MGA KLASE-KLASENG TEKNOLOHIYA ALANG SA PAGDUMALA SA MAIS
PASIUNA
And mais maoy ikaduha nga staple food sa nasud sunod sa
humay. Mga 1/5 sa populasyon sa nasud nagadepende sa “white
corn” isip pagkaon. Ngani ang mais gitumbok nga maoy mosangga sa
kakulangon sa bugas humay sa nasud. Ang mais usab gigamit isip
bahog sa hayop ug usab pang industriyang pag-proseso. Tungod
niini, gikinahanglan ang padayon nga paghatag ug mga bag-ong
teknolohiya ngadto sa mga mag-uuma sa mais aron molambo ang
ilang ani ug kita.
GIYA SA PAGTANUM SA MAIS
1. Pagpili sa Binhi
Hybrid-Mapalit sa mga Agricultural Supply
Open Pollinated Varieties (OPV’s) e.g, IPB, CMU ug uban pa. Mapalit sa mga seed growers. Ang
DA-10 pinaagi sa Research Center niini nagprodyus ug OPV seeds isip suporta sa mga umahan
sa rehiyon nga nagtanum ug OPV. Kini iapod-apod sa mga mag-uuma pinaagi sa probinsyal ug
municipal LGU’s.
Pag preparer sa Binhi- Girekomendar ang paggamit sa Bio-N. (ang pamaagi sa paggamit sa BioN makit sa pahina 6)
2. Pag-kuha sa sampol sa yuta para ipa-analisar
Alang sa episyente nga pagtanum ug mais girekomendar ang pag-analisar sa yuta sa dili
pa darohon mga usa ka bulan sa dili pa magtanum. Kini pagahimuon aron mahibaloan ang pH
level o ka aslom (acidity) sa yuta. Ang mais nagkinahanglan ug 5.5 o 7 pH level sa yuta. Kung
ubos niini ang level nagpasabotr ng aslom o acidic ang yuta nga gikinahanglan butangan kini ug
lime o apog sumala sa girekomandar. (Ang pamaagi sa pagkuha sa sampol sa yuta para ipaanalisar makita sa pahina 8).
3. Pag-andam sa yuta
3.1 Conventional Tillage – mao kini ang pagdaro ug pagkaras sa makaduha aron
mapughay ug mapulpog pag-ayo ang yuta.
3.2 Conservation Tillage
3.1 Minimum Tillage – pagdaro sa maka-usa lamang uban sa
pagspray ug pamatay – sagbot (herbicide) aron makunhuran ang
pagkaanod sa sustansya sa yuta niini.
4. Pag-tudling, Pag-abono ug Pag-tanum
Kon dili mapa-analisar ang yuta, ang DA adunay rekomendasyon sa gidaghanon sa hybrid
ug OPV.
Basal:
Hybrid -
4 bags complete (14-14-14)
2.5 bags di-ammomium phosphate (18-46-0)
1 bag muriate of potash (0-0-60)
10 bags ete
OPV
6 bags sagana 100 or 30 bags ete
3 bags 16-20-0
1 bag 0-0-60
Ang pagtudling himoon sa gilay-on nga 70 cm sa hybrid ug 75 cm sa OPV. Ipugas ang usa
ka binhi sa mais sa tudling nga may gilay-on nga 22 cm sa hybrid ug 25 cm sa OPV. Kini nga
gilay-on sa pagtanum mohatag ug 65,000 ka punoan sa mais nga hybrid ug 53,000 ku punoan sa
mais nga OPV matag ektarya.
Unahon pagbutang ang abono nga organic (ete) diha sa tudling ug dayon isunod ang
inorganic pinaagi sa pagkatag o drill method. Tabunan sa pino nga yuta sa dili pa ibutang ang
binhi sa mais.
5. Pag-abli – (Off-barring)
Ang pag-abli paghimuon sa 12 ngadto sa 15 ka adlaw human sa pagpugas
6. Pag-guna/Limpyo, Pagside-dress ug Pagsira
Ang pag-limpyo sa tudling nga gitamnan sa mais pagahimuon sulod sa 25-30 ka adlaw
human sa pagtanum.
Human malimyo ang umahan, abonohan (side-dress) ug 3 ka sako nga urea sa hybrid ug
2-3 sako nga urea sa OPV depende sa kambokon sa mais. Paghuman sa pag-abono sundan
dayon sa pagtabon para dili mausik ang abono ug aron usab mapatay ang sagbot ug mahabokan
usab ang mais.
7. Pag-patay sa mga Insekto
7.1
Balolu (cutworm)
Ang pag-gamit sa chemical baiting girekomendar sa pagsumpo sa balolu diha sa
pagpanurok sa mais, Ang chemical baiting mao ang paggamit sa insecticide+asukal o
molasses+ corn bran/rice bran. Ibutang ang chemical baiting sa matag puno-an sa mais
kon gikinahanglan o didto lang sa may mga kadaut. Kini nga pamaagi dili kaayo epekyibo
kon adunay ulan. Girekomendar gihapon ang pag spray sa kemikal kon gikinahanglan.
7.2
Corn Borer
Sumpo-a ang corn borer pinaagi sa pagbutang ug trichogramma. Ang trichogramma usa
ka biological control sa corn borer. Kini ibutag sulod sa 30 ka adlaw human sa pag-pugas
sa may gidaghanon nga 100 cards matag ektarya. Ibutang ang trichogramma sa may
gilay-on nga 10mx10m. Ang tricho-cards mapalit sa tag P1.00/card didto sa DA-Regional
Crop Protection Center, Bangcud , Malaybalay City o kaha kontaka lang ang inyong
Agricultural Technician alang sa dugang kasayuran. Pero kon grabe na ang kadaut (over
the tolerable limit) mag spray ug insecticide ssa girekomendar nga gidaghanon.
Ang ikaduha nga pamaagi sa pagsumpo sa corn borer mao ang pagputol sa banay sa
mais. Putlon nag matag 3 ka tudling ug ibilin ang usa ka tudling nga dili putlon ang
banay. Himoon kini nga pamaagi hangtud mahuman ang usa ka ektarya. (Ang pamaagi
sa pagsumpo sa Corn Borer gamit ang Trichogramma makita sa pahina 10).
8. Pag-sanggi ug mga angayan nga buhaton
8.1 Ang pagsanggi sa mais maga depende sa barayti ug klima sa
maong lugar. Kasagaran ang
mais sanggion sulod sa 105-120
ka adlaw human sa pagpugas diha sa medyo init nga lugar. Apan
moabot usab kini ngadto sa 150 ka adlaw sa mabugnaw nga lugar.
8.2 Ibulad sa adlaw ang sinangging mais o tipuso sulod sa 2-3 ka
adlaw o sa mechanical dryer 6-8 ka oras hangtud nga moabot sa
17-18 ka porsiyento (17-18%) ang kaumogon o moisture content
niini aron masiguro nga gahi na ang lugas niini aron usab
malikayan ang pagkabuak ug pagkadugmok sa lugas kung kini
pagaluboon na.
8.3 Ibulad na usab ang gilubo nga mais 1-2 ka adlaw hangtod nga
maabot sa dose porsiyento
(12%) ang moisture content niini
aron maayo ang pagkahipos niini ug aron usab malikayan
ang
pag-atake sa peste sama sa mag o aflatoxin.
8.4 Ihipos ug ibutang ang gibulad nga mais sa limpyo, uga ug
adunay igong hangin nga lugar aron malikayan ang pagdugok sa
mga peste ug insekto, ilaga ug uban pang mga element sama sa
ulan ug init nga panahon.
8.5 Aron malikayan ang pagtubo sa amag o aflatoxin,
gikinahanglan nga kanunay uga, limpyo ug maayo ang kondisyon
sa pagproseso, pagbiyahe ug pag-hipos sa mga sinakong mais sa
maong lugar.
8.6 Aron malikayan usab ang problema sa mga bokbok,
bombahan o ihumol ang sako sa solusyon nga pamatay insekto ug
ibuklad kini, ayha dayon isulod ang gilubo nga mais.
BIO-N PARA SA MAIS
Unsa ang Bio-N
Ang Bio-N usa ka microbial-based fertilizer para sa mais. Gihimo kini gikan sa usa ka
micro-organisms nga maoy magpabalhin sa nitrogen nga gikan sa hangin aron mahimong
ammonia, nga maoy makapahatag ug igong nitrogen nga gikinahanglan sa mais.
Mga Kaayohan nga makuha sa Bio-N

Makapadalai sa pagtubo sa mais ug makapadaghan sa
gamut.
 Mopuli hangtud sa 30-50% sa total nga gikinahanglan nga
nitrogen sa mais.
 Maghupot sa natural nga kinaiya sa yuta ug katambokon niini.
 Makapahimsog sa tanum bisan pa man sa panahon sa
ting-init ug sa pag-atake sa mga peste.
 Makadugang sa abot ug kita.
Unsaon Pag-gamit
Unom (6) ka putos (200 gramo matag putos) nga Bio-N ang magamit sa usa (1) ka bag
(18g) nga binhi sa mais.




Ibutang ang binhi nga mais sa sudlanan.
Basaon gamay ug ibub-bod ang Bio-N.
Isagol hangtud nga mabutangan ang tanang mais.
Itanum dayon kini sa labing dali nga panahon. Siguroha nga dili mabulad sa adlaw ang
binudburan sa Bio-N nga mais.
Limitasyon
Ang Bio-N magsilbi lamang nga nitrogen supplemental sa mais. Busa, gikinahanglan usab
nga mogamit ug 50% complete fertilizer aron matagbo usab ang ubang mga nutrients nga
gikinahanglan sa mais sama sa phosphorus ug potassium
Mga Angay Bantayan
 Likayan ngfa mabulad ang Bio-N sa adlaw o sa mga lugar nga init (high temperature)
 Ang Bio-N molungtad lamang ngadto sa tulo (3) ka bulan, busa, bantayan ang expiry
date nga nahisulat sa label o sa putos sa maong produkto.
 Kung mahimo, siguroa nga adunay igo nga kabas-on ang yuta sa inyong kaumahan
Pila ug asa mapalit ang Bio-N
P 60.00 kada pakete (200 gramo) lamang ang presyo sa Bio-N.
Kini mapalit sa opisina sa:

Regional Soil and Testing Laboratory (RSTL)
Department of Agriculture
A. Luna St., Cagayan de Oro City

City Agriculture Office
Bonifacio St., Poblacion
Valencia City

Misamis Occidental Enterprise Development and Research
Center (MOEDRC)
Pines, Oroquieta City
MGA PAMAAGI SA PAGKUHA SA SAMPOL SA YUTA
1. Andamon ang mga mosunod: balde, pala, sundang plastic o sako nga sudlan sa yuta.
2. Bahinon ang luna basis a mga mosunod nga kinaiya sa yuta:
1. Kolor sa yuta
2. Plastada sa luna (patag, hanay-ay o bungtod)
3. Grano sa yuta (sama sa balason o pilit nga yuta)
4. Matang sa mga tanom sa imaging ting-tanom.
5. Kadaghanon sa abono o hugaw sa hayop nga gibutang sa milabay
nga ting-tanom
3.Markahan ang sampol kung asa siya nga plastada nakuha. Hinloan ang
bahin nga pagakuhaan sa sport sample.
Kuhaon ang mga bato, hugaw ug mga sagbot ibabaw niini.
4.Magkalot ug 6 pulgada o usa ka dangaw nga kalawomon. Maghiwa
lamang ug yuta usa ka pulgada (1”) ka baga ug tulo hangtud upat (3-4)
ka lapad nga yuta kilid sa bangag. Kini para sa tanom susama sa humay,
mais, utanon, lagutmon ug uban pa nga mabaw nga gamut nga tanom
(gitawag kini ug “top soil spot sample”).
5.Magkuha ug sampol gikan sa dili moubos sa napulo (10) ka bangag
subay sa direksyon nga “zigzag” o “S”. Isulod ang mga sampol sa usa ka
sudlanan o plastic bag. Ikatag ang yuta sa brown paper o limpyo nga
sako o plastic. Ibutang sa landing aron ipauga pinaagi sa hangin lamang
(air dry). Pinuhon ug sagulon ug maayo ang pinauga nga yuta aron
mahimo nga composite sampol.
6.Magkuha ug tunga hangtud sa usa ka kilo sa composite sampol aron
ipa analisar sa soil laboratory.
7. Uban sa sampol ang mosunod nga impormasyon: ngalan,
address sa
luna, plastada sa luna, kadak-on sa luna, matang sa
tanom, edad sa kahoy ug ipadala sa Regional Soil Testing
Laboratory (RSTL) sa Department of Agriculture, A. Luna St.,
Cagayan de Oro City aron mahatagan sa rekomendasyon sa
insaktong klase ug kadaghanon sa abono ug lime (apog) nga
gikinahanglan.
PAGSUMPO SA CORN BORER GAMIT ANG TRICHOGRAMMA
1.Makita ang itlog sa corn borer 25-30 ka adlaw human sa
pagpugas sa mais. Kini ang panahon sa pagbutang ug
TRICHOGRAMMA.
2.Ibitay ang Tricho-card sa dahon sa mais. Pilia ang labing lig-on
nga dahon aron malikayan ang pagkahulog sa Tricho-card.
3.Gikan sa Tricho-card, mogawas ang mga hingkod nga Tricho-gramma
nga andam na nga mo-itlog tulo ka oras human sa pag-asawahay
(mating).
4.Human sa pag-aswahay (mating), ang hingkod nga Trichogramma
mangita sa itlog sa corn borer aron ilang itlogan.
5. Ang itlog sa hingkod nga Trichogramma ideposito ngadto sa itlog sa
corn borer.
6. Moitum ang itlog sa corn borer human
gi-itlogan sa Trichogramma
7. Pito ka adlaw human gi-itlogan sa Trichogramma ang itlog sa corn
borer, mapusa kini ug mogawas ang lain na usab na henerasyon sa
Trichogramma. Molupad kini ug mangita na usab ug itlog sa corn
borer.
Mga Kaayohan ga makuha sa Trichogramma
1.
2.
3.
4.
5.
6.
Miminusan ang gastos ug madugangan ang kita sa magtanum ug mais.
Malungtaron ang pagsumpo sa corn borer.
Makaminus sa polusyon.
Mosanay o modaghan ang Trichogramma.
Maminusan ang importasyon sa kemikal.
Ug sayon rang gamiton.



Ang Trichogramma dili mahimong peste kay kini mangitlog lang sa itlog sa corn
borer ug dili usab mokaon o mosuyop sa tanum. Sila mabuhi lamang sa mga
dugos (honey dew) nga anaa sa dahon sa tanum.
Usa ka gatos (100) lang ka tricho-cards ang gikinahanglan sa usa ka ektarya nga
kamaisan. Kung gamay ra ang itlog sa corn borer sa usa ka ektarya nga kamaisan.
Kung gamay ra ang itlog sa corn borer sa usa ka ektaryang kamaisan, pewde ra
kining butangan ug setenta’y singko (75) ka tricho-cards.
Ang tricho-card makuha sa buhatan sa Regional Crop Protection Center (RCPC) sa
Depatment of Agriculture nga ana nahimutang duol sa Matin-ao Spring, Bangcud,
Malaybalay City.
MGA KASAGARANG SINTOMAS SA MAIS NGA KULANG SA SUSTANSYA
(COMMON NUTRIENT DEFICIENCY SYMPTOMS IN CORN)
Nitrogen (N) Deficient
Sintomas:
Dalag ang kolor nga porma ug “V” makita sa dahon
1. Ang dalag nga kolor nagsugod sa kinatumyan nga parte sa dahon
2. Gikan sa tumoy paingon sa taliwala nga parte sa dahon, pa-ubos hangtud pataas.
Hinugdan:
1. Kulang sa pagbutang sa gikinahanglan nga Nitroheno nga abono.
2. Kulang ang giban-bana nga Nitroheno nga makuha sa mga hugaw sa mananp o
manure.
3. Leaching of nitrate (rainfall/irrigation).
4. Pagwala sa Nitrogen isip gas human sa water ponding o sa compacted sites.
5. Kalit nga pag-init sa panahon.
Angayan Buhaton:
1. Insakto ang pagbutang sa Nitroheno nga abono.
2. Ipa analisar ang manure aron masayran ang Nitrogen niini.
3. Magbutang ug insakto nga kadaghanon sa tubig nga gikinahanglan sa yuta.
4. Mag insatalar ug mga drainage tiles sa mga gahion nga parte sa yuta.
5. Kung mahimo mag patubig.
Potassium (K) Deficient
Sintomas:
Adunay dalg ug kolor kape nga makita daplin sa dahon
1. Unang makita tumoy sa dahon.
2. Hangtud mopaingon sa taas nga parte sa dahon
Hinungdan:
1. Kulang sa Potassium nga abono.
2. Bugnaw/ting-ulan nga panahon
3. Kulang sa potassium nga hybrids
Angayan nga Buhaton
1. Magbutang ug insakto nga kadaghanon sa Potassium
2. Likayan ang sayo nga petsa sa pagtanum (malikayan ang sintomas) sa init sa
panahon.
3. Magtanum ug episyente sa K nga hybrids.
Magnesium (Mg) Deficient
Sintomas:
Adunay puti nga badlis sa ugat ugat sa dahon ug medyo adunay pagka kolor ube sa ubos
ug kilid nga bahin sa dahon
Hinungdan:
1. Kulang sa pag apog o lime ug sobra ang pag gamit sa Potassium.
Angayan Buhaton:
1. Gamit sa magnesium sulfate isip abono sa yuta o foliar fertilizer.
2. Gamit ug ubang klase sa Magnesium lakip na ang abono sama sa Dolomite ug rock
phosphate.
Phosphorus (P) Deficient
Sintomas:
Kolor ube ubos sa dahon
Hinungdan:
1. Kulang ang gikinahanglan nga Phosphorus nga abono.
2. Bugnaw/tugnaw nga panahon
3. Dili episyente sa Potassium ang hybrid nga tanum.
4. Posible nasunod sa ubang mga tanum.
Angayan Buhaton:
1. Mag apply ug Phosphorus nga abomo isip “starter”.
2. Likayan ang sayo nga petsa sa pagtanum (malikayan ang sintomas sa init nga
panahon)
3. Magtanum ug hybrid nga episyente sa Phosphorus.
Zinc (Zn) Deficient
Sintomas:
Dalag ang kolor sa taliwala nga parte sa dahon.
1. Nag gikan sa taas nga parte sa dahon.
2. Sa taliwala sa dahon hangtud pagawas sa dahon.
Hinungdan:
1. Kulang ang gikinahanglan nga Zn nga abono.
2. Taas ang pH level sa yuta (>7.5).
Angayan Buhaton:
1. Magbutang ug igo lang nga kadaghanon sa Zn nga abono isip “starter”.
2. Likayan ang pagtanum sa yuta nga taas ang pH level.
Sulfur (S) Deficient
Sintomas:
1. Gagmay ang kolor light green ang mais.
2. Dalag ang kolo sa dahon susama sa kulang sa Nitrohenong abono.
Hinungdan:
1. Sobra ulan sa gagmay pa ang mais gikan sa pagtanum.
Angayan nga Buhaton:
1. Magbutang ug abono nga may sulfur dapit sa tudling.
2. Gamit ug ammonium sulfate (NH4)2SO2 sa lugar nga kulang ug sulfate.