Papa 4 Ke Kī No Ka Hō‘ike Ho‘oma‘ama‘a ‘Epekema
Ka Nīnau 1
Ka Mahele Nānā ‘Ia: Ke Ka‘ina Hana ‘Epekema
Ke Ana A‘o Kiko‘ī: ‘Ep.4.1.2 Ka ‘oko‘a ma waena o ka nānā ‘ana me ka mana‘o kuhi (Kāmua)
Ka Ha‘ina Pololei: I
Ua hana ka haumana i kekahi ho‘okolohua me ka lepo a me ka wai. Hō‘ike ‘ia ka pakuhi
papa i lalo i ke ‘ano lepo i ho‘okomo ‘ia i kēlā me kēia kini ‘elua. Ma hope o ka ho‘okomo ‘ia ‘ana
o ka lepo, ua ho‘opuka ‘ia ka lalo o nā kini ‘elua. A laila, ua ninini he 200 mililika wai i loko o kēlā
me kēia kini. Ua kahe aku ka wai i loko o kekahi kini no ho‘okahi minuke a ua mālama ‘ia.
‘O ka hopuna‘ōlelo hea kekahi nānā ‘ana o kēia ho‘okolohua?
A. ‘Oi aku ka ho‘omehana ‘ana o ka lā i ka wai ma ka pālolo ma mua o ke one.
‘A‘ole pololei kēia ha‘ina. ‘A‘ole ‘o ka lā he mahele o kēia ho‘okolohua, no laila ‘a‘ole pili kēia
‘ōlelo i ka nānā ‘ana i kēia ho‘okolohua.
E. ‘Oi aku ka ulu ‘ana o ka meakanu i ka pālolo ma mua o ke one.
‘A‘ole pololei kēia ha‘ina. ‘A‘ole ‘o ka ho‘oulu meakanu he mahele o kēia ho‘okolohua, no
laila ‘a‘ole pili kēia ‘ōlelo i ka nānā ‘ana i kēia ho‘okolohua.
I.
‘Oi aku ke kahe ‘ana o ka wai i ke one ma mua o ka pālolo.
Pololei kēia ha‘ina. ‘O ka nānā ‘ana he ‘ike ia i loa‘a ai ma o nā lonoa ‘elima. Ma kēia
ho‘okolohua, ua loa‘a i ka haumana ka nui o ka wai i kahe aku mai ka pālolo mai Lualualei a
me ke one i ho‘okahi minuke. Ua hiki i ka haumana ke ‘ike he ‘oi aku ka nui o ka wai i kahe
aku ma ke one ma mua o ka pālolo i ka manawa ho‘okahi.
O. ‘Oi aku ka ‘eleu o nā ‘elala i ke one ma mua o ka pālolo.
‘A‘ole pololei kēia ha‘ina. ‘A‘ole ‘o ka ‘elala he mahele o kēia ho‘okolohua, no laila ‘a‘ole pili
kēia ‘ōlelo i ka nānā ‘ana i kēia ho‘okolohua.
‘Ao ‘ao 1 O 11
Papa 4 Ke Kī No Ka Hō‘ike Ho‘oma‘ama‘a ‘Epekema
Ka Nīnau 2
Ka Mahele Nānā ‘Ia: Ke Ka‘ina Hana ‘Epekema
Ke Ana A‘o Kiko‘ī: ‘Ep.4.2.1 E wehewehe i ka hopena o ka ho‘ohana ‘ana i ka ‘enehana i ka
ho‘okele waiwai, ke kanaka a me ke kaianoho o Hawai‘i (Kāmua)
Ka Ha‘ina Pololei: O
Hiki i kekahi ukali anilā ke pa‘i ki‘i i ka makani pāhili ma ka lewa lani a ho‘ouna i kēia ki‘i i ka
Honua ma loko o kekahi mau kekona.
Pehea e pōmaika‘i ‘ia ai ka po‘e o Hawai‘i ma ka ho‘iho‘i wikiwiki ‘ana i kēia ki‘i o ka makani
pāhili?
A. Hiki i ke ki‘i ke ho‘ololi i ke ala o ka makani pāhili e hele ai.
‘A‘ole pololei kēia ha‘ina. Hiki ke loa‘a ka ‘ike mai kekahi ki‘i no ka nui a me kahi o ka makani
pāhili, akā ‘a‘ole hiki ke ho‘ololi i ke ala o ka makani pāhili.
E. E ‘ike ana ka lehulehu i ka lō‘ihi o ka manawa o ka makani pāhili.
‘A‘ole pololei kēia ha‘ina. Hiki ke loa‘a ka ‘ike mai kekahi ki‘i no ka nui a me kahi o ka makani
pāhili, akā ‘a‘ole hiki ke wānana i ka lō‘ihi o ka manawa o ka makani pāhili.
I.
E loli ana ke one ma muli o ka makani pāhili.
‘A‘ole pololei kēia ha‘ina. Hiki ke loa‘a ka ‘ike mai kekahi ki‘i no ka nui a me kahi o ka makani
pāhili, akā ‘a‘ole hiki ke wānana i ka ho‘ololi ‘ia ‘ana o ke kahakai e ka makani pāhili.
O. Hiki ke ha‘i i ka lehulehu no ka hiki ‘ana mai o ka makani pāhili.
Pololei kēia ha‘ina. Hō‘ike nā ki‘i ukali o nā makani pāhili i ka ‘ikepili no ka nui a me kahi o
ka makani pāhili. Hiki ke ka‘ana ‘ia kēia ‘ike me ka lehulehu i mea e mākaukau ai lākou no
ka makani pāhili a i mea ho‘i e ho‘oholo ai lākou e hele a hele ‘ole paha i kahi palekana.
‘Ao ‘ao 2 O 11
Papa 4 Ke Kī No Ka Hō‘ike Ho‘oma‘ama‘a ‘Epekema
Ka Nīnau 3
Ka Mahele Nānā ‘Ia: Ke Ola ‘Epekema
Ke Ana A‘o Kiko‘ī: ‘Ep.4.5.1 E ho‘ohālikelike i nā mō‘alihaku a me nā mea e ola nei (Kāmua)
Ka Ha‘ina Pololei: I
Hō‘ike ‘ia ma ke ki‘i i lalo i ka mō‘alihaku o kekahi mahele kino.
‘O ka mea hea ka mea like nō paha i ka mahele kino i hō‘ike ‘ia i luna nei?
A.
‘A‘ole pololei kēia ha‘ina. He iwi ‘ēheu ka mō‘alihaku, a ma kēia ki‘i, aia ho‘okahi iwi mai
kekahi ‘ami. ‘A‘ole like nā mea ‘elua.
E.
‘A‘ole pololei kēia ha‘ina. He iwi ‘ēheu ka mō‘alihaku, a ma kēia ki‘i, aia he mau iwi mai
kekahi mahele o ka iwi kuamo‘o. ‘A‘ole like nā mea ‘elua.
‘Ao ‘ao 3 O 11
Papa 4 Ke Kī No Ka Hō‘ike Ho‘oma‘ama‘a ‘Epekema
I.
Pololei kēia ha‘ina. He iwi ‘ēheu ka mō‘alihaku, ‘o ka mahele lima kēia o ke kino. ‘O ka iwi
o ka lima he mahele lima o ke kino, a ‘ike ‘ia nō ho‘i ka like o kēia mau mahele kino ‘elua.
O.
‘A‘ole pololei kēia ha‘ina. He iwi ‘ēheu ka mō‘alihaku, a ma kēia ki‘i, aia he mau iwi ma
kekahi iwi po‘o. ‘A‘ole like nā mea ‘elua.
‘Ao ‘ao 4 O 11
Papa 4 Ke Kī No Ka Hō‘ike Ho‘oma‘ama‘a ‘Epekema
Ka Nīnau 4
Ka Mahele Nānā ‘Ia: Ke Kālaiaopaku, Ka ‘Epekema Honua a me Ka ‘Epekema Lewa Lani
Ke Ana A‘o Kiko‘ī: ‘Ep.4.8.1 E wehewehe i ke ka‘ina hana mālie no ka ho‘okino ‘ana a ka
ho‘okino hou ‘ana i ka ‘ili o ka Honua (Kāmua)
Ka Ha‘ina Pololei: E
Like ka nui o nā pōhaku ma ke ki‘i i lalo me kekahi hale a aia nā pōhaku i lalo o ko ka Honua ‘ili
honua no nā makahiki he kaukani a ‘oi.
‘O ka mea hea ka mea e hō‘ike nei nō paha i kēia mau pōhaku i ko ka Honua ‘ili honua i kēia
mau lā?
A. Ka lehu mai ka lua pele mai
‘A‘ole pololei kēia ha‘ina. E uhi ana ka lehu pele i helele‘i ‘ia i nā pōhaku, ‘a‘ole e hō‘ike ‘ia
lākou.
E. Ka pā ‘ana o ka makani a me ka holo ‘ana o ka wai
Pololei kēia ha‘ina. Loa‘a ka ‘a‘ai i ka pā ‘ana o ka makani a me ka holo ‘ana o ka wai.
Hō‘ike ‘ia nā mea ma ka Honua e like me nā pōhaku nui a me nā a‘a o nā meakanu ma muli
o ka ‘a‘ai ‘ana i ka ‘ili o ka Honua i ka wā lō‘ihi.
I.
Na ‘ano ao ‘oko‘a
‘A‘ole pololei kēia ha‘ina. ‘A‘ole loa‘a ka ‘a‘ai ma muli o ke ‘ano o nā ao. ‘Oiai mai nā ao mai
ka ua, na ka ua, ka ‘a‘ai e hana.
O. Ulu ka meakanu a me ka holoholona
‘A‘ole pololei kēia ha‘ina. ‘Oiai hiki i nā holoholona ke hana i ka ‘a‘ai he li‘ili‘i, ‘a‘ole lākou
ho‘ololi i ka ‘āina no ka hō‘ike ‘ana i nā pōhaku me kēia nui; na ka pā ‘ana o ka makani a me
ka holo ‘ana o ka wai e hana i kēia.
‘Ao ‘ao 5 O 11
Papa 4 Ke Kī No Ka Hō‘ike Ho‘oma‘ama‘a ‘Epekema
Ka Nīnau 5
Ka Mahele Nānā ‘Ia: Ke Kālaiaopaku, Ka ‘Epekema Honua a me Ka ‘Epekema Lewa Lani
Ke Ana A‘o Kiko‘ī: ‘Ep.4.7.1 E wehewehe i ka nui o ko ka Honua ho‘opuka ‘ana i ka manehu
‘umekaumaha ma nā mea a pau (Kāmua)
Noi‘i kekahi papa inā ‘oi aku ka ‘āwīwī o nā mea kaumaha ma mua o nā mea māmā ke ho‘oku‘u
‘ia nā mea mai ke ki‘eki‘e like.
E ho‘oku‘u ‘ia he kinipōpō pōhina‘i he 600 kal a he kinipōpō pōhili he 145 kal i ka manawa
like mai ke ki‘eki‘e like i hō‘ike ‘ia ma ke ki‘i “Ma Mua O Ka Ho‘oku‘u ‘Ana”.
Ho‘oku‘u ‘ia nō nā kinipōpō i ka manawa like a hā‘ule ihola lāua he hapa wale nō o ka
mamao i hō‘ike ‘ia ma ke ki‘i “Ma Hope O Ka Ho‘oku‘u ‘Ana”.
A. E ho‘okau i ke kinipōpō pōhili ma ka laina kahakaha ‘āhinahina no ka hō‘ike ‘ana i kahi o
ke kinipōpō pōhina‘i.
E. E ho‘okau i ka lepili pololei i ka pahu “Ke ‘Ano O Ka Manehu” no ka hō‘ike ‘ana i ka manehu
a nā haumāna e hō‘oia nei.
Ke Kī no ka Pane:
2 helu ‘ai
No kēia ‘ikamu, ‘o ka ha‘ina pololei:
 Aia ke kinipōpō pōhili ma ka laina kahakaha ‘āhinahina kokoke i ke kinipōpō hīna‘i no ka
hō‘ike ‘ana i ko lāua hā‘ule ‘ana ma ka ‘āwīwī ho‘okahi
A me
 Aia ka lepili “ ‘umekaumaha” ma loko o ka pahu “Ke ‘Ano O Ka Manehu”.
1 helu ‘ai
No kēia ‘ikamu, ‘o ka ha‘ina pololei:
 Aia ke kinipōpō pōhili ma ka laina kahakaha ‘āhinahina kokoke i ke kinipōpō hīna‘i no ka
hō‘ike ‘ana i ko lāua hā‘ule ‘ana ma ka ‘āwīwī ho‘okahi
AI‘OLE
 Aia ka lepili “ ‘umekaumaha” ma loko o ka pahu “Ke ‘Ano O Ka Manehu”.
0 helu ‘ai
‘A‘ole pololei ka ha‘ina o nā māhele ‘elua. ‘A‘ole pololei kahi A e kū nei ke kinipōpō pōhili ma ka
laina kahakaha ‘āhinahina a ‘a‘ole loa‘a ka lepili pololei ma loko o ka pahu “Ke ‘Ano O Ka
Manehu”.
‘Ao ‘ao 6 O 11
Papa 4 Ke Kī No Ka Hō‘ike Ho‘oma‘ama‘a ‘Epekema
Ka La‘ana no Kā Ka Haumana Ha‘ina:
Ka Wehewehe ‘Ana No Ka Ha‘ina Pololei:
Like ka ‘āwīwī o ke kinipōpō pōhina‘i a me ke kinipōpō pōhili. No laila, ma muli o ka ho‘oku‘u ‘ana i
nā kinipōpō i ka manawa ho‘okahi ua like ko lāua kūlana (ma kahi like mai ka ‘āina) i kēia manawa
ho‘okahi.
‘Ao ‘ao 7 O 11
Papa 4 Ke Kī No Ka Hō‘ike Ho‘oma‘ama‘a ‘Epekema
Ka Nīnau 6
Ka Mahele Nānā ‘Ia: Ke Ka‘ina Hana ‘Epekema
Ke Ana A‘o Kiko‘ī: ‘Ep.4.1.1 E wehewehe i kekahi kuhiakau i hō‘oia ‘ia a me kekahi ka‘ina hana
ho‘okolohua (Kāmua)
Ka Ha‘ina Pololei: E
Pena ‘ia ‘ehā ‘ōmole aniani like i nā waiho‘olu‘u ‘oko‘a. Ho‘opiha ‘ia nā ‘ōmole a ua like ka
pihana‘ū o ka wai a laila waiho ‘ia ma ka lā no ‘ehā hola. Ana ‘ia ka wela o ka wai ma kēlā me
kēia ‘ōmole ma ka ho‘omaka ‘ana a ma ka pau ‘ana o nā hola ‘ehā. Hō‘ike ‘ia ka hopena
o kēia ana ‘ana ma lalo iho nei.
He aha ke kuhiakau maika‘i loa no kēia noi‘i ‘ana?
A. ‘Oi aku ka nui o ka wai i hiki ke pa‘a ma nā ‘ōmole aniani o nā ‘ōmole ea.
‘A‘ole pololei kēia ha‘ina. Ua ‘ōlelo ‘ia, ua like ka pihana‘ū o ka wai ma nā ‘ōmole aniani. No laila,
‘a‘ole ho‘okūkū ‘ia ke ‘ano o nā ‘ōmole a me ko lākou mau pihana‘ū ma ke kuhiakau o kēia
ho‘okolohua.
E. ‘Oi aku ka nui o ka wela e omo ‘ia e nā waiho‘olu‘u ikaika ma mua o nā waiho‘olu‘u ‘āhiehie.
Pololei kēia ha‘ina. Ua ‘ōlelo ‘ia, pena ‘ia ‘ehā ‘ōmole aniani like i nā waiho‘olu‘u ‘oko‘a a ana ‘ia
ke ana wela ma mua a ke ana wela ma hope o ‘ehā hola ma ka lā. No laila, ‘o ke kuhiakau no
kēia ho‘okolohua, ‘oia nō, ‘oi aku ka nui o ke omo ‘ana o nā waiho‘olu‘u ikaika i ka wela ma mua
o ke omo ‘ana o nā waiho‘olu‘u ‘āhiehie i ka wela.
I.
Loli ka wela o ka wai i ka nui o ka wai ma ka ‘ōmole.
‘A‘ole pololei kēia ha‘ina. Ua ‘ōlelo ‘ia, ua like ka pihana‘ū o ka wai ma nā ‘ōmole aniani. No laila,
‘o ke kuhiakau no kēia ho‘okolohua, ‘a‘ole ho‘okūkū ‘ia ka loli o ka wela ma muli o ka pihana‘ū o
nā ‘ōmole.
O. Omoāea ‘ia ka nui o ka wai ma loko o ‘ehā hola.
‘A‘ole pololei kēia ha‘ina. Ana ‘ia ka wela ma ka ho‘omaka ‘ana a ma hope o ‘ehā hola i ka lā.
‘A‘ole ana ‘ia ka pihana‘ū o ka wai ma nā ‘ōmole pākahi. No laila ‘a‘ole ‘o ka nui o ka wai i
omoāea ‘ia mai ka ‘ōmole ma hope o ‘ehā hola ke kuhiakau no kēia ho‘okolohua.
‘Ao ‘ao 8 O 11
Papa 4 Ke Kī No Ka Hō‘ike Ho‘oma‘ama‘a ‘Epekema
Ka Nīnau 7
Ka Mahele Nānā ‘Ia: Ke Ka‘ina Hana ‘Epekema
Ke Ana A‘o Kiko‘ī: ‘Ep.4.1.2 Ka ‘oko‘a ma waena o ka nānā ‘ana a me ka mana‘o kuhi
(Kāmua)
Ka Ha‘ina Pololei: A
Kūkulu ka haumana i kekahi kūkohu o ka lua pele me ka pepa a me ka tuko. Komo ke
kumu o kēia haumana i ka makaaniani kaupale a me ka ‘epane. Ninini ke kumu i ka pauka
koka me ka wīneka i loko o ke kūkohu lua pele. No 30 kekona, hu‘ahu‘a a māhuahua a‘e
kekahi ‘akano hou mai loko mai o ka lua pele.
‘O ka mea hea i ‘ike ‘ia e hiki ai i ka haumana ke ho‘oholo i ka loa‘a o kekahi loli
kemikala?
A. Ua hu‘ahu‘a a māhuahua a‘e kekahi ‘akano ke‘oke‘o.
Pololei kēia ha‘ina. ‘Ike ‘ia ka hopena o ka loli kemikala i ka māhuahua ‘ana a me ka
hu‘ahu‘a ‘ana o nā mea i ho‘ohui ‘ia.
E. Ua loa‘a kekahi hanana no 30 kekona.
‘A‘ole pololei kēia ha‘ina. ‘A‘ole ‘o ka lō‘ihi o ka hū ‘ana o ka pele ka hana e hō‘ike nei i ka
haumana he loli kemikala ke kumu o ka hū ‘ana o ka pele.
I.
Ua komo ke kumu i ka makaaniani kaupale me ka ‘epane.
‘A‘ole pololei kēia ha‘ina. ‘A‘ole pili ke komo ‘ana o ke kumu i nā mea palekana i ka hana
‘ana i ka ho‘okolohua i ka ho‘oholo ‘ana o ka haumana he loli kemikala ke kumu o ka hū
‘ana o ka pele.
O. Ua kūkulu ‘ia ka lua pele me ka pepa me ka tuko.
‘A‘ole pololei kēia ha‘ina. ‘A‘ole ‘o ka hana ‘ana i ka lua pele ka hana e hō‘ike nei i ka
haumana he loli kemikala ke kumu o ka hū ‘ana o ka pele.
‘Ao ‘ao 9 O 11
Papa 4 Ke Kī No Ka Hō‘ike Ho‘oma‘ama‘a ‘Epekema
Ka Nīnau 8
Ka Mahele Nānā ‘Ia: Ke Ola ‘Epekema
Ke Ana A‘o Kiko‘ī: ‘Ep.4.3.1 E wehewehe i ka pilina o nā ku‘ina mea‘ai a me nā pūnaewele
mea‘ai i nā meakanu (Kāmua)
Ka Ha‘ina Pololei: I
Hō‘ike ‘ia he ku‘ina mea‘ai.
He aha ka mea e wehewehe ana i ka hopena o ka make loa o nā poloka a pau?
A. E nui a‘e ana ka heluna o nā ‘io.
‘A‘ole pololei kēia ha‘ina. I emi ka heluna nahesa, i ke emi o ka heluna poloka. ‘Ai nā ‘io i nā
nahesa, no laila e emi ana ko lākou heluna kekahi.
E. E like ana ka heluna nahesa.
‘A‘ole pololei kēia ha‘ina. I emi ka heluna nahesa, i ke emi o ka heluna poloka.
I.
E nui a‘e ana ka heluna o nā ‘ūhini.
Pololei kēia ha‘ina. I ka make ‘ana o ko lākou mau po‘ii‘a, e nui a‘e ana ka heluna ‘ūhini.
O. E like ana ka nui o ka mau‘u.
‘A‘ole pololei kēia ha‘ina. I nui a‘e ka heluna ‘ūhini, i ke emi o ka heluna poloka. ‘A‘ole e mau
ana ka heluna mau‘u i ka nui ‘ana a‘e o ka heluna mea kemu mua.
‘Ao ‘ao 10 O 11
Papa 4 Ke Kī No Ka Hō‘ike Ho‘oma‘ama‘a ‘Epekema
Ka Nīnau 9
Ka Mahele Nānā ‘Ia: Ke Kālaiaopaku, Ka ‘Epekema Honua a me Ka ‘Epekema Lewa Lani
Ke Ana A‘o Kiko‘ī: ‘Ep.4.6.1 E wehewehe i ka ho‘ohui ‘ana o kekahi mau makelia no ka
ho‘okumu ‘ana i nā ‘akano hou (Kāmua)
Ka Ha‘ina Pololei: A
‘O ke ki‘i hea he la‘ana o ka loli kemikala?
A.
Pololei kēia ha‘ina. ‘O kekahi hopena o ka loli kemikala, ‘oia nō, ka ho‘okumu ‘ia ‘ana o
kekahi ‘akano hou. ‘O ka hopena o ka puhi ‘ana i ka lā‘au he lehu, he ‘akano hou.
E.
‘A‘ole pololei kēia ha‘ina. ‘A‘ole ho‘okumu ‘ia he ‘akano hou i ka ‘oki ‘ana i ka paukū lā‘au me
ka pahi olo.
I.
‘A‘ole pololei kēia ha‘ina. ‘A‘ole ho‘okumu ‘ia he ‘akano hou i ka nahae ‘ana i ka pepa.
O.
‘A‘ole pololei kēia hā‘ina. ‘A‘ole ho‘okumu ‘ia he ‘akano hou i ka ho‘okala ‘ana i ka penikala.
‘Ao ‘ao 11 O 11