Xeerka Canshuurbixiyeyaasha
Waxaad u baahan
tahay inaad ogaato
© Commonwealth of Australia 2010
WAA DAABACEY
Shaqadani waa xuquuq xafidan. Ka sokow isticmaal kasta oo
uu ogol yahay Sharciga Xuquuqda Xafidan 1968 (Copyright
Act 1968), qaybna lagama lama badin karo iyadoo la
adeegsanayo nidaam kasta iyadoon hore looga heysan
ogolaansho qoraal ah Dawlada dhexe.Codsiyada iyo
weydiimaha khuseeya badinta iyo xuquuqda waa in lagu soo
hagaajiyaa Maamulka Xuquuqda xafidan ee Dawlada dhexe,
Wasaaradda Xeer ilaaliyaha Guud, 3-5 National Circuit,
Barton ACT 2600 ama la geliyo http://www.ag.gov.au/cca
Xafiiska Canshuuraha Australia
Canberra
Juun 2010
NAT 2548SOM-06.2010
JS 17120
Horudhac
Nidaamyada Superannuation-ka iyo cashuurta Australia waa hantida bulshada dhammaanteena
waxaynu leenahay door aynu ka ciyaarno daryeelkooda iyo dayactirkoodaba. Nidaamyadan ayaa
go’aamiya hab nololeedka aynu ku raaxeysano Australia gudaheeda.
Xubnaha bulshada waxay ka ciyaaraan qaybtooda iyagoo fulinaya masuuliyadooda sharciyeed,
oo ay ka mid tahay inay awoodaan isticmaalka faa’iidooyinka ay heli karaan. Maamuleyaal ahaan,
doorkeenu waxaa weeye in la dhiso kalsoonida bulshada ee nidaamyadan oo dhiirigelinaya
dadka inay sameeyaan wixii saxda ahaa.
Si loo kobciyo kalsoonidaas, waxaan u baahan nahay inaan yeelano xiriir bulshada oo ku
saleysan isxushmeyn iyo kalsoonaan labada dhinacba ah. Waxaana ku korineynaa xiriirkaas
anagoo ahaaneyna kuwo:
n Furfuran, muuqda oo lagala xisaabtami karo macaamilkeena bulshada
n Aqoon yahan ahaan, caddaalad iyo kuwo jawaaba, anagoo tixgelineyna xaaladaha dadka iyo
dabeecadihii hore ee ay raaci jireen
n Oo iskudeyaya inaan sidii suurtogal ah oo sahlan uga dhigno dadku inay la yimaadaan
waajibaadkooda
n Taageerayaha kuwa doonaya inay si hagaagsan uga qaybgalaan nidaamyadan
n Ku adkaanta kuwa iskudeyaya inay ka leexdaan waajibaadkooda, iyo waxku oolnimada in
iyaga laga dhigo kuwo lala xisaabtamo.
Xeerka Cashuurbixiyayaasha ( Heerka) wuxuu sharxayaa waxaan naga rajeyn karto sameyntooda,
iyo waxaana naga go’an raacideeda dhammaan la macaamilkaaga.
Horudhac
Xeerka waxaa loogu talagay qof kasta oo nagala
macaamila cashuur, superannuation, cashuurta la
saaro alaabta qaarkeed iyo shuruucda kale ee aan
maamulno.
Wuxuu dajinayaa sidaan u dhaqano markaan kula
macaamileyno. Wuxuu kaa caawinayaa inaad fahamto:
n Waxaad naga rajeyn karto anaga
n Xuquuqdaada iyo waajibaadkaaga
n Waxaad sameyn kartid haddii aadan ku
qanacsaneyn.
xuquuqdaada
Waxaad naga rajeyn kartaa anaga:
Inaan kuula dhaqano si caddaalad ah oo macquul ah
2
Inaan kuula dhaqano inaad daacad tahay inaad sida kale u dhaqanto mooyee 3
Inaan ku siino adeeg aqoon leh iyo caawimaad 4
Aqbalno inuu wakiil kaa noqon karo qof kii aad doonto iyo inaad tallo hesho 5
In la xushmeeyo arimahaaga gaarka ah
6
U xafidida macluumaadka aan kaa hayno si qarsoon
7
Inaad naga heli kartid macluumaadka aan kaa hayno
8
Kaa caawino inaad waxyaalaha saxdo
9
Inaan kuu sharaxno go’aamada aan kaa gaadhno
10
Inaan xushmeyno xaqaad u leedahay dib u eegida arintaada
11
Inaan xushmeyno xaqaad u leedahay inaan cabasho sameyso
12
In laguu sahlo si aad sharciga u raacdo
13
Inaad noqoto qof lala xisaabtami karo
14
Waajibaadkaaga
15
Xuquuqdaada
SI LAGUULA DHAQMO SI CADDAALAD AH OO
MACQUUL AH
Waxaan:
nKuula dhaqmi doona si sharaf, tixgelin iyo xushmadba leh
nU dhaqan si leh dareen xoog leh iyo daacadnimo
nSame dhexdhexaadnimo
nXushmee oo og kala duwanaanta bulshada reer Australia
nSame go’aamo loo siman yahay oo cadaalad ah marka sharciga la eego
nU xali waxyaalaha aad saluudsan tahay , dhibaatooyinka ama cabashooyinka si
cadaalad ah iyo sida ugu dhakhsaha badan ee suurtogalka ah.
SAMEYNTA GO’AAMO LOO SIMAN YAHAY OO
CADAALAD AH
Waxaan u fulinaa sharciga si iskumid ah markaan gaadheyno go’aan ku saabsan
arimahaaga. Si kastaba ha ahaatee, waanu ku dhageysaneynaa arimahaagana waanu
tixgelineynaa haddii ay khuseeyaan go’aanka sharciguna noo ogol yahay.
Wixii macluumaad dheeraad ah, gal website ah www.ato.gov.au oo raadi
‘Kuula maacmilada si cadaalad leh iyo macquulnimo’.
2
Xeerka cashuur bixiyaha waxaad u baahan tahay inaad ogaatid
Xuquuqdaada
KUULA DHAQMIDA INAAD DAACAD TAHAY
ILAA AAD SAMEYSO WAX KALE MOOYEE
Waxaan qaadaneynaa inaad runta noo sheegeyso iyo macluumaadka aad na siisey uu
dhammeystiran yahay oo uu sax yahay ilaa ay jirto sabab naga dhigeysa inaan u
fekerno sida kale.
Guud ahaan, waxaan diyaarinaa macluumaadka aad u baahan tahay si aad u dalbato
waxaad xaq u leedahay iyo inaad fuliso waajibaadkaaga, ka dib waxaad na siineysaa
macluumaadkaas anaga. Iyadoo ku saleysan macluumaadkan, waxaad helaysaa ama
bixineysaa lacag.
Waxaan aqoonsanay in dadku marmarka qaarkood ay sameeyaan khaladaad. Waxaan
kala saarnaa khaladaadka iyo falalka ula kaca ah. Haddii aad khalad sameysid,
waxaan ku siineynaa fursad aad ku sharaxdo. Waanu ku dhageysaneynaa kadibna
waxaan tixgelineynaa sharaxaadaada.
Waxaa naga saaran masuuliyad bulshada si aan u hubino in qof waliba uu raaco
sharciga aan maamulno. Shuruucdan waxay na siineynayaan wakhti uun aan dib u
eegno macluumaadka aad na siisey. Dib u eegida macluumaadkaaga micnihiisu ma
aha inaan u malaynayno inaad dahay qof aan daacad ahayn, laakiinse haddii aan
helno waxyaalo kala duwan, waxaan qaadnaa tallaabo daba gelid ah.
Wixii macluumaad dheeraad ah, gal website keena ah www.ato.gov.au oo
raadi ‘Kuula macaamilada si cadaalad leh’.
Xeerka cashuur bixiyaha waxaad u baahan tahay inaad ogaatid
3
Xuquuqdaada
SIINTAADA ADEEG IYO CAAWIMAAD XIRFADYAQAANIMO
Si aan tan usameyno, waxaan:
nkaa caawinaa inaad fahamto xuquuqdaada iyo waxyaalaha aad xaqa u leedahay
markaad nala macaamileyso
nku siineynaa magacyadayada
Xaalado aad u kooban dhexdooda – meesha ammaanku uu arin- waxaa
laga yaabaa inaan ku siino nooc kale oo aqoonsi ah. Xaallado badan
waxaan isku kaabareynaa magacayaga koowaad. Si kasta ha ahaatee,
meeshii aan bilowno inaan kula xiriirno – tusaale, si aan u jeegareyno
macluumaad aad na siisey- ama haddii aad si khaas ah naloo weydiiyo
waxaan bixinaa magacyada oo buuxa.
nWaxaan
ku siineynaa faahfaahinta xiriirka si aad u hesho macluumaad dheeraad ah
haddii aad u baahato, laakiinse haddii aad qabto weydiin ka sii adag, waxaan kula
xiriirsiineynaa qof ku caawin kara
nWaxaana kugu soo noqoneynaa markii aan nidhaahno waan kugu soo noqoneynaa,
laakiinse aanan isla markiiba ku caawin Karin, waxaan kaa qaadaneynaa
faahfaahinta xiriirkaaga dibaana kuugu soo noqoneynaa sida ugu dhakhsaha badan
ee suurtogalka ah
nWaxaan u qasdeynaa inaan kaa siino jawaabo wakhtiyeysan weydiimahaaga iyo
codsiyadaabada
nWaxaan ka cudurdaaraneynaa khaladaadkeena waxaana u xalineynaa sida ugu
dhakhsaha badan ee suurtogalka ah
nWaxaan iskudeyeynaa inaan ku isticmaalno luuqad cad oo fasaax ah macluumaadka
daabacan iyo markaan kula hadleyno ama wax kuu soo qorno
nWaxaan kugu siineynaa waxoogaa ka mid ah macluumaadkeena luuqado aan ahayn
Ingiriis ee ku jira website keena ah www.ato.gov.au
nWaxaan ku siineynaa tallo iyo macluumaad si fulineysa baahidaada meeshii
suurtogal ah, oo ay ka mid tahay isticmaalka adeegyada sida Adeega Turjumaada
Afka iyo Qoraalka, Adeega Ugudbinta Qaranka ( ee loogu talagalay dadka dhegaha ,
ama maqalka ama hadalka wax ka qaba ama dhiman) iyo Aborjuniiska iyo xarunta
Islander ka.
4
Xeerka cashuur bixiyaha waxaad u baahan tahay inaad ogaatid
Xuquuqdaada
AQBALAADA INUU KU METELO QOFKII AAD
DOORATO IYO INAAD TALLO HESHO
Waxaad caawimaad ku heli kartaa arimahaaga iyo la macaamilkayagaba. Waxaad heli
kartaa dad kala duwan oo nagala macaamila arimo kala duwan. Caawimaada waxaa
laga yaabaa inay ka mid tahay diyaaritna xisaab-celinta canshuurta, qoraalada Bas ka
iyo diidmada qiimeynta; iyo tallo ka helida ku saabsan arimahaaga.
Waa inaad noo sheegtaa haddii aad dooneysid is meteshid ama aad nagala hadashid
arimahaaga anaga.
Xaaladaha badidooda waxaad dooran kartaa qofkii aad doonto inuu ku caawiyo
laakiinse sharciyada ayaa dejiya ciddii ujro lacageed ka qaadi karta markay qabtaan
caawimaadaan. Guud ahaan, wakiilka canshuurta ee diiwaangashan ama wakiilka
BAS ka (wakiilka diiwaangashan) ayaa kugu dalaci kara ujro lacageed bixinta
adeegyada wakiilka cashuurta.
Guddiga Dadka Cashuuraha ka shaqeeya waxay masuul ka yihiin sharci u sameynta
bixinta adeegyada wakiilka cashuurta diiwaangashan.
Wixii macluumaad dheeraad ah, oo ay ka mid yihiin waxa ay dabooleyso
‘adeegyada wakiilka cashuurta diiwaangashan’ gal website ka Tax
Practioners Board ee ah www.tpb.gov.au
Waxaad weli masuul ka tahay xaqiiqda macluumaadka aad na siiso, xitaa
haddii qof kale oo ay ka mid yihiin wakiilka cashuurta diiwaangashan, uu kaa
caawiyo diyaarinta xisaabcelinta cashuurta ama dukumiintiyada kale ee
cashuurta.
Xeerka cashuur bixiyaha waxaad u baahan tahay inaad ogaatid
5
Xuquuqdaada
XUSHMADEYNTA ARIMAHAAGA GAARKA AH
Anagoo sharciga maamuleyna, waxaan ururinaa macluumaad kugu saabsan. Waxaa
laga yaabaa inaan macluumaadkan adiga ka helno ama dhinacyo kale. Waa inaan
xushmeynaa arimahaaga gaarka ah oo aan u xafidnaa macluumaadkaaga si qarsoon.
Xaaladaha qaarkood, sharciga ayaa noo logolaanaya inaan siino macluumaadkaaga
kuwo kale iyadoo loogu talagalay ujeedooyin khaas ah.
Haddii aad u maleynayso in arimahaaga gaarka ah ama qarsoonaanta
macluumaadkaaga cashuurta in la jebiyey sababtoo ah facilkayaga awgii,
tallaabadaada ugu horeysaa waxay noqoneysaa inaad isku deydo la xalinta sarkaalka
cashuurta ee aad la macaamileysay (ama lambarka taleefanka ee lagu siiyey).
Haddii aadan ku qancin, la hadal maareeyaha sarkaalka cashuurta. Haddii aadan weli
ku qancin, waxaad sameyn kartaa cabasho ( eeg ‘Xushmeynta xaqaada si aad
cabasho u sameyso’ bogga 12 naad.
KUMASAARIYAHA ARIMAHA GAARKA AH
IHaddii aadan ku qancin si maamuley cabashadaadii, Kumasaariyaha Arimaha gaarka
ah ayaa laga yaabaa inuu ku caawiyo. Wixii macluumaad dheeraad ah ee ku saabsan
Kumasaariyaha Arimaha gaarka waxaa laga helayaa website keena ah www.privacy.
gov.au ama waxaad taleefan u diri kartaa 1300 363 992.
Wixii macluumaad dheeraad ah, gal webstie keena ah www.ato.gov.au oo
raadi ‘Xushmeynta arimahaaga gaarka ah iyo qarsoodigaaga’.
6
Xeerka cashuur bixiyaha waxaad u baahan tahay inaad ogaatid
Xuquuqdaada
U XAFIDIDA MACLUUMAADKA AAN KAA
HEYNO SI QARSOON
Sharciyada cashuurtu waxay leeyihiin waxyaalo ka hadlaya sirta ku saabsan
isticmaalka iyo bixinta macluumaadkaaga.
Waxaan eegi karnaa oo keliya, diiwaangelin karnaa, ama ka hadli karnaa ama bixin
karnaa macluumaadka adiga kugu saabsan marka ay lagama maarmaan u tahay qayb
ka mid ah shaqadeena ama meesha sharcigu tilmaamo inaano sameyno. Sababaha
ugu caamsan ee lagu bixin karaa macluumaadkaaga waxaa weeye jeegareynta xaq u
yeelashadaada lacagta dawlada iyo sababaha dhaqangelinta sharciga.
Haddii aan nala soo xiriirto si aad noogalaha hadasho arimahaaga, waa inaad
heysataa caddeynta aqoonsigaaga. Tan ayaa hubineysa in macluumaadkaaga
shakhsiyeed in adiga keliya lagu siiyey, ama qof tusi kara in loo ogol yahay inuu ku
metelo. Tusaale, haddii aad taleefan noo soo dirto, waad caddeyn kartaa
aqoonsigaaga adoo sheegaya taariikhda dhalashadaada, cinwaankaaga ( sidii hore
naloogu sheegay) iyo macluumaadka Ogaysiinta ay soo-dirtay ATO. Macluumaadka
kale ayaa sidoo kale loo isticmaali karaa caddeyn ahaan, iyadoo ku xiran
xaaladahaaga.
Wixii macluumaad dheeraad ah, gal website keena ah www.ato.gov.au oo
raadinaya ‘Xushmadeynta arimahaaga gaarka ah iyo qarsoodinimada’.
Xeerka cashuur bixiyaha waxaad u baahan tahay inaad ogaatid
7
Xuquuqdaada
KU-SIINTAADA HELITAANKA MACLUUMAADKA
AAN KAA HAYNO
Sharciga Xoriyada Macluumaadka ee 1982 (Freedom of Information Act 1982) wuxuu
xaq kuu siinayaa inaad hesho macluumaad kugu saabsan ee dukumiintaga aan heyno.
Waxaad sidoo kale heli kartaa dukumiintiyada naga caawiya inaan go’aan gaarno, sida
xukunka dadweynaha, Hab-raacyada iyo tilmaan-bixinaha ATO.
Waxaad sidoo kale xaq u leedahay inaad na weydiiso inaan bedelno macluumaad
shakhsiyeed oo aan adiga kaa heyno haddii aad u maleynaysid macluumaadku ma
dhameystirna, khalad, inuu dhacay ama uu jahawareer leeyahay.
Waxaa laga yaabaa inaan diidno inaad hesho dukumiinti sababtoo ah waa dukumiinti
laga soo reebayo – tusaale, meesha bixintiisu ay dhib u keeneyso baaritaan ama si
fiican u maamulida sharciga.
Kharashka codsiyada macluumaadka xoriyada waxaa dejiya sharciga.
Haddii aad dooneysid inaad hesho wax ka mid dukumiintigeena, waa inaad nala soo
xiriirtaa marka hore. Waxaan ku siin karnaa nuqulo ka mid ah qaar dukumiintiyada sida
caamka ah loo soo codsado adigoon sameyn codsiga macluumaadka xoriyada.
Tusaale, waxaan kaa siin karnaa nuqul qiimeyntaadii ogeysiisyada ee dhawaa, oo
bilaash ah. Waxaan sidoo kale ku siin karnaa nuqulada mid kasta oo ka mid ah xisaab
xirkaagii cashuurta ee dhawaa, inkastoo laga yaabo in tan ujro yar oo lacag ah lagaa
qaadayo.
Wixii macluumaad dheeraad ah, gal website keena ah www.ato.gov.au aoo
raadinaya ‘ku helida macluumaadka Sharciga Xoriyada Macluumaadka’.
8
Xeerka cashuur bixiyaha waxaad u baahan tahay inaad ogaatid
Xuquuqdaada
KAA CAAWINTA INAAD WAXYAALAHA SAXDO
Waxaan qasdeynaa inaan bixino macluumaad cad oo iskumid ah si aan kaaga
caawino inaad fahamto xuquuqdaada iyo waxyaalahaad xaq u leedahay iyo
waajibaadkaaga.
Macluumaadkeenu wuxuu u dhaxeeyaa macluumaadka daabacan ee ku saabsan si
sharcigu badanaa u qabto si uu tallo kaaga siiyo shakhsi ahaan sida sharcigu uu u
khuseeyo xaaladahaaga.
Haddii aad u maleynayso in macluumaadka daabacan inuusan si buuxda u
dabooleynin xaaladahaaga, ama aadan hubin sida uu kuu khuseeyo, nala soo xiriir
waanu ku caawineynaa si aad uga shaqeyso waxa ugu haboonaanta badan
baahidaada.
HADDII MACLUUMAADKEENU UUSAN SAX AHAYN AMA
MARIN HABAABIN LEEYAHAY
Haddii aad raacdo macluumaadkeena oo uu noqdo mid aan sax ahayn, ama uu wax
marin habaaninayo oo aad kaas awgii aad khalad sameyso, taas waanu tixgelineynaa
markaan go’aamineyno tallaabada aan qaadayno, haddii ay wax jiraan, anaga ama
adigu aad qaadeysaan.
SIDII AAD U HELI LAHAYD MACLUUMAADKEENA
Waxaad ka heli kartaa macluumaad website keena ah www.ato.gov.au ama waxaa
boosta laguu soo dhigi karaa waraaqaha daabacan. Waxaad sidoo noo soo qori
kartaawarqad ama taleefan nagula soo hadal.
Wixii macluumaad dheeraad ah, gal webstie keena ah www.ato.gov.au oo
raadi ‘Kaa caawinta inaad waxyaalaha saxdo’.
Xeerka cashuur bixiyaha waxaad u baahan tahay inaad ogaatid
9
Xuquuqdaada
SHARXIDA GO’AAMADA AAN KAA GAADHNO
Markii aan arimahaaga ka gaadhno go’aan, waanu kuu sharxeynaa go’aankaas.
Waxaan sidoo kale ku siineynaa lambar xiriir ee qofka ama goobta ATO ee
maamuleysa kiiskaaga. Waxaan iskudeynaa inaan u sharaxno go’aamadeena si cad.
Si kastaba ha ahaatee, haddii aad su’aalo qabtid, ama aad u maleynaysid inaan
khalad sameynay ama inaan ku siin sabab wanaagsan oo ku filan go’aankayaga,
nagala soo xiriir lambarka taleefanka aanu ku siinay.
Guud ahaan, waxaan ku sharaxnaa go’aankeena qoraal. Haddii aan go’aankeena kaa
siino afka, waxaan sidoo kale ku siineynaa sharaxaada isla wakhtigaas. Xaalado aad u
xaddidan qaarkood, ma awoodi doono inaan u sharaxno go’aankeena si buuxda,
inkastoo aanu weli ku siin doono macluumaadka ugu badan ee aan awoodno.
Tusaale:
nHaddii qof kale ku lug leeyahay, bixinta macluumaadka ku saabsan go’aankeena
waxaa laga yaabaa inuu jebiyo arimaha hooda gaarka ah ama waxyaalaha sirta ah
ee shuruucda cashuuraha
nHaddii aan ka shakino lacag lunsi, ma bixin karno macluumaadka sababtoo ah
waxaa laga yaabaa inuu waxyeelo baadhitaankeena.
Iyadoo loo eegayo Go’aamada Maamulka Sharciga 1977(Dib u eegida
Maxkamadaha) ADJR) (Administrative Decisions (Judicial Review) Act 1977
(ADJR)), waxaad xaq u leedahay inaad hesho qoraal bilaash ah oo qoraya
sababaha go’aamada qaarkood ee aan ka sameyno arimahaaga cashuur
celinta. Sharciga ma daboolo dhammaan go’aamada waxaana jira qaar
waxyaalo laga soo reebayo- tusaale go’aamada qiimeynaha. Wixii
macluumaad dheeraad ah ee ku saabsan ADJR, gal website keena ah
www.ato.gov.au oo raadi ‘La xisaabtamida iyo Dib u eegida Go’aamada’.
Waxaad u baahan doontaa inaad doorato sanduuqa ‘database sharciga ah’
ee ka hooseeya meesha wax raadinta.
10
Xeerka cashuur bixiyaha waxaad u baahan tahay inaad ogaatid
Xuquuqdaada
XUSHMEYNTA XAQAAD U LEEDAHAY DIB U
EEGIDA
Markaan ku siino go’aan ku saabsan arimahaaga, waxaan kuu sharxeynaa sidii aad ku
heli lahayd in go’aanka dib loo eego waxaana kuu sheegeynaa haddii uu jiro
xaddidaad wakhtiyeed.
Haddii ay jiraan dhawr fursadood oo dib u eegid, waxaan sharaxnaa siday kuwani ku
kala duwan yihiin. Tusaale, qaar ka mid ah dib u eedigu waxay eegaan sharciga iyo
kuwa kalena waxay ku lug leeyihiin jeegareynta inaan raacney nidaamka saxda ah ee
gaareitaankeena go’aankan.
Waxaan iskudeyi doona inaan xalino dhibaatooyin kasta sida ugu dhakhsaha badan ee
suurtogalka ah. Haddii aan khalad sameynay, waxaan dooneynaa inaan ku saxno
isagoo ku kacaya kharashka ugu yar labadeenaba.
Haddii aad dooneysid inaan dib u eegno go’aan, isticmaal faahfaahinta xiriirka ee aan
bixino si aad ula xiriirto qofka ama goobta ATO ee maamuleysa kiiskaaga.
Dib u eegida uu sameeyo sarkaal cashuureed ee aan sameyn go’aankii hore.
Xaalado badan, haddii aadan ogolaan go’aankeena dib u eegida waxaad weydiisan
kartaa dib u eegid madax bannaan, oo bannaanka ah. Go’aamada qaarkood waxaad
yeelan doontaa go’aanka ah inaad ka dalbato Maxkamada Racfaanka Maamulka wixii
dib u eegid ah ama racfaan Maxkamada Dawlada dhexe.
Wixii macluumaad dheeraad ah ee ku saabsan xaqaad u leedahay in dib u
eegida, gal website keena ah www.ato.gov.au oo raadi ‘Xuquuqda dib u
eegida’.
MAG-DHOW
Xaaladaha qaarkood, waxaa laga yaabaa inaad xaq u yeelato in lagu siiyo magdhow.
Haddii aad dareemeyso in falalkeenu ay si toos ah kugu sababeen inaad gasho
khasaare lacageed, la xiriir khadka taleefankeena caawimaada magdhowga ee
bilaashka ah 1800 005 172.
Wixii macluumaad dheeraad ah ee ku saabsan magdhowga marka laga yaabo in
la helayo, gal website keena ah www.ato.gov.au oo raadi ‘Magdhow’.
Xeerka cashuur bixiyaha waxaad u baahan tahay inaad ogaatid
11
Xuquuqdaada
XUSHMEYNTA XAQAAGA AAD KU SAMEYN
KARTO CABASHO
Haddii aadan ku qanacsaneyn go’aankeena, adeega ama falalka, waxaad xaq u
leedahay inaad sameyso cabasho.
Waxaan ku talineynaa in:
nAad marka hore iskudeydo inaad la xaliso dhibaatadaada sarkaalka cashuurta ee
aad la macaamileysay ( ama lambarka taleefanka ee lagu siiyey)
nHaddii aadan ku qancin, ama haddii ay kugu adkaato inaad arinta la soo qaado
sarkaalka cashuurta, la hadal maareeyaha sarkaalka cashuurta
nHaddii aadan ku qanacsaneyn sida cabashadaada loo maamuley , taleefan u dir
khadkeena taleefanka cabashada ee 1800 199 010.
Waxaad sidoo kale sameyn kartaa cabasho adoo:
nInterneetka ka xareynaya foomka cabashada – gal website keena ah www.ato.gov.
au oo raadi ‘Cabasho’
nAdoo noogu soo diraya fakis bilaash ah 1800 060 063
nAdoo warqad noo soo qoraya
ATO Complaints
PO Box 1271
ALBURY NSW 2640
Waxaan ula macaamilnaa cabashooyinka si daran. Haddii aad noola timaado
dhibaatooyin ama cabashooyin, waxaan iskudeyi doona inaan u xalino sida ugu
dhakhsaha badan oo cadaalad ah. Cabashooyinka sidoo kale waxay na siiyaan
natiijocelin muhiim ah waxayna naga caawiyaan inaan ogaano sidii aan ku hagaajin
lahayn adeegeena.
OMBUDSMAN DAWLADA DHEXE
Haddii aad cabasho leedahay, waa inaad iskudeydaa inaad anaga nala xaliso marka
hore. Haddii aadan awoodin ama haddii aadan ku qanacsaneyn sida aan u maareynay
cabashadaada, Ombudsman ka dawlada dhexe waxaa laga yaabaa inuu ku caawiyo.
Wixii macluumaad dheeraad ah ee ku saabsan Ombudsman ka waxaa laga helayaa
website keena ah www.ombudsman.gov.au ama waxaad soo diri kartaa taleefan
1300 362 072.
Wixii macluumaad dheeraad ah, gal website keena ah www.ato.gov.au oo
raadi ‘Cabasho’.
12
Xeerka cashuur bixiyaha waxaad u baahan tahay inaad ogaatid
Xuquuqdaada
KUU FUDUDEYNTAADA INAAD KU DHAQANTO
Waxaan iskudeyeynaa in la macaamilkayagu oo ahaado mid toos ah oo haboon ilaa
intii suurtogal ah anagoo:
nIyadoo laguu fududeynayo adiga si aad u fahamto waajibaadkaaga iyo sidii aad u
fulin lahayd
nIyadoo laguu raqiisinayo inaad raacdo iyadoo la yareynayo inta shaqo ah ee lagaa
rabo, wakhtiga iyo tamarta ku lug lehba
nIyadoo la soo saarayo alaab iyo adeegyo micne kuu sameynaya oo ku haboon
nidaamyada aad maalin walba isticmaasho.
Si aad tan ugu sameyso si wax ku ool ah waxaan:
nsi joogta ah ula tashanaa bulshada
nogolaanaa in bulshadu ku lug yeelato qaabeynta alaabta iyo adeegyadayada
nwaxaan ku tijaabinaa adeegyada iyo alaabta noocooda dadka isticmaali doona.
Xeerka cashuur bixiyaha waxaad u baahan tahay inaad ogaatid
13
Xuquuqdaada
INAAN NOQONO KUWO LALA XISAABTAMI
KARO
Waxaan u qaadnaa baahida ah in nanala xisaabtamo oo aan fulino waxyaalihii naga
go’naa sameyntooda ee xeerkan gudihiisa si aad u daran.
Markaan sameyno go’aan ku saabsan arimahaaga, waxaanu sharaxnaa go’aankaas
oo aan kuu sheegnaa xuquuqdaada iyo waajibaadka la xiriira. Waxaan sidoo kale ku
siineynaa faahfaahinta xiriirka haddii aad qabto wax weydiimo ah ama aad u baahan
tahay macluumaad dheeraad ah.
Haddii aanan arinta si dhakhsaha u xalin Karin waxaan kula soo socodsiineynaa
horumarkeena. Waxaan qaadnaa dhammaan tallaabooyinka macquulka ah ee aan ku
arki karno arimo intaan wax xalineyno.
Waxaan ku daabacnaa adeegeena ( wakhtiga) heerarkiisa iyo waxqabad aan ku
shaqeyno website keena ah www.ato.gov.au
Waxaan la wadaagnaa faahfaahinta dadweynaha ee ku saabsan arimaha aan
wajaheyno iyo natiijada falalkeena.
Waxaan la tashanaa bulshada si loo cabiro aqoon xirfadeedkeena iyo sida ugu fiican
ee aan qabaneyno waxyaalaha naga go’an inaan sameyno ee xeerkan ku qoran.
Waxaa nala xisaabtama Baarlamaanka iyo bulshada Australia.
Wixii macluumaad dheeraad ah ee ku saabsan xuquuqdaada iyo
waajibaadkaaga, gal website keena ah www.ato.gov.au oo raadi ‘Xeerka’.
Haddii aad qabto wax su’aalo ah ama faallo ku saabsan xeerka, waxaad
noogu soo diri kartaa iimeyl [email protected]
14
Xeerka cashuur bixiyaha waxaad u baahan tahay inaad ogaatid
Waajibaadkaaga
Waxaan ka rajeynaynaa inaad:
Aad noqoto mid run badan
Aad xafido diiwaanka loo baahan yahay
Aad qaado taxadarka macquulka ah
Aad ku soo xareyso wakhtigii loogu talagalay
Aad ku bixiso wakhtiga la rabo
Aad noqoto qof wada shaqeyn leh
16
16
16
17
17
17
Waajibaadkaaga
RUN BADNIDU
Nidaamyada superannuation ka iyo cashuuruhu waxay ku saleysan yihiin inaad adigu
bixiso macluumaad sax ah oo dhammeystiran. Taas waxaa ku jira:
nKu bixinta macluumaad sax ah xisaab celinta cashuurtaada, Qoraalka BAS ka iyo
dukumiintiyada kale
nBixinta xaqiiqaha dhabta ah iyo xaaladaha markaad tallo soo doonato
nUga jawaabida su’aalaha si dhammeystiran, oo sax ah iyo daacadba.
Wixii macluumaad dheeraad ah, gal website keena ah www.ato.gov.au oo
raadi ‘Kuula macaamilida sidii qof daacad ah’.
XAFIDIDA DIIWAANKA LOO BAAHAN YAHAY
Sharcigu wuxuu dejiyaa diiwaanka lagaa rabo inaad xafido.
Xafidida diiwaankaaga wuxuu kuu ogolaanayaa inaad xisaab xirkaada cashuur celinta
si sax ah u sameysid, qoraalka BAS ka iyo dukumiintiga kale iyo sidoo kale inay kaa
caawiso la socodka dhammaan arimahaaga lacageed. Guud ahaan, diiwaankaaga
waa inuu ahaadaa Ingiriis waana inaad heysaa shan sanno.
Waxaan ku soo daabacnaa macluumaad kala duwan oo ku saabsan u xafidida
diiwaanka xaalado kala duwan. Haddii aad jeclaan lahayd macluumaad dheeraad ah,
gal website keena ah www.ato.gov.au ama nala soo xiriir.
QAADASHADA TAXADAR MACQUUL AH
Waa inaad qaadaa taxadar macquul ah oo ah inaad bixiso macluumaad sax ah oo
dhammeystiran xisaab xirka cashuur celintaada, qoraalka BAS-ka iyo dukumiintiga kale.
Tan micnaheedu waxaa weeye waa inaad qaadaa inta taxadar ah ee qof macquul ah oo
xaaladaada oo kale ku jiraa uu sameyn lahaa si uu u fuliyo waajibaadkiisa.
Waxaad masuul ka tahay arimahaaga xitaa haddii qof kale, oo uu ku jiro wakiilka
cashuurta ee diiwaangashan uu ku caawiyo.
Wixii macluumaad dheeraad ah, gal website keena ah www.ato.gov.au oo
raadi ‘Kuula macaamilida sidii qof daacad ah’.
16
Xeerka cashuur bixiyaha waxaad u baahan tahay inaad ogaatid
Waajibaadkaaga
XAREYNTA TAARIIKHDA LOOGU TALAGALAY
Xisaab xirka cashuur celinta, qoraalka BAS ka iyo tiro dukumiintiyo kale ah iyo
macluumaadka waa in lagu xareeyaa taariikh loogu talagalay. Haddii aad kala kulmeysid
dhibaato taariikhahan, nala soo xiriir ka hor inta dukumiintiga ama macluumaadka wakhtigii
la rabay la gaadhin. Iyadoo ku saleysan xaaladahaaga, waxaa laga yaabaa inaan ku siino
wakhti dheeraad ah oo aad ku soo xareyso.
Xitaa haddii aadan bixin karin lacagta lagugu leeyahay weli waa inaad ku soo xareysaa xisaab
xirka cashuur celintaada ama Qoraalka BAS ka wakhtigoodii. Waxaa laga yaabaa inaan kuu
ogolaano wakhti dheeraad ah oo aad ku bixiso (eeg ‘Ku bixinta wakhtigii loogu talagalay’).
Waxaa laga yaabaa in ciqaabo lagu saaro haddii aadan wakhtigii ku soo xareyn.
KU BIXINTA WAKHTIGII LOOGU TALAGALAY
Waa inaad ku bixisaa cashuuraha iyo lacagaha kale ee aad qabtid wakhtiga loogu talalgalay.
Haddii ay dhib kaa heysato inaad tan sameyso, nala soo xiriir sida ugu dhakhsaha badan ee
suurtogalka ah – nagoo doorbideyna intaan la gaadhin wakhtigii la rabay – si aan uga wada
hadalno xaaladaada. Waxaa laga yaabaa inay suurtogal tahay in wakhti dheeraad ah lagu
siiyo iyadoo lagugu dalicin dulsaar ama inaan kawada hadalno hab aad si yar si yar ugu
bixineyso. Haddii aan galno habkaan, caadi ahaan waxaad bixineysaa dulsaar ah la daahida.
NOQOSHADA MID LALA SHAQEYN KARO
Waxaan doorbideynaa inaan kuula shaqeyno si iskaashi leh, anagoo ku siineyna caawimaad
si aad ugu fuliso waajibaadkaaga si iskaa ah. Si kastaba ha ahaatee, haddii aad tahay qof aan
lala shaqeyn Karin ama shaqada hor istaagaya waxaa laga yaabaa inaan qaadno tallaabo ka
sii adag. Tusaale, waxaan leenahay awoodo isticmaal toos ah oo aan ku ururin karno
macluumaad oo aan isticmaalno haddii ay lagama maarmaan noqoto. Dadka shaqada hor
istaaga waxaa xitaa laga yaabaa in maxkamad la taago.
Waxaan ku weydiisaneynaa inaad nagula macaamisho isku xushmad, tixgelin iyo sharfida
nalaga rajeynayo inaan ku siino. Haddii nala geliyo dabeecad edeb daran ama waxyeelo
leh, waxaa laga yaabaa inaan joojino wareysiga ama wecitaanka taleefanka.
Wixii macluumaad dheeraad ah ee ku saabsan xuquuqdaada iyo waajibaadkaaga,
gal website keena ah www.ato.gov.au oo raadi ‘Xeerka’.
Haddii aad qabto wax su’aalo ah ama faallo ku saabsan xeerka, waxaad noogu
soo diri kartaa iimeyl ka ah [email protected]
Xeerka cashuur bixiyaha waxaad u baahan tahay inaad ogaatid
17
Waajibaadkaaga
MACLUUMAAD DHEERAAD AH
Waxaan bixinaa macluumaad fara badan oo ku saabsan supernnuation ka iyo
cashuurta. Waxaad awoodaa:
nInaad gasho website keena ah www.ato.gov.au
nSoo wac khadadka caawimaada taleefankeena ( 24 saac maalintii, 7 maalmood
toddobaadkii)
– Caawimaad shakhsiyeed 13 28 65
– Caawimaada ganacsiyeed 13 72 26
nIsticmaal lamabarada hoose (8.00subaxnimo – 6.00galabnimo, Isniinta ilaa
Jimcaha) si aad noola soo hadasho
– Shakhsiyeed 13 28 61
– Ganacsi 13 28 66
– Supernnuation 13 10 20
– Deeqaha shidaalka 1300 657 162
– Xarunta Aborjuniiska iyo Islander 13 10 30
Haddii aadan Ingiriiska si fiican ugu hadlin oo aad nooga baahan tahay caawimaad
anaga, taleefan u dir Adeega Turjumaada afka iyo qoraalka 13 14 50.
Haddii aad dhega la’dahay, ama aad qabto waxyeelada maqalka ama hadalka , naga
soo wac Adeega Gudbinta Qaranka ee (NRS) lambarada hoos ku qoran:
nIsticmaalayaasha TTY, taleefan u dir 13 36 77 weydiina lambarka ATO ee aad u
baahan tahay
nHadal oo dhageyso ( hadal hadal u gudbinta) taleefan 1300 555 727 weydiina
taleefanka ATO ee aad u baahan tahay
nIsticmaalayaasha gudbinta interneetka, kala xiriira NRS www.relayservice.com.au
oo weydiiya lambarka ATO ee aad u baahan tihiin.
Taleefanada gurigaaga aad ka soo wacdo ee 13/1300 ee meel kasta oo
Australia ka mid ah waxaa lagugu dalacayaa qadar lacageed oo go’an.
Waxaa laga yaabaa qadarkaa lacagta ahi uu isbedelo marka loo eego adeeg
bixiyayaasha taleefanada. Wicitaanada lambarada 1800 ee taleefanka
gurigaaga waa bilaash. Wecitaanada taleefanka dadweynaha iyo taleefanka
gacanta waxaa laga yaabaa in la wakhtiyeeyo oo lagugu dalaco qadar lacag
ah oo ka sareeya.
18
Xeerka cashuur bixiyaha waxaad u baahan tahay inaad ogaatid
NAT 2548SOM-06.2010