khmih bniah bad thew ïa kine baroh. * Kumjuh kum ha ka jingpynkhreh jingkynriah shnong * Link: http://www.adb.org/ IndigenousPeoples/plans.asp Ka jingïatheh halor ki aiñ jingïada (Safeguard Policy Compliance Memorandum -SPCM) Ka SPCM bad ki kaiphot halor kito ki projek kiba ka ADB ka mut ban pyntrei ki ïahap bad ki lai tylli ki aiñ jingïada ba la buh da ka ADB. Ha kajuh ka por ka SPCM bad ki kaiphot ki bud ïa ki kyndon kiba donkam ha ka ban pyntreikam ïa kitei ki aiñ. * Ïa kane ka dulir la pynkhreh ha shuwa jong ka meeting jong ka Management Review (ka tnat ba dei puson ia ka rukom treikam jong ka ADB). Ia kane ka dulir la pynkhreh kyrpang tang na ka bynta jong ka ADB ophis. Namarkata ïa kine ki dulir ym lah ban ïoh paidbah. Kyrdan 3: Ka jingmynjur jong ka Board Ki jaid dulir (Document type) Ka jingtip kaba ki kynthup (Information it contains) Mynno/lano bad nangno lah ban shem ia ki? Ka kaiphot bad ka Report and Recommendation of the President (RRP) Ka RRP ka dei ka dulir jingkyrpad (proposal) loan kaba la phah sha ka Board jong ki Directors (Board of Directors) na ka bynta ka jingmynjur jong ki. Kane ka jingkyrpad ka kynthup ia baroh ki jingtip kiba donkam ha kaban ïarap ïa ka Board ban rai lane ban kyntait ïa ka projek. Kine harum ki pyni ïa: * Mano ba kitkhlieh ïa ka projek ha ka ADB. * Mano ba kitkhlieh ha ka ri jong ka projek. (ka tnat ba pyntreikam) * Ka jingtip shaphang ka pla tyngka: ka dor jong ka loan, jingtip shaphan ki ba ïarap ban bei tyngka, bad ha kano ka por yn sam ïa ka loan. * Ka jingtip bad batai bajanai halor ka projek. * Kumno kata ka projek ka ïarap ïa ki jingthmu jong ka CSP jong kata ka ri. * Ka projek kaba jied ha shuwa hynrei bad la kyntait noh bad kaei ka daw ba la kyntait. * Ki thup jingtip jong baroh ki jingtohkit ba la lum ha kaban pynkreh ïa ka projek. Kine ki kynthup ïa ka ISA, EIA lane IEE, ka jingpynkhreh na ka bynta ki briew tynrai, jingkynriah shnong, ka ioh ka kot bad kiwei ki jingtohkit ïa ka rukom pyntrikam. * Mano ban ïashim bynta ha ki kam pynroi jong ka projek: ka sorkar, ki seng bhalang, ki paidbah ba shah ktah ha ka projek, kumta ter ter. * Jingmudui: ia ka projek don ba lah ban pyrshah bad kiei ki daw ne mat kiba ki pyrshah. * Jingma: jingma halor ka jingbamsap ha ka projek, ka lah ban long ba don ka tuh ka thiem lane jingpyndonkam bakla ïa ka pisa, ka rukom pynïaid ïa ka pisa-tyngka bad ka bor pynïaid jong ka sorkar. * Ki aiñ jong ka loan: kaei kaba ka sorkar ka dei ban kohnguh ha ka ban ïoh ïa ka loan khlem kano kano ka jingthut. * Ïa ki RRP la buh ha internet hadien ba ka Board ka la mynjur ïa ka loan * Ïa kito ki RRP jong ki riew shimet la pyllait tang hadien ba la khate noh ïa kito ki jingtip ba rieh. * Link: http://www.adb.org/Projects/ reports.asp 46 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank Ki rukom mynjur halor ka loan (Loan agreement) Ka jingmynjur ïa ka loan ba ïahap bad ki kam paidbah ka dei ka jingïasoi aiñ hapdeng ka ADB bad ka ri ka ba shim ram na ka bynta kano kano ka loan. * Ïa ki aiñ jingïasoi bad ki riew shimet ym shym la buh paidbah. * Na ka bynta ki jingïasoi mynjur hadien ka 1tarik u September 2005: Lah ban ïoh kum ki appendix kiba ïadei bad ka RRP * Na ka bynta ki jingïasoi mynjur ha shwa 1tarik u September 2005: Lah ban ïoh kyrpad hadien ka jingmunjur jong ka Board. * Ïa ki jingtip ba rieh la pyndonkam. Kyrdan 4: Ka rukom pyntreikam ia ka projek (Project Implementation) Ki jaid dulir (Document type) Ka jingtip kaba ki kynthup (Information it contains) Mynno/lano bad nangno lah ban shem ia ki? Ka kaiphot halor jingthew khmih ïa ka imlang-sahlang bad ka mariang (Social and Environmental Monitoring Reports) Kine ki ai jingtip halor ka jingktah jong ka projek ïa ka imlangsahlang bad ka mariang bad kumjuh ruh ïa ki kyndon kiba ka ri shim ram bad ka ADB ki la shim ha ka ban pynduna iakino kino ki jingjot ne ktah jong ka projek. Kito ki ba shim ram ki pynbiang bad thep ïa ki dulir halor kine sha ka ADB. * La buh ha internet hadien ba la ai sha ka ADB * Na ka bynta ki projek jong ki riew shimet, ïa kine ki kaiphot la aï sha kito ki briew kiba la shah ktah da ka projek. * Link: http://www.adb.org/Projects/ reports.asp?key=reps&val=SEMR Ka kaiphot halor ki jingïaid beit jong ka rukom ai loan (Progress Reports on Loan Tranche Releases) Ki kaiphot halor ka jingïaid beit jong ka kyrdon katkum ba la buh ha ka jingïasoi ïa ka loan. Ia ki Prokram lane ki aiñ jong ki loan la ju sam ha ki kyrdan. * La buh ha internet hadien ba la mynjur da ka Board. * Link: http://www.adb.org/Projects/ reports.asp?key=reps&val=PRTR Ka jingïasoi halor ki rukom pynïaid ïa ka projek (Project Administration Memorandum-PAM) Ka PAM ka pynbiang ïa ki jingïasoi halor ka jingpyntreikam ïa ka projek ne prokram. Ia ki jingtip kiba mih nangne la pyndonkam da kito ki ba shim ram, ki tnat pyntreikam ïa ki loan bad projek, bad ka ABD ha ka ban peitthuh ïa ki projek bad ki jingktah jong ki. Ïa kane ka kaiphot la pynthymmai ha man ka por ba donkam, khamtam eh hadien jong ka jingkhmih ba shiteng snem bad hadien jong ka jingkylla jong ka jinglut, jingthmu bad ki rukom pyntreikam ïa ka projek. * La ban ïoh hadien ba kla mynjur. * Link: http://www.adb.org/Projects/ reports.asp?key=reps&val=PAM Ki jingkylla ha ki jingthmu/jingïaidkam jong ka projek (Changes in Project Scope) Hateng-hateng ïa ki jingthmu jong ka projek la pynkylla noh da kumwei. Ha kum kine ki jingkylla, ki dulir ba donkam la ju pynimh. * La buh ha internet hadien ba ïa kine ki jingkylla la munjur. Kyrdan5: Ka jingpyndep bad pynshongdor ïa ka Projek (Completion and Evaluation) Ki jaid dulir (Document type) Ka jingtip kaba ki kynthup (Information it contains) Mynno/lano bad nangno lah ban shem ia ki? Ka kaiphot jong ki projek nba la dep (Project Completion Reports-PCR) Ki PCR ki dei ki jingthew ba la thew da ka tnat Operations Evaluation Department (OED) jong ka ADB ïa ki projek hadien ba la pyndep. Ka kaiphot halor ki jingkhein ïa projek ba la dep (Project Performance Audit Reports -PPAR) Ki PPAR ki dei ki jingthew ïa ki jingktah, jingïaidkam bad kyrsoi jong ki projek hadien ba la pyntreikam ïa ki. Ka Operations Evaluation Department (OED) jong ka ADB ka pynïaid ïa kine ki jingthew. * La buh ha internet ynda la dep phah sha ka Board. * Barabor lah ban ïoh ar snem hadien ba ka projek ka la dep. * Link: http://www.adb.org/ Projects/reports.asp * La buh ha internet ynda la dep phah sha ka Board * Barabor lah ban ïoh lai snem hadien ba ka projek ka la dep. * ka thup lyngkot jong ka shuki (chairman) la buh ha internet hapoh 2 taïew hadien ba ka Development Effectiveness Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank Ka jingpule halor ka jingthew bniah ïa ka jingktah jong ka projek (Impact Evaluation StudyIES) Ki IES ki thew bniah ïa ki jingktah jong ki projek lane prokram ha ki por ki ban sa wan. Ki IES ki khmih ïa ki projek ha ka wei ka kynhun kiba ïahap ha ka juh ka rukom ne ha ka juh ka ri. Kine ki bniah ruh ïa ka jingktah jong bad ïa ka kam pynroi. 47 Committee (DEC) ka la phylliew jingmut halor ka kaiphot. * Kino kino ki jubab ba la ai da ka Management lane ka OED la da don la buh lang ha internet hadien ba la dep. * Link: http://www.adb.org/ Evaluation/reports.asp * Kumjuh kum ki PPAR. Ki dulir airam halor ki jingïarap ha ka jingtrei jingktah (Technical Assistance Lending Documents). Nalor ki PPTA, don sa kiwei ki dulir halor ki jingïarap ha ka jingtrei jingktah kiba la pynmih ha ki por ba dang shu pynshisha ïa ki projek ha ki kyrdan ba dang shu sdang. Kine ki TA (Technical Assistance) ki long kiba donkam namar ha man ki projek/prokram jong ka ADB la sdang nyngkong da ki jingïarap ha ka jingtrei jingktah (technical assistance). Ki jaid dulir (Document type) Ka jingtip kaba ki kynthup (Information it contains) Mynno/lano bad nangno lah ban shem ia ki? Ki kot ai jingmut (Concept papers) Ka dakhor (annex) jong man ki Country Strategy and Program (CSP) ki kynthup ïa ki kot ai jingmut (concept papers) na ka bynta ki TA bad loan kiba dang tyrwa. (Peit ïa ka synduk haneng halor ka CSP na kabynta ki jingtip ba khambniah) * Ki dulir kiba dang malu mala bad ba khatduh la ban ïoh. (peit ha ka bynta jong CSP haneng) * Link: http://www.adb.org/ Documents/CSPs/default.asp Ki kaiphot halor ka jingïarap ha ka jingtrei jingktah (Technical Assistance (TA) Reports) Ka kaiphot TA ka dei ka jingaibuit ban bei tyngka na ka bynta ban ai jingïarap ïa ki projek kiba ïahap bad ka jingtrei jingktah (technical assistance project). Kine ki kynthup ïa kine ki jingtip harum: * Jingbatai hakor ki jingeh lane ki mat kiba ka ka TA ka mut ban shim. * Kaba la khmihlynti ïa ki jingmih ne ka rai jong ka TA. * Ki kam ba kham kongsan ha ka TA. * Ki jinglut, ba ïadei bad ka lut ka sep (budget) bad ka tynrai jong ki rukom bei tyngka. * Jingpyntreikam ïa ka TA bad ki jingbatai halor ki bynta jong ka sorkar, ka ADB bad kiwei kiwei ki nongïashimbynta ha kine ki jingpyntreikam. * Ki kyndon kdew (Terms of Reference) na ka bynta kito ki seng aibuit (consultants) kiba ka ADB ka la shim wai. * La buh ha internet ynda la dep mynjur da ki bor bahalor (Board, President, lane Vice President) * Link: http://www.adb.org/ Projects/reports.asp Ki dulir kiba la pyni hapoh ka jingïarap ha ka jingtrei jingktah (Documents under Technical Assistance) Ka projek jong ka TA ka donkam ïa ki katto katne ki kaiphot kiba ka dei ban pynmih. Kine ki kynthup ïa: * Ka jingthew bad pule sani ïa ka projek ba lada ka lah ban long ne em. (Feasibility studies) * Ki dur ne jingdro ba bniah jong ka projek (Detailed project designs) * Ki jingpeit bniah ha man ki bynta (Sectoral reviews) * Ki kaiphot jong ki seng aibuit (Reports by consultants) * La buh ha internet ynda la dep, hynrei ka sorkar ka lah ban mudui halor ki jingpynpaw ïa ki dulir hapoh ka advisory TA. * Lada ka ABD ka sngew donkam, ïa ki kaiphot ba malu mala jong kano kano ka ri hapoh ki TA lah ban sam sha ki nongïoh bynta (stakeholder) ha ka ri khnang ban kham ïarap ha ki liang iashimbynta bad syllok. * Link: http://www.adb.org/ Projects/reports.asp?key= reps&val=TACR 48 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank Ki kaiphot halor ka jingïarap ha ka jingtrei jingktah (Technical Assistance Completion Reports) Kine ki (kumba 2 sla) kaiphot ki kynthup ïa ka jingtip ba lyngkot bad bniah jong ka kaiphot ka TA bad kumjuh ruh ïa kine: * Jingthew ïa ki kam bad myntoi rung ha ka bad min na ka TA. * Jingthew bad peit ha baroh ki liang ïa ka kam jong ka TA. * Ki lynnong ne jingsneng ba kongsan kiba ka ka pule bad snewthuh. * Ki kam ba bud ba dei bad pynïaid bad ai jingmut. * La buh kha internet hadien ba la sam sha ka Board * Link: http://www.adb.org/ Projects/reports.asp Ki kaiphot halor ka kheiñ ka diah ïa ki jingtreikam jong ka jingïarap ha ka jingtrei jingktah (Technical Assistance Performance Audit Reports -TPAR) Ki TPAR ki thew ïa ki dur (design), rukom pyntreikam, bad ïa ki jingtrei jong ki projek jong ka technical assistance (TA) hadien katto katne snem hadien ba ki projek ki la pyntreikam. Man ka por, ïa ki TA la lum lang bad pynmih ha ka wei ka kaiphot. * La buh kha internet hadien ba la sam sha ki nongpynïaid bad ka Board * Link: http://www.adb.org/ Evaluation/reports.asp Kiwei ki jingtip kiba ïahap bad kano kano kano ka ri. (Country-Specific Information) Ki jaid dulir (Document type) Ka jingtip kaba ki kynthup (Information it contains) Mynno/lano bad nangno lah ban shem ia ki? Ka jingïatheh lok halor ki kam rat dyngkhong ïa ka jingduk (Poverty Partnership Agreement-PPA) Ka PPA ka dei ka jingïateh kular hapdeng ka ri ba shimrambad ka ADB. Kane ka jingïateh kular ka thmu ha ka ban rat dyngkhong ïa ka jingduk. Ïa ka PPA ym donkam ban pyntreikam na ka bynta kito ki ri kiba don la ka jong ka prokram ban rat dyngkhong ïa ka jingduk. Lah ban ïoh paidbah. * Link: http://www.adb.org/ Publications/category.asp?id= 4000 Ka Buit ban pynreikam ïa ki prokram ha ka ri (Country Strategy and Program -CSP) Ki CSP ki ruid laiñ ïa ki buit pyntreikam ha ki kam pynroi jong ka ADB na ka bynta ki por ba shen (medium-term). Ka CSP ka rai ruh ha kano ka dur bad katno ki ri ki lah ban shim ram. Ki CSP ki long ki tynrai ba bha tam ban ïoh jingtip halor ki kam jong ka ADB. Khmih ïa ki Concept Papers ha ki synduk kiba ïadei bad ki project. Ka Buit ban pynreikam bad thew ïa ki prokram ha ka ri (Country strategy and program assessments) Kine ki dei ki dulir ba la thoh ha kaba ïadei bad ka jingpynkhreh ïa ka CSP, bad ki kynthup ïa ki jingbniah halor ki: jingrat dynkhong ïa ka jingduk, ïoh ka kot, mariang, aiñ pyntreikam, ïa ki shynrang/kynthei, bad projek shimet (private sector) jong ka ri. Kine ki jingthew (assessment) kin long ki khmat jong ka CSP Initiating paper5 (khmih harum) kiba ha ka juh ka por kin ïalam sha ka draft CSP (dulir malu mala jong ka CSP) bad ïarap ban phylliew jingmut bad ki nongïohbynta/shimbynta jong ka ri. * La buh ha internet ynda la dep * Ki nongïoh bynta/shimbynta ki lah ban ïoh ïa ki dulir malu mala ha ka por ba dang phylliew jingmut halor ki projek. * Link: http://www.adb.org/ documents/assessments/ default.asp Ki Jingkhmih halor ka ïoh ka kot jong ka ri (Country Economic Reviews) * Ki batai ïa ka ioh ka kot jong ka ri ha ka kata ka por. * Ki peit bniah ïa ka shen bad shipor (short- and medium term) jong ki lad ka ïoh ka kot. * Kheiñ bad thew ïa ka rukom treikam jong ka ri. * Ai jingbatai bniah ïa ki jinglong jingman jong ka ïoh ka kot bad kumno. Kane ka dulir ka ïarap ruh ia ki ri kumno ban pynïahap/ïadei ïa ki rukom treikam lada don ka kylla ha ka ïoh ka kot jong ka ri. * La buh ha internet ynda la dep * Ki nongïoh bynta/shimbynta ki lah ban ïoh ïa ki dulir malu mala ha ka por ba dang phylliew jingmut halor ki projek. * Link: http://www.adb.org/ Documents/CERs Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 49 Ki Jingtip kyllum halor ka ADB (General ADB Information) Ki jaid dulir (Document type) Ka jingtip kaba ki kynthup (Information it contains) Mynno/lano bad nangno lah ban shem ia ki? Ki meeting, mat, jong ka Board (Board meetings schedule, minutes and summaries.) Kane ka dulir ka lum ïa ki ki mat, jingthoh bad ka rai jong ka jingïalang (meeting) jong ka Board jong ki Director (Board of Directors). Kane ka lah ban kynthup ïa ki jing buh dak halor ka rukom vote ha ka meeting. * Ïa ki jingtip halor ki meeting jong ka Board la buh ha internet 3 taïew shuwa ka meeting. * Ïa ki batai bniah (minute) jong ka meeting la buh ha internet 60 sngi hadien ka meeting. * Link: http://www.adb.org/BOD/ default.asp Ki kaiphot jingthew halor ka projek (Evaluation Reports) Kine ki kynthup: * Ki kaiphot jingkheiñ (audit) halor ka jingtrei jong ka projek. * Ki jingpule tohkit bad thew halor ka jingktah jong ka projek. * Ki jingthew halor ki prokram jingïarap ha ka ri. * Ki jingthew halor ki jingïarap ïa kito ki prokram kiba ïadei bad ki tnat (sector) bapher bapher. * Ki kaiphot halor ka jingthew ba shisien shi snem. Ki kaiphot halor ka jingthew ba shisien shi snem ka pyni ïa ki thup lyngkot (summary) halor ki jingthew ïa ki kam bad jingshem ha kata ka snem. ha ka juh ka por ka thew bad pyni ïa ka jingtrei jong ka ADB. * La buh ha internet hadien ba la ai sha ki bor pynïaid (Management) bad ka Board. * Ïa ka thup lyngkot jong Ka shuki ba halor (Chair’s summary) la buh ha internet hapoh 2 taïew jong ka jingïaphylliew jingmut jong ka Development Effectiveness Committee (DEC) * Link: http://www.adb.org/ Evaluation/reports.asp Ki kaiphot ba shi sien shi snem jong ka (ADB Annual Reports) Ka pyni ïa ki dulir jong ka jingtreikam jong ka ADB ha kata ka snem. Ïa kine ki jingtip la buh kyllum ha ka rukom ïathuh ter ter bad ha ki rukom kot jingkheiñ. * Lah ban ïoh paidbah ha man ka shi sien shi snem jong u bnai April. * Link: http://www.adb.org/ Documents/Reports/ Annual_Report/ Kumno lah ban ïoh ïa kine ki dulir (How to obtain these documents) 1) Kumno ban wad jingtip ha ka website jog ka ADB (Access the ADB website). Ka website jong ka ADB- www.adb.org ka long ka lad ba nyngkong eh ban ïoh ïa ki jingtip halor ka ADB. Kumba la pyni ha ki synduk halor, ïa ki jingtip halor kino kino ki phang ba donkam lah ban ïoh lyngba kine ki weblink. Ka A website jong ka ADB ka kynthup ruh ïa ki lad ban treikam bad khaïi pateng -http://www.adb.org/business/ opportunities/, bad lyngba kane lah ban bud ïa ka jinglong jong ka projek ba dang shu pynbna, ba thymmai, ki loan bad ki jingïarap ha ka trei ka ktah (technical assistance). Don katto katne ki por kiba ka ADB ka la buh shna kyrpang ki website na ka bynta kano kano ka projek/prokram ne kam kaba khring ïa bun ki jyngkylli na ki nongshong shnong bad seng bhalang bapher. Ki nuksa ia kum kine ki website kiba ka ADB ka shna ki kynthup ïa ka Chashma Right Bank Irrigation Project, Southern Transport Development Project, Dali-Lijiang Railway Project, Nam Theun2 Hydroelectric Project, Nam Leuk Hydropower, bad ka Tonle Sap Initiative. Ïa kine lah ban ïoh na http://www.adb.org/Projects/proj_websites.asp. Ki atiar kiba ryngkat bad ki dulir ka ADB ha ban lum jingtip ki long ki Index bad ki Style guide, kiba pynkhreh ïa ki jingtip halor ki ktien (terminology) bad jingbatai ïa ki tien lyngkot (acronyms) bad kam jong ka ADB. Ïa kine lah ban ïoh na: http://www.adb.org/Help/Index/default.asp 2) Kumno ban kyrpad ban ïoh jingtip na ki nongtrei jong ka ADB (Request information from ADB staff). Lada ka internet kaba phi don kam shah ban sei (download) ïa ki dulir kiba heh, lane lada ïa ki dulir ym pat buh ha internet, phah ïa ki jingkyrpad jong phi na ka bynta ban ïoh jingtip sha kine khlieh/ophis jong ka ADB: 50 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank ● Ki ophisar lane tnat (department) kiba kitkhlieh ïa ka projek (ADB officer or department responsible for the project). Ïa ka jingbthah halor U/ka nogpynïaid ïa ka projek lah ban ïoh na ka kot batai lane (Project Profile) ki dulir jingtip halor ki projek na internet (Project Information Document webpage), ka synduk halor kan ïarap halor kane. Ki jingbthah jingtip na ka bynta man ki tnat(department) jong ka ADB lah ban shem ha ka Appendix III. ● Ka tnat ïoh jingtip bad ïathuh paidbah (Public Information and Disclosure Unit (InfoUnit), ka tnat jong ki treikam ba shabar. (Department of External Relations). Phah ïa ki jingkyrpad na ka bynta ki jingtip sha [email protected] ● Ki Resident Missions. Ki Resident Missions jong ka ADB bad ki ophis jong ka ADB ha kano kano ka ri ki dei ban pyntreikam ïa ka jingtip bad ïathuh paidbah ïa ki dulir kiba la kdew ha neng. Ka dei ruh ban pynbiang ïa ki jingtip halor ki projek, prokram bad aiñ treikam kiba ïadei bad ka ri jongphi. (khmih ïa ka Appendix IV na ka bynta ki jingtip jong ki nongpynïaid). Ka ADB ka don ki Resident Missions ha ki 16 tylli ki ri ha kylleng jong ka dewbah Asia.7 Nalor kine, ka ADB ka don ki ophis ha Philippines, ka mission offices ba pynkha kyrpang ha Gujarat (India), Papua New Guinea, East Timor, bad Vanuatu na ka bynta ka South Pacific, bad ki Ophis Nong Mihkhmat (Representative Offices) ha ka US (Washington, DC), Japan (Tokyo), bad Europe (Frankfurt, Germany).8 U Shalaj na Nepal u dang shu tip ba ka sorkar, lyngba ka jingbei tyngka da ka ADB, ka mut ban shna surok bah ha ka jaka kaba u sah. U Shalaj u don hok ban tip ba jia aïu ha man ki kyrdan jong ka projek. Harum ki sei ki jing batai ïa ki dulir kiba u Shalaj u lah ban ïoh ha man ka teng jong ka projek jong ka ADB (ADB Project Cycle). Ka ADB ka mut ban ai ram tyngka sha ka ri Sri Lanka na ka bynta ka surok bah (Highway Project) Ka ADB Country Strategy & Program (drafts & khatduhl) Lah ban ïoh ha ki ktien trai ri Ka ADB ka pynkhreh ïa ka TA ha ka ban thew bniah ïa ki jingmyntoi na ka surok Ka Project Cycle jong ka ADB Ki kaiphot ka PPTA Initial Poverty & Social Assessment Ki Dulir jingtip halor ki projek (Project Information Document (PID) Ki nongrei jong ka ADB staff ki leit sha Sri Lanka bankhmih bniah ia ka projek Ia ki Dulir la buh ha internet lane lah ban ïoh lada kyrpad Ka jingthew ïa ka mariang Ki jingpynkhreh ha kaba ïadei bad ka jingkynriah shnong. Ki jingpynkhreh na ka bynta ki briew tynrai Ïa ka PID la pynthymmai (Updated PID) Ki jing ring dur & khmih (Design & Monitoring Framework) Ka ADB & ka Sorkar ki mynjuh bad ïaid shaphrang bad ka projek surok Ka kaiphot bad ai jingmut jong u/ka President (Report & Recommendation of the President) Ki jingmynjur halor ki Loan (Loan Agreement) Ïa ka PID la pynthymmai (Updated PID) Ka Sorkar ka sdang ban pyntreikam shna ïa ka Surok Ki kaiphot halor ka khmih ïa ka imlang sahlang bad ka mariag Ïa ka PID la pynthymmai (Updated PID) Ki kaiphot ba khatduh kiba mih na ki TA la ai da ki seng ai jingmuts (Consultants) Ka jingthoh halor k jingpynïaid ïa ka projek (Project Administration Memo) Lah ban ïathuh lada don kano kano ka jingpynkylla ha ka projek Ki kaiphot halor ka jingïaid bei jong ka projek la pynmih da Loan Tranche Ki kaiphot halor ka Projek ba la dep Ki kaiphot jingkheiñ halor ki jingtrei jong ka projek Ka jingpule bniah bad thew halor ka jingktah jong ka projek ba la dep Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 3) 51 Ki jingtip halor ka ABD lah ban ïoh na ka ophis jong ka ADB Public Information Centers lane na ka Headquarters Library. Baroh ki dulir kiba la plie paidbah lah ban ïoh na ka Library bad Public Information Centre (PIC) jong ka ophis khliehduh (Headquarter) jong ka ADB. Ïa kine ki jingtip lah ruh ban ïoh na ki PIC jong ki Resident Missions ha Jakarta, bad ka Pacific Liaison and Coordination Office ha Sydney. Ha man ki PIC ki don ki computer bad internet ha kaba ki paidbah ki lah ban pyndonkam ha ka ban wad jingtip na ki website jong ka ADB. Ïakynduh/ peit ïa kine ki PIC na ka bynta ki jaka treikam lane ophis ba tikna bad por treikam jong ki: ka PIC ha Manila– [email protected], +632 632 5883 or +632 632 5894; ka PIC ha Jakarta– [email protected], +6221 251 2721 lane 5798 0661 (direct); ka PIC ha Sydney– [email protected], [email protected] lane [email protected], +612 8270 9444. Kan long ruh ka ba ïarap lada phi leit sha ki Resident Mission (wat sha kito ki bym don ki PIC) ban lum jingtip. Da phone shuwa khnang ba phin lah ban pyn tikna ïa kip or ophis treikam; bad kylli lada ka ophis ka shim pisa ne em na ka bynta kino kino ki dulir bad kumjuh ruh kylli ba lada donkam ne em ban ïakut shuwa ban leit (appointment). Ka long ruh kaba bha lada phi rah ryngkat bad ki jaid jingpyn ithuh (Identity card) sorkar kum ki license ñiah kali (driver’s license) bad election ID, na ka bynta ban kham suk. 4) Synniang ïa ki khubor lyngba ka email jong ka ADB (Subscribe to ADB’s email notification system). Phi lah ruh ban synniang ha http://www.adb.org/Disclosure/contact.asp na ka bynta ka khubor lyngba ka email. Ha ka website haneng phi lah ban kdew ïa kum kino ki jaid jingtip ki kwah ban ïoh. Ha kane ka rukom, phi lah ban ïoh ïa ki dulir jong ka ADB ha man ka por lyngba ka e-mail. Ki buit ban Kyrpad Jingtip (Tips on Information Requests) Harum ki dei ki buit kiba phi lah ban pyndonkam ha man ka por ba phi kyrpad jingtipna ka ADB. 1) Ïa leh ban ïoh ka kot jong ka aiñ pynbna jong ka ADB. (ADB’s disclosure policy) na http://www.adb.org/ Documents/Policies/PCP/PCP-R-Paper.pdf. Ïa ka kot halor ki aiñ jong ka Operations Manual (OM) lah ban ïoh na http://www.adb.org/Documents/Manuals/Operations/OML03-1sept05.pdf. Ka kot halor ka OM ka ïarap ïa ki nongtrei ka ADB ha ka ban pyntreikam ïa ki aiñ jong ka ADB. 2) Kdew tikna ïa kum kino ki jaid jingtip kiba phi kwah. Lada lah ban long, synrap lang ha ki kot jingkyrpad jong phi ïa ki kyrteng jong ka projek, ka tarik kaba ïa ka projek la mynjur, bad ka ri kaba ka projek ka pyntreikam. 3) Wat lada phi leit mih lade sha ki ophis jong ka ADB, buh ïa ki jingkyrpad jingtip jong lyngba ki shithi ba tikna. Wat lada phim ïoh jubab lane ïa ki jingkyrpad jong phi ym lah ban ai, kane kan lah ban ïarap ïa phi ban tip kumno ban bud dien ïa ki jingkyrpad jong phi sha ka ADB. 4) Buh Carbon copy (cc) ïa ki jingkyrpad jong phi sha ka Department jong ka Director of the External Relations (Director of the External Relations Department).9 Kane ka Department ka kitkhlieh ba baroh ki nongtrei jong ka ADB ki dei ban bud kat kum ka aiñ pynbna (disclosure policy) jong ka ADB. 5) Ka ADB ka dei ban pyntip ïa phi ba ka la ïoh ïa ki jingkyrpad jong phi hapoh 5 sngi jong ki sngi treikam. Ka ADB ka dei ruh ban pyntip ïa phi hapoh 30 sngi halor ki jingtip kiba phi pan.10 Lada kim lah ban ai ïa ki jingtip ki ba phi kyrpad, ki dei ban ai ki jingthoh ba tikna ïa ki daw ba balei kim lah ban ai ïa kine ki jingtip. Kynmaw ban kdew ïa kitei kamram jong ka ADB ha ki shithi kyrpad jongphi, ha kane ka rukom ka ADB kan tip ïa ka hok jong phi. 6) Ïa ki jingtip ba rieh ruh lah ban pynbna lada kine ki jingtip ki long kiba kham kongsan na ka bynta ka jingbha jong ki paidbah ban ïa ka jingmynsaw ka ba lah ban mih na kane ka jingpynbna paidbah. Ïa kane la tip kum “public interest override”11 . 7) Ïai pynkynmaw man ka por: La da phim ïoh ïa ki jubab halor ki jingkyrpad jong phi hapoh 30 sngi , phah ïa ka shithi pynbud ban pynkynmaw ïa ka jing kyrpad ba nyngkong jong phi. Phi lah ban carbon copy ïa ka jingkyrpad ba ar jong phi sha u Director General ka department. 8) La da lah shah kyntait noh ia ka jing kyrpad jong phi lane lada ka ADB kam shym lah jubab ïa ka shithi pynbud jong phi, thoh sha ka Public disclosure Advisory Committee (PDAC) jong ka ADB bad kyrpad na ka bynta ka jing peitbniah sa shisien. Ka Public disclosure Advisory Committee (email: [email protected], fax: 632-636-2640) ka dei ka tnat peit khmih bad shimti ïa kito ki jingkyrpad kiba la shah 52 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank kyntait. Kane ka tnat ka dei ban pyntip ïa phi ba ka la ïoh ïa ki jingkyrpad jong phi hapoh 5 sngi jong ki sngi treikam, bad ka dei ruh ban pyntip ïa phi hapoh 30 sngi halor kino kino ki rai kiba ka shim halor ki jingkyrpad jong phi. 9) Lada PDAC ka pynskhem ba ïa ki jingkyrpad jong phi lah shah kyntait, hynrei phi sngew bad tip tikna ba ki jingkyrpad jong phi ïa kine ki dulir ki long kiba donkam na ka bynta ban iada ïa ka ka imlang sahlang na kino kino ki jingmynsaw ne jingjot kiba lah ban mih na ka projek jong ka ADB, pyrshang ban leit sha ka department jong ka Accountability Mechanism hapoh ka ADB bad khmih lada ki lah nee m ban ïarap ïa phi. 10) Lada phi dang ïakynduh bun ki jingeh wat hadien ba phi la pyrshang ïa baroh ki lad, leit sha ki Seng NGO (NGO Forum) kiba ïadei bad ka ADB lane ka Jaka ai jingtip jong ka Bank (Bank Information Center) na ka bynta ka jngïarap kumno lah ban pyntreikam ïa ki jingkyrpad jong phi. Dang donkam bun ki jingpynbna Ki aiñ pynphriang khubor thymmai jong ka ADB (new ADB communications policy) ha ka ban ïa nujor bad ki aiñ barim jong ka ki la long kiba kham, hynrei, wat la katta ruh, ki rukom jingpynbna jong ka ADB ki dang duna bun shah ha ka ban ïa nujor bad ki rukom pyntreikam jingpynbna ha tullup pyrthei (international best practices). Ki seng bhalang (Civil society) namarkata ki dei ban tip ba ïa ka ADB dang donkam ban pynbor ban pyntip ba ka jingbun ha ka trei khuid (transparency)-wat la ki dei ha ki jing kular ne jingtrei- ki long kiba kongsan ha ka ban ïarap ym tang ban tei ïa ka kyrteng jong ka Bank bad kumjuh ruh kan ïarap ha ka ban pyntreikam khambha ïa ki kam pynroi jong ka Bank. Ha kane ka rukom kan pyntikna ba kito kiba dei ban ïoh jingmyntoi na ka projek kin lah ban ïashim bynta ha ki aiñ pyntreikam jong ka. Harum ki dei kato katne ki buit kiba ki seng bhalang ki lah ban pyndonkam ha ka ban ngiat ïa ka ADB ban pyntreikam bad kham pynbha ïa ki rukom pyntreikam jong ka: 1. 2. 3. 4. 1) Pynbna ïa baroh ki dulir kiba donkam. Kine ki long ki dulir kiba ïa mynta ym pat pynmih paidbah hynrei ki kynthup ïa ki jingtip ba kham donkam ha ka ban ïarap ïa ki trai shnong ban kham sngewthuh ïa ki rukom treikam jong ka ADB ha ki baroh ki liang: 1) Ki dulir jong ka Board, kum ki jingthoh(transcripts), ki kot malu mala ba khatduh jong ki RRP (final draft RRPs), ki buit bad aiñ pyntreikam (strategies and policies), bad 2) Ki dulir kiba ïadei bad ki projek shimet (private sector documents) kum ki kot ai jingmut jong ka projek (project concept clearance papers) bad ki kaiphot jong ki projek shimet bala dep (completion reports for private sector projects). 2) Pynkylla ïa baroh ki dulir ba donkam sha ki ktien trai. Kambun na ki dulir ba kongsan jong ka Bank– kynthup ïa ki aiñ, ki jingtyrwa ïa ki projek (project proposals), jingthew ïa ka jingktah ïa ka mariang bad jingkynriah jaka shong,– lah ban ioh tang ha ka ktien phareng. Namarkata, kane ka jingtip kan ym lah ban poi sha ki ba bun ki briew kiba shah ktah da ka jingairam jong ka ADB. 3) Pyntreikam ïa ki rukom jingkyrpad ba laitluid. Ban pynïahap bad ki rukom treikam tyllup pyrthei, hapoh ka ADB dang donkam ban rah kham hajrong ïa ki rukom pyntreikam jingkyrpad(PDAC) da kaba pynkup bor ïa kane ka kam sah ki tnat ba laitluid (kan kham bha lada phah sha ka Compliance Review Panel), kum ka lad na ka bynta kito ki jingkyrpad ba la shah kyntait. Ïa ki projek la shna, ban pyntreikam da ki seng shimet (private company) na ka bynta katno katne snem kumba la ïa munjur bad hadien kata la aiti biang sha ka sorkar ban pynïaid. Kine ki kot ki ai jngmut ha ka ban pynkhreh ne pynbiang ha shwa ban sdang ïa kano kano ka kam ne projek. Hadien ba dep pynbiang ïa ki dulir ba pynkhreh (initiating paper) bad ha dien ba ïa ki prokram la dep pynbiang hynrei ha shwa ba ka meeting jong ki nongpynïaid ba ha khlieh jong ka Board. Ka aiñ jong ka ADB halor ka jingpynkynriah shnong/jakashong jubor ka kdew ba dei ban ka kamram jng ka ADB ban pyntip ïa kito ki briew kiba shah ktah ha ka projek ïa ki “jingtip” halor ki jingsiew pisa bad kiwei pat ki lad ha shuwa ka meeting jong ka Management Review Meeting (MRM). Ka meeting jong ka MRM ka shong ha ki jaid projek, ka meeting ba nyngkong ka juh long hapdeng 8-32 taïew ha shuwa ba ka Board kan rai halor ka projek. Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 53 Ki kot ha ka ban ïarap ïa ka CSP ha ka ban khmih ïa ki lad ban sdang ïa ka projek. Ïa ki jngkyrpad lah ruh ban phah sha ka Cindy Malvicini ([email protected]) ka ba long ka External Relations Specialist Ka ADB ka don ki Resident Mission ha kine ki ri: Afghanistan, Bangladesh, Cambodia, China, India, Indonesia, Kazakhstan, Kyrgyz Republic, Lao PDR Mongolia, Nepal, Pakistan, Sri Lanka, Tajikistan, Uzbekistan, Viet Nam. Ïa ki jaka shong bad jingtip halor kine ki ophis lah ban shem ha http://www.adb.org/About/field.asp bad ha ka Annex IV jong ka kot lyngkdop (Toolkits). Ka Ann Quon ([email protected]) ka dei ka Director jong ka OER , bad u Jeffrey Hiday ([email protected]) kum u Director General. Lada ka ADB ka la ïoh ïa ki jingkyrpad ha kiwei ki ktien nalor ka ktien phareng, ka aiñ jong ka ka long ba ïa ki nongtrei hapoh ka ADB la ai pork ham bun khnang ba kin lah ban pynkylla ktien ïa kine ki jingkypad. Kine ki jingpynbna ki kham khia bad don hok ban pyni paidbah namar kilong kiba donkam na ka bynta ka jingbha/myntoi jong u paidbah. 54 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 7 KA ADB HA KA THAIN SHATEI LAMMIHNGI JONG KA INDIA (ADB in India’s NE1 ) Ka jingwan jong ka ADB ha ka thain lammihngi jong ka India ka long kaba thymmai, hynrei ka rukom wan iuh kjat jong ka kaba long kyndit bad ha ka rukom kaba i pher khamtam lei lei naduh u snem 2004 ka long kaba pynkhuslai shibun, bad halor kane donkam ban da peit bad bishar bniah. Ki jingpynshai shaphang ka jingwan iuhkjat jong ki IFI ha ka thain lammihngi ki don ha ka kot ai jingtip ba la ai kyrteng “Insiduous Financial Institutiions in India’s North East.” Ia kane ka kot jingpyntip la pynmih da ka “Inter cultural Resources and Forum for Indigenous Prospectives & Action.” Harum ki dei ki jingpyni ba lyngkot na ka kot jingpyntip shaphang ka ADB ha ka thain lammihngi. Ki projek jong ka ADB kiba dang iaid mynta (Existing ADB Projects) Bynta (Sector) Projek Jingpynmih bording (Power/ Energy) Jingpynmih bording ha Assam 150 M $ US (Assam Power Sector Development Programme) 10 Dec-2003 Dang iaid (Active) Jingpynmih bording ha Assam-II 100 M $ US (Assam Power Sector Development Programme-II) 10 Dec-2003 Dang iaid (Active) Ka jingbei pisa sha ka Lafarge Surma Cement (Jingtih mar poh khyndew ha Meghalaya) ADB funding to Lafarge Surma Cement Mining in Meghalaya Loan Amount (Jingairam) Snem ba la mang Jinglong mynta (Year of Approval) (Status) 10% (Katno ym tip) Amount not known Dang iaid (Active) Ka jingpynmih bording (Power and Energy) Ka ADB bad ka JBIC ki iadon bynta da ka jingbei tyngka ha ki kam pynmih bording ha ka thain shatei lammihngi (NE). Ka jingiarap jong ka ADB ha ki kam pynmih bording ki kynthup ia ki bynta ba kham donkam, kum ki jingpynthymmai ia ki tnat pynmih bording (power sector reform); ban kyntiew ia ka jingpyndonkam ia ki marpoh khyndew ha ka rukom kaba seisoh (promotion of higher efficiency and low carbon power sources); ki jingpynheh, weng ia ki jingeh bad ki jingpyndonkam ba pura ia ki rukom T & D (expansion, de-bottlenecking and optimization of T & D systems); jingpynkhlain ia ki tnat treikam khnang ban pyntreikam ia ki jingpynkylla katkum ka ain Electricity Act of 2003; ki jingiarap ban kyntiew ia ka jingtreilang ki seng shimet bad jingpynshlur ha ki rukom pyrkhat ban pynmih bording (promotion of private sector participation and encouraging energy strategy); ki jingpynthikna ban pynneh bad pynbha ia ka mariang bad ia ka imlang ka sahlang (ensuring environmental and social sustainability). Ka ADB ka kham pynnoh ki jingiarap sha ki jingpynmih, jingpynbha ia ki kor pynmih ding (grid) bad ia ki jingsam ia ka bording (power transfer). Ki Prokram pynmih bording ha Assam (Assam Power Sector Development Programme) Ia ki prokram pynmih bording jong ka Assam (Assam Power Sector Development Programme2 ) la iarap da ka ADB. Ka Sorkar India bad ka ADB ha u snem 2002 ki la iamynjur lang ban kyrshan ia ki jylla Assam ha ki bynta jong ka jingpynthymmai ia ka mang tyngka bad ki jingpynmih bording. Ia kine ki jingkyrshan la kynthup lang ha ka rukom pyrkhat treikam ka ADB na ka bynta ka ri India (ADB’s Country Strategy Program for India). Ka ADB ka la buh kyndon ruh lyngba ka Sorkar Kmie (Central govt3 ) ba khnang ban ioh ia ka pisa jingiarap, ka sorkar Assam ka dei shuwa ban pyni ia ka “jingkut jingmut” ban phiah ia ka Assam State Electricity Board (ASEB) ha ki san bynta; Ka Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 55 Assam Power Generation Corporation Limited (APGCL), ka Assam Electricity Grid Corporation Limited (AEGCL), ka lower Assam Electricity Distribution Company Limited (LAEDCL) ka Central Assam Electricity Distribution Company Limited (CAEDCL) bad ka Upper Assam Electricity Distribution Company Limited (UAEDCL). Ia ka jingpynthymmai jong ka ASEB ba la dep sdang katkum ki TA 4 (Technical Assistance) ba mynshuwa, bad ia ki rukom treikam ban kham myntoi (profit centred approach) la dep pynrung ha ki 14 tylli ki lympung treikam (distribution circles) kum ka bynta kaba nyngkong ha kaban phiah bad ban pyntreikam (corporatising) ia ki tnat ba pher bapher jong ka ASEB. Ha kaba iadei pat bad ki jingkhein jingdiah halor ka lut ka sep, ki ophis heh (headquarters) ki la phiah lypa la ka jong ka jong khnang ba ia ka jingkhein pisa (financial performance) jong kawei kawei ka lympung treikam (circle) yn lah ban peit bha. Ki projek pynmih bording ha ka thain shatei lammihngi (North East Power Development Project) Ki jingiabuit ka ADB halor ka North East Power Development Project5 kan long kum kajingbynrap ia ka jingthmu “Bording ia baroh ha u snem 2012” (“Power for All by 2012”) da ka sorkar India ha ka thain shatei lammihngi. Katkum ka jingaibuit jong ka ADB, ki lad jingiarap ba la don lypa (locally available resources), kiba kynthup ia ki bor pynmih ding lyngba ka um (hydro power), kynja lyer ba mih napoh khyndew (natural gas) bad ki bording ba lah ban ioh shi ioh na ka mariang (renewable energy sources) yn iarap pynioh bad pynwandur da ki jingaibuit ka ADB. Nalor kine, ka ADB kan aibuit ruh kumno ban sam (distribution) bad ban pynskhem bha ia ki jingtreikam ka tnat pynmih bording (power sector). Ia ki jingaibuit (TA) yn pyntreikam ha ki ar bynta : (i) ka jinglum jingtip halor ka jinglong ka bording ha ka thain shatei lammihngi bad (ii) ka jingpyrkhat bniah halor ki jingthmu bei tyngka (investment) jong ka ADB sha ki katto katne ki jylla jong ka thain shatei lammihngi. Nalor kane, ka Bynta-I (Phase-I) jong kane ka projek kan kynthup ia ka jinglum ia ki jingpyntip (report) bad ia ki jingpynshongnia halor ki jingpynmih bording (energy sector-issues) bad ruh ki jingaijingmut (strategy) bad ki bynta ban ioh jingiarap pisa (investment priorities). Ka Bynta-II (Phase-II) kan kynthup ia ka jingshim jingkhein (evaluation) halor ki jingthmu bei tyngka ba la pynkhreh da ka MDONER, bad kane kan kynthup lang ia ki jingpynshongnia bad jingsngewthuh ba paka halor ki buit treikam (technical) jinglong ka mariang (environmental), ka jingdon pisa (financial), ka jinglong ka ioh ka kot (economic), ka jinglong ka imlang ka sahlang (social), bad ka jinglong ki tnat treikam (institutions) 56 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank ADB Technical Assistances (TAs) or Projects in Pipeline Sector Assistance Product State/Region Grant/Loan Year Period Jun, 2004 Oct 2004 to April 2005 Energy/ Infrastructure PPTA: IND 35290-01. NorthEast Multi states Region Urban Development – I 1000,000 $. DFID Energy/ Infrastructure PPTA IND 38584-01. NorthEast Power Multi sates Development Project 800,000 $ UK Govt & 200,000 by GOI Energy/ Infrastructure TAR: IND 3713. NorthEastern State Multi states Roads 900000 $ Energy/ Infrastructure NER Transport Capacity Development Multi sates 900000 $ JSF & Aug 2004 225000 $ GOI Energy/ Infrastructure TAR:IND 36012. Inland Water Multi states Transport Sector Development Strategy 800000 $ Nov 2002 Feb – Aug 2003 Energy/ Infrastructure PPTA: IND38260-01. NorthEast Multi sates Region Urban Development – II 800000 $ Nov 2004 September 2005 to April 2006 Energy/ Infrastructure Assam Integrated Flood Control and Assam River Erosion Mitigation Project (CP) 800000 $ Aug 2004 PPTA for 2005 Energy/ Infrastructure Urban Management Support in the Multi States NorthEast Region (CP) 800000 $ ADB & Aug 2004 Firm loan for 2007 200000 $ GOI Infrastructure TAR:STU 37030. Subregional SASEC Transport Connectivity Project (India). SASEC 250000 $ ADB Dec 2003 Feb – Sept 2004 Infrastructure TAR:STU 36462. Subregional Corridor SASEC Operational Efficiency Study in the South Asia Subregion 450000 $ ADB Jul 2003 Sep 2003 – March 2004 Infrastructure TAR: OTH Technical Assistance for SASEC SASEC Information & Communication Technology Development Plan 1,000000 $ Feb 2005 April 1 – Aug 2005 Governance TAR: IND 36348. Budget procedure Assam reform, Computerization, and expenditure Management (Assam) UK Government & June 2003 Sept 2003 – Nov 262000 $ by GOA 2004 Governance Capacity Building for Project Multi States Management and Community Mobilization in the NE region 600,000$ Governance TAR: IND 36055. Capacity building for Sikkim fiscal reforms in Sikkim 600,000 $ (DFID) & Dec 2003 222750 $ by GOS Feb 2004 – Jul 2004 Governance TAR: IND 36308. Assam Governance Assam and Public Resource Management Program 700,000 $ (DFID) & Jul 2003 175000 $ by GOA Oct 2003 – Jun 2004, Firm loan for 2007 Trade NorthEast Region Assessment and Multi States Development Strategy 750,000$ Trade TAR: IND 37407. NorthEastern States Multi States Trade & Investment Creation Initiative 500,000 $ (grant) & Oct 2004 125000 $ GOI Dec 2004 to July 2005. Agriculture Agribusiness Development Support 1000000$ (DFID) Oct 2003 Firm loan for 2006 Tourism TAR: IND 037367. SASEC HRD & CP SASEC in the Tourism Sector 600000 $ Dec 2004 Jan 2005 – June 2006 Environment TAR: OTH 37014. Regional Air SASEC Quality Management Project. SASEC 400,000 $ (JSF) Dec 2004 Feb 2004 – Jan 2005 Multi States Cancelled/on hold Aug 2004 Nov 2004-Aug 2005, Firm loan for 2006 Aug 2004 ID 2005 Aug 2004 PPTA 2005 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 57 Ka ADB ka la kdew shai ba ka thain shatei lammihngi kan long kum ka lynti (corridor) kaban lam sha ka khaii ka pateng (economic integration) bad kiwei kiwei ki ri jong ka dewbah Asia ba shathie (South Asia) bad kaba shaphang mihngi jong ka Asia (South East Asia). Ka ADB ka shim ia kaban lamkhmat ia ka thain shatei lammihngi (NE) ha kaban pynbha ia ki rukom kit jingkit da ki kali (transportation) bad ki rukom pyntip (communication), ki jingpynbha ia ka sor (urban Development), ki jingkyntiew ia ka die ka thied jong ki mar rep (Agri business), ki jingpynbha ia ka rukom pynmih bording (Power Reforms), khnang ban pynlong (facilitating) ia ka thain shatei lammihngi kum ka lad ban ia khaii (sub-regional trade) bad kiwei ki rib a marjan jong ka Asia. Ka ADB ka shim ba kine ki jingpyrshang lamkhmat (initiatives) jong ka ha ka liang ka khaii ka pateng (trade) na ka bynta ka thain shatei lammihngi ki long kiba donkamm khnang ban pynthymmai bad ban pynbha ia ka rukom khaii (trade) bad ban pynmyntoi ia ka jingbei pisa (investment) jong ka ADB ha kine ki jylla jong ka thain shatei lammihngi. Ka jinglam khmat jong ka ADB kan wan rah ruh ia ka jinglong kaba biang ha kaban ioh ia ki jingbei tyngka mna ki seng shimet (private sector investments) khnang ban pynlah ia kane ka thain ba kan ia shim bynta ha ki jingiakhaii bad ka pyrthei baroh kawei (global) bad ruh ha ki rib a marjan (regional trade) ban pynseisoh ia ka jingshimbynta jong ki riew shimet (private players) Ki Projek surok ia ki jylla ba shatei ka thain lammihngi (North Eastern State Roads Project) Ki projek surok (Road Project) jong ka ADB ha ka thain lammihngi jong ka India ki thew ban iarap ha kaban pynbha ia ki surok bah bad ruh ban pyniasnoh ia ki lynti bad kiwei kiwei ki surok bah jong ka ri India baroh kawei, nangta ruh bad ki lynti surok bah jong ki ri b a marjan (sub-regional level network). Ha ka jingpyrkhat jong ka ADB, ki phra tylli ki jylla jong ka kane ka thain lammihngi kin ialong kum kawei ka thain da ka jingpynlong jong kine ki projek surok, bad da kine ki projek kin sa jied kino ki surok (national highways, state highways bad ki surok district kiba pynbiasoh bad ki nongbah jong ki jylla, bad kiwei kiwei ki surok rit jong ki district) kiban long ki lad ban pyniatylli ia ka thain baroh kawei (regional intergration) Kine ki projek surok kin pynsuk (facilitate) ruh ia ka khaii ka pateng jong ka thain lammihngi bad ka ri India baroh kawei bad ruh sha ki ri ba marjan (neighbouring countries). Ka jingaibuit lane TA kan shim shuwa (prioritized) kumba 2,500 KM ka surok da kaba shim jingkhein ia ka jinglong ka surok, ki jingiaid kali, bad ki jingpyniasoh jong kine ki surok (connectivity6 ) Ki Dulir Pyrkhat kam ha kaba iadei bad ka leit ka wan – Ki surok ha ka thain shatei lammihngi. (Northeastern Region Transport Capacity Development Concept Paper) Ki dulir pyrkhat kam ba la tip kum “ADB’s Northeastern Region Transport Capacity Development Concept paper of 17 August 2004”, ka pyni ia ki jingthmu ha kaban wanrah ia ki jingmyntoi ba khyndiat snem (medium-term institutional development), kynthup ruh ia ki prokram ai jinghikai (training), ki rukom ai jinghikai (framework for training), ki jingthoh bniah halor ki jingiakren (consultants) ban pynbha ia ka jingtrei bad jingkitkhlieh (accountability) jong ki tnat ba dei peit ia ki surok (road sector institutions) ha ki jylla jong ka thain shatei lammihngi. Ia ka dulir pyrkhat kam (concept paper) la pynkhreh halor ka nongrim ba ki tnat treikam jong ki 8 tylli ki jylla (public works departments) ha kane ka thain shatei lammihngi kata ia ka jylla Assam, Arunachal Pradesh, Meghalaya, Nagaland, Tripura, Mizoram, Manipur bad Sikkim ki duna ha ka bor ban pyrkhat, rukom shna, jingpyntreikam, jingbuddien ia ki projek surok (planning, engineering, supervision and monitoring of road development works) bad ki duna ka jingsngewthuh ha kaban pyntreikam ia ki projek heh ba bei tyngka na shabar (externally funded projects), bad ki duna ka jingtip jingstad ban pynkhreh ia ki jingthoh jingtar kiba iadei bad ki projek baheh (project report) bad kiwei kiwei ki jingtreikam (investigations) Ka Bynta-II ki Surok Nongkyndong (Rural Roads Sector-II) Ka Bynta ba-ar (Second Phase) jong ka Rural Roads Sector-II ka kynthup ia ka jylla Assam na ka bynta ka projek ba ar-kyrdan (two-stage) ba la kyrshan da ka Asian Development Bank. Ia ki rukom surok Nongkyndong (Rural Road Systems) la thmu ban pyntreikam lyngba ki prokram ba ar kyrdan (2 stage): nyngkong, baroh ki shnong nongkyndong ba don palat 1000 ngut ki nongshong shnong yn pyniasoh ia ki da ki surok ba paka (all-weather roads), nangta par ia ki shnong nongkyndong ba don palat 500 ngut ki briew ruh pyniasoh lang da ki surok. Ka ADB ha kaba iadei bad kane ka liang ka lah da iaid shakhmat (initiated) ha kaba ai jingiarap lyngba ka Rural Roads Sector I project ha ka jylla Madhya Pradesh bad Chattisgarh bad ka la kynthup ruh ia ka jylla Assam, Orissa bad West Bengal ha ka kyrdan 58 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank ba ar (Second Phase) jong ki jingpyntreikam surok. Ki jingthmu jong kane ka projek ki kynthup ban pynduna ia ka jingkyrduh (poverty) bad ruh ban kyrshan ia ka roi ka par (economic growth) jong ka thain shatei lammihngi (Northeast) da kaba (i) plielad ia ki lynti khaii (markets) ki kam ki jam (jobs) bad ki lad pynbha ia ka imlang sahlang (social services), kynthup ruh ia ka koit ka khiah bad ka jingpule puthi (health and education); (ii) pynbha ia ki nongkyndong (rural habitations) da kaba pyniasoh ia ki da ki surok ba paka (all-weather road connections) Ka Rukom Leit Jingleit da ki Wah Bynta-I (Inland Waterway Sector-I) Ka ADB ka ia kyrshan pisa ia 3 tylli ki projek (3 waterway projects) ka sorkar India na ka bynta ki rukom leit jingleit da ki wah (water transport) kaba kynthup ia ka bynta Brahmaputra-Barak kum kawei na ki lynti um (waterway). Kane ka long katkum ki jingthmu jong ka plan ka ADB na ka bynta ka ri India (ADB’s 2003-2006 Country Strategic Plan for India). Ka jingthmu ka kynthup ban pynjur ia ka jingiasnohktilang hapdeng ki ri jong kane ka thain (subregional cooperation) lyngba kine ki rukom leit jingleit da ki wah hapdeng ka India bad ka Bangladesh (Waterway linkages between India and Bangladesh). Jingpynkhuid (Dredging) ia ki wah heh bad wah rit ba iaid ki lieng kit jingkit jong ka thain (navigational fairways in the region), ki jingpynbiang ia ki jaka ba paka khnang ban suk ka jingleit na baroh ki liang jong ka um bad ruh ki surok (intermodal terminals), kine ki long ki mat kiba kham kongsan jong kane ka projek. Ka jingthmu treikam ka kynthup ruh ia ka jingpynthymmai (redefining) jong ka rukom trei kam ka tnat Inland Waterways Authority of India bad ka jingpynkhlain ia ki rukom bei pisa (financing capability) nangta ka kynthup ruh ban pynjur ia ka jingiajan hapdeng ka India bad Bangladesh da kaba pynbha ia ki jingiateh (existing agreements) khnang ban pynsuk ia ka leit jingleit da ki wah hapdeng kine ki artylli ki ri (cross border inland waterway transport between India and Bangladesh). Ka rukom leit jingleit da ki wah Bynta-II (Inland Waterway Sector-II) Ka thong jong ka Inland Waterway Sector-II kumba la batai ha ka dulir pyrkhat kam (ADB Concept paper) jong ka ADB ka long ban pynbha ia ka synshar khadar (good governance) da kaba pynkhlain ia ka tnat ba dei peit ia ka leit ka wan da ki wah. Ka Inland Waterways Authority of India (IWAI), kum ka tnat ban pyntreikam ia ki jingpynbha bad jingpynheh ia ki lynti jong ki wahbah (National Waterway System). Kane ka jingthmu ka long ban pynsuk, pynheh, pynjur bad pynshongtat ia ka leit ka wan lyngba ki wah ha ka thain (sub-region), kan pynjur ruh ia ka jingiadei ba jan hapdeng ki ri jong ka thain (sub-regional cooperation) khamtam hapdeng ka India bad ka Bangladesh. Ki jingthmu bei pisa ka long ban pynbha (improving) ia kumba 2500 KM jong ki lynti wah jong ka ri India. Kane ka kynthup ia ki bynta jong ka National Waterway 2 bad sha lyndet ka Dibrugarh ha ka thain shatei lammihngi bad ka National Waterway 3 ha Kerela, kan kynthup ruh ia ki jingthmu ka National Waterways ha Orissa da kaba pynkhuid (dredging) ia ki wahrit (inland waterway), jingshna ia ki jinghikai shaphang ki kam iadei bad ki wah (construction of river training works), jingpynbiang ia ki jaka ba paka khnang ban suk ka leit ka wan lyngba ki surok bad ki wah bad ruh ki tiar ki tar ha kum kine ki jaka (intermodal terminals and their associated equipment7 ) Ki projek ban pynbha ia ki sor Bynta I & II (Urban Development Project Phase I & II) Ka jingthmu ka long ban kyntiew ia ka koit ka khiah ki paidbah bad ban pynbha ia ki rukom treikam treijam ha sor. Ka projek ka ringdur ha kaban pyniar ban pynbha, pynheh ia ki sor bad ban kyntiew ia ka ioh ka kot, ban pynduna ia ka jingduk jingkyrduh (reduction of poverty), ban pynbha ia ka synshar khadar ha sor (enhancing of urban governance) bad pynkhlain ia ki rukom treikam jong ki (institutional capacity) Ki jingpynthymmai ia ki tnat treikam b ad ia ki rukom trei kam (policy and institutional reform) ki long ki kongsan ha kane ka projek. Ki jingaibuit lane Technical Assistance ba la pynkhreh da ka ADB na ka bynta ka thain shatei lammihngi (Northeast Region Urban Development (Phase I & II) ka kynthup ia – ka um (water supply), jingkhuid bad jingbred jakhlia (sanitation and waste management/ water supply & sanitation8 ). Ka Bynta I (Phase I) ka kynthup ia ka Shillong (Meghalaya), Gangtok (Sikkim), Aizawl (Mizoram), Agartala (Tripura) bad Kohima (Nagaland), nangta ha ka Bynta II (Phase II) kan iarap aibuit ia ka Imphal (Manipur), Itanagar (Arunachal Pradesh), Dispur & Guwahati (Assam). Ka jingiarap (Technical Assistance) na ka bynta ka projek kan long ha ka dur jong ka jingshim jingkhein kumno ban pyntrei ia ki projek ha kine ki nongbah, haduh katno ki donkam ia ka pisa (financing), peit ia ki jingiarap ha ki por ba la leit ha ki sor (review past support to the urban sector), lum jingtip halor ka ioh ka kot jong u paitbah (conduct a socio economic survey), lum jingtip halor ka duk ka kyrduh (poverty economic survey). Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 59 Ka jingaibuit lane Technical Assistance halor ka phang “Urban Management Support in the North East Region” lane “ka jingiarap ban pynbha ia ki Sor ha ka thain shatei lammihngi” ka pyni ia ki thong bad ki jingthmu ban iarap ia ki tnat treikam ha sor (urban local bodies), ha kaban pynkhreh bad pyntreikam ia ki jingthmu khnang ban pynlong ia kine ki tnat kiba seisoh (efficient) bad kiba laitluid ha ka jingtrei jong ki (autonomous local self governments) Ki jingpynthymmai ia ki rukom khein bad lum khajna (computerization of municipal databases for tax billing collection and reassessment), lum jingtip halor ki jingdonkam ba kongsan ha ka imlang sahlang (Surveying basic infrastructure conditions) bad jingpynbiang ia ki kot kdew (preparation of digitized maps), lum jingtip ia ki jaka ki puta bad jingdon jingem (property and infrastructure databases) khnang ban sngewthuh kumno ban bei pisa ia ki projek bapher bapher (investment planning), kine ki long ki mat ba kongsan jong ki jingaibuit lane Technical Assistance. Ka jingkha-i pateng bad ka Jingbuh pisa ban pynmih phoida (Trade and Investment) Ka jingthmu jong ka ADB ka long ban pyndonkam ia ka thain kaba shatei jong ka lam mihngi, haka ban wanrah ka jingiadei bad jingiatrei lang ha ka jingdie jingthied bad ka thain dewlynnong kaba shathie sharum kaba ki khot ka South Asia. Ka jingtrei kam jong ka ADB hangne ha thain kaba shatei jong ka lam mihngi, kum ki kam ba iadei bad ka shna surok shna lynti bad ban shna ia ki bormet kiba lah ban wanlam khubor kylleng ka pyrthei baroh kawei; ka jingtei ia ki nongbah; ka jingpynkyntiew ia ka die ka thied halor ki mar kiba mih na rep ka riang; ka jingthaw ia ki bor met kiba mih na ka um; bad kiwei kiwei de, ki long ba ka ADB ka thmu ban pynkiew pynkhlain ha ka jingiadei ha ka liang ka die ka thied bad ka jingbuh pisa ha katta ka rukom ban iohnong. Ka ADB ka la pyllait ia ka TA ia kane ka jingthmu jong ka hangne ha thain kaba shatei jong ka lam mihngi ha u bnai risaw u snem 2004. Kane ka pyni balei ka jinkha-i pateng bad jingbuh pisa ban pynmih phoida ha kane ka thain, namar kane ka wanlam ia ka jingbun ne jingiohnong jong ka ri India hi baroh kawei, ha ka liang ka die ka thied bad jingkynshew pisa kaba la pyntreikam hi da ka ADB bad kiwei kiwei ki IFI. Ka jingai jingiarap kaba ki ong ka TA ka pyni ruh ba hangne ha thain ka long ka ba duna bha,; bad yn kham iohnong bha lada ki ia trei lang bad ki hima kiba shajan jum ki hima Bangladesh, Bhutan, Nepal bad ka hima China9 . Ka ADB ka pyrkhat ba ka kam kha-i pateng bad kane ka jingpuhpisa ban pymih phoida hangne ha thain ka dei kaba donkam, haka ban pynbha, pynkiew ia ka rukom iaid iew jong kane ka thain shane; bad ban pynkih, pynibang ia ki seng shimet ban kin trei ha kane ka thain. Ka ADB ka ong ruh ba dei ban kyrshan bad ban shim kabu ia kito ki jait kha-i pateng halor ki mar kiba lah ban wanlam bun ha ka liang ka jingiohnong. Kane ka bank ka kdew ruh ha ka hima Assam , bad kiwei kiwei ki jaka ha kane ka thain, kiba dang long khlaw bha, ki bym pat don mano mano ruh ban ktah ia ka spah kaba ki don kumba la thaw hi; bad ruh ha ka lynti kaba bteng ia ka hima Nepal bad Bhutan lynba ka hima West Bengal bad lynba ka hima Sikkim, kine ki long ki jaka ki ban plie lad lynti ban tei ia ka kam kha-i pateng halor ki mar kiba mih na ka rep ka riang. Ka TA10 ka thmu ban pynkiew shuh shuh ia ka bormet jong ki seng riew shimet hangne ha thain kaba shatei jong ka lam mihngi. Wat lada don ki jingeh ruh, ka jingthmu ka ADB ka long ban pyntrei ha katta ka rukom ka ban wanlam ia kane ka thain sha khmat rynkat bad ki ri ba na shabar India ha ka liang ka iewbah iewsan. Ka TA ruh ka thmu kumjuh hi, ha kaba ka kam ia die ia thied jong ka SASEC ha kham khlain ban kham jan ha ka jingiadei jong ka na kawei ka shnong sha kawei pat. Ka ADB ruh ka mynjur kumjuh, ban wanlam ia kane ka thain sha khmat, ban ioh ia shim bynta bad ki iew bah iew san jong ka pyrthei hi baroh shi tyllup kaba ki ong ki global market; bad ban pynkhlain ia kito ki riew shimet ha ka ban wanlam ruh kumjuh ia ki sha khmat; bad ha ka juh ka por kane kan kyntiew ia ka ri India ha ka jingiadei jong kane ka thain bad ka South Asia bad ki khappud shnong jong ka , kaba ki khot ka Greater Mekong Subregion. Tourism Ka ju iai long ba ka ADB ka pyni ia kane ka thain lam mihngi kum ka jaka ka ba iai long ka thain kaba sah kumjuh, ka bym ju don mano mano ruh ban tip bha shaphang jong ka, ka pyni ia ka kum ka jaka ka dang long sotti ha ka bym don mano mano ruh ban ktah ia ka, ka ba dang long kumba la thaw, ha jingdap jong ka da ka spah mariang ka ba dang iphuh iphieng. Kane ka jinglong jong ka, ka plie lad lynti ban shna pisa ha ka ban tei ia ka da kaba wanrah ia ki breiw na bar ban wan peit kai ia ka, bad ban shna ki jait jingialeh kai ki ba pher ba pher bad pyni ia ki briew ia ka niam ka rukom jong ki, ban pyni ia ka rukom im ki nongkyndong ha ki shnong rit, bad kiwei kiwei pat. Ka ADB ka la kdew shai ba ka torisim (ki ju ong tourism ia ki nong leit jingleit, nongshang pyrthei ne maphusor) ka long ka kongsan baka 60 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank SASEC kan pyntrei kam bha kham kloi kum ha u snem 200011 . Ka SASEC ka pyni ba ka tourism kan long ruh ka ba kongsan ha poh ka iatylli lang ha ka jingtrei jong ka bad ki thain rit ruh. Ka seng kaba ia trei lang na ka bynta ka tourism (working group) la thaw ia ka da ka SASEC prokram, bad ka pyni shuh shuh ban kan trei khnang na ka bynta kito ki jait jingiarap ne ki lad ki ban tei ia u jait bynriew jong ka thain. Ka meeting ka ba lai jong ka ne ka seng (working group) kaba la long ha u July 2003 ka la ia sngewthuh jingmut halor ar tylli ki kyndon kita ki long kumne: ka Buddhist circuits (ka jingiaid maphusor) bad ka ecotourism ka ba iadei bad ka pyni phuh iphieng ia ka mariang ka ba ka tynrai jong ka, ka long na ka leh niam leh rukom jong kane ka thain hi. Ka jingpynkhreh ne ka plan kaba ha u snem 200312 ka ba iadei ban tei ia ka tourism jong SASEC, ka la kynthup hi ia kitei ki ar tylli ki kyndon ki ba la kdew ha neng , bad ki kdew ruh ia kito ki ba kongsan kiba iadei kumno ban pynkhlain bor bad ban tei ia ki spah khyndew, mariang jong ki briew jong kane ka thain13 . Ka tnat ba iadei ha ka jingbatai, jingai nuska na ka bynta kane ka seng la pyni ha ka Regional Cooperation Strategy bad ka prokram na ka bynta u snem 2004 ban kyrshan ia ka seng tourism hapoh ka SASEC14 . North East Region Assement and Development Strategy concept paper Kane kot shemphang ka ba btai ia ka rukom pyniad kam, bad jingthew, jingbniah jong ka thain lam mihngi bad kaba dei na ka bynta ki buit ki lynti ha ka ban tei ia kane ka thain, ka kdew shai ia ki mat ba kongsan ki ba pynkhlain shuh shuh halor jong ka jingtrei kam jong ka ADB hapoh kane ka thain lam mihngi bad ka jing thaw ia ka seng ka ban ai buit ai bor, ban pynduna ia ka jingduk jong kane ka thain. Kane ka kot ka kdew ia ki mat kongsan kum ka jingiarap ban tei ia ka thain hi baroh kawei, kine ki long ba donkam kyrkieh ban pynkhreh na ka bynta kane ka thain lam mihngi ha ka ioh ka kot jong kane ka thain hi kaba ki ong ka Economic and thematic sector work (ESTW). Kane ka sngewthuh shai ba hangne ha thain lam mihngi ka don ka jingiashaniah jong kawei shnong ha kawei pat ka shnong ha ka imlang sahlang. Bun ki ESTW ba la thaw la sdang pyntrei kam ha ka shnong Sikkim. Kine ki ESTW kin peit bniahh ha ki shnong kum ka Assam, Arunachal Pradesh, Meghalaya, Manipur, Mizoram, Nagaland bad ka Tripura. Kane kot shemphang ka btai halor ki buit ki lynti jong ka ADB kumno ka shim nyngkong eh ia kito ki jingtyrwa projek kiba ia khun ban ioh tyngka. Kane ka kot la buh khmat lypa ban pynwan nia lada don kano kano ka daw ba ha ka thain lam mihngi, nalor ba ka ioh bai seng, ne kiwei pat ki jingiarap tyngka na ka sorkar kmie (ka long haduh khyndew phew percent 90% kum ki grant) haduh ba pyni ba ha baroh kawei ka ri shityllup ka ioh bun hi kane ka thain lam mihngi ha ka liang ka pisa na ka sorkar kmie. Hangne phi iohi ba kat kum ka jingong jong ka ADB, ka ioh ka kot jong kane ka thain lam mihngi ka iai long kabam don lad don lynti ban tei bor met ia la ka shnong, bad haba phin ia khein bad ka ri hi baroh kawei, ka thain lam mihngi ka dang long ka jaka kaba dang duk , kaba ki trai nongshong shnong kim lah trei kam trei jam, bym nang trei, bym nang pynroi bad ba ki jaitbynriew ki dang iai sah bieit. Kane ka kot ka ong shuh shuh ba jingiarap ia ka thain lam mihngi kan dei ban kham long ka ba tyneh, ba jur shuh shuh ba ka sorkar ka ri India kadei ban pynkhlain shuh shuh na ka bynta ka ne ka thain ka ki ong “ka thain ba duk, ba bieit ba them ba sah marwei” ba dei ban wanrah rynkat bad kiwei pat ki thain pdeng shnong ka ri kiba ka ioh ka kot, ka imlang sahlang ka la kiew bha shakhmat. Ka TA ba kane ka kot shemphang ka tyrwa kan sa tei ia ki (i) jingpule jinputhi kiba iadei bad ka synjuk seng bad synshar khaddar bad ia ka jingiathuh hyndai hynthai ban tip ia ka tynrai jong kawei pa kawei ka hima hangne ha thain (ii) Ka jingpule bniah ha ka ioh ka kot ha kawei pa kawei ka hima jong ka thain lam mihngi. (iii) ka jingpule jingputhi ba thew ia ki jingdonkam ban dei ban shim nyngkong ne khmih bniah. (iv) ki buit ki lynti ki ba iadei na ka bynta ban tei lang ia ka thain baroh kawei shityllup, ka ban iarap ia ka ADB kumno ban jied bad ban shim nyngkong eh ia kito ki projek kiba pan jing iarap kiba kham kongsan. Assam Governance and Public Resource Management Programme Ka TA na ka bynta ka Assam bad ka prokram pyniaid ia ka jingdon jingem ki paidbah kan btai hangne ia ki kyndon kumno ban pyntrei kam kaban pynstet ha ka kiew ka ioh hapoh Asaam, da kaba kyrshan ia ka sorkar Assam ha ka ban shna dur ia ki kyndon ki ba iadei ia rukom pyniaid ia ka jingdon jingem ki paidbah. Kine ki long ban pynthymmai ia ki kyndon ki ba rim ki ba la shna ha katta ka rukom ban pyni shai ia ka tynrai jong ka pud ka thew kaba ia dei bad ka jingkynshew pla tyngka ka ba ki ong ka MTFRP (Medium Term Fiscal reform program) ka MoU, (ka jingsngewthuh rynkat lang hapdeng ki ar tylli ki kynhun) ka ba peit bniah ia kine harum (i) ka jingpynthymmai ia ki ain khajna kiba Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 61 iadei na ka ban pynkhreh ia ka jingdon jingem, ki mar ki matta. (ii) ka jingpynthymmai ia ki ain khajna kiba iadei bad ka jinglut jingsep jong ki paidbah ban pynkhlain ban ai bor ha kaban pynbha, ban pyniaid ryntih ia ka rukom ai mar ai matta, ne pisa. (iii) ka jingpyntymmai ia ki ain khajna ban pynskhem ia ka pla tyngka jong ka sorkar bad (iv) ka bor synshar ne bor pyniaid bad ki jingpynthymmai ia ki ain kiab iadei na ka bynta u paidbah ki ba ai jingiarap , bad ka jingkit jinkyrshan ia u paidbah lynba ka jingai bor pyniaid ha ki sorkar kiba kitkhlieh kham bha bad ha ki seng shimet. Ha kat kum ka jingiohi ka ADB ka sorkar bad ki seng shimet (public sector) ki dei ban peit tang ia kito ki kam kiab la buh hi tang ia ki ha kane ka ioh ka kot jong ka pyrthei ba mynta, kiba kyrshan ia jingmih khajna bad ka jinglut jingsep. Ki saw tylli ki kyndon ba pyntreikam da ka TA ki dei ki (i) ki khajna (ii) ki khajna ba iadei bad ka jinglut jingsep jong ki paidbah, (iii). ki khajna ba dei bad ki ram , bad (iv) ka jingsynshar bad bor pyniaid ha ba pynthymmai ia ki ain ki rukom. Ka rukom treikam jong ka TA kan peit bniah ia ka jinglong jong ka sla khyndew bad ia ki kam ki jam ha ka liang ka ioh ka kot jong ki seng ha thain lam mihngi ha kaba iadei pat bad ki to ki ri kiba hap hapoh ka SASEC. Yn khmih bniah ruh ia ki kam ki jam jong ki seng kiba dei bad ka kha-i ka pateng, bad ki kam ki bapher bapher kiba iadei bad ka kam shalan shabar. Baroh ki kam shalan shabar yn peit ia ki kat kum ki ain ki kyndon ba la kdew da ka WTO (world trade organisation) lane kin pyndonkam da ka ba pyndep jong ka jingioh jong ka ri India na WTO. Ha kawei pat ka liang, ka TA kan khmih biang sa shisien ia ka rukom kha-i pateng jong ka ri India bad ki ain buh tyngka, bad kito ruh ki jingbuh tyngka bad ki ri shabar India ka ba ki ong ka Foreign Direct Investment (FDI), kiba lah ban iarap ne ktah ia ka thain lam mihngi shane. Ka jingpeit bniah ia ka iew bad ia ka seng-ain na ka bynta ka kha-i ka pateng bad buh pisa tyngka kan long ruh ka bynta jong ka TA ban thuh bniah. Ka jingpynthymmai ia ki ain ki ba iadei na ka bynta ka jingbatai ban pyniaid ia ka pisa, Ka Komputor bad ka jingpyniaid ia ka lut ka sep (Budget Procedure Reform, Computerization and Expenditure Management) Ka TA ka kyrteng “Budget Procedure Reform, Computerization and Expenditure Management”, jong ka sorkar Assam15 kan btai bniah ia ki kyndon kumno ban pynkhlain bor ia ka sorkar ha ka ban lah ban pyntreikam ia ki ain khajna ba thymmai da ka ba thaw ia ka nuksa ne kyndon ban pynbha ia ki ain khajna, bad ban pynbha ruh ia ki jingpynkhreh jong ka hima bad ka jingbatai ia ka jingiaid ka pisa tyngka; ban pynkhlain ia ka jingpyniaid pisa tyngka jong sorkar Assam; ban pynkhlain ia ki seng shimet bad ia ka hima bor synshar; ban pynkhreh, pyntreikam da ka ba shna bha ia ki seng ha ka liang ka bor met ban pynbha ia ka jingiadei jong ki nongtrei kiba ia trei lang ha ka juh ka seng. Capacity Building for Fiscal Reforms in Sikkim Ban tei ia ka bormet ka ban peit na ka bynta ban pynthymmai ne pynkylla ia ki ain kumno ban kynshew pisa ha ka hima Sikkim16 . Kane ka thmu ban iarap ia ka sorkar jong ka Sikkim ban shna dur thymmai ia ki lynti ne rukom pyniaid pisa ka ba kham bha ha ka ba ki bormet jong ka sorkar hi kiba dei ban peit ia ka jingpyntreikam da ka ba bud ia kine ki lynti. Ka TA ka ai nuksa bad ai jingbatai kumno ban iaid shakhmat ban ioh ia kane ka thong jong ka. Ka ba nynkong eh ka long ban iarap ia ka sorkard jong ka Sikkim kumno ban shna ia ki ain lane ki kyndon ban shim khajna, bad ia kiei pat ban nym shym. Ka ba ar ka long band iarap ia ka sorkar ha ka jingphiah, ne jingtei ia ki ophis kyrpang ka ki ju khot department khnang ba kine kin kham don bor ha ka jingsynshar, jingpyniaid kam ha liang ka pisa ka tynka jong ka sorkar. Bad ia kine ki ophis kyrpang la shna ha kata ka rukom ban pyni ia ki jingiaid beit iaid ryntih ha ka kam pisa bad ka jingtrei kam jong ka la ban iohi paidbah ia ka jingkhuid ha ka rukom treikam. Kaba lai ka TA kan shna biang ia ka jingpynkhreh ne ka ba ki ju ong ka plan na ka bynta kito ki seng ba dei hi jong ka sorkar. Ka jingthmu jong ka TA hi baroh kawei: (i) ka long ban pynkhlain bor ia ki seng ki ba rit ki ba dei na ki dong hi khnang ba kin lah ban trei kam bha. (ii). Ka ophis kyrpang kaba dei peit ia ka jinglut jingsep jong ka hima ka ba ki ong ka Directorate of Economics and Statistics ka ban lum ia ki dak ki shin kumba ka long ha ka liang ka lut ka sep jong ka hima Sikkim. Ka rukom pyntreikam jong ka TA ka kynthup ia ka jingpynmih ia ka VAT (value added tax) kane ka mut ia ka jingbuhdor halor ki mar ki matta ki bym ju buh, kiba iadei bad ka kha-i pateng jong ki paidbah.. Ka jingpymih ia ka VAT kan long bad ka jingkyrshan jong ka ophis kyrpang ka ba dei pet ia ki khajna halor ka kha-i ka pateng jong ki 62 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank paidbah. Kane ka jingleh jong ka ban pynmih ia ka VAT ka long ban ioh shim khajna na kito ki kam kha-i ki bym la siew hap ban siew bai khajna, bad ban pynbun ki jingsiew kiba iadei ia ki kam na ka bynta u paidbah. Ka TA ruh ka pule bad khmih halor jong ka jingsam tyngka da ka ba buh jingthoh, da ka jingthmu ban ioh pynshongnia ia ka rukom ba pyndonkam pisa, khnang ba ha uwei u snem lah ban btai kumno yn pyniaid ia ka pisa. Kane ka jingthoh jong ka, kan wanlam ia ka jingpynduna bad kan ai jingiada na ka jingduhnong, jingduk bad jingjot. Ka prokram jingiada na ka bynta ka jingshlei um ha ka hima Assam (Assam Flood Control Program ) Kane ka kot ai jingmut halor kane ka prokram ka kdew ia ki jingthmu jong kane ka projek ka ba iadei bad ka jingtei ia ka ioh ka kot ban pynduna ia ka jingduk jong ki briew kiba im ba sah hapoh ka wah Brahmaputra bad ha wah Barak. Ka TA na ka bynta kane ka prokram kan btai kynthup ia ka jingiada, jingpynduna ban leh kumno ynda don jingshlei um ne jingbam um ia ka khyndew. Kane ka prokram yn pyntreikam ha ar tylli ki mat ne por ba la phiah. Ha ka mat nynkong, kine ki long ki kam kiaba hap ban pyndep : ban pynkhreh ia ki ain ka hima ka dei bad ka jingiaid ia ka um ka wah; ban pynkhreh ia ka jingpyniaid ia ki wah ha Assam, kiba ker kut ker sawdong ia ka rep ka riang, ka jing ai um, ka khlaw ka btap, ka jingri dohkha, bad ka surok iaid ka kali hapoh ka hima; ban pynkhreh ia ka jingwan ki jait jingjulor ban iada na kine ha ka dor ka ba kham tad; bad ban shna ia ki rukom trei kam na ka bynta ka jingpyniaid um bad ki wah bad ban kdew ia ki jingbuh pisa tyngka ki ba kyrpang. Ha kine ki kam ba la kdew ha neng, ha ka phase ne mat ba ar kin shna ia ki prokram ban ai training na ka bynta kito ki projek rit ha kine ki jaka kat kum na ki jingthoh jingpule halor ka rep ka riang, ka jingpyniaid um, ka khlaw ka btap, ka jingri dohkha bad kiwei ki jait prokram kiba ia dei bad ka jingtei ia ka imlang sahlang jong kito ki shnong ba lah shah bam ha ka um, bad ban shna ia ka seng bormet ha Assam bad ia ki projek shna tyngka na ka bynta ka rukom pyniaid pisa ka ADB ruh yn pynkhreh ia ka. La khmih lynti na ka TA ban pynmih ia ka kot lyngkdap jong ka Assam State Water Policy (ka ain halor jong ka jingpyniaid um ka hima ka Assam), ka lynti ne rukom trei jong ka sorkar na ka bynta ban iada na ka jingshlei um ne jing shah bam um; bad ki prokram kiba dei ia ka jingpynbha ia ka imlang sahlang na bynta ki projek ha ki jaka kiba rit, kiba kynthup ia ki jingpynbha jingtei ia ki jaka, ka rep ka riang, ka jingri dohkha bad kiwei kiwei pat kiba iadei bad ki kam ki jam ha ka liang ka ri dohkha. Ka jingkhmih lynti na ka projek jong ka TA la pynmih ia ka jingiada jong ka ioh ka kot ka hima Assam lynba ki kam trei ba janai kiba la iada na ka jingshlei um bad lyngba ki training ba la ai na ka bynta ka ka wah. b) ka jingailad na ka bynta ki jaidtbynriew ha ka imlang sahlang hapoh ki projek kiba iahap bad ki jingkyrshan ha ka rukom ban pynmih tulop. Sikkim Agribusiness Development Support Project Ka TA ba kyrshan da ka ADB ha projek dei ban jingtei ia ka thung ka rep, bad ka jingdie jingthied, kaba ki khot ka Agribusiness Development Support Project17 ; ka ju iarap ia ka sorkar jong ka hima Sikkim ban shna dur ne pynkhreh ia ki project kumno ban kynshew ne seng na ka bynta ban pyniaid pisa shabar, kaba pyrshang ban ialeh ha kaban pymih tulop, bad ban plie lad lynti ban ai kam ia ki briew lyngba ka die ka thied jong ki jingthung jingrep jong ka mariang. Kine ki jingkynshew; jingbuh tynka ka long ban pynkiew ia ka jingmih na kine ki jingthung, bad ban die ban pyniaid sha bar ia kito ki jingrep kiba kham iohnong bha; bad ban tei ia kito ki kynhun ki ba kynshew pisa, ban kyrshan ia kane ka jingtreikam,; bad ban kyrshan ia ka agribusiness da ka pyrshang ban die ban thied ia ka rep ka riang, ban pynkhih ia kito ki briew shimet ban ia lum pisa, bad ban kynshew ha ka phang jong ka rep ka riang. Ka projek ka pyrshang ruh ban ai jingiarap ban pynbun ki lad ki lynti na ka bynta ka die ka thied halor ka mar ka matta jong ka rep ka riang (i) ban buh dor shuh shuh ha ka die ka thied jong ka rep ka riang, bad ban ialeh ban pynduna ia ka jingduhnong hadien ba la dep lum ia ki jingthung jingrep; (b) da ka ba tei ia ka ha katta ka rukom ban pynjur ia ka jingdawa na u paidbah bad na ki jingmih na ki seng riew shimet; bad ban pyniaid ia ki mar ki matta ki iew kiba shabar hapoh ri la jong bad shabar ri ruh kum juh bad (c) ban pynmih ki jait kam kiba heh tulop na ka bynta ki nongrep lynba kine ki iew. Ka TA ka ai jingtohkit kaba janai ia kaei ba ka ADB ka shem jingeh bad ia ki lad ki lynti hapoh jong ka hima, bad ka kdew ruh ia ki jingmih jingsep jong mar kha-i. kane ka jingkdew ia ki projek la buh nongrim ha kine ki mat kongsan kum kine ba bud (i) ka jingpule bad khmih bniah ia ka rukom iaid ka iew, (ii) ka rukom jinpyndap ne buhai, (iii) ka lad ba ioh na ka jingia khun ki para nongdie nongthied (iv) ki lad kumno ban ioh nong, (v) ka jingpyniar ia ka jingduhnong haba lum ia ka rep ka riang, bad (vi) ka jingbun ki nongrep kiba lah ban iohnong. Ka TA kan kdew Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 63 ia ki lynti treikam hapoh ka hima, ban rat ia kito ki jingpynwit ha ka liang ka bor synshar na ka bynta ki seng riew shimet kiba ia lum pisa ha kki kam jingiadawa, jingdie, jingthied jong ki mar ki matta ki ba mih na ka rep ka riang. Ka pyni nuksa da ka ba lum kawei ka kynhun ka iarap da lade ia lade hi ka bi ki ong ka Self Help Group, ka association ne kynhun jong ki nongrep, bad ki ki kynhun ba don lang ka juh ka jingthmu. Ban iarap ia ki shnong nongkyndong bad ia ki nongrep kiba sdang trei ki kam barit, ka TA ka batai da ka ba ai nukssa ban trei kam ha kaban pyndonkam ki lad lynti kiba thymmai da ka ba shna ia ki kynhun bapher bapher, kum ki seng kiba iatylli lang haka juh ka jingmut, ki kynhun u riew paidbah, ne ka seng jong u riew shimet lane ban ia snoh kti lang ha kaba bud lang da kine ki lynti kiba long kumne (i) ban shna lad ban iohnong na ka bynta ki nongrep ban pynmih kum ja jingdonkam jong ka jingbha ne jingsniew jong ki mar kha-i kat kum ki kyndon ba la ia sngewthuh jingmut lang; (ii) ban pynbiang da ka ba ai jingmut, ban ai ia ki tiar kiba thymmai ki techonology, bad ban pynshai halor ka dor bad ka jingleh doh iap; (iii) ban ai ia ka lad ban ioh ia ki technology kiban pynmih bha ha ka jingiohnong; (iv) ban ai ia jingmut halor ka rukom iaid iew khnang ban sngewthuh kumno ban leh lada la don kano kano ka jingkylla ha ka die ka thied (v) kumno ban leh ban pynbieit ia kito ki ba ai pisa; bad (vi) ban shim bynta bad kito ki mat kiba iadei bad ka jingdon jingem, ki kynhun, ka rukom trei kam bad ban khmih bniah ia ka jinglong katta ka jingsniew ne jingbha jong ki mar kha-i. SASEC for Regional Air Quality Management (TAR: OTH 37014) Hapoh jong ka SASEC prokram , ka don ka jingdonkam ban tei ia ka Air Quality Management (AQM) hapoh ki thain rit da ka ba ia trei lang ban ia sam lem, ne ai jingmut lem ha ki rukom khein, rukom treikam ha la ha la ki jong ki hima kumba la ia don jingsngewthuh lang. Kane ka jingdonkam kumba la thoh da ka SASEC ka wan namar ka daw ka long ba la mih ki jait pa ki jaid kompany, ka jinglong nongsor ki shnong ki thaw, bad ia ka jingwan jong ki rukom pynmih bormet na ka mariang kiba la ban ktah ym dei tang ha shnong, ne ri bad ha ki ri shabar ruh. Ym don kam ban ong, hynrei kaei ba ka TAR ka leh ka long ba ka kham pyni ia ki jingjakhlia, jingjaboh ba la wan rah ha ka tei ia kine ki bormet ka ba ka ADB bad kiwei kiwei ki IFI ki pyntrei kam. Ha ka jaka ban pynthymmai biang ia ki lynti ban iarap ia ki briew ha kane ka thain, ka jingtrei kam ha ka liang ka mariang ban sumar sukher ia ka, pynban ka la iada ia ki jingjakhlia, ki jaid bih, ba la mih ha ka jingtrei kam jong ki ha kane ka thain lam mihngi. Lafarge Cement Plant Ka Lafarge Surma Cement Limited (LSC) ka la sdang treikam naduh u snem 1997 bad ka parmaw hapoh ka hima Meghalaya. Kane ka don hapoh ka jaka kaba ki khot ka Chhatak, ha shnong Sylhet ka don kum ba shiphew kilometer na ka bordar hima Meghalaya. Kane ka par ka lah ban pynmih haduah 1.2 metric ton ka dew bilat ha ka shi snem. Ka Lum Mawshun Mineral Private Limited (LMMPL) ka dei ban peit ia ka hok jong ki nongtih par. Ka jing ai wai ia ka khyndew kadei bad ka LSC ka ba dei trai haduh 74 percent bad ka ka Lafarge Umium Mining Private Limited (LUMPL) ka pyniaid ia ka jingtih par haduh 100 percent kaba dei trai da ka LSC. Ka jingbuh pisa tyngka ka long haduh 240 million pisa tyngka jong ka USA, ka ba kyntup ruh ia ki jingsiew bad bai nongtrei. Ka ADB bad kiwei kiwei pat ki IFI, bad ka Lafarge ka kynthup ia ki dei ki nong buh pisa kiba kham kyrpang kiba don hok haduh10 percent, bad 10 percent bad 50 percent. 1. 2. 3. 4. La shim na ka dulir Insiduous Financial Intrusion in India’s North East, ICR & FIPA (Extract from the Insiduous Financial Intrusion in India’s North East, ICR & FIPA) ADB:TAR:IND 36318, ba la bei tyngka da ka Japan Ka loan “Assam Governance and Public Resource Management” ba la kynthup ha ka prokram jong ka ADB 2004 ia ka ri India. Ka jingaibuit ba nyngkong eh ha ki jingpyntip ka ADB Business Oppurtunities, 1 July 2002. (A loan “Assam Governance and Public Resource Management” included in ADB’s 2004 country program for India. The TA first appeared in ADB Business Oppurtunities (Internet Edition) 1 July 2002) ADB 2000 : Jingaibuit ia ka India ban kyrshan ia ki tnat pynmih bording, Manila (ADB 2000 : Technical Assistance to India for Support for Power Finance Corporation, Manila) 64 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 5. ADB : TAR : IND 38312, December 2004, Jingaibuit ia ka India ban pynkhreh ia ka projek bording ha thain shatei lammihngi. Da ka jingiarap ka ADB, la pynkhreh ia ka list kaba kynthup ia 4, 000-5,000 KM ki surok (With the support of an ADB – financed staff consultant, a long list of about 4,000-5,000 KM has been identified) Ki Plan ka ADB na ka bynta ka India , 2003-2006 (ADB 2003-2006 Country Strategic Plan for India) PPTA : IND38260 – 01 (ADB) ADB : Jingaibuit halor ka khaii ka pateng bad ka jingbei pisa ha ka thain shatei lammihngi ka India (ADB : Technical Assistance to India for Preparing Northeastern States Trade and Investment Creation Initiative, TAR: IND37407 Oct 2004) ADB: Technical Assistance to India for Preparing NorthEastern States Trade and Investment Creation Initiative, TAR: IND 37407 Oct 2004 (Ka jingiarap ba shihud na ka bynta ka ri India kumno ban khreh ia ka rukom khai pateng hangne ha thain lam mihngi) ADB: TAR: IND: 37407: Technical Assistance to India for Preparing the NorthEastern States Trade and Investment Creation Initiative ADB 2000. TA for Identification and Prioritization of Subregional Projects in South Asia. Manila; and ADB 2001. TA for South Asia Subregional Economic Cooperation II. Manila. ADB,2003: Technical Assistance for SASEC Tourism Development Plan, Manila. The TA first appeared in ADB Business Opportunities (Internet Edition) on 25 November 2003. Ka TA ka mih nyngkong eh ha ka kot kumba la kdew haneng ha ka ktien phareng ADB: TAR: IND 36348, on Budget Procedure Reform, Computerization and Expenditure Management (ASSAM), June 2003. ADB: TAR: IND 36055: Technical Assistance to India for “Capacity Building for Fiscal Reforms in Sikkim”, December 2003. ADB: TAR: IND 37091, Agribusiness Development Support Project, Sikkim, October 2004 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 65 ANNEX I Ka Dur halor ki tnat treikam jong ka ADB BOARD OF GOVERNORS BOARD OF DIRECTORS PRESIDENT MANAGING DIRECTOR GENERAL ASIAN DEVELOPMENT BANK INSTITUTE VICE-PRESIDENT (Knowledge Management and Sustainable Development) OFFICE OF THE AUDITOR GENERAL REGIONAL & SUSTAINABLE DEVELOPMENT DEPARTMENT STRATEGY AND POLICY DEPARTMENT ECONOMICS AND RESEARCH DEPARTMENT OFFICE OF REGIONAL ECONOMIC INTEGRATION OFFICE OF THE SPECIAL PROJECT FACILITATOR CREDIT RISK MANAGEMENT UNIT DEPARTMENT OF EXTERNAL RELATIONS EUROPEAN REPRESENTATIVE OFFICE JAPANESE REPRESENTATIVE OFFICE NORTH AMERICAN REPRESENTATIVE OFFICE OFFICE OF COFINANCING OPERATIONS VICE-PRESIDENT (Operations 1) OPERATIONS EVALUATION DEPARTMENT OFFICE OF THE COMPLIANCE REVIEW PANEL VICE-PRESIDENT (Operations 2) VICE-PRESIDENT (Finance and Administration) SOUTH ASIA DEPARTMENT EAST AND CENTRAL ASIA DEPARTMENT OFFICE OF THE SECRETARY AFGHANISTAN RESIDENT MISSION AZERBAIJAN RESIDENT MISSION OFFICE OF THE GENERAL COUNSEL BANGLADESH RESIDENT MISSION PRC RESIDENT MISSION BUDGET, PERSONNEL & MANAGEMENT SYSTEMS DEPARTMENT INDIA RESIDENT MISSION KAZAKHSTAN RESIDENT MISSION NEPAL RESIDENT MISSION KYRGYZ RESIDENT MISSION PAKISTAN RESIDENT MISSION MONGOLIA RESIDENT MISSION SRI LANKA RESIDENT MISSION TAJIKISTAN RESIDENT MISSION MEKONG DEPARTMENT UZBEKISTAN RESIDENT MISSION CAMBODIA RESIDENT MISSION SOUTHEAST ASIA DEPARTMENT LAO PDR RESIDENT MISSION INDONESIA RESIDENT MISSION VIET NAM RESIDENT MISSION PHILIPPINES COUNTRY OFFICE THAILAND RESIDENT MISSION PACIFIC DEPARTMENT PRIVATE SECTOR OPERATIONS DEPARTMENT PACIFIC LIAISON AND COORDINATION OFFICE PACIFIC SUBREGIONAL OFFICE PAPUA NEW GUINEA RESIDENT MISSION SOUTH PACIFIC REGIONAL MISSION SPECIAL LIAISON OFFICE IN TIMOR-LESTE CENTRAL OPERATIONS SERVICES OFFICE OFFICE OF ADMINISTRATIVE SERVICES CONTROLLERS DEPARTMENT TREASURY DEPARTMENT OFFICE OF INFORMATION SYSTEMS AND TECHNOLOGY 66 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank ANNEX II Ka Board jong ki Executive Directors jong ka ADB 1 Haruhiko Kuroda President bad Chair jong ka Board of Directors Phone: (632) 632-6005/6000 Fax: (632) 636-2000 Email: [email protected] Assistant: Stella Torres ([email protected]) Executive Director, Alternate, Bad Advisors Ki Ri Ba Mihkhmat Mr. Masaki Omura – Executive Director Phone: (632) 632-6095/6014 Fax: (632) 632-6176 Email: [email protected] Location: East, Suite 12, Room 9724 Assistant: Josie Coscolluela Japan Mr. Atsushi Mizuno – Alternate Director Phone: (632) 632-6096/6099 Fax: (632) 632-6176 Email: [email protected] Location: East, Suite 12, Room 9736 Assistant: Tess Carreon Mr. Takeshi Murazawa – Director’s Advisor Phone:(632) 632-6856/6069 Email: [email protected] Location: East, Suite 12, Room 9728 Mr. Kazuhiro Iryu – Director’s Advisor Phone: (632) 632-6074/6104 Email: [email protected] Location: East, Suite 12, Room 9732 Assistant: Louise Alberto Mr. Paul W. Speltz – Executive Director Phone: (632) 632-6050/6053 Fax: (632) 636-4003, 636-2084 Email: [email protected] Location: South, Suite 7, Room 9444 Assistant: Shirley Agliam Mr. Paul Curry – Alternate Director Phone: (632) 632-6051/6052 Fax: (632) 636-2084 Email: [email protected] Location: South, Suite 7, Room 9432 Assistant: Marites Perfecto United States Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank Ms. Barbara Holloway – Director’s Advisor Phone: (632) 632-6054/5017 Email: [email protected] Location: South, Suite 7, Room 9436 Mr. Atticus Weller – Director’s Advisor Email: [email protected] Mr. Ashok Saikia – Executive Director Phone: (632) 632-6040/6028 Fax: (632) 632-5780 Email: [email protected] Location: South, Suite 10, Room 9644 Assistant: N. Srinivasan India, Bangladesh, Bhutan, Lao People’s Democratic Republic, Tajikistan, Afghanistan Mr. Nima Wangdi – Alternate Director Phone: (632) 632-6041/6043 Fax: (632) 632-5780 Email: [email protected] Location: South, Suite 10, Room 9632 Assistant: Cheryl Managuelod Mr. Ajay Seth – Director’s Advisor Phone: (632) 632-6106/6177 Email: [email protected] Location: South, Suite 10, Room 9640 Assistant: Lucy Pery Mr. Shumsher Sheriff – Director’s Advisor Phone: (632) 632-6174/6067 Email: [email protected] Location: South, Suite 10, Room 9636 Mr. Xiaosong Zheng – Executive Director Phone: (632) 632-6071/6026 Fax: (632) 636-2052 Email: [email protected] Location: West, Suite 6, Room 9324 Assistant: Maridel Capulong Mr. Xialong Mo – Alternate Director Phone: (632) 632-6034/6073 Fax: (632) 636-2052 Email: [email protected] Location: West, Suite 6, Room 9336 Assistant: Becca Regis Mr. Wenxing Pan – Director’s Advisor Phone: (632) 632-6071/6033 Fax: (632) 636-2052 Email: [email protected] Location: West, Suite 6, 9328 Assistant: Liu Weijie China 67 68 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank Mr. Minwen Zhang – Director’s Advisor Phone: (632) 632-6110/6012 Fax: (632) 636-2052 Email: [email protected] Location: West, Suite 6, 9332 Mr. Stephen Sedgwick – Executive Director Phone: (632) 632-6065/6027 Fax: (632) 636-2072 Email: [email protected] Location: North, Suite 4, Room 9232 Assistant: Marilou Tabangay Australia, Azerbaijan, Cambodia, Hong Kong, China, Kiribati, Federated States of Micronesia, Nauru, Solomon Islands, Tuvalu Mr. Richard Moore – Alternate Director Phone: (632) 632-6098/6068 Fax: (632) 636-2072 Email: [email protected] Location: West, Suite 4, Room 9244 Ms. Senny Phillip – Director’s Advisor Phone: (632) 632-6072/6025 Email: [email protected] Location: West, Suite 4, Room 9236 Assistant: Ja Alcantara Mr. Vusala Jafarova – Director’s Advisor Phone: (632) 632-6066/5490 Email: [email protected] Location: West, Suite 4, Room 9240 Mr. Agus Haryanto – Executive Director Phone: (632) 632-6055/6017 Fax: (632) 636-2076 Email: [email protected] Location: West, Suite 5, Room 9316 Assistant: Muhammad Jumbeli Mr. Richard Stanley – Alternate Director Phone: (632) 632-6056/6058 Fax: (632) 632-5095 Email: [email protected] Location: West, Suite 5, Room 9304 Assistant: Tonette Bravo Ms. Janice Spalding – Director’s Advisor Phone: (632) 632-6059/6057 Fax: (632) 636-2076 Email: [email protected] Location: West, Suite 5, Room 9312 Assistant: Mayette Hernandez Ms. Sinate Mualaulau – Director’s Advisor Phone: (632) 632-6087/6019 Email: [email protected] Location: West, Suite 5, Room 9308 Cook Islands, Indonesia, Fiji Islands, Kyrgyz Republic, New Zealand, Samoa, Tonga Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank Mr. Chaiyuth Sudthitanakorn – Executive Director Phone: (632) 632-6081/6083 Fax: Email: [email protected] Location: South, Suite 8, Room 9464 Assistant: Baby Bolano Thailand, Malaysia, Myanmar, Nepal, Singapore Mr. Sein Tin – Alternate Director Phone: (632) 632-6080/6022 Fax: (632) 636-2080 Email: [email protected] Location: South, Suite 8, Room 9452 Assistant: Evelyn Aparri Mr. Lal Shanker Ghimire – Director’s Advisor Phone: (632) 632-6077/6042 Fax: (632) 636-2081 Email: [email protected] Location: South, Suite 8, Room 9460 Assistant: Cynthia Kalingo Ms. Siti Zauyah Mohd Desa – Director’s Advisor Phone: (632) 632-6077/6082 Fax: (632) 636-2081 Email: [email protected] Location: South, Suite 8, Room 9456 Administrative Assistant: Cynthia Kalingo Mr. Volker Ducklau – Executive Director Phone: (632) 632-6076/6078 Fax: (632) 636-2056 Email: [email protected] Location: East, Suite 11, Room 9704 Assistant: Bles Maca Mr. David Taylor – Alternate Director Phone: (632) 632-6079/5079 Fax: (632) 636-2056 Email: [email protected] Location: East, Suite 11, Room 9716 Assistant: Chat Banes Ms. Nicole Bintner-Bakshian – Director’s Advisor Phone: (632) 632-6091/5812 Fax: (632) 636-2056 Email: [email protected] Location: East, Suite 11, Room 9708 Assistant: Raquel Velasquez Mr. Ugur Salih Ucar – Director’s Advisor Phone: (632) 632-6075/6037 Email: [email protected] Location: East, Suite 11, Room 9712 Austria, Germany, Turkey, UK, Luxembourg 69 70 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank Mr. Patrick Pillon – Executive Director Phone: (632) 632-6035/6032 Fax: (632) 636-2044 Email: [email protected] Location: South, Suite 9, Room 9624 Assistant: Clarisse M. Santos Belgium, France, Italy, Spain, Switzerland Mr. Niklaus Zingg – Alternate Director Phone: (632) 632-6036/6093 Fax: (632) 636-2044 Email: [email protected] Location: South, Suite 9, Room 9612 Assistant: Angelica Alejandro Mr. Johan Dubois – Director’s Advisor Phone: (632) 632-6024/6021 Email: [email protected] Location: South, Suite 9, Room 9620 Assistant: Gems Gonzalez Ms. Paola Pettinari – Director’s Advisor Phone: (632) 632-5084/6189 Fax: (632) 636-2044 Email: [email protected] Location: South, Suite 9, Room 9616 Mr. Chol-Hwi Lee – Executive Director Phone: (632) 632-6045/6038 Fax: (632) 632-5599 Email: [email protected] Location: East, Suite 1, Room 9144 Assistant: Cecille Alcantara Mr. Batir Mirbabayev – Alternate Director Phone: (632) 632-6046/6048 Fax: (632) 632-5599 Email: [email protected] Location: East, Suite 1, Room 9132E Assistant: Evelyn Buenaventura Mr. Chang Huh – Director’s Advisor Phone: (632) 632-6049/6047 Fax: (632) 632-5599 Email: [email protected] Location: East, Suite 1, Room 9140 Assistant: Young-Mi Shin Mr. Yen-Dar Den – Director’s Advisor Phone: (632) 632-6049/5097 Email: [email protected] Location: East, Suite 1, Room 9136 Republic of Korea, Papua New Guinea, Sri Lanka, Taipei-China, Uzbekistan, Vanuatu, Vietnam Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 71 Executive Director (Vacant) Phone: (632) 632-6030/6018 Fax: (632) 636-2040 Email: Location: North, Suite 2, Room 9152 Assistant: Bes de Guzman Ms. Marita Magpili-Jimenez – Alternate Director Phone: (632) 632-6031/6088 Fax: (632) 636-2041 Email: [email protected] Location: North, Suite 2, Room 9164 Assistant: Marimil Francisco Kazakhstan, Maldives, Marshall Islands, Mongolia, Pakistan, Philippines Mr. Erjan Djalmukhanov– Director’s Advisor Phone: (632) 632-6197/6044 Fax: (632) 636-2041 Email: [email protected] Location: North, Suite 2, Room 9160 Assistant: Diane Vallado Mr. Emile Gauvreau – Executive Director Phone: (632) 632-6060/6023 Fax: (632) 636-2048 Email: [email protected] Location: North, Suite 3, Room 9224 Assistant: Zenaida Pangan Finland, Canada, Denmark, Netherlands, Norway, Sweden Mr. Pasi Hellman – Alternate Director Phone: (632) 632-6061/6062 Fax: (632) 636-2048 Email: [email protected] Location: North, Suite 3, Room 9212 Assistant: Vivian Quiroz The Asian Development Bank is located at: 6 ADB Avenue, Mandaluyong City 1550 Metro Manila, Philippines Tel: (632) 632-4444 | Fax: (632) 636-2444 | Email: [email protected] 1. Ki jingtip ba kham thymmai lah ban ïoh na ka website jong ka BICha http://www.bicusa.org/bicusa/issues/ misc_resources/111.php bad website jong ka ADB ha http://www.adb.org/BOD/default.asp 72 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank ANNEX III Ki jingtip halor ki ophis jong ki katto katne ki tnat jong ka ADB (Contact Information for Selected ADB Departments) Accountability Mechanism Office of the Special Project Facilitator Nalin Samarasingha, Special Project Facilitator Tel: (632) 632-4825 Fax: (632) 636-2490 [email protected] Compliance Review Panel Augustinus Rumansara, Chair Tel: (632) 632-4149 Fax: (632) 636-2088 [email protected] Anticorruption Unit Office of the Auditor General Peter Egens Pederson, Auditor General Tel.: (632) 632-5004 Fax: (632) 636-2152 [email protected] *Please mark correspondence “Strictly Confidential” Strategy and Policy Department Kazu Sakai, Director General [email protected] Tel.: (632) 632-6550 Operations Evaluation Department Bruce Murray, Director General [email protected] Tel: (632) 632-4100 Private Sector Operations Department Robert Bestani, Director General [email protected] Tel.: (632) 632-6315 Department of External Relations Jeffrey Hiday, Director General Tel: (632) 632-5870 Public Information and Disclosure Unit (InfoUnit, DER) Cindy Malvicini, External Relations Specialist [email protected], [email protected] Public Information Center Tel: (632) 632-5883 Fax : (632) 636-2648 [email protected] NGO Center Bart Edes, Head NGO Center [email protected] Tel: (632) 632-6751 Fax: (632) 636-2195 Regional Departments East and Central Asia H. Satish Rao, Director General [email protected] Tel.: (632) 632-6100 Fax: (632) 636-2384 Mekong Rajat Nag, Director General [email protected] Tel.: (632) 632-6201 Fax: (632) 636-2231 Pacific Philip C. Erquiaga, Director General [email protected] Tel.: (632) 632-6085 Fax: (632) 636-2441/2442 South Asia Kunio Senga, Director General [email protected] Tel.: (632) 632-6200/4959 Fax: (632) 636-2212 Southeast Asia Shamshad Akhtar, Director General [email protected] Tel.: (632) 632-6955 Fax: (632) 636-6318 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank ANNEX IV 73 Ki jingtip halor ki ophis jong ki Resident/ Regional Missions Jong ka ADB (Contact Information for ADB Resident/Regional Missions) Ka ADB ka don 19 tylli ki Resident Missions bad 2 tylli ki Regional Missions ha Asia. Ka don ruh 3 tylli ki Ophis jong ki nongmih khmat (Representative Offices) bad 3 tylli ki ophis ba kyrpang (Special Offices). Afghanistan Resident Mission Asian Development Bank Afghanistan Resident Mission 126, Street 2, Haji Yaqoub Roundabout Shahar-e-Now, P. O. Box 3070 Kabul, Afghanistan Tel: + 93 20 2103602 + 632 632 5535 Azerbaijan Resident Mission 96 Nizami Street, The Landmark Building 4th Floor, Baku, AZ1010, Azerbaijan Tel. +994 12 496-5800 Fax. +994 12 465 9990 Email: [email protected] Bangladesh Resident Mission Plot No. E-31 Sher-e-Banglanagar Dhaka 1207 GPO Box 2100 Tel: +880 2 815 6000 - 8, 815 6009 - 16 Fax: +880 2 815 6018 and +880 2 815 6019 Cambodia Resident Mission Office # 93-95 Preah Norodom Blvd. (corner of Street 208) P.O. Box 2436, Sangkat Boeung Raing, Khan Daun Penh Phnom Penh Tel: + 855 23 215 805, 215 806, 216417 Fax: + 855 23 215 807 Email: [email protected] China Resident Mission 7th Floor, Block D Beijing Merchants International Financial Center 156 Fuxingmennei Avenue, Beijing 100031 Tel: +86 10 6642 6601 to 6642 6605 Fax: +86 10 6642 6606, 6642 6608 Email: [email protected] India Resident Mission 4 San Martin Marg, Chanakyapuri New Delhi 110021, India P.O. Box: 5331, Chanakyapuri H.P.O. New Delhi 110021, India Tel. + 91 11 2410 7200 Fax: + 91 11 2687 0955 Email: [email protected] Indonesia Resident Mission Gedung BRI II, 7th Floor Jl. Jend. Sudirman Kav. 44-46 Jakarta 10210, Indonesia P.O. Box 99 JKPSA Jakarta Pusat, Indonesia Tel: + 62 21 251 2721 Fax: + 62 21 251 2749 Telex: + 73 65018 ADB IA Email: [email protected] Kazakhstan Resident Mission 10th Floor, Astana Tower Business Center 12 Samal Microdistrict Astana, 473000, Kazakhstan Tel. + 7 3172 325053 Fax. + 7 3172 328433 Email: [email protected] Kyrgyzstan Resident Mission 52-54 Orozbekov Street, Bishkek, 720040 Kyrgyz Republic Tel: +996 312 627343 +996 612 900445 (trunk line) Fax: +996 312 627344 Email: [email protected] Lao PDR Resident Mission Corner of Lanexang Av. and Samsenthai Rd. P.O. Box 9724 Vientiane, Lao PDR Tel. 856 21 250 444 Fax. 856 21 250 333 Email: [email protected] 74 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank Mongolia Resident Mission MCS Plaza, Second Floor 4 Natsagdorj Street Ulaanbaatar 46, Mongolia Tel. + 976 11 329 836 Fax. + 976 11 311 795 Email: [email protected] Nepal Resident Mission Srikunj Kamaldi, Ward No. 31 Block 2/597, Na. Na. Pa. Kathmandu, Nepal P.O. Box 5017 K.D.P.O. Kathmandu, Nepal Tel. + 977 1 227 779, 227 784, 220 305 Fax. + 977 10 225 063 Email: [email protected] Pakistan Resident Mission Overseas Pakistanis Foundation (OPF) Building Sharah - e- Jamhuriayat, G-5/2, Islamabad, Pakistan Tel. +92 051 2825011-16 Fax. +92 051 2823324, 2274718 Email: [email protected] Uzbekistan Resident Mission 1, A. Khodjaev Str., Shaikhantaur District, Tashkent 700027 Uzbekistan Tel. + 998 71 120 7921/22/24/25 Fax. + 998 71 120 7923 Email: [email protected] Vietnam Resident Mission Unit 701 - 706, Sun Red River Building 23 Phan Chu Trinh Street Hanoi, Viet Nam Office Hours: 8:30 AM - 5:00 PM, Monday - Friday Tel. + 84 4 933 1374 Fax. + 84 4 933 1373 Email: [email protected] Special Offices East Timor Special Liaison Office ADB Building Rua Direitos Humanos Dili East Timor Tel: + 670 3324 801 Fax: + 670 3324 132 Sri Lanka Resident Mission 49/14-15 Galle Road Colombo 3 Sri Lanka Tel. + 94 1 387 055, + 9475 331 111 Fax. + 94 1 386 527 Email: [email protected] Philippines Country Office 6 ADB Avenue, Mandaluyong City 1550 Metro Manila, Philippines Tel. + 632 683 1000 Fax. + 632 683 1030 Email [email protected] Papua New Guinea Resident Mission Level 13, Deloitte Tower, P.O. Box 1992 Port Moresby, National Capital District Papua New Guinea Tel: + 675 321 0400/0408 Fax: + 675 321 0407 E-mail: [email protected] Central Asia Regional Economic Cooperation Unit (Field Office) 28A Kazibek Bi Almaty 050010 Republic of Kazakhstan Tel: + 7-3272 918-513/27 Fax: + 7-3272 918-762 Tajikistan Resident Mission 107-5, Nozim Hikmat Street Dushanbe, 734001, Tajikistan Tel: + 992 372 235 314/ 235 315/ 210 558 Fax: + 992 372 244 900 Regional Missions ● Pacific Liaison and Coordination Office, Australia ● South Pacific Sub-regional Office, Fiji. Thailand Resident Mission 23rd Floor, The Offices at Central World 999/9 Rama 1 Road, Wangmai, Pathumwan Bangkok 10330 Thailand Tel: +66 2 263 5350 Fax: +66 2 263 5301 Representative Offices ● North America ● Japan ● Europe Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 75 ANNEX V Ki Jingtip halor ki Nongtrei kiba kitkhlieh ïa ki Aiñ jingïada (Contact Information for Staff Responsible for Safeguard Policies) Ka ADB ka don 3 tylli ki aiñ jingïada. Kine ki long ka Aiñ jingïada ïa ka Mariang (Environment Policy), Ka Aiñ Jingïada ïa ki briew tynrai (Indigenous Peoples Policy), bad ka Aiñ jingïada na ka Jingpynkynraih jakashong/shnong jubor (Involuntary Resettlement Policy). Vice President, Knowledge Management and Sustainable Development Geert H.P.B. Van Der Linden Email: [email protected] Tel: +63-2-632 5006 Director General/Chief Compliance Officer, Regional Sustainable Development Department (RSDD) Bindu N. Lohani Email: [email protected] Tel.: + 63-2-632 6781 Principal Safeguard Specialist, ESSD, RSDD Albab Akanda Email:[email protected] Tel: + 63-2-632 6784 Principal Environment Specialist, ESSD, RSDD Daniele Ponzi Email: [email protected] Tel: + 63-2-632 6789 Senior Social Development Specialist, ESSD, RSDD1 Ruwani Jayewardene Email: [email protected] Tel: + 63-2-632 6956 Social Development Specialist, ESSD, RSDD2 Indira Simbolon Email: [email protected] Tel: + 63-2-632 6912 Deputy Director General, RSDD Klaus Gerhaeusser Email: [email protected] Tel: + 63-2-632 6717 Director, Environmental and Social Safeguard Division (ESSD), RSDD N.J. Ahmad Email: [email protected] Tel.: + 63-2-632 6883 1. 2. Kitkhlieh na ka bynta ka jingpynkynriah jakashong/shnong Kitkhlieh na ka bynta ki briew tynrai. 76 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank ANNEX VI Ki kyrteng lyngkot ha ka Asian Development Bank (Asian Development Bank Acronyms) ADB Asian Development Bank MDG Millennium Development Goal ADF Asian Development Fund OAG Office of the Auditor General AED Alternative Executive Director OCR Ordinary Capital Resources BCRC Board Compliance Review Committee OED Operations Evaluations Department CAPE Country Assistance Program Evaluation PCP Public Communication Policy CEA Country Environment Assessment PCR Project Completion Report CIP Country Strategy and Program Initiating Paper PCR Project Completion Reports PPA Poverty Partnership Agreement CRP Compliance Review Panel PPAR Project Performance Audit Report CSO Civil Society Organization PPTA CSP Country Strategy and Program Project Preparatory Assistance CSPU Country and Strategy Program Update PRG Political Risk Guarantee DER Department of External Relations PSOD Private Sector Operations Department DMCs Developing Member Countries DPL Development Policy Letter ED Executive Director EIA Environmental Impact Assessment GMS Greater Mekong Subregion IEE Initial Environmental Examination IES Impact Evaluation Study ISA Initial Social Assessment JSF Japan Special Fund LTSF Long-Term Strategic Framework MDB Multilateral Development Bank RRP Technical Report and Recommendation to the President RSDD Regional and Sustainable Development Department SES Special Evaluation Study SPD Strategy and Policy Department SPF Special Project Facilitator TA Technical Assistance TASF Technical Assistance Special Fund TPAR Technical Assistance Performance Audit Reports Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank ANNEX VII 77 Ki kyrteng jong ki Seng Bhalang kiba Khmih bniah ïa ki kam jong ka ADB (List of Civil Society Organizations that Monitor ADB) Note: Don bun bah ki seng ha ka dew bah Asia kiba donkti ha kaba khmih bniah ïa ki kam jong ka ADB. Kito ki ba la kdew harum ki dei ki kyrteng jong katto kane ki seng kiba lah ban ïarap kdew lynti ïa phi sha kiwei pat ki seng ha ka ri jong phi. Action Aid Asia 13th Floor, Regent House Building, 183 Rajdamri Road, Lumpini, Pathumwan, Bangkok 10330, Thailand. Website: www.actionaidasia.org Phone: + 00 662 651 9066 - 9 Email: [email protected] Bank Information Center 1100 H Street, NW Suite 650 Washington, DC 20005 U.S.A. Website: www.bicusa.org Phone: +1 202-737-7752 Fax: + 1-202-737 1155 Email: [email protected] Delhi Forum F-10/12, Malviya Nagar, New Delhi - 11017 India Phone: + 91-11-26680883/26680914 Email: [email protected] Focus on the Global South c/o CUSRI, Chulalongkorn University Wisit Prachuabmoh Building Bangkok 10330 Thailand Website: www.focusweb.org Phone: +66 2-2187363-65 Email: [email protected] Mekong Watch 2F Maruko Bldg. 1-20-6 Higashi Ueno Taito-ku, Tokyo 110-0015 Japan Website: www.mekongwatch.org Email: [email protected] Phone: +81 3 3832 5034 NGO Forum on the ADB 85-A, Masikap Ext., Central District Diliman, Quezon City, 1101 Philippines Website: www.forum-adb.org Phone: +63 2-921-4412 Email: [email protected] NGO Forum on Cambodia Address: #9-11 Street 476, Toul Tompong, P.O. Box 2295, Phnom Penh 3, Cambodia. NGO Forum on Cambodia Website: www.ngoforum.org.kh Tel: + 855-23-213482/994063 Fax: + 855-23-214 429 Email: [email protected] Oxfam Australia 156 George St Fitzroy, Victoria 3065 Australia website: www.oxfam.org.au Phone: +61 (0)3 9289 9444 Fax: +61 (0)3 9419 5318 78 Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank ANNEX VIII ORGANIZATIONS MONITORING IFIs IN NE INDIA River Basin Friends (RBF) PO+Village Akajan via Silapathar District Dhemaji – 787059, Assam Email: [email protected] Tel: 03753-246306, 09435089275 Fax : 03753-245758 Contact Person: Ravindranath Center for Peace and Development (CPD) 1st Floor Ngurthangsangi Building Canteen Square Aizawl - 796001, Mizoram Email: [email protected] Tel: 09436142699 Contact Person: Angela Ralte Arunachal Citizens Rights (ACR) Yara-Tabang Complex Near Govt. Higher Secondary School ESS-Sector, Itanagar-791111, District Papum Pare, Arunachal Pradesh Email: [email protected], [email protected] Tel: 09436057205 Contact Person: Bamang Anthony Affected Citizens of Teesta ‘Tasso Lee’ Mushi Colony Development Area Gangtok – 737101, Sikkim Email: golden_ [email protected] Tel: 03592-203036; 09434033777 Contact Person: Tseten Lepcha Dialogue on Indigenous Culture and Environment (DICE) Foundation House No. 47, Nepali Gaon Near Lions Club Dimapur – 797112, Nagaland Email: [email protected] Tel: 09436010419 Contact Person: M. Kikon Forum for Indigenous Perspectives & Action (FIPA) Jupiter Yambem Center Paona International Market Imphal – West – 795001, Manipur Email: [email protected], [email protected] Tel: 09862197179 Contact Person: Jiten Yumnam Indigenous and Tribal Development Center (ITDC) Mission Compound A.D. Nagar, Agartala - 799003, Tripura Email: [email protected] [email protected] Tel: 09436121877 Contact Person: Sukhendu Debbarma Intercultural Resources C-72, South Extension II New Delhi 110049 Tel: 011- 65665677 Email: [email protected] Website: www.icrindia.org Contact Person: Ramananda Wangkheirakpam Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank 79 ANNEX Jingbatai IX Ka ktien Alternate Director “Peit/khmih ruh ïa” Jingmut Peit ia ka Board of Ki treikam hapoh jong u Executive Director bad u don ka bor treikam ba kumjuh bad ia u Executive Director; la thung da ki dkhot (member Directors country). Asian Development World Bank Bank (ADB) Ka Bank kaba pyntreikam ïa ki bun jaid/rukom treikam ha ki kam pynroi ha ki thain Asia bad Pacific naduh u snem 1966. Ka ADB ka kynthup ïa ki dkhot jong 63 tylli ki ri. www.adb.org Ha ka ADB, ki 12 ngut ki dkhot jong ka Board of Directors la jied da ka Board of Governors. Phra na ki 12 ngut la jied da ki ri napoh ki thaiñ Asia-Pacific, bad saw ngut kiwei pat la jied na sha bar ka thaiñ Asia– Pacific da ki ri dkhot jong ka ADB. Man la u/ka Director kit hung ïa u/ka Alternate. U/ka President jong ka ADB u pynïaid ïa ka Board of Directors. Board of Directors Ha ka World Bank, ka Boards of Executive Directors ka kitkhlieh na ka bynta ban pynïaid ïa ki kam ba man ka sngi (day-to-day) jong ka World Bank. Ki Boards ki kynthup ïa ki 24 ngut ki Director, ïa kiba la thung lane jied da ki ri ba long dkhot lane da ki kynhunjong ki ri (groups of countries). U/ka President jong ka World Bank u/ka long ruh u/ka Chairman jong ka Boards.( Chairman of the Boards) Bretton Woods Institutions World Bank, International Monetary Fund Ka kyrteng ba kyllum jong ki tnat jong ka World Bank bad ka International Monetary Fund (World Bank Group and the International Monetary Fund -IMF), ki kynhun seng (institutions) ba la seng ha u snem 1944 ha Bretton Woods, U.S.A. World Bank: www.worldbank.org International Monetary Fund: www.imf.org Bretton Woods Project (NGO): www.brettonwoodsproject.org Compliance Review Inspection Panel Panel (CRP) Ka jaid seng kaba ki briew kiba la shah ktah ha ka projek (bad ha ki khep kiba kyrpang, kino kino ki dkhot jong ka Board of Executive Directors) lah ban phah/thoh ïa ki jingkyrpad na ka bynta ka jingkhmih biang ba lada ka ADB ka treikam ne em kat kum ki aiñ lajong. www.adb.org/Documents/Policies/ADB_Accountability_ Mechanism/ Country Assistance Plans (CAP) Country Strategy and Ka dulir kaba kongsan tam ha ki jingpynkhreh jong ka ADB ha kano Program, Country kano ka dkhot ri ba dang kiew (developing member countries). Kane ka ïasyriem ïa ka Country Assistance Strategy (CAS) ha ka World Bank. Assistance Strategy Naduh u bnai August jong u snem 2001, ka ADB ka la bujli ïa ki CAP da ki Country Strategy and Programs (CSPs). www.adb.org/Documents/CAPs 80 Country Operational Strategy Study (COSS) Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank Country Strategy and Ka dulir kaba batai ïa ki mat ba donkam kiba ka ADB ka lah ban tip Program kumno ban pyntrei ïa ki bynta bad ki mat ba donkam (thematic and sectoral) ha ki ri ba dang kiew (priorities in its developing member countries). Naduh u bnai August 2001, ka ADB ka la bujli ïa ka COSS da ka Country Strategy and Program (CSP). www.adb.org/Documents/COSSs Country Strategy and Program (CSP) Country Assistance Plan, Country Assistance Strategy Ka jingpynkhreh da ka ADB na ka bynta kawei pa kawei ka ri ha ka ban ruid lain ïa ki prokram bad projek kiba kan pyntreikam. Barabor la ju pynkhreh shisien san snem bad pynthymmai man u snem. www.adb.org/Documents/CSPs Developing member Asian Development Ki dkhot jong ka ADB kiba ïoh ïa ki loan bad thep tyngka na ka bynta ka ïoh ka kot bad ka roi ka par ha ka imlang sahlang ha ka ri. country (DMC) Bank www.adb.org/Countries/default.asp#dmcs Executive Directors See Board of Directors Export credit agency International financial Ka tnat paidbah ba la kyrshan da ka sorkar (government-backed) kaba ai institution ia ki loan, jingpyntikna bad ka insurance sha ki seng bapher (seng khaïi) ha kito ki ri ki ban khaïi pateng sha bar ri bad sha kito ki ri bad ki ïew kiba dang kiew (developing countries and emerging markets). Bun na ki ri kiba riewspah ki don la kumno kumno ruh ka wei ka ECA. Ki ExportImport Bank1 ki dei ki ECA. ECA Watch (NGO): www.eca-watch.org/eca Greater Mekong Subregion (GMS) Asian Development Bank, East-West Economic Corridor Ka kam jong ka jingïatrei lang ha ka ïoh ka kot kaba la kyrshan da ka ADB. Ka kynthup ia ki hynriew tylli ki ri: Burma, Thailand, Vietnam, Laos, Cambodia bad ka Yunnan Province jong ka ri China. Ka GMS ka don khatwei tylli ki kam ba kongsan kiba la tip kum ka “flagship initiatives.” www.adb.org/GMS International Multilateral Financial Institution Development Bank, (IFI) International Monetary Fund, Export Credit Agency Kum ki juh ki seng pisa tyngka kiba treikam ha kyrdan pyrthei salonsar, naduh ki kam pynroi ba bun jaid jong ki Bank (Multilateral Development Bank-MDB), kum ka World Bank and Asian Development Bank (ADB), bad ki seng bei tyngka kiba donbor, kum ka International Monetary Fund, bad ka export credit agencies (ECAs). International Monetary Fund (IMF) Ka seng bei tyngka ba don bor ba triekam pyrthei salonsar ban pyntikna ba ka ïoh ka kot bad pisa tyngka ha ka pyrthei baroh kawei ki long kiba ïaid beit. Ka ïarap bad pynshlur ha ka khaïi pateng ha ka pyrthei, bad ka ai jingïarap tyngka ba shipor khnang ban ïarap ïa ki ri ba kin lah ban siew ïa ki ram ki shah (balance of payments adjustment). Bretton Woods Institutions www.imf.org Multilateral Development Bank (MDB) Ka seng pyrthei salonsar kaba ki dkhot ki dei ki sorkar jong ki ri. Kane ka seng ka ïarap pisa tyngka bad sneng ïa ka sorkar ha ka liang ka ïoh ka kot bad ka ki kam pynroi ha ka imlang sahlang ha ki ri ba dang kiew (developing countries). Ki san tylli ki MDB kiba kongsan ki long: Ka World Bank, Inter-American Development Bank, Asian Development Bank, European Bank for Reconstruction and Development, bad African Development Bank. Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank Policy 81 Ki jinglam lynti ïa ki Multilateral Development Banks (MDBs) ba ki dei ban bud ha ka por kaba ki pyntreikam. Katto katne na ki aiñ ki long kiba donklam ha ka ban ïada lane pynduna ïa ki jingktah jong ka mariang bad ka imlang sahlang ha ka jaka kabaka projek ka pyntreikam lane ha ki trai shnong. Ïa kum kito ki aiñ la khot ki “safeguard policies.” Ka sla jong ka ADBhalor ki aiñ jong ka: www.adb.org/Development/policies.asp Structural adjustment loans Ki loan ba la ai da ki multilateral development bank (MDB) kiba donkam ïa ki nongshimram ban bud ïa ki jingsneng bad ai jingmut jong ka Bank ha ka ban ïarap ïa ka ri ban khyllie biang ïa ka ïoh ka kot. World Bank International Bank for Ka ktien kaba barabor ka ju thew ïa ki ar tylli ki seng ha ka World Bank Reconstruction and Group: International Bank for Reconstruction and Development (IBRD) Development, bad Development Association (IDA). International Development Association, World Bank Group World Bank Group World Bank Ka ktien ba kyllum na ka bynta ki san tylli ki seng: Ka International Bank for Reconstruction and Development (IBRD), Ka International Development Association (IDA), Ka International Finance Corporation (IFC), Ka Multilateral Investment Guarantee Agency (MIGA), bad ka International Centre for Settlement of Investment Disputes (ICSID). Ka ADB: Ka Lad ban kham sngewthuh ïa ka Asian Development Bank Table of Contents ● Ka Jingsngewsnguh 1 1. Ka Lamkhmat shaphang kane kot lyngkdop halor ka ADB: Balei ngi dei bad tip shaphang ka ADB? 2 2. Ki rukom pyniaid bad ki tnat treikam jong ka ADB: Kaei ka ADB? 7 3. Ka nongrim thep tyngka ha ki jingpyntreikam jong ka ADB: Kumno ka ADB ka treikam? 13 4. Ka rukom pynkhreh treikam jong ka ADB ha ka ri: Ka lynti treikam jong ka ADB ha ka ri jong phi. 23 5. Ka Aiñ treikam bad jingkitkhlieh ba laitluid ha ka rukom pyntreikam ha ka ADB: Kumno phi lah ban pynkitkhlieh ïa ka ADB? 30 6. Ka Jingtrei hok ha ka ADB: Kumno ban ioh jingtip lynba ka ADB 42 7. Ka ADB ha ka Thain Shatei Lammihngi Jong ka India 54 ● Annex I. Ka Dur halor ki tnat treikam jong ka ADB 65 II. Ka Jingtip halor ka Board jong ki Executive Directors jong ka ADB 66 III. Ki Jingtip halor ki ophis jong ki katto katne ki tnat jong ka ADB 72 IV. Ki Jingtip halor ki ophis jong ki Resident/Regional Mission jong ka ADB 73 V. Ki Jingtip halor ki Nongtrei kiba kitkhlieh ïa ki Aiñ jingïada 75 VI. Ki Kyrteng lyngkot ha ka Asian Development Bank 76 VII. Ki Kyrteng jong ki Seng Bhalang kiba Khmih bniah ïa ki kam jong ka 77 VIII. Organization Monitoring IFIs in NE India 78 IX. 79 Jingbatai
© Copyright 2026 Paperzz