avtoris stili daculia iv. javaxiSvilis saxelobis Tbilisis saxelmwifo universitetis humanitarul mecnierebaTa fakulteti amerikismcodneobis instituti qeTevan anTelava amerikel mecenat qalTa moRvaweoba 1830 - 1930-ian wlebSi: ZiriTadi mimarTulebebi amerikismcodneobis doqtoris (PhD) akademiuri xarisxis Mmosapoveblad warmodgenili d i s e r t a c i a samecniero xelmZRvaneli: iv.javaxiSvilis saxelobis Tbilisis saxelmwifo universitetis asoc. prof. elene meZmariaSvili Tbilisi 2015 , Sinaarsi Sesavali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 Tavi 1 amerikel mecenat qalTa moRvaweoba (zogadi debulebebi) 1.1 amerikeli qali qalTa istoriis WrilSi . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 1.2 „gamijnuli sferoebis~ koncefcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 1.3 qalTa klubebis roli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 Tavi 2 me-19 saukunis amerikel qalTa samecenato saqmianobis Casaxva da misi Taviseburebani . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 2.1 me-19 saukunis qali, rogorc miTi Tu realoba „WeSmariti qalurobis~ etaloni – . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49 2.2 qvelmoqmedebidan dekoratiuli xelovnebis propagandisken . . . 2.3 koleqcioneri qalebis pirveli nabijebi 58 . . . . . . . . . . . . . . . . 70 Tavi 3 qalTa saqmianoba xelovnebis propagandisa da mfarvelobis sferoSi 1890-1930-ian wlebSi 3.1 „axali tipis qalis~ gamoCena aspareze . . . . . . . . . . . . . . . . . 79 3.2 avangardi amerikaSi da qalTa wvlili mis popularizaciaSi . . 89 3.3 qalTa mecenatobis institucionalizaciis etapebi . . . . . . . . 116 3.4 samuzeumo moZraobis gafarToebuli geografia da mravalferovneba aSS-Si . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138 daskvna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153 gamoyenebuli literaturis sia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157 2 , Sesavali problemis zogadi mimoxilvaF Tu `google~-is saZiebo sistemaSi CavwerT: „cnobili amerikeli qalebi,~ erT-erTi wyaros saxiT igi mogvawvdis veb-gverds http://www.u-shistory.com, sadacQqronologiuri TanmimdevrobiT, 1500 wlidan moyolebuli dRemde, mocemulia informacia im qalbatonebis Sesaxeb, romlebmac mniSvnelovani roli Seasrules amerikis istoriis, ganviTarebisa da dRevandeli faseulobebis socialuri da damkvidrebis politikuri saqmeSi. reformebisTvis am siaSi mebrZoli, iricxebian ganaTlebis sferoSi moRvawe da xelovnebasa da gasarTob industriaSi warmatebuli qalbatonebi. gansakuTrebuli SriftiT gamoyofilni arian sufraJistebi, abolicionistebi da religiuri TavisuflebisTvis mebrZolni da arc erTi sityva ar aris naTqvami, magaliTad, ebi rokefelerze, izabela stiuart gardnersa an gertrud uiTnize. qarTulenovan saZiebo sistemebSi analogiuri moTxovnis pasuxad kidev ufro mZime suraTi ixateba: aq mxolod pop-varskvlavebis, modelebisa da plastikuri qirurgiis warmatebuli obieqtebis fotoebis naxvaa SesaZlebeli. am erTferovani siis boloSi Tu mohkravT Tvals kondoliza raissa da mkvidr amerikel qals. es viTareba saxaliso sferoSi darCeboda, rom ara istoriuli procesebis fonze sxvadasxva sferoSi moRvawe qalTa rolis kvlevisadmi gazrdili interesi da dRevandel saqarTveloSi zogadad amerikis istoriis, faseulobebisa da gamocdilebis xelovnebis safuZvliani mecenatobis, gaazrebis saWiroeba. propagandisa da 1830-1930-ian popularizaciis wlebSi sferoSi moRvawe qalbatonebis – sara uorTington piteris, qendis uileris, ebi rokefeleris, lili blisis, meri quin salivanis, izabela stiuart gardneris, gertrud vanderbilT uiTnis, juliana forsisa da sxvaTa moRvaweoba seriozul Seswavlas imsaxurebs da, erTdroulad, ramodenime mizezis gamo aris mniSvnelovani: a) am qalbatonebis gabeduli saqmianobis Sedegad, xeli Seewyo qalTa srulfasovan damkvidrebas amerikis xelovnebis mecenatobisa 3 , da samuzeumo moZraobis ganviTarebis saqmeSi; metic - maTma naRvawma meoce saukunis 40-ian wlebSi kulturuli dedaqalaqis parizidan niu-iorkSi gadatana ganapiroba da, amdenad, kulturis sferoSi qalTa nayofieri saqmianobis dasturi gaxda. b) 1830 wels amerikeli qalebi, faqtobrivad, mTlianad moklebuli iyvnen raime gavlenas saxelovnebo sferoSi, erTi saukunis Semdeg ki maTi saqmianobis masStabi ganuzomlad gaizarda da es xangrZlivi, winaaRmdegobebiT aRsavse da evoluciuri kanonzomierebebiT mimdinare procesis Sedegi iyo. am kanonzomierebebis Seswavla srul suraTs iZleva ara mxolod qalTa moZraobaze, aramed am periodSi mimdinare istoriul, socialur-politikur da kulturul movlenebze da maTSi qalTa rolze. g) am qalbatonebis cxovreba da moRvaweoba, aRniSnuli periodis da, zogadad, amerikeli qalis Sesaxeb warmodgenas afarToebs da CvenSi gavrcelebul stereotipul saxes amsxvrevs. ase magaliTad, saukunis dasawyisis gavrcelebul saxeebs - sufraJist, e.w. kekluc lamazman (the Flappers) da feminist qalebTan erTad, kidev erTi, e.w. axali tipis qali warmogvidgeba, romelTa rigebSi xelovnebis qomag qalbatonebs sruliad gansakuTrebuli adgili ekavaT. sayuradReboa, rom yvela am tips Tavisi amerikuli gamgrZelebeli Semdeg mravalferovnebis aTwleulebSic kidev erT hyavda, magaliTad rac SeiZleba miviCnioT. d) aRniSnuli sakiTxebis Seswavla Tavad qalTa moZraobas axleburi rakursiT warmoaCens. xelovnebis sferos propagandiT dakavebuli qalbatonebi, erTis mxriv, qalTa moZraobis samarTlebriv- politikuri miRwevebiT sargeblobdnen, xolo, meore mxriv, udides rols TamaSobdnen faseulobebis asrulebda ganaTlebis, Camoyalibebis qalTa maRali saqmeSi; moZraobis es ki Semdgom gemovnebis, swori mniSvnelovan rols ganviTarebaSi da uzrunvelyofda amerikuli sazogadoebis winsvlas. istoriul kvlevebSi amerikeli qalis, rogorc kulturis qomagis saxe erT-erTi yvelaze gavrcelebulia da, rogorc wesi, is mamakacis, 4 , rogorc praqtikuli meurvis, finansuri uzrunvelmyofisa da qveynis amTviseblis sapirwoned gvevlineba. anTropologi margaret midi aRniSnavs, rom zogierT sazogadoebaSi rogoric, magaliTad, amerikis SeerTebuli Statebia, xelovneba qalTa kuTvnilebaa maSin, rodesac sxva sazogadoebebSi is srulad mamakacTa prerogativaa (Mead, 1952:23). am mosazrebas, mciredi saxecvlilebebiT, uamravi mkvlevari iziarebs (Douglas, 1977; Filene, 1974; Baxter, 1980). miuxedavad amisa, cneba „kulturis qomagi amerikeli qalebi~ araerTgvarovani da zogjer winaaRmdegobrivic ki aris. maSin rodesac samoqalaqo omamdeli periodis qalebi aqtiurad iyvnen CarTuli saqvelmoqmedo da reformatorul saqmianobaSi, xelovnebis mimarTulebiT maTi wvlili umniSvnelo iyo. sailustraciod sakmarisia isic, rom am periodis msxvili muzeumebis1 SeqmnaSi maT monawileoba praqtikulad ar miuRiaT. istorikosisa da qalTa sakiTxebis mkvlevris, qeTlin maqarTis mosazrebis Tanaxmad, miuxedavad imisa, rom amerikis pirveli msxvili muzeumebis, galereebisa da saxelovnebo kavSirebis Seqmna am sferodan qalTa praqtikulad sruli gamoTiSvis fonze moxda, meoce saukunis dasawyisSi qalebma aRniSnul sferoSi seriozuli sityva Tqves. maT Zala ise moikribes, rom im droisTvis reaqciul mimdinareobad miCneuli mimarTulebis - avangardis amerikaSi damkvidreba da Semdgomi popularizaciac ki moaxerxes. (McCarthy, 1991: xi). amdenad, sainteresoa, ra etapebi gaiares qalebma xelovnebis sferoSi gavlenis mopovebis rTul gzaze. saarCevno xmis uflebis mopovebamde saqvelmoqmedo saqmianoba saSualo da maRali klasis qalbatonebisTvis sazogadoebriv asparezze gamosvlis erT-erTi usafrTxo gza iyo. mogvianebiT, sufraJistuli moZraobisa da TavSesafrebis epoqaSi, aqcenti socialur reformebsa da dasaqmebis axal perspeqtivebze keTdeboda. is garemoeba, rom qalebi am sferoebSi warmatebebs saqvelmoqmedo saqmianobis dros SeZenili didi gamocdilebis wyalobiT aRwevdnen, ignorirebulia, an jerovnad ar aris 1 metropolitenis muzeumi, niu-iorki (The Metropolitan Museum, NY); xelovnebis instituti, Cikago (The Art Institute, Chicago). 5 , Seswavlili. xelovnebis sferoSi maTi saqmianoba (literaturuli saqmianobis gamoklebiT) kidev ufro naklebad Seswavlili sferoa; arada - maTi saqmianobis swored am sferos kvleva iZleva pasuxs Semdeg kiTxvebze: rogor iyenebdnen isini finansur saSualebebsa da moxaliseobriv sawyisebs TavianTi miswrafebebis institucionalizaciisTvis; ra saSualebebiT axerxebdnen TviTdamkvidrebas, damoukidebeli gadawyvetilebebis gaviTvaliswinebT, miRebasa ra gza da miznebis ganvles qalebma xorcSesxmas. mkacri Tu patriarqaluri CarCoebis daZlevidan sakuTari survilebisa da miswrafebebis srul realizaciamde, am mimarTulebiT Catarebuli kvlevebis saWiroeba da maTi aqtualoba kidev ufro met Rirebulebas iZens. sainteresoa isic, rom xelovnebis mecenatoba izidavda rogorc sufraJist da reformator, aseve apolitikur qalebs, rac am moZraobas ufro masStaburs xdida. unda aRiniSnos isic, rom monobis gauqmebisTvis, an samoqalaqo xelovnebis uflebebisTvis mecenat qalTa mebrZoli amocanebi qalebisgan sasurveli gansxvavebiT, sakanonmdeblo cvlilebis miRweviT ar amoiwureboda da amdenad, droSi Semofargluli ar iyo. swored amis gamo, mecenati qalebis saqmianobis kvleva naTlad gviCvenebs xangrZlivi strategiebis drois evolucias, manZilze romelic mimdinare procesebs winaaRmdegobebis da im daZlevas uzrunvelyofda. xSir SemTxvevaSi mecenatoba da koleqcioneroba paraleluri procesebi iyo, romlebic Cvens mier kvlevis sagnad gamoyofili saSualo da maRali klasis SeZlebuli qalebisTvis erTgvar ganmaTavisuflebel funqcias asrulebda samoqalaqo omis Semdgomi periodidan, progresivizmis xanis CaTvliT. xelovnebis nimuSebiT ubralod tkbobiTa da saxlis dekorirebiT dawyebuli procesi qalebma amerikuli kulturis sferos tendenciebis CamoyalibebiT daagvirgvines. Cveni kvleva qronologiur princips efuZneba da Tumca mecenat qalTa saqmianoba piks 1890-1930-ian wlebSi aRwevs, am dros mimdinare procesebi saTaves gacilebiT ufro adreul periodSi iRebs. amdenad, interesis sferoSi TiTqmis aswliani periodia moqceuli. samoqalaqo 6 , omis wina da uSualod Semdgomi periodebis mimoxilvis gareSe SeuZlebelia saukuneebis mijnaze mimdinare procesebis srulad gaazreba. Cveni kvlevis sagani - „qalebi~ amerikel qalTa erT konkretul segments warmoadgens: saSualo da maRali klasis, TeTrkaniani, xarisxiani, xSir SemTxvevaSi, umaRles ganaTleba miRebuli qalbatonebi, romlebic did qalaqebSi cxovrobdnen. ufro metic, Cveni kvleva fokusirebulia niu-iorksa da amerikis Sua dasavleTisa da CrdiloaRmosavleTis msxvil qalaqebSi moRvawe mecenatebis saqmianobaze, radgan am `segmentis~ samxreTSi saqmianobis moRvawe, warmomadgeneli kanonzomierebebi afro-amerikeli mecenatebis gansxvavdeba, an interesebis, eTnikuri miznebisa magaliTad, umciresobis da saqmianobisgan. Tumca, aqve unda aRiniSnos, rom am erTma konkretulma „segmentmac~ ki ganuzomeli roli iTamaSa amerikuli faseulobebis, aseve amerikisTvis damaxasiaTebeli mravalferovnebis ganviTarebasa da damkvidrebaSi. gamoyenebuli kvlevis SeiZleba meTodi daxasiaTdes, rogorc magaliTis analizi (case study), rac konkretuli moRvaweebis biografiisa da saqmianobis aRniSnavs, rom Secvlilia, is detalur Seswavlas biografiisadmi bevrad ufro gulisxmobs. Tanamedrove moqnilia da araerTi midgoma mkvlevari radikalurad istoriul konteqstzea orientirebuli (Booth, 2004:10-11; Epstein,1991; Cowman, 2011). mimaCnia, rom sxva komponentebTan erTad, istoriuli konteqstisa da biografiis sinTezi uaRresad efeqturi gza aris qalTa mecenatobis gasaazreblad. frangi mkvlevari qali gaTvaliswinebiT Jo margadanti dawerili konceptualurad biografiuli axali narkvevebis midgomebis winasityvaobaSi wers: „ … istoriuli Tanmimdevruli, romlis subieqti aramed sxvadasxva gaxlavT erTgvari gamovlineba ara raime mravalsaxovani asaxavs TavisTavad individualoba, drois svlas da gansxvavebul garemoebebSi warmoqmnil variantebs.~ (Margadant, 2000:10) rogorc joan interdisciplinaruli keli-geidoli xasiaTi qalTa aRniSnavs, istoriis „kvlevebis Seswavlis umniSvnelovanesi aspeqtia~ (Kelly-Gadol, 1976: 806). amdenad, amerikel qalTa 7 , mecenetobis srulfasovani kvleva mxolod sxvadasxva disciplinis gadakveTazea SesaZlebeli. amerikis istoria, xelovnebis istoria da qalTa istoria aucilebloba is eWvs dargebia, ar iwvevs. romelTa kvlevaSi istorikosi qeTlin CarTulobis maqarTi qalTa mecenatobis Seswavlisas mkvlevrebs feministur da genderul aspeqtebze yuradRebis gamaxvilebas urCevs. igi xazgasmiT aRniSnavs, rom mniSvnelovania gaverkveT, Tu rogor iyenebdnen mecenati qalebi droisa da finansur resurss xelSewyobisTvis propagandiT sxva (McCarthy, dawyebuli, qalebis 1991: profesiuli realizaciis dekoratiuli xii-xii). koleqcionirebiTa da xelovnebis muzeumebis daarsebiT damTavrebuli, mecenati qalebi mudmivad orientirebuli iyvnen qalTa waxalisebasa da TviTrealizebaSi daxmarebaze. es xazi Cvens kvlevasac istoriuli ganviTarebis yvela etapze gasdevs. rac Seexeba genderul aspeqts, mkvlevarTa mTeli jgufi (Scott, 1986; Smith-Rosenberg, 1975; Lebsock, 1985) xazgasmiT aRniSnavs orive sqesis warmomadgenelTa miRwevebis SedarebiTi da paraleluri kvlevis aucileblobas. isini miiCneven, rom kvlevebis umetesoba, izolirebulad qalTa saqmianobas exeba. qalTa mecenatobis kvlevisas gansakuTrebulad mniSvnelovania axleburi midgoma, radgan swored Sedarebisas xdeba SesaZlebeli imis danaxva, Tu riT gansxvavdeboda maTi xedva da gzebi institucionalizaciis procesSi sazogadoebriv da Seqmnili rolsa principiT ra statusze. mravalprofiluri korporaciebis da ase muzeumebi iyo zegavlenas magaliTad, ZiriTadad Seqmnili axdenda da im es mamakacTa drois marTuli, maT mier biznes- qalTa mier daarsebuli muzeumebi ki xangrZlivi evoluciuri procesis Sedegi iyo, romelic saxlis kamerul principebs efuZneboda, mwiri finansuri danaxarjiT xorcieldeboda da mamakacTa mier ignorirebuli Janrebis popularizaciiT iwyeboda. ar unda warmovidginoT, rom sqesTa Sedareba mxolod dapirispireba-gansxvavebis kuTxiT unda iwarmoebodes. xelovnebis istoriis mkvlevari daian maqleodi kvlevis „genderizacias~ ormxriv procesad moiazrebs da axdendnen mamakacebis koleqcionirebis 8 aRniSnavs, rom qalebi gavlenas modelsa da obieqtebze da aseve , ganicdidnen maTi faseulobebis gavlenas, rac magaliTad, molaparakebebisa da vaWrobis agresiul formebSi vlindeboda (Macleod, 2008: 5). mxolod amgvari paralelebis analizis gziT aris SesaZlebeli qalTa kulturis parametrebisa da kulturis ganviTarebaSi maTi realuri rolis danaxva. yovelives TavidaTavi ki mainc isaa, rom qalTa emansipacia da SeuZlebelia sxvadasxva iseT sferoSi sazogadoebaSi, mowinave sadac poziciebze Tavad damkvidreba mamakaci ar aris emansipirebuli. qalTa mecenatobis kvlevis es principebi swored amerikismcodneobis, rogor interdisciplinaruli dargis qolgis qveS Tanaarsebobs harmoniulad da uzrunvelyofs, erTi mxriv, problemis sruli suraTis asaxvas da meore mxriv, TiToeuli komponentis rolis jerovan Sefasebas. sakiTxis winaistoria da mis garSemo arsebuli literaturis mimoxilva naSromis Temas uSualod exmaureba cnobili mkvlevrebis - qeTlin maqarTisa da daian maqleodis monografiebi (McCarthy, 1991; Macleod, 2008) romelTa masalebma da daskvnebma imTaviTve ganapiroba interesi winamdebare naSromSi arCeuli Tematikisadmi. es iyo pirveli naSromebi, romelTa saSualebiTac gavecani winamdebare disertaciaSi ganxilul problemebs. qeTlin maqarTi eWvqveS ayenebs sxvadasxva wyaroSi gamoTqmul mosazrebas (Hofstadter, 1962:186-189; Filene, 1974:8, 70;. Rubenstein, 1982: ix, 150) imis Sesaxeb, rom amerikel qals kulturis sferos meurveoba ebara da istoriis, genderuli kvlevebisa da qalTa istoriis Tanamedrove xedvis gaTvaliswinebiT aRwers im gzas, romelic qalebma kulturis sferos qomagis realuri statusis mosapoveblad gaiares. daian maqleodi (Macleod, 2008) amosaval wertilad koleqcionirebas irCevs da amtkicebs, rom me-19 saukunis dasawyisis erTferovani da limitirebuli cxovrebis gasamravalferovneblad 9 dawyebuli , koleqcioneroba, perspeqtivaSi SeZlebuli kulturis klasis sferoSi qalbatonebma soliduri grZelvadian wvlilis Setanis tramplinad aqcies. am postulats avtori fsiqologiuri, sociologiuri da xelovnebaTmcodneobiTi problematikis fonze ganixilavs, rac monografias sruliad unikalur JReradobas sZens. kulturis propagandisa da samuzeumo sferoSi qalTa moRvaweobis Sesaxeb literaturis gacnobam cxadyo, rom adreul naSromebs kompleqsuri midgoma aklda da isini kulturis ganviTarebaSi qalTa rols, romelime erTi rakursiT ganixilavdnen. kvlevebis erTi didi nawili wminda biografiuli xasiaTisaa, rac TavisTavad saWiro da saintereso segmentia, magram Janrobrivi Taviseburebebidan gamomdinare, kompleqsuri midgoma aklia. aseTia, magaliTisTvis, ebi rokefeleris, gertrud uiTnis, cxovrebis izabela amsaxveli stiuart monografiebi, gardneris, romelTa an edit halpertis da faseuloba xarisxi Janrobrivi Taviseburebebis gamo ar unda davakninoT (Kert,2003; Biddle, 1991; Tharp,1965; Shand-Tucci, 1997; Pollock,2006). biografiuli Janris monografiebis aRsawerad hermion li anatomiuri gakveTisa da portretis metaforebs iyenebs da amtkicebs, rom biografia Seucvleli saSualebaa, radgan mas gakveTis msgavsad, yvela gaugebari da dafaruli Strixi gamoaqvs saaSkaraoze da, portretis msgavsad, detalebsa da maT sxvadasxva gamovlinebaze akeTebs aqcents (Lee,2009: 1-2).. igive maxasiaTeblebi aqvs xelovani qalebis Sesaxeb dawerili naSromebis umetesobas (Harris 1976; Greer, 1979; Lisle, 1980; Bohan, 1982). Seron o’braienis mosazrebas daveTanxmebiT da vityviT, rom aseTi biografiebi individualuri miRwevebisa da istoriulad miviwyebuli figurebisTvis pativis migebis istoriuli, miuxedavad funqcias ufro asrulebs xelovnebaTmcodneobiTi maT aklia am da (O’Brian, 1991: informaciuli figurebis 123-133). Rirebulebis rolis analizi institucionalizaciis ufro farTomasStabian procesSi, an maTi rolis analizi qalTa TviTdamkvidrebisa da TviTrealizaciis gzaze. 10 , eilin saarinenis fundamenturi gamokvleva amerikeli xelovnebis mecenatebis Sesaxeb, mecenat qalebsac exeba (Saarienen,1958), Tumca avtors maTi saqmianobis roli da gavlena ojaxis gareT, e.Qw. sazogadoebriv sferoSi damkvidrebis gzaze jerovnad ar aqvs warmoCenili. calke jgufad SeiZleba gamoiyos naSromebi, romlebic muzeumebis istoriasa da samuzeumo kvlevebs eZRvneba. daveTanxmebiT mkvlevar albertis mosazrebas, rom muzeumebis aRweris Zveli modeli, romelic qarizmatuli kuratoris, an adamianTa jgufis xotbas ufro hgavda, vidre kritikul da analitikur msjelobas, Cvens saWiroebebs ver daakmayofilebs, Tumca damxmare wyaros rols asrulebs (Alberti, 2009). erTgvar Sualedur rgolad, an gnebavT, gardamaval jgufad SeiZleba miviCnioT kvlevebi, romlebSic muzeumebisa da biografiebis kombinirebis Teoriuli principebic aris mimoxiluli da is naSromebic, romlebic am principebs eyrdnoba (Hill, 2012). ana uaiTlo (Whitelaw, 2012) kanadaSi arsebuli muzeumis albertas xelovnebis galereis (Art Gallery of Alberta) muSaobis gaanalizebisas aRniSnavs, rom 1924 wels igi qalma daaarsa, riTac kulturis kera Seqmna am patara qalaqSi. magram biografiis CarCoebSi am movlenis ganxilva didi instituciuri struqturidan izolirebulad amoRebuli figuris analizs hgavs. „biografiis viwro da SezRuduli xasiaTi gansakuTrebiT maSin iCens Tavs, rodesac samuzeumo saqmeSi qalTa rols ganvixilavT. bolo 150 wlis manZilze muzeumebisa da samxatvro galereebis daarsebasa da marTvis saqmeSi qali wamyvani figuraa da me vamtkiceb, rom am figurebis Sesaxeb mxolod biografiul WrilSi Txroba friad akninebs xsenebul qalebs, romlebsac am sferoSi aSkarad wamyvani adgili uWiravT; amiT Cven ugulvebelvyofT im jgufebis uxilav, uxmauro Sromas, romlebic upiratesad qalebisagan Sedgeboda.~ (Whitelaw, 2012:76) daveTanxmebiT xelovnebis srulfasovan muzeumis am mosazrebas istoria warmodgenas ver da da ebi Seuqmnis 11 vityviT, rom rokefeleris qalTa mxridan Tanamedrove biografia xelovnebis , sferoSi gavlenis mopovebisa da samuzeumo moZraobis Seswavlis msurvels. qeTlin maqarTisa da daian maqleodis monografiebis Tanamedrove JReradobisa da kompleqsuri midgomis erT-erTi komponenti istoriis principebis gaTvaliswinebaa, amitom, SemdgomSi qalTa gansakuTrebul yuradRebas davuTmob am TemasTan dakavSirebul diskurss, mosazrebebsa da arsebuli literaturis analizs. Tanamedrove etapis aranakleb rTuli da sakamaTo sakiTxia tradiciuli periodizaciis gadaxedvis saWiroeba. am sakiTxs araerTi kvleva mieZRvna (Kelly-Gadol, 1976: 809-823; Marylin, Bridenthal, Kelly-Gadol, Lerner, 1975). qalTa istoriis sakiTxebisadmi miZRvnili qresTomatiuli wignebis sarCevze Tvalis gadavlebac ki sakmarisia am problemis simZafris aRsaqmelad. am mimarTulebiT cvlilebebis momxre mkvlevrebi Tvlian, rom rogorc wesi, politikur am mizniT istorias administracia Tu gamoiyenebოდa efuZneboda, omebi, dayofa, romelic iqneboda romelic es yovelTvis ZiriTadad saprezidento mamakacze iyo orientirebuli: jeqsonis prezidentobis xana, samoqalaqo omis periodi, eizenhaueris mmarTveloba da a.S. aseT dayofaSi praqtikulad ugulvebelyofilia qalTa roli mimdinare sazogadoebriv procesebSi da aseve, am procesebis gavlena Tavad maT saqmianobaze. linda kerberi tradiciuli periodizaciis gadaxedvis saWiroebas imiT asabuTebs, rom tradiciul istoriografiaSi sakvanZo movlenebi, romlebic periodizaciis safuZveli xdeboda, umetes SemTxvevaSi ar emTxveva niSandobliv movlenebs amerikel qalTa istoriaSi (Kerber, 2004: 3). Tumca, tradiciul kerberiseuli dayofasTan, periodizacia masSi ZiriTadad aqcentirebulia TanxvedraSia qalTa istoriuli gamocdilebisTvis mniSvnelovani movlenebi: 1) 1820 - wyalgamyofi tradiciul da industriul amerikas Soris. agraruli saojaxo meurneobebis TandaTanobiTma moSlam yofisa da, Sesabamisad, azrovnebis Secvlas Cauyara safuZveli. 12 qalTa , 2) 1820-1880 - saqmianobaSi, qalTa rasac masiuri CarTuloba logikurad mohyva msxvili sawarmoebis sufraJizmisTvis aqtiuri brZola. 3) 1900-iani wlebi - qalTa emansipaciis niSniT xasiaTdeboda. 4) 1900-1945 wlebi– qalTa rolis zrda saxelmwifo struqturebSi. 5) 1945-2000 - usamarTlobis winaaRmdeg galaSqreba, romelic, ra Tqma unda, amerikaSi warimarTa, magram ukve saerTaSoriso sivrcesac moicavda (Kerber, 2004: 4). miuxedavad imisa, rom es wmindad istoriuli naSromi ar aris, Cveni kvleva qalTa istoriis Tanamedrove tendenciebis gaTvaliswinebis mokrZalebul mcdelobas warmoadgens. zemoTqmulis gaTvaliswinebiT, Rrmad var darwmunebuli, rom qalTa mecenatobis kvleva mxolod qalTa saqmianobis analiziT calmxrivi iqneba, imis miuxedavad, rom am procesebis ganviTareba sawyis etapze separatizmis mkveTri gamovlineba iyo. saqme isaa, rom es separatistuli tendencia da gamijnuli sferoebi swored genderuli, anu qalisa da mamakacis urTierTkavSiris rakursSi unda iqnas ganxiluli. rac Seexeba periodizacias, Cveni xedva yvelaze ufro axlos aris istorikosis, feministuri kvlevebis sauniversiteto programis Tanadamaarseblis estel fridmanis xedvasTan. fridmani kulturuli da politikuri separatizmis 3 etaps gamoyofs da ase axasiaTebs maT: a) am procesebis istoriuli fesvebi 1870 wlamde; b) instituciuri struqturebis Seqmna me-19 saukunis meore naxevarSi; g) 1920 wlis sufraJizmis gamarjvebis Semdgomi periodi (Freedman, 1979: 514-515). imis gaTvaliswinebiT, rom qalTa mecenatoba Tavisi ganviTarebis adreul etapze viTardeboda qalisa da, da mamakacis mogvinebiT, amis gamijnuli Sedegad sferoebis fonze Seqmnili qalTa organizaciebis roli da maTive evolucia am procesebisTvis uaRresad mniSvnelovani iyo, aseTi qronologiuri dayofa yvelaze mizanSewonilad migvaCnia. 13 , mocemuli xelovnebis naSromis ganviTarebas farglebSi da mecenati ganvixilavT qalebis a) dekoratiuli rols am procesSi, romelic samoqalaqo omamdel da uSualod mis Semdgom periods moicavs; b) 1870-1890-ian wlebSi asparezze e.w. axali tipis qalis gamoCenas da mis wvlils mecenatobisa da xelovnebis mfarvelobis Semdgom ganviTarebaSi; g) uSualod qalTa mecenatobis institucionalizaciis process. siaxle, aqtualoba, praqtikuli mniSvneloba da struqtura naSromissiaxle, aqtualoba da praqtikuli mniSvneloba SemdegSi mdgomareobs: • qarTulenovan propagandisti akademiur amerikeli sivrceSi xelovnebis qalebis saqmianoba mfarveli da praqtikulad Seuswavlilia. erTis mxriv, amerikisadmi da, meore mxriv, qalTa sakiTxebisadmi mzardi interesis konteqstSi es Tematika sul ufro met aqtualobasa da mniSvnelobas iZens, rogorc samecniero vakuumis Sevsebis, aseve, farTo sazogadoebis moTxovnis dakmayofilebis TvalsazrisiT. • Cveni kvlevis sagani - qalebis cxovrebis, saqmianobisa da qveynis ganviTarebaSi maTi rolis analizi angrevs qarTul sazogadoebaSi gavrcelebul da damkvidrebul stereotipebs da naTlad warmoaCens xelovnebis sferoSi, gemovnebisa da kulturuli faseulobebis CamoyalibebaSi amerikeli qalebis moRvaweobis mniSvnelobas. • amerikel amerikul qalTa mecenatobis paralelebze saintereso mignebad safuZvliani dafiqrebis migvaCnia me-19 Seswavla qarTul- masalas iZleva. erT-erT saukunis meore naxevarSi amerikel da qarTvel qalTa saqvelmoqmedo da saganmanaTleblo saqmianobis garkveuli saerTo veqtoris arseboba, romelic amerikaSi sorosis tipis klubebis SeqmniT, xelovnebis mfarvelobiTa da kulturis sferoSi poziciebis gamyarebiT gagrZelda. saqarTveloSi 14 , igive logikiT mimdinare procesebis sabWoTa realobiT ganpirobebul mravalwlian wyvetas hqonda adgili. • xelovnebis mecenatobis sferoSi amerikeli qalebis moRvaweobis Seswavlam cxadyo, rom qalTa moZraoba da genderuli Tanasworoba mxolod sufraJizmTan, samoqalaqo da socialuri TanasworobisTvis brZolasTan ar unda iyos gaigivebuli. xelovnebis propagandisa da popularizaciis sferoSi qalTa saqmianoba am moZraobis erT-erT srulfasovan Semadgenel nawilad unda iyos miCneuli. saqarTveloSi genderuli kvlevebisa da genderuli Tanasworobis araerTi kampania mimdinareobs. am konteqstSi Cvenma daskvnebma, SesaZloa, biZgi misces kulturis sferoSi moRvawe qarTveli qalebis saqmianobis kompleqsur Seswavlas, rac samomavlod siRrmiseuli paralelebis gavlebis saSualebas mogvcems. • amerikel qalTa sakiTxebisadmi gazrdili interesi TvalSisacemia rogorc amerikis SeswavliT dainteresebulTa Soris, aseve farTo auditoriis mxridan. amdenad, did interess iwvevs am Temaze rogorc saleqcio kursebi, aseve sajaro leqciebi. amave dros, Tu genderuli kvlevebisa da feminizmis zogad sakiTxebze sajaro leqciebi sakmarisi raodenobiT ikiTxeba,L xelovnebis sferoSi moRvawe qalTa saqmianoba, Cveni azriT, met yuradRebas imsaxurebs. amerikel mecenat qalTa misabaZi saqmianobis magaliTic qalTaTvis propaganda da SeiZleba popularizacia aRmoCndes sazogadoebrivi mniSvnelovani saqarTveloSi asparezis swored mcxovreb am sferoSi moZraoba, romelic gaaqtiurebisTvis. • xelovnebis mecenatoba ganaTlebisadmi gaziarebasa mniSvnelovania da interess, da samuzeumo gemovnebis ganviTarebas, urTierTTanamSromlobas grZelvadian perspeqtivaSi gamocdilebis gulisxmobs, qveynis metad kulturuli, saganmanaTleblo da swori faseulobebis CamoyalibebisTvis. 18901930-ian wlebSi amerikaSi qalTa mier daarsebuli yvela muzeumi inarCunebs aqtualobas da dRemde rCeba kulturis, ganaTlebisa da progresuli ideebis kerad. 15 , naSromi Sedgeba Sesavlis, sami Tavisa da daskvnebisgan. daskvniT nawilSi mocemulia kvlevis ZiriTadi Sedegebi. darTuli aqvs gamoyenebuli literaturis sia, sul 161 dasaxeleba. 16 , Tavi 1 amerikel mecenat qalTa moRvaweoba (zogadi debulebebi) 1.1 amerikeli qali qalTa istoriis WrilSi Tu istorikos alen deiviss davesesxebiT, bolo ramdenime aTwleulis manZilze arafers ise ar Seucvlia istoriuli kvlevebis rakursi, rogorc mecenatobis qalTa istorias kvlevisTvis, pirvel (Davis, 1989: xxiii). amdenad, rigSi, saWiroa zogadad qalTa qalTa sakiTxebis kvlevisadmi midgoma gaviazroT da davadginoT, ra adgili ukavia qalTa sakiTxebis kvlevas amerikis istoriis kvlevis sferoSi da ra adgili uWiravT konkretulad xelovnebis propagandist qalebs rogorc qveynis istoriul ganviTarebaSi, aseve qalTa moZraobaSi. ingliseli mwerlis, jein ostinis romanis, norTengeris saabatos personaJi qali ukmayofilebas gamoTqvams imis gamo, rom istoriul wignebs movaleobis moxdis mizniT kiTxulobs da ara interesiTa da siamovnebiT; mizezi ki is aris, rom am romanebSi moTxrobili ambebi papebisa da mefeebis uTanxmoebebs, omebsa da Sav Wirs exeba da TiTqmis araferia naTqvami qalebze (Austen, 1971). analogiuri viTareba iyo amave periodis amerikaSi istorikosebi gamoyenebis istoriul tradiciulad sakiTxebiT naSromebSi Zalauflebis interesdebodnen, qalis asaxvis mopovebis, amitomac kuTxiT: gadacemisa bunebrivia, maTi interesis sagans ar warmoadgendnen. aqedan gamomdinare, informacia amerikeli qalebis Sesaxeb politikur, da qalebi mwiria diplomatiur Tu samxedro wyaroebSi, radgan mosaxleobis es „jgufi~ yvelaze didi xnis manZilze iyo gamoTiSuli qveynis mmarTvelobidan. mogvianebiT, rodesac gaZlierda interesi adre ignorirebuli jgufebis mimarT, qalebi yuradRebis centrSi moeqcnen, magram amis Semdegac, didi xnis manZilze, aqcenti mxolod keTdeboda. am ojaxSi etapze maT rolsa Tematurad da sazogadoebriv SezRuduli iyo da statusze jerovani interpretaciis naklebobas ganicdida is literatura, romelic qalis rols exeboda. 17 , martinikaze dabadebuli frangi mwerlis, filosofosisa da revolucioneris franc feinonis cnobil naSromSi vkiTxulobT: „kolonializmi adamianebis marwuxebSi moqceviT ar kmayofildeba . . . igi misTvis damaxasiaTebeli raRac ukuRmarTuli logikiT ubrundeba daCagruli xalxis warsuls; amaxinjebs da angrevs mas. dabali ixreba TviTSefasebis gamo, im daskvnisken, rom kolonizirebuli mis Cagrul eri Zalauneburad mdgomareobas araviTari alternativa ar gaaCnia.~ (Fanon, 1963:170) kolonializmze gamoTqmuli es mosazreba SeiZleba iolad mivusadagoT qalTa istoriis kvlevebis motivacias. sakuTari istoriis, ganviTarebis etapebis, miRwevebisa da warumateblobebis gacnobierebisa da analizis gareSe, yovelTvis iarsebebs SiSi, rom SezRudvebi da Cagvra dauZlevelia. Tu qalTa istorias am mojadoebuli wris garRvevis mcdelobad warmovidgenT, Semdegi qronologiurad sakvanZo momentebi SeiZleba gamovyoT: a) istoriis manZilze qalebs araerTi mcdeloba hqondaT gansxvavebuli narativebis saxiT warmoedginaT es azri2, Tumca pirveli gabeduli da sistematizirebuli nabiji me-19 saukunis Sua wlebSi 2 1776 wlis 31 martiT daTariRebul werilSi ebigeil adamsi Tavis meuRles, jon adamss, imxanad kongresis wevrsa da momaval presidents, werda: „erTi suli maqvs, rodis Sevityob, rom Tqven damoukidebloba gamoacxadeT. sxvaTa Soris, imasac guliT visurvebdi, rom kanonTa axal krebulSi, romelic, me Tu mkiTxavT, Tqvenve unda SeqmnaT, aramc da aramc ar daiviwyoT qali; iyaviT mis mimarT ufro sulgrZelni da keTilganwyobilni, vidre Tqveni winaprebi iyvnen. nu CaugdebT ganusazRvrel Zalauflebas xelSi mamakacebs. gaxsovdeT: yvela mamakaci tirani gaxdeba, rom SeeZlos. Tu qalebs Cveni wili yuradReba da mzrunveloba mogvaklda, gadawyvetili gvaqvs wamoviwyoT namdvili amboxi da ar davmorCildeT iseT kanonebs, romlebic Cvens xmas yurad ar iRebs da arad Cagvagdebs.” (http://www.pbs.org/wgbh/amex/adams/filmmore/ps_ladies.html). ebigeil adamsis am sayovelTaod cnobil werils qmediTi Sedegi ar mohyolia. metic, jon adamss es „sasacilodac ar eyo”. amerikis ganmaTavisuflebeli omis dros qalTa rolisa da mxardaWeris miuxedavad, revoluciis Semdeg arc mona qalebis gaTavisuflebas hqonia adgili, arc mkvidri amerikeli qalebis ojaxebisa da saxlebis usafrTxoebis uzrunvelyofasa da arc TeTrkaniani qalebis mamakacebTan Tanasworobis aRdgenas. sruliad bunebrivad, Cndeba kiTxva, ratom eniWeba ebigeil adamsis am werils aseTi mniSvneloba? am qalbatonis roli mxolod istoriul perspeqtivaSi Cans da naTeli xdeba, rom meuRlisadmi miwerili es piradi werili im jaWvis pirveli bmulia, romelic 1920 wlis 18 agvistos konstituciis me-19 Sesworebis miRebiT dagvirgvinda. 18 , sufraJistma da feministma qalebma gadadges, rodesac Seqmnes Tanaswori uflebebisTvis mebrZoli qalebis saqmianobis arqivi (Stanton, 1881-1922) da am nabijiT, marTalia, Soreul perspeqtivaSi, magram mainc umniSvnelovanesi roli Seasrules samomavlod, qalTa istoriis, rogorc damoukidebeli dargis ganviTarebaSi. b) meoce saukunis pirveli naxevris revoluciurma cvlilebebma teqnologiis, moralis, ganaTlebisa da dasaqmebis sferoSi sruliad Secvala qalis roli da stაtusi da es radikaluri cvlilebebi asaxvas da interpretacias saWiroebda. feministebma aRweres qalTa saqmianoba, magram rogorc gerda lerneri wers Tavis statiaSi, maTi Sefasebis kriteriumebi arqauli da usargeblo iyo da axali konceptualuri CarCoebis Seqmnas saWiroebda (Lerner, 1969: 56). am periodis kvlevebidan unda aRiniSnos dRes ukve qresTomatiulad aRiarebuli naSromi, romelic 1946 wels meri bierdma gamoaqveyna, saxelwodebiT qali, rogorc istoriis mamoZravebeli Zala (Beard, 1971). mas gamosvlisTanave araerTgvarovani gamoxmaureba mohyva: zogadi mowonebisa istorikosebi da mas damokidebulebiT interesis sifrTxiliT Sexvdnen. am paralelurad, da zogjer wignis realuri profesionali mkveTrad mtruli faseuloba, rogorc gairkva, momavalSi gamoCnda, rodesac qalTa istoriis Seswavlisadmi interesi gaRrmavda da gaizarda. meri kiTxvebs, bierdis rogoricaa: damoukidebeli istoria? ugulvebelyofa masStabisaa kritikosebis hqondaT cvlis istoriuli Sedegad azriT, Tu Tu ara ara procesebis miRebuli man ar gasca qalebs realur asaxvisas? cdomilebebi? pasuxi iseT mamakacebisagan suraTs qalebis konkretulad, amis ra miuxedavad, daveTanxmebi karl degleris mosazrebas, romelic man meri bierdis wignze daweril recenziaSi gamoTqva, rom mkvlevris damsaxurebad SeiZleba CaiTvalos is faqti, rom man es fundamenturi kiTxvebi dasva da maTze pasuxis gasacemad swori mimarTuleba airCia (Degler, 1974:70). Tumca am periodSi jer kidev ar gacemula amomwuravi pasuxi qalTa istoriis kvlevebSi arsebul problemebze. 19 , g) qalTa istoriis damoukidebel dargad damkvidrebis procesi arc martivi yofila da arc umtkivneulo. amerikaSi qalTa istoriis mkvlevari linda kerberi amis Sesaxeb wers: „rodesac 1970-iani dakavSirebul wlebis erT-erT dasawyisSi pirvel eses qalTa istoriasTan vaqveynebdi, kolegam gamafrTxila: „qalTa istoria aris Tema da ara sagani.~ imTaviTve vicodi, rom is cdeboda: Cvens Taroebs ukve amSvenebda meri bierdis qali, rogorc istoriis mamoZravebeli Zala (1946) da elinor fleqsneris brZolis saukune (1959); garda amisa, 1969 wels gerda lernerma ukve daiwyo Tavisi ganmartebiTi eseebis mTeli seria. magram me ukve vicodi, rom Cemi kolega marTali iyo: genderi jer kidev ar aRiqmeboda - joan skotis enamoswrebul naTqvams Tu gavimeorebT - „istoriuli analizis marjve iaraRad.~ (Kerber, 1997: 1) 1970-iani wlebidan qalTa istoriis sakiTxebiT dainteresebulma mkvlevrebma ara mxolod qalTa saqmianobis „dakarguli ganzomileba~ aRadgines, aramed am axladaRmoCenil realobaSi qalTa saqmianobis kvlevebis monacemTa axali baza, axali xedvebi da axali perspeqtivebi Seqmnes. amerikis istoriis mkvlevrebma oTxze meti aTwleulia, rac qalTa sakiTxebis Seswavla dRevandeli damoukidebel gamowveva axali sferod daamkvidres, meTodologiisa da xolo konceptualuri CarCoebis SemuSavebis aucileblobas qmnis. ukanaskneli aTwleulebis manZilze qalTa istoriis sferoSi dagrovili kvlevebi sistematizaciis saSualebas iZleva. gerda lerneris Tanaxmad, es procesi oTx etapad SeiZleba daiyos (Lerner, 1975: 5-14). rogorc mkvlevari aRniSnavs, yoveli nabiji ufro srulyofilი da daxvewili analizis Sedegi iyo da Sesabamisad, ufro Rrma daskvnebis gakeTebis saSualebasac iZleoda. 1) pirveli istorikosebma nabiji, gadadges romelic istoriul 20 e.w. kvlevebSi tradiciuli qalTa skolis komponentis , CasarTavad, qalTa miRwevebis aRwera da am saxiT e.w. „sakompensacio~3 istoriis Seqmna iyo. sayuradReboa, rom amerikis istoriaSi qalis rolis sistematizirebuli Seswavla feministma mweralma qalebma (Stanton, 1881-1922; Grimke, 1944) iTaves da ara profesionalma istorikosebma. imis gamo, rom es pirveli nabiji iyo am gzaze, aRniSnuli xasiaTis naSromebSi igrZnoboda tendencia yvela im qalis saqmianobis aRwerisa da Rvawlis gandidebisa, visac sazogadoebis mciredi yuradReba mainc daumsaxurebia. am avtorebis naSromebis mimarT kritikuli damokidebulebis miuxedavad, maTi saqmianoba uaRresad mniSvnelovani iyo, radgan maTi mcdeloba gzas uxsnida sxva mkvlevrebs TavianTi sityva eTqvaT am sferoSi. feminist mweral qalebs ori principuli faqtori uqmnida safrTxes: isini klasobrivi da moralisturi principiT aviwroebdnen maTi interesis sferoSi myof qalTa wres da uyuradRebod tovebdnen, maTi azriT, zedmetad radikalur moRvaweebs. da kidev: maTi azriT, qalTa saqmianoba faseuli iyo imdenad, ramdenadac isini „daCagrulebad~ iTvlebodnen, radgan interess maTi Cagvris winaaRmdeg brZola qalebis Rvawlis warmoadgenda (Lerner, 1969: 54). miuxedavad imisa, rom aseTi midgoma srulfasovan suraTs ar iZleoda, momavalSi istorikosebisTvis feminist mweralTa krebulebi ZiriTad wyarod iqca imis gamo, rom maT naSromebSi qalTa saqmianobis Sesaxeb uxvi informacia iyo Tavmoyrili. aRniSnuli dadebiTi rolis paralelurad, am naSromebis xarvezi iyo is, rom am wyaroebze dayrdnobiT profesionali istorikosebic, ZiriTadad, mxolod qalTa uflebebisTvis brZolis politikur da samarTlebriv mxares uTmobdnen yuradRebas. meri bierdi pirveli iyo, vinc daupirispirda feministur xedvas da, Tumca, zogjer mkvlevris polemika mkafiod Camoyalibebuli ar iyo, misi naSromebidan aSkaraa, rom qali interesis sagani unda iyos ara „daCagrulobis~ gamo, aramed mTeli istoriis 3 termini ”compensatory history” pirvelad gamoyenebuli iyo statiaSi: Mari Jo Buhle, Ann G. Gordon, Nancy Schrom, “Women in American Society: A Historical Contribution,” Radical America l5, No. 4 (July-August1971) :33-36. 21 , manZilze gaweuli Rvawlisa da miRweuli warmatebebis gamo (Beard, 1934; Beard, 1931). 2) qalTa safexuri istoriis, Rvawlis e.w. rogorc dargis istoria4 amsaxveli ganxorcielebul kvlevebSi ganxorcielebis, progresivizmis, Camoyalibebis monobis iyo. am gauqmebis, leiboristuli Semdegi periodSi reformebis moZraobisa da a.S. aRwerisas qalebis rolic ganixileboda, Tumca, prioritetulad mainc mamakacebis Rvawli meorexarisxovani fasdeboda „damxmaris~ da qali saxiT mxolod iyo wvlilis warmoCenili. Semtani, sruliad ugulvebelyofili iyo am qalTa feministuri TviTSegnebis evolucia da maTi wvlili zogadad qalTa aqtiurobis gazrdaSi. am mosazrebis sailustraciod gerda lerners jein adamsis5 magaliTi mohyavs. misi azriT, am ukanasknels xSirad aRwerdnen, rogorc umaRles ganaTleba miRebul sasowarkveTil qals, romelmac Tavisi adgili ver ipova; ukeTes SemTxvevaSi, igi aRiqmeboda rogorc progresivizmis epoqis erT-erTi reformatori da ara rogorc qalTa mxardaWeris Zlieri qselisa da zogadad, axali struqturis Semqmneli. mkvlevari miiCnevs, rom aseTi calmxrivi xedvis magaliTebi SeerTebuli Statebis istoriaSi uxvad moipoveba (Lerner, 1975: 6). am periodis kvlevebisTvis damaxasiaTebeli foni iyo mamakacze orientirebuli xedva. ase magaliTad, me-19 saukunis dasawyisis amerikaSi 4 termini “contributory history” pirvelad gamoyenebuli iyo Semdeg statiaSi: MaryJo Buhle, Ann G. Gordon, Nancy Schrom, “Women in American Society: A Historical Contribution,” Radical Americal5, No.4 (JulyAugust, 1971) :pp.: 33-36. 5 jein adamsma, elen geiTs starTan erTad 1889 wels CikagoSi daaarsa pirveli TavSesafari, romelic mTeli qveynis masStabiT im drois yvelaze gavleniani moZraobis winamorbedad gadaiqca. Tavdapirvelad maT mflobelobaSi erTi, 1856 wels agebuli, Senoba iyo. 1907 wlisTvis es organizacia 13 nagebobas aerTianebda da masiur kompleqss warmoadgenda. masStaburobis garda, STambeWdavi iyo am moZraobis Tematuri mravalferovneba: zogadsaganmanaTleblo dawesebulebebi, musikaluri skolebi, bagabaRebi, galereebi da saxelovnebo skolebi, biblioTekebi, klubebi, sacxovrebeli saxlebi da sasadiloebi. es hul hausis saqmianobis arasruli siaa. aranakleb mniSvnelovani iyo am saqmianobiT dainteresebul pirTa mizidva, ramac moZraobis gafarToeba da sazogadoebrivi, saganmanaTleblo da artistuli mimarTulebebis ganviTareba uzrunvelyo. jein adamsis pirovnuli Tvisebebisa da niWieri xelmZRvanelobis wyalobiT, Cikagos TavSesafari mTel amerikaSi gaxda cnobili. analogiuri dawesebulebebis SeqmniT daiwyo moZraoba, romelmac 1920 wlisTvis 500-ze met TavSesafars aerTianebda. 22 , reformatorma qalebma Zalisxmeva skolebis, Raribebis, saavadmyofoebisa da moxucebis daxmarebisken mimarTes. mogvianebiT, maTi TviTSegnebis zrdasTan erTad, interesic Seicvala da zemoTxsenebuli Zalisxmevis veqtorma qalebisken gadainacvla: wina planze wamoiwia brZolam prostituciisa da alkoholis Warbi moxmarebis winaaRmdeg, aseve, ganaTlebisTvis; garda amisa, qalebi aqtiurad CaerTnen qalTa monobis gauqmebisTvis brZolaSi, es ki udaod win gadadgmuli nabiji iyo; Tumca, am etapze yvela emsaxureboda. es qmedeba qalis tradiciuli rolis amaRlebas mxolod Tvisobrivad sxva etapze, rodesac qalebma uari Tqves TavianTi Tavi sazogadoebis meorexarisxovan wevrebad aReqvaT, maTi xedvva Sedegi iyo qalze orientirebuli feministuri gaxda. azrovneba da swored aseTi sakuTari cvlilebis uflebebisa da usamarTlo damokidebulebis gaazreba. gerda lerneri xazgasmiT aRniSnavs am etapebis gaazrebis mniSvnelobas (Lerner, 1975: 5). zemoT aRniSnuli etapebi Cvens kvlevaSic aris gaTvaliswinebuli. xelovnebiT dainteresebul qalTa magaliTze kargad Cans arsebuli transformacia: Tu me-19 saukunis Sua wlebSi dekoratiuli xelovnebis realizacias emsaxureboda, propaganda me-20 ojaxis saukunis farglebSi dasawyisSi qalTa Tanamedrove evropuli da amerikuli xelovnebis popularizacia Tvisobrivad axali nabiji iyo, sazogadoebis romelic mier pirovnul dawesebuli gambedaobas, normebis Tavisuflebasa Tamam da ugulvebelyofas gulisxmobda, rac miznis misaRwevad saWiro gzas warmoadgenda da ara TviTmizans. Tanamedrove istorikosebi miiCneven, rom Tu adreuli etapis zogadi toni pozitiuri intonaciebiTa da daviwyebas micemuli qalebis xelmeored aRmoCenis Sesrulebuli sixaruliT kvlevebis toni iyo xSirad gamsWvaluli, Seicavda am sayvedurs, etapze romelic qalis jerovnad verSefasebiT aixsneboda. amis miuxedavad, swored am kvlevebis avtorebma „miabes~ qalebi amerikisTvis umniSvnelovanes moZraobebs: hul hauzis qalebi da progresivizmi, louelis safeiqro 23 , sawarmoebSi momuSave qalebis saqmianoba6 saprotesto da industrializaciis procesi da sxva. 3) mesame etapi, romelic ZiriTadad 1970-80-ian wlebSi ganxorcielebul kvlevebs ukavSirdeba, warmoadgens qalTa miRwevebis axleburad danaxvis ufro maRal safexurs, romlis Sedegad arsebuli istoriuli narativebisa da aqamde kritikis gareSe miRebuli ganzogadebebis gadafaseba moxda. linda Semdegi kerbers magaliTi aseTi mohyavs: midgomis aucileblobis monobis periodis sailustraciod amsaxvel kvlevebSi aRniSnulia, rom monaTa kvebis sakiTxi daSvebul normebs Seesabameboda. qalTa istoriis kuTxiT Catarebulma kvlevebma ki cxadyo, rom fexmZime da meZuZur monebTan mimarTebaSi viTareba sruliad sxvagvari iyo da am ukanasknelT SimSilobis zRvarze uwevdaT arseboba (DeHart, Kerber, 2004: 3). gerda lerners ki abolicionizmis magaliTi mohyavs. misi azriT, am saqmeSi qalebs mxolod marginalur, damxmare rols miaweren. monobis winaaRmdeg mebrZol qalTa organizaciebi mamakacebisas raodenobrivad aRemateboda; mqone materialur qalebi am mxardamWerTa moZraobas mozidvis afinanasebdnen didi kidevac, gamocdilebis aqtiurad iyvnen CarTuli propagandistul saqmianobaSi, magram miuxedavad amisa, sakmaod mwiri iyo naSromebi, romlebic qals am moZraobis seriozul da ganuyofel nawilad warmoaCenda (Lerner, 1975:9). 6 1813 wels biznesmenma frensis qeboT louelma masaCusetsis Statis qalaq uolTamSi gaxsna safeiqro qarxana, romelic bambis gadamuSavebasa da qsovilebis darTvas eweoda. 1826-1840 wlebSi qarxana gafarTovda, uamrav sawarmos aerTianebda da sabolood qalaq loulad Camoyalibda. industriuli revoluciis dasawyisisTvis daqiravebuli muSaxelis raodenoba 8000-s aRwevda. maTi didi umravlesoba qalebi iyvnen. qals sawarmoSi dasasaqmeblad mravalgvari motivacia hqonda: ojaxis finansuri daxmarebis survili, ganaTlebis miRebis SesaZlebloba (romelsac loueli sTavazobda), finansuri da, Sesabamisad, pirovnuli (anu mamakacebisgan) damoukideblobis survili. umZimesi samuSao pirobebi, autaneli sacxovrebeli garemo da mamakacebTan SedarebiT TiTqmis ganaxevrebuli anazRaureba samarTliani ukmayofilebis mizezi gaxda, rac masobriv gaficvebsa da protestSi gadaizarda. swored am movlenebs ukavSirdeba muSaTa pirveli profesiuli kavSiris Seqmna, romelic louelis muSa qalTa reformebis asociaciis(the Lowell Female Labor Reform Assosiation ) saxeliTa aris cnobili. 24 , qalTa saqmianobis gadafasebis mcdeloba mxolod samarTlianobis aRdgenas ki ar isaxavs miznad, aramed zogadad maTi saqmianobis realur, srul suraTs iZleva. Cveni kvlevisTvis gansakuTrebiT sayuradReboa is faqti, rom Tu qalTa saqmianoba, rogorc wesi, ama Tu im moZraobis marginalur frTad aRiqmeboda, xelovnebis propagandis saqmeSi viTareba gansxvavebuli iyo. es sfero imTaviTve qalTa prerogativad iyo miCneuli. miuxedavad amisa, am sivrceSi qalTa srulfasovan damkvidrebasa da gadawyvetilebebis miRebis uflebis samoqalaqo mopovebas uflebebis, aranaklebi ganaTlebis sirTuleebi miRebisa da axlda, dasaqmebis vidre sferoSi Tanasworobis mopovebas. es swored is SemTxveva iyo, rodesac mamakacebi adgendnen wesebs da SezRudvebs. maT erTis mxriv, qals sulieri sfero da kulturis meurveoba „Caabares,~ meore mxriv ki dauweses mas mkacri SezRudvebi – ra iyo dasaSvebi da ra ewinaaRmdegeboda sazogadoebis normebs. amdenad, xelovnebiT dainteresebul mecenat qalTa saqmianobis kvleva sworedac rom is sivrcea, romelic iZleva realur suraTs - Tu rogor daimkvidres qalebma adgili kulturis sferoSi, istoriul- politikuri da Rirebulebebis cvlilebis fonze. es brZola zogadad qalTa istoriis ganuyofeli nawilia da misi gaanalizebis gareSe arc qalTa istoria iqneba srulyofili da arc romelime konkretuli periodis kvleva. am periodis mkvlevrebi miiCneven, rom analogiur gadafasebasa da Sevsebas uamravi sakiTxi saWiroebs, rac Tavis mxriv arsebuli istoriuli narativebis rekonfiguraciis saWiroebaze metyvelebs. 4) Tanamedrove etapze qalTa istoria genderis, rogorc socialuri struqturis aRqmis rTuli amocanis winaSe dgeba. saubaria imaze, rom istoriul sqesTa Soris gamocdilebas urTierTqmedeba Sinaarss sZens da is mis meqanizmia, romelic Sesaswavlad axali meTodologiisa da midgomebis SemuSavebaa saWiro. joan skoti Tavis statiaSi sakiTxis safuZvlian analizs iZleva (Scott, 1986: 1053-1075). mkvlevari statiis SesavalSive feministi istorikosebi ufro aRniSnavs, aqtiurad 25 da rom bolo damajereblad wlebSi, iyeneben , „genderis,~ rogorc sqesTa Soris urTierTobis cnebas, romelic maTi azriT, sazogadoebrivi imdenad damajerebeli mowyobis saxe RerZs miiRo, warmoadgens. „am socialur rom tendenciam mecnierebaTa enciklopediaSic hpova asaxva,~ dasZens skoti (Scott, 1986: 1053). statiaSi mocemuli mosazrebebis Tanaxmad, mamakacTa da qalTa gansazRvra da aRwera mxolod urTierTSedareba-dapirispirebiT aris SesaZlebeli da maTi arsis wvdoma sruliad warmoudgenelia gancalkevebulad Seswavlis gziT, raoden Rrmac ar unda iyos igi. skotis mosazrebas kidev erTi istorikosi, natali deivisi amyarebs. ai, ras wers igi: „vfiqrob, istoriis WrilSi erTnairi gulisyuriT unda movekidoT qalsac da mamakacsac. daqvemdebarebuli mkvlevarma ar iqneboda marTebuli mxolod sqesis sakiTxebze muSaoba. es igivea, klasebis istorikosma Tavis naSromebSi aqcenti mxolod glexobaze rom gaakeTos. Cveni mizania istoriul warsulSi sqesTa mniSvnelobis garkveva da genderuli jgufebis Seswavla; Cveni mizania aRmovaCinoT zRvari sqesTa rolebs Soris, gamovavlinoT sqesTan dakavSirebuli simbolizmi sxvadasxva sazogadoebasa da periodSi, raTa gaverkveT maT mniSvnelobaSi da imaSic, Tu rogor asrulebda yovelive es sazogadoebrivi wyobis SenarCunebis, an masSi cvlilebebis moxdenis funqcias.~ (Davis, 1975-76: 90) qalTa istoriis mkvlevrebi arasakmarisad miiCneven mxolod imis aRiarebas, rom qalebs sakvanZo istoriul movlenebSi garkveuli wvlili miuZRviT. joan skoti mkveTrad emijneba e.w. arafeministi istorikosebis mosazrebas imis Sesaxeb, rom istoriul movlenebSi safrangeTis revoluciaSi) qalTa monawileobis aRiareba (magaliTad, ver Secvlis arsebul warmodgenas xsenebul movlenebze, rac logikurad zRudavs qalTa istoriis izolirebulad midgomebis kvlevis sivrces Seswavlis gaTvaliswinebiT, da, mowodebas Tu arsebiTad, qalTa warmoadgens. genderi sakiTxebis Tanamedrove analitikuri kvlevis kategoriad ar iqceva, amgvar skepticisms veraferi daupirispirdeba, wers joan skoti (Scott, 1986: 1054). 26 , am midgomebis damkvidrebisTvis mebrZoli feministi istorikosebi amtkicebdnen, rom aseTi midgoma ara mxolod axal sakiTxebs wamoWris, aramed ukve arsebuli istoriuli kvlevebisa da standartebis kritikuli gadafasebis saWiroebas daayenebs dRis wesrigSi. Tu ramdenad moicavs da asaxavs qalTa gamocdilebas es e.w. axlad Seqmnili istoria, imaze iqneba damokidebuli, ramdenad moxerxdeba „genderis~ rogorc analizis mTavari Semadgenlis daxvewa. skotis am mosazrebas farTo mxardaWera hqonda qalTa istoriis mkvlevarTa mxridan. „Cven ukve gvesmis, rom istoriis furclebze qalis gamoCena TavisTavad iTxovs istoriuli mniSvnelobis tradiciuli cnebis xelaxla gansazRvrasa da gafarToebas da TavisTavSi moicavs pirad da subieqtur gamocdilebasa da sazogadoebriv-politikur aqtivobebs. ar SevcdebiT, Tuki vivaraudebT (rogori gaubedavic ar unda iyos dRevandeli mcdelobebi), rom es meTodologia araTu qalTa axali istoriis, aramed zogadad axali istoriis dasabams moaswavebs,~ weren feministi istorikosebi gorgoni, biule da dai (Gordon, Buhle, Dye, 1976: 89). rogorc ukve aRiniSna, qalTa istoriis kvlevebisTvis damaxasiaTebeli axali realobis gaTvaliswinebiT, araerT faqtors unda mieqces yuradReba. rogorc gerda lerneri miiCnevs, qalTa sakiTxebis mecnieruli SeswavlisTvis aucilebeli faqtobrivi informacia uxvad moipoveba rogorc ukve Seqmnil krebulebSi, aseve aqamde gamouyenebul pirvelwyaroebSi, rogoricaa piradi werilebi, dRiurebi, religiuri da saqvelmoqmedo axleburi organizaciebis midgoma aris is angariSebi problema, da romelic sxva. am masalisadmi gadaWras saWiroebs, Tvlis mecnieri da mkvlevarTa yuradRebas mTeli rigi sakiTxebisken miapyrobs. (Lerner, 1969: 53-63) Cveni kvlevis interdisciplinaruli specifikidan gamomdinare zogierTi maTgani Zalian mniSvnelovnad da angariSgasawevad gveCveneba. a) termini „qalebi~, rogorc Seswavlis obieqti Zalian farTo cnebaa da aucileblad ganmartebasa da kategorizacias saWiroebs. am sakiTxTan dakavSirebuli Sefasebis 27 axali sistemis Seqmna garkveul , sirTuleebTan iyo fesvgadgmuli Cagruli mosazreba, verc an maTgani maTgani iyenebdnen SeWirvebuli kritikul aris myarad umciresobisa rogorc gulisxmobda. xSirad ekonomikurad erTi qalis, warmoCenas SedarebisTvis umciresobebis, erT-erTi romelic jgufis wevrad mkvlevrebi magram dakavSirebuli. da qalTa sakiTxebis monebis, eTnikuri jgufebis analizs ver paralelebs, uZlebda da adeqvaturad ar asaxavda arsebul realobas. Tu qalebs umciresobis jgufad CavTvliT, es umciresoba detalur aRweras saWiroebs; es ki, ramdenime mizezis gamo, arc ise martivia. mTavari is aris, rom sakmaod rTulia qalTa, rogorc jgufis identificireba, radgan isini mosaxleobis sxvadasxva plastSi iyvnen ganfenilebi da magaliTad, xSirad qalebi warmoadgendnen SedarebiT da paradoqsul sxvadasxva Cagrul SezRuduli winaaRmdegobebs dros mosaxleobis umciresobasac, uflebebi hqonda; qmnidnen. ase umravlesobasac romelsac saukuneebis mamakacebTan manZilze isini erTdroulad politikur da ekonomikur sadaveebs Camocilebulic iyvnen da zogjer, colis an qaliSvilis statusiT ZalauflebasTan daaxloebul da gavlenian figurebs warmoadgendnen; isini usamarTlod eqspluatirebuli samuSao Zalac iyvnen da eqspluatatorebic; amis gamo zogi maTgani radikaluri cvlilebebis momxre iyo, zogic sastikad ewinaaRmdegeboda individebi, nebismier qalebi tradiciebis, SenarCunebas siaxles. iziarebdnen kanonmdeblobisa moiTxovda. SeiZleba iTqvas, konservatiul da arsebuli organizaciebSi rom ideebs, wesrigis gaerTianebisas rogorc romlebic status isini quo-s xSirad radikalizmiT gamoიrCeodnen da swored am status quo-s Seryevas isaxavdnen mიznad. am saxis paradoqsul msjelobis qmedebas, logikuri sazogadoebisa gagrZelebaa da masSi is, qalis rom rolis qalTa aseve paradoqsuli aRqma mohyveboda. erTiს mxriv, qalis, rogorc dedisa da ojaxis burjis roli sawindari iyo, magram sazogadoebis ganviTarebisa da gadarCenis am statusis miuxedavad, xangrZlivi periodis 28 , manZilze milionobiT sazogadoebisTvis diasaxlisi erT-erT moklebuli umTavres iyo amerikuli faseulobas: finansur damoukideblobas. maSinac ki, rodesac es viTareba Seicvala da qalTa dasaqmebam masobrivi xasiaTi miiRo, maT mier aTvisebuli profesiebi yvelaze dabalanazRaurebadi rCeboda. sazogadoebas jiutad ar surda am mdgomareobis Secvla da am mxriv saqme absurdamdec ki midioda: SemoqmedebiTi sferoebi – poezia da mwerloba – romelSic qalebma gansakuTrebul warmatebas miaRwies, dabalanazRaurebadi rCeboda. sayuradReboa is garemoebac, rom qalTa Soris gavrcelebuli eqTnisa da maswavleblis profesia dRemde am statuss inarCunebs. qalebi nebismier sxva diskriminirebul jgufze ufro didi xnis manZilze iyvnen Camocilebulni politikur da ekonomikur mmarTvelobas, magram es sulac ar niSnavda imas, rom maT es Zalaufleba ar gaaCndaT. maT aratradiciuli mopovebisTvis, gzebi iqneboda es gamoZebnes gavlenisa organizaciebis da Seqmna, Zalauflebis faruli Tu Ria zewolis taqtika, Tu sxva. mogvianebiT, analogiuri modeli qalebma warmatebiT gamoiyenes sxvadasxva sferoSi reformebis gansaxorcieleblad. mecenati qalebis saqmianobis kvlevam aCvena, rom es iribi zewola da maT mier Seqmnili organizaciebis saqmianobis gziT warmatebis miRweva, maTTvisac ar iyo ucxo da erTob warmatebulic gamodga (qalTa organizaciebis kanonzomierebebiT roli Zalian viTardeboda, mniSvnelovania, rasac isini mogvianebiT garkveuli SevexebiT). Tu gaviTvaliswinebT, rom me-19 saukunis meore naxevramde qalebs sakuTari qonebis damoukideblad gankargvis uflebac ki ar hqondaT, rom araferi vTqvaT, sazogadoebriv azrsa da xSir SemTxvevaSi Zlier zewolaze, naTeli gaxdeba, rom isini swored aseTi meTodebiT ibrZodnen. konkretuli masalisa da pirovnebebis saqmianobis analizma ki aCvena, rom mecenati qalebi amas sruliad gaazrebulad akeTebdnen. eWvs ar iwvevs is garemoeba, rom qalebis SezRudva (Cagvrac ki) qalTa istoriis ganuyofeli nawilia da asaxva unda hpovos kvlevebSi. amis miuxedavad, aseTi midgoma safrTxiloa im TvalsazrisiT, rom qali 29 , ar unda iyos danaxuli mxolod rogorc Cagvris pasiuri obieqti, an Tundac rogorc mamakacis an sazogadoebis SezRudvebis morCili obieqti. amgvari xedva gamoricxavs qalTa mxridan am viTarebis maT sasargeblod Semobrunebisa da pozitiuri Sedegis miRebis SesaZleblobas. sxvadasxva sakiTxSi zogjer radikalurad gansxvavebuli Sexedulebebis mqone qalTa istoriis mkvlevrebi Tanxmdebian imaSi, rom qalTa istoria aris maTi funqcionireba mamakacebis mier dadgenil realobaSi, magram maTi (qalebis) sakuTari pirobebiT. mxolod Cagrulisa da SezRudulis roli qalis realur saxes ar asaxavs da mxolod calmxrivi daskvnebis gakeTebis saSualebas iZleva. b) ganaTlebis rolisa da misawvdomobis sakiTxi qalTa istoriis Tanamedrove kvlevebSi asaxuli kidev erTi mniSvnelovani faqtoria. sakmaod xangrZlivi periodis manZilze ganaTleba qalTaTvis miuwvdomlad rCeboda. marTalia, im drois qals wera-kiTxvis ucodinari ar eTqmoda, magram me-19 saukunis bolomde maTi umetesobis ganaTleba saSualo skolis dones ar scildeboda. gerda lerneri miiCnevs, rom sasargeblo iqneboda Segveswavla, ra gavlenas axdenda ganaTleba qalTa qcevaze, erTobliv saqmianobasa da im wvlilze, romelic maT qveynis progresSi SehqondaT. am sakiTxTan dakavSirebul sxva mniSvnelovan aspeqtebTan erTad lerneri interesis sagnad miiCnevs Semdeg sakiTxs: rodis da rogor moxda qalebis gadasvla mciremasStabiani, ojaxze orientirebuli SemoqmedebiTi saqmianobidan farTomasStabian saqmianobaze kulturis sferoSi? ganaTlebuli qalebis ramdeni Taoba dasWirda amas? vis mier da ra RonisZiebebi gatarda am cvlilebebis misaRwevad (Lerner, 1969: 61)? sxvadasxva istoriul periodSi xelovnebiT dainteresebul qalTa saqmianobis analizis safuZvelze SevecdebiT am kiTxvebze pasuxis gacemas. g) qalTa wvlilis gansazRvrisa da Sefasebis kriteriumebis dadgena, qalTa istoriis kidev erTi sakiTxia, romelic Seswvlas da gadaWras saWiroebs. imis gamo, rom xangrZlivi periodis manZilze isini istoriul procesebs CamoSorebulni iyvnen, mamakacebTan gaTanabrebuli sazomiT maTi wvlilis Sefaseba araswori iqneboda. aseve miuRebelia 30 , adreuli feministebis midgoma: maTi nebismieri saqmianobisa da aqtivobis aRwera. unda vaRiaroT, rom sazogadoebasa da istoriul ganviTarebaSi TavianTi roliT qalebi mamakacebisgan gansxvavdebian. es gansxvaveba udavoa, magram maTi roli Tanabrad mniSvnelovani da faseulia, amitomac zemoT Tqmulis gaTvaliswinebiT, maTi saqmianobis Sesafaseblad damoukidebeli sazomebia saWiro. erTi ram naTelia, rom qalebis roli istoriuli ganviTarebis sxvadasxva etapze gansxvavebuli iyo, mudmiv cvlilebebs ganicdida da sxvadasxva sferoSi sxvadasxva miznebs isaxavda. „imis gaTvaliswinebiT, rom qalebi kacobriobis udides nawils Tu ara, naxevars yovelTvis Seadgendnen, garedan kulturulad ganpirobebuli da Sinaganad gaTavisebuli marginalizmis gamo maTi istoriuli gamocdileba mamakacebis istoriisgan radikalurad gansxvavdeba. mamakacebmaistoriad monaTles is realoba, sadac qalis adgili ar iyo. am logikidan gamomdinare, arsebuli istoria „umciresobis~ istoriaa da am realobis gadafaseba rTuli amocanaa, romlis dasaZlevad konceptualuri CarCo gamosasworeblad saWiro. aseve erTi meTodologiuri sakmarisi SesaZloa - aris. warsulis interdisciplinaruli mniSvnelovania dapirispirebuli ar principi dialeqtikuri mamakacTa da qalTa - da xarvezebis midgoma iyos midgoma, romelic kulturis sinTezs ganaxorcielebs,~ wers gerda lerneri (Lerner, 1975: 13). am sakmaod ambiciuri amocanis SesrulebaSi patara wvlils, imedia, amerikeli mecenati qalebis saqmianobis analizic Seitans. qalTa mxridan xelovnebis sferoSi, kerZod samuzeumo saqmeSi gaweuli Rvawli swored is saWiroebs. mocemulobaa, qalTa dekorirebiT romelic umkacres dawyebulma axleburi CarCoebSi saqmianobam yofnis rakursiT Seswavlas miuxedavad, warmoudgeneli saxlis dabrkolebebi gadalaxa da piradi miswrafebebis saboloo institucionalizaciis saxe miiRo, ramac inteleqtualur, Tavis mxriv, kulturul udidesi roli ganviTarebaSi, 31 Seasrula qveynis amerikis zogadevropul , kulturul procesebTan ziarebasa da fundamenturi faseulobebis CamoyalibebaSi. es wvlili udaod Seswavlili unda iyos. 1.2. „gamijnuli sferoebis~ koncefcia xelovnebis propagandisa da mfarvelobis sferoSi qalTa dawinaureba, rogorc aRiniSna, xangrlivi da rTuli procesis Sedegi iyo. adreul etapze erT-erT sirTules qalTa aqtiuri sazogadoebrivi saqmianobidan CamoSoreba warmoadgenda. am viTarebis asaxsnelad, mkvlevrebi xSirad iyeneben qalisa da mamakacis gamijnuli sferoebis metaforas, romelic saWiroebs. me-19 gansakuTrebul saukuneSi yuradRebas gavrcelebuli es da ganmartebas metafora, ukve me-20 saukuneSi qalTa istoriis mkvlevrebis interesis sferoSi moeqca da dRes mas qalTa moRvaweobis aRwerisas terminadac iyeneben. Cveni kvlevisTvis esoden mniSvnelovani qalTa gaerTianebebis gaCena, aseve gamijnuli qalTa sferos SigniT daiwyo, rac ara mxolod xelovnebisa da samuzeumo moZraobis ganviTarebisTvis, aramed zogadad qalTa emansipaciisTvis gadamwyveti movlena aRmoCnda. rodesac naSromi miZRvnili meore demokratia Tavi msoflio amerikaSi lamis omis Semdeg, xelmeored erTaderTi wyaro aleqsis de aRmoaCines, iyo, tokvilis qalebisadmi romelic amerikul sazogadoebaSi qalTa rolisa da adgilis analizs sTavazobda. erT-erT TavSi, demokratiis gavlena manerebze (Influence of Democracy on Manners Properly So Called), tokvili saSualo klasis axalgazrda qalis magaliTs azogadebs da mamakacisa da qalis sferoebis gamijnulobaze saubrobs. misi azriT, aristokratiuli mmarTvelobis Seryevam gavlena iqonia patriarqaluri avtoritetis Sesustebaze, ramac axalgazrda qalebs meti damoukidebloba da TviTrwmena Sehmata. tokvils paradoqsulad miaCnia 32 , is faqti, rom gaTxovebis SemTxvevaSi igive qali ojaxis sferoTi mkacrad izRudeboda da gasaqani aRar eZleoda (Toqueville, 1945: 201,211,214). tokvilma orive sqesisTvis moqmedebis ori daadgina da Tumca Tavis droze am gansxvavebuli xazi midgomam seriozuli kritika daimsaxura, „gamijnuli sferoebis~ aRiarebam, saboloo jamSi, qalTa istoriis calke mimarTulebad CamoyalibebaSi didi roli iTamaSa. saukunis Semdeg, rodesac mkvlevarTa axali Taoba qalTa istoriiT dainteresda, „gamijnuli sferoebis~ tokviliseuli metafora farTod damkvidrda. es metafora dRemde Tanamedrove istoriografiis, kerZod ki, qalTa istoriis sakvanZo sakiTxad rCeba. barbara uelTeris, gerda lerneris da aseve ailin kreditoris da juliet miCelis naSromebma (Welter,1966; Lerner, 1969; Kreditor, 1968; Mitchell, 1971) ara mxolod daamkvidra es cneba, aramed misi axali interpretacia misca qalTa SeiZleba istoriis miviCnioT is, mimarTulebas. rom qalTa am procesis istoria erT-erT mxolod Sedegad sufraJizmis istoriad aRar moiazreboda da politikuri saqmianobis dominanturi rolis paralelurad masSi socialuri da kulturuli sakiTxebisTvisac moiZebna adgili. es postulati Cveni kvlevisTvis amosaval wertilad SeiZleba miviCnioT. am TemasTan dakavSirebiT arsebul literaturaze dayrdnobiT, „gamijnuli SeiZleba sferoebis~ gamoiyos: metaforis pirveli etapi interpretaciis 1960-70-ian ramodenime wlebs etapi moicavs da samoqalaqo omamdeli periodis ideologiis konteqstSi am cnebis qalTa istoriis centralur sakiTxad identificirebis mcdelobas ukavSirdeba. meore etapi 1970-80ian wlebs moicavs da am cnebis daxvewas, gavrcobasa da sirTuleebis saerTo monaxazis gakeTebas eTmoba. am problemis daZlevis mizniT Cafiqrebulma da ganxorcielebulma mcdelobam dasabami misca e.w. mesame etaps, romelic samecniero Jurnalis Feminist Studies mier organizebuli simpoziumisa da 33 , mowinave istorikosebis7 diskusiis Sedegi iyo, romelTa mizans qalTa gamocdilebis zogadsakacobrio konteqstSi Casma da gamijnuli sferoebis metaforis ganmarteba warmoadgenda. es mesame etapi da mis farglebSi Catarebuli kvlevebi da maTi Sedegebi yvelaze ufro axlos aris mocemuli naSromis saWiroebebsa da „gamijnuli sferoebis~ Cems mier danaxul funqcionirebasTan. estel fridmani, statiaSi Separatism as Strategy: Female Institution Building and American Feminism, 1870-1930 kulturuli da politikuri gamijnulobisa da separatizmis 3 etaps gamoyofs: am procesebis istoriuli fesvebi 1870 wlamde; instituciuri naxevarSi; 1920 struqturebis wlis sufraJizmis Seqmna me-19 gamarjvebis saukunis Semdgomi meore periodi (Freedman, 1979:514-515), romelTa detaluri analizi mniSvnelovania, radgan Tavad „gamijnuli sferoebis~ Taviseburebebisa da funqcionirebis garda igi qalTa gaerTianebebisa da organizaciebis evoluciaze gviqmnis warmodgenas, amitom maT sagangebod ganvixilav: me-19 saukunis amerikaSi komerciulma da industriulma zrdam da Sromis sqesobrivi niSniT dayofam mamakacTa da qalTa sferoebis mkveTri gamijvna gamoiwvia. TeTrkaniani mamakacebi anazRaurebadi samsaxuris, biznesisa da politikis sferoSi damkvidrdnen, xolo saSualo klasis qalebi Sin darCnen da ojaxebis dedobrivi da sulieri meurveoba ikisres. „WeSmariti qalurobis~ am rolSi qalebs sazogadoebrivi sferos saqmianobaSi CarTva ekrZalebodaT da am realobam maT mamakacebisgan mkveTrad gamijnuli sivrce Seuqmna. fridmani wers, rom am sinamdviles damorCilebul qalebs saerTo cxovrebiseuli gamocdileba daugrovdaT, romelsac isini momaval Taobebs gadascemdnen. smiT-rozenbergi am erTobas siyvarulisa da ritualis qalur samyaros (The Female World of Love and Ritual) uwodebs da Tvlis, rom am homosocialurma gaerTianebebma qalebs ojaxuri karCaketilobis siZnele gadaalaxina. es qalTa momavali gaerTianebebis Canasaxi iyo. mkvlevari 7 aseve dainteresda me-18, me-19 am siaSi moiazrebian gerda lerneri, qerol-smiT rozenbergi, tema kaplani, mari jo biuli, elen duborisi. 34 , saukuneebSi daojaxebul qalTa TanamegobrobiTa da am movlenis mimarT sazogadoebis keTilganwyobiT. man swored „sferoebis gamijvna~ miiCnia am faqtoris ganmsazRvrelad. smiT-rozenbergi amtkicebs, rom me-19 saukunis qalebs erTmaneTis fsiqologiuri mxardaWeris sakmaod Zlieri potenciali hqonda. maTTvis gamoyofil e.w. gamijnul sivrceSi, qalebi daxmarebis xels uwvdidnen erTmaneTs da es kavSirebi zogjer sakuTar ojaxsa da qmarTan kavSirze ufro Zlieri iyo (Smith –Rosenberg, 1975: 2-3). mkvleვარs es mosazrebebi ufro vrclad ganxiluli aqvs ara erT ufro gviandel naSromSi (Smith –Rosenberg, 1980: 55-64; Smith –Rosenberg, 1985:109-129). Cveni kvlevisTvis es faqtori gansakuTrebiT mniSvnelovania, radgan xelovnebis mecenati qalebis warmatebebi da miRwevebi swored qalTa gaerTianebebis warmatebuli saqmianobis wyalobiT gaxda SesaZlebeli da dasabams es tendencia swored megobruli kavSirebidan iRebs. sxva avtorebis kvlevebi smiT-rozenbergis mier identificirebul qalTa kulturas damatebiT detalebsa da niuansebs matebs: blanS kuki politikuri figurebiT interesdeba (Cook, 1977: 43-61), nensi koti askvnis, rom genderuli interesis gaCena erToblivi saqmianobis Sedegi iyo. es ki adreul etapze SesaZlebeli iyo mxolod saeklesio gaerTianebebSi. aseTi saqmianoba dedobisa da meojaxeobis ualternativobis ideasTan usafrTxo da efeqturi dapirispirebis qalis xelT arsebul erTaderT saSualebas warmoadgenda (Cott, 1977: 173, 200). aRniSnuli jgufebi sazogadoebisTvis sasargeblo adamianebad aqcevda qalebs da amave dros, aseTi jgufebi qaluri megobrobisa da kavSiris sandoobis nimuSs warmoadgenda. karl degleri 1980 wels gamoqveynebul naSromSi (Degler, 1980: 298) cdilobs daamtkicos, rom „gamijnuli sferoebis~ cneba me-19 saukunis is mniSvnelovani miRweva iyo, romelmac SesaZlebeli gaxada ojaxSi damkvidrebuli patriarqaluri urTierTobebi partnioruliT Seecvala. saxlis teritoria, wers degleri, ojaxis farglebs gareT saqmianobaSi CarTvis mxriv erTdroulad Semaferxebeli Zalac iyo da biZgic, xolo „gamijnuli sferoebis~ am periodis rolsac ki asrulebda (Degler, 1980: 429). 35 erTgvari Semkvreli saSualebis , daniel skot smiTi Tavis narkvevSi (Smith, 1974: 119-136) ufro Sors midis da Semoaqvs termini ojaxuri feminizmi (Domestic Feminism). igi amtkicebs, rom qalTa politikuri avtonomia SeuZlebeli iqneboda adreul etapze gamijnul, Caketil ojaxur sivrceSi, damoukideblobisa da TviTrwmenis mosapoveblad gaweuli Zalisxmevis gareSe. amis magaliTad smiTs me-19 saukuneSi Sobadobis maCveneblis vardna mohyavs da amtkicebs, rom es faqti qalisTvis gankuTvnili ojaxis sivrcis SigniT maTi mxridan seqsualuri urTierTobebis kontroliT aixsneba. linda gordons miaCnia, rom kargi dedobisa da Sesabamisad, SvilebisTvis meti mzrunvelobis gawevis ideis paralelurad, qalebma ostaturad gaamarTles ojaxis SigniT erT konkretul sferoze, seqsualur kavSirsa da Sobadobaze kontroli (Gordon, 1974; Gordon, 1976). „gamijnuli zneobrivi sfero sferos~ iqneboda SigniT es Tu srulyofilebisken meojaxeoba, qalebi swrafvam, sxvadasxva organizaciaSi gadaanawila, aman ki mamakacTa mier dominirebul sajaro sivrceze didi gavlena iqonia. ojaxuri feminizmis kidev erT magaliTad SeiZleba CaiTvalos qalTa gaerTianeba qristianuli zomierebis qalTa kavSiri (Women’s Christian Temperance Union, WCTU), romlis mTavari amocana ojaxis zneobrivi siwminde da ormagi standartebis winaaRmdeg brZola iyo. am organizaciis popularoba, elen duborisis mosazrebiT, swored qalTa gamijnuli sferos – saxlis - interesebis dacvis surviliT iyo ganpirobebuli (DuBois, 1975: 69). karen bleri wers, rom qalebi arsebul realobas sufraJistuli brZolis SemTxvevaSic uwevdnen winaaRmdegobas da ojaxis Caketil sivrceSic. ojaxuri feminizmis saxiT winaaRmdegobis gaweva momxibvleli sufraJistuli da SesaZlebloba iyo reformatoruli maTTvis, saqmianoba visac radikaluri AaSinebda, magram umoqmedobasac ver egueboda. am or tips Soris gansxvaveba SesaZlebeli gamosavlis ZiebaSi iyo. aRniSnul qalTa gaerTianebebSi Sediodnen swored is qalebi, romlebmac ojaxuri tyveobis daZleva fundamenturi qaluri faseulobebis uaryofis gareSe isurves (Blair, 1988:4). 1870-1920-ni „gardamavali~ wlebi periodia, „gamijnuli romelic qalTa 36 sferoebis~ kuTxiT, ufro struqturebis myari e.w. , SeqmniT xasiaTdeba. sazogadoebriv izolirebul maTi asparezze qalTa Seqmna erTis mxriv, diskriminaciiT, sferoSi ganpirobebuli xolo, axlomegobruli meore iyo mxriv, urTierTobebisas dagrovili gamocdilebiT. am mizezebma ganapiroba me-19 saukunis meore naxevarSi qalTa klubebis masobrivi Seqmna. 1.3 qalTa klubebis roli Tu antropolog miSel rozaldos Teorias gamartivebulad warmovidgenT, rac ufro didia distancia qalisTvis gankuTvnili saxlis sivrcesa da mamakacis gaufasurebuli da sazogadoebriv daufasebelia sferoebs qalis Soris, roli miT ufro sazogadoebaSi. Sesabamisad, ojaxur da sajaro sferoTa arealis masStabebi qalTa statusis aRiarebis pirdapirproporciulia. igive rozaldos saxelTanaa dakavSirebuli sqesobrivi asimetriis daZlevis strategia, e.w. gamijnuli qalTa sazogadoebrivi sferos Seqmna (Rosaldo,1974: 17-42). am mosazrebas araerTi mkvlevari iziarebs da Tvlis, rom me-19 - 20 saukuneebis qalTa gaerTianebebi daxmarebis seriozuli wyaro iyo, magaliTad, politikurad aqtiuri qalebisTvis, Tumca qalTa es qselebi mamakacebis gaerTianebebTan SedarebiT meorexarisxovani iyo (Cook, 1977: 43-61; Sahli, 1979: 17-27). esTel fridmanTan vkiTxulobT, rom 1868 wlis aprilSi Carlz dikensis amerikaSi stumrobisadmi miZRvnil sadilze, niu-iorkis presklubSi reportior qalTa ardaSvebam biZgi misca qalTa pirveli klubis sorosis8 (Sorosis) Seqmnაs 8 (Freedman, 1979: 517). es movlena qalTa pirveli profesiuli klubi amerikaSi, romelic miznad isaxavda qalTa CarTulobis gazrdas da xelovnebis, literaturisa da ganaTlebis sakiTxebSi azrTa urTierTgacvlis uzrunvelyofas. daarsebis momentisTvis klubi 12 wevrisgan Sedgeboda, erTi wlis Tavze wevrTa raodenoba 83-mde gaizarda, xolo 1889 wlisTvis 37 , Jurnalistis, feministuri ideebis gamtareblisa da qalTa klubur moZraobaSi umniSvnelovanesi figurიs, jein qaningem qroulis saxels ukavSirdeba (Schlesinger, 1961: 365-379). jein qrouli, Tavdapirvelad, Jurnalistis poziciidan gamoexmaura amerikaSi qalTa araTanasworuflebian mdgomareobas da uamravi qalis gulistkivili gaaxmovana.Kkaren bleri wers, rom igi cxadad acnobierebda sajaro da saSinao sferoebs Soris arsebul mijnas; akritikebda meojaxeobis Tavsmoxveul standartebs, romelSic qali drois umetes nawils atarebda da sastikad ewinaaRmdegeboda sajaro sivrcidan qalis gamoTiSvas (Blair, 1988: 17). „man (jein qalebi qroulim) sakuTari sakiTxis cxovrebis martivi gadawyveta baton-patronebad SemogvTavaza: unda iqcnen da erToblivi muSaobiTa da ZalisxmeviT moiTxovon maTTvis sasurveli esa Tu is cvlileba~, wers karen bleri. (Blair, 1988: 19) sorosis amocana Tanamoazre qalebisTvis harmoniuli garemos Seqmna iyo, sadac isini uTanasworobisa da usamarTlobis daZlevas gamocdilebis gaziarebis gziT SeZlebdnen. maTi saqmianoba kulturis sferoTi Semoifargla; Sesabamisad, uari eTqva reformatorul da sufraJistul saqmianobas. qroulim gamiznulad Seqmna sufraJistuli da politikuri TanasworobisTvis mebrZoli organizaciebis alternativa, radgan es „feTqebadi~ Tema iyo, romelic ojaxSi qalis adgils eWvqveS ayenebda da radikaluri nabijebis gadadgmas gulisxmobda. qroulim ki ojaxuri feminizmis, anu saxlidan brZolis idea win wamowia da sazogadoebrivi kritikis gverdis avliT ufro meti mxardamWeri moipova, vidre sufraJistulma moZraobam. literaturul klubebi SesaZloa, pirovnul aseTi da da saxelovnebo interesebze inteleqtualur gaerTianebebi naklebad orientirebuli zrdaze akeTebdnen aqtiuri iyo, karen es aqcents. bleris azriT, maTi rolis jerovnad Seufasebloba Secdoma iqneboda (Blair, 1988: klubi imdenad gafarTovda, rom qalTa klubebis federaciis(GeneralFederation of Women’s Clubs) saxe miiRo. 38 , 118). erTmaneTTan urTierToba, SiSebisa da gaubedaobis daZleva, sajaro gamosvlebisa da saorganizacio Cvevebis daxvewa am klubebis saqmianobis dadebiT Sedegs warmoadgenda. am sakiTxze msjelobis Sedegad karen bleri Semdeg daskvnamde midis: „bolosdabolos klubebma ise Seuwyo xeli kulturasTan qalebis daaxloebas, rom maT literaturisa da xelovnebis aqamde mamakacTa mflobelobaSi Sinagani myofi rwmena, mgrZnobeloba, mamakacis samyaro rom axasiaTebdaT romelic angarebiani miisakuTres, da radgan hqondaT gansakuTrebuli industrializaciis ambiciuri miznebis imis humanisturi droindel amerikaSi alternativad unda qceuliyo.~ (Blair, 1988: 118) kulturis sferos interesebiT gaerTianebulma qalebma TandaTan gaafarToves sazogadoebis stereotipuli warmodgena am sferos SesaZleblobebze, masSi qalis CarTulobaze da Wra-kervis, qargvisa da peizaJebis xatvidan ufro masStabur sakiTxebs miapyres TavianTi yuradReba. qveynis masStabiT Seqmnil msgavs klubebSi saqmianobis gziT, maT xelovneba TviTdamkvidrebisa da Tanaswori uflebebisTvis brZolis asparezad gaxades da saxlis mkacrad moniSnuli sazRvrebidan qalis gamoyvana SeZles. am kluburi moZraobis farglebSi uamravi qali ufro Rrmad ecnoboda da Seiswavlida xelovnebas, rac kulturisa da qalebis tandems dRiTidRe aZlierebda, wers bleri (Blair, 1988: 28). am tendenciebis Sedegad, me-19 saukunis bolosTvis qalTa Sexeba kulturis sferosTan iseTi mWidro da myari gaxda, rom sakiTxebSi mamakacebis CarTuloba „bevr mandilosans kulturis bunebrivad aRar eCveneboda,~ wers mkvlevari deivid rizmani (Riesman, 1965: 75). saxelovnebo klubebSi moRvawe qalebi iziarebdnen im mosazrebas, rom xelovneba yoveldRiuri cxovrebis xarisxis gasaumjobeseblad iyo mowodebuli, magram amave dros maT esmodaT, rom es saqmianoba maTi sazogadoebrivi rolisa da TviTSegnebis asamaRleblad umniSvnelovanesi iyo. es amonaridi swored aseTi gaazrebuli damokidebulebis dasturia: 39 , „iqneb Tavad ar gvsurdes xatva, magram samagierod gvsurs yvelaferi vicodeT maT Sesaxeb, vinc amas akeTebs; xolo im SemTxvevaSi, Tu es pirovneba qalia, imis gagebac gvainteresebs, Tu ra saxis tilos qmnis igi. rogorc klubs, garToba ar gvaqvs TviTmiznad, magram diaxac gvsurs gavigoT, Tu ra zemoqmedebas axdens drama qalTa interesebsa da keTildReobaze socialuri, moraluri, fizikuri da finansuri kuTxiT; amasTanave, am mimarTulebiT Cveni qaliSvilebis daostatebac gvsurs, raTa maT am saqmiT Tavi irCinon. ~ (Winant, 1968: 23). klubebis mxridan xelovnebis propagandis erT-erTi samizne qalTa dasaqmebis potencialis gazrda iyo da am mimarTulebiT garkveuli warmatebis miRwevis Semdeg klubebis wevrebma interesi iseTi sferoebisken mimarTes, rogoric iyo filantropia, mecniereba, saxli da ojaxi da qalTa biznes saqmianobac ki. ganaTlebisadmi damokidebuleba sorosis wevrebisTvis gansakuTrebuli interesis sagani iyo da igi finansuri damoukideblobis gzaze aucilebel da gadamwyvet rgolad miiCneoda. es klubebi konkretul qmediT nabijebsac dgamdnen qalTa umaRlesi ganaTlebis waxalisebisa da mxardaWerisTvis. sorosis saqmianobis Sesajameblad daveTanxmebiT karen bleris Semdeg mosazrebas: „kulturisa da qalTa sakiTxis Seswavlam sorosis bevr wevrs Zala da optimizmi Semata. igive SeiZleba iTqvas mravalricxovani klubebis wevr sxva qalebzec, romlebic maT gamalebiT baZavdnen. xelovnebisadmi am sruliad axleburma interesma, romelsac Sedegad amerikel qalTa gamarTlebamoyva, mniSvnelovani maRldeboda; mimarT, sazogadoebrivi mecxramete gavlena xmamaRla romelTa moeTxovebodaT; saukunis moaxdina. gaismoda qalis feminizmis erTgvari qalTa moZraobaze cnobiereba ukmayofileba morCilebac ojaxuri aqtiurobis „kdemamosil meSveobiT im TandaTan SezRudvebis qalbatonebs~ gza exsneboda mSvidobian, agresiisgan Tavisufal aqtiurobas, da yovelive amas swored sorosi aZlevda tons.~ (Blair, 1988: 31) 40 , 1868 wels bostonSi Seqmnili qalTa klubi (New England Woman’s Club, sorosis NEWC) arsebiTad msgavsad ojaxs gaerTianebas ojaxis gareT faseulobebis qomagi TviTdamkvidrebis warmoadgenda. am iyo, msurveli organizaciis daarseba magram qalebis qerolain severensis saxelTanaa dakavSirebuli. saerTo miznebis paralelurad bostonis qalTa klubi metwilad reformebze iyo orientirebuli, rac mas sorosisgan ganasxvavebda. amiT aixsneba am klubebSi reformatori mamakaci wevrebis arsebobac. amocanebiT saSinao orive es organizacia Tavisi gansxvavebuli feminizmis manifestacia iyo, romelmac 1890-ian wlebSi maTi Serwymisa da qalTa klubebis federaciad (General Federation of Women’s Clubs) gadaqcevis Semdeg gazrdili potencialiT Seutia saqmes. qalebis am organizaciebSi gawevrianebasa da TveSi randenjerme ojaxis wiaRs mowyvetas uyuradRebod ar Cauvlia. gavlenianma gamocemam Harper’s Weekly 1869 wlis 15 maisis nomerSi am sakiTxs karikaturiT upasuxa. naxatze mcirewlovani gamosaxulni bavSvebiT xelSi iyvnen da ganerviulebuli politikosi mamakacebis qmrebi msgavsad Sekrebaze sityviT gamomsvleli maTi colebi (Mott, 1980:326; Blair, 1988: 25). am karikaturis organizaciebis suliskveTebis Semqmnelma da miuxedavad, wevrma qalTa klubebisa qalbatonebma ar da gaiziares „WeSmariti qalurobisa~ da piradi miswrafebebis SeuTavseblobis idea. ufro metic, maT mravalricxovnebiT, da aseTi rac klubebis ufro mravalferovnebiTa mniSvnelovania, maTi da Tvisobrivi cvlilebiT upasuxes. qalTa struqturebis Seqmna-damkvidrebaze msjelobisas, fridmani maT evoluciaze saubrobs da ori realuri nagebobis istoriasa struqturas mowyobil 1893 wels adarebs erTmaneTs. esenia 1876 wels da filadelfiaSi e.w. aswleulis gamofenaze aRmarTuli qalTa pavilioni da CikagoSi kolumbisadmi miZRvnil eqspoziciaze aRmarTuli qalTa Senoba (Freedman, 1979: 519-520). pirvel SemTxvevaSi, aswleulis gamofenis mesveurebi ZiriTadi Senobis farglebSi qalebs calke sivrces Sehpirdnen, Tumca bolo wuTs uari uTxres maT. qalebma ukve Segrovebul 100 000 dolars damatebiTi 41 , Tanxa miaSveles da yvelas gasakvirad, qalTa pavilionisTvis calke Senoba aRmarTes. es Senoba JurnalistikaSi, medicinaSi, mecnierebasa da xelovnebaSi maTi warmatebebisa da miRwevebis gamofenas emsaxureboda. amave SenobaSi Sedioda qalTa wignebis biblioTeka, qalTa gazeTis stamba da baga-baRi. sqematurad Tu SevxedavT, es gamijnuli qalTa sajaro sivrce iyo, qalTaTvis gamiznuli da qalTa mier marTuli. 1893 wels, ukve kongresis gadawyvetilebiT Seiqmna menejer qalTa sabWo, romelmac mTeli gamofenis marTvis konteqstSi qalTa Senobis agebis gadawyvetileba miiRo da qveynis masStabiT gamarTuli konkursis safuZvelze qali arqiteqtoric SearCia. eqspoziciebze warmodgenili iyo qalTa ara mxolod samxatvro da profesiuli miRwevebi, aramed qalTa sawarmoo miRwevebi da am sferoSi maTi muSaobis pirobebi. qalTa saorganizacio komitetma warmatebulad ibrZola saerTo eqspoziciaSi harmoniuli SerwymisTvis, msaji qalebis Tanabari raodenobisa da yvela konkursSi Tanabrad warmoCenis qalTa monawileobas, RonisZiebaSi uflebisTvis. ra Tqma yovelive unda, aman SeunarCuna am qalTa gamijnuli sivrcis forma, magram amave dros es gamijnuli qalTa pavilioni mTlianis harmoniuli da srulfasovani nawili iyo. es sqema Tavisuflad SeiZleba mivusadagoT qalTa organizaciebis evolucias da sazogadoebaSi maT rolsa sazogadoebaSi mimdinare da adgils. Zvrebis, qalTa TvalnaTeli moZraobasa sxvaoba da qalTa TviTSegnebaSi mimdinare evoluciuri cvlilebebis dasturia. am nagebobebis xelovnebis analogia propagandis kargi sferoSi sailustracio moRvawe qalTa magaliTia saqmianobis dasaxasiaTebladac. Tu Tavdapirvelad qali ojaxis mkacr CarCoebSi iyo moqceuli da dasaSvebi (qargva, kerva, qalebma am SerCeviTi saqmianobis arCevanic ki SezRuduli hqonda kiTxva, SesaZleblobaTa saxlis farglebi dekorireba), gaafarToves da mogvianebiT etapobrivad dasaSvebi zRvaric ki gadalaxes. qalTa damoukidebeli struqturebis rigSi SeiZleba qalTa kolejebic CavTvaloT. „WeSmariti qalurobis~ wvrTnisTvis mowodebulma qalTa seminariebma 1870-1920-ian wlebSi gansxvavebuli funqciebi SeiTavsa. 42 , mas Semdeg, rac mamakacebisTvis gankuTvnilma umaRlesma saswavleblebma uari Tqves qalTa miRebaze, es funqcia specializirebulma qalTa kolejebma ikisra. xsenebuli dawesebulebebi qalTa pirad daaxloebasa da samomavlod profesiuli qselis Seqmnas uwyobda xels. swored aseTi struqturebis ararsebobiT xsnian mkvlevrebi me-19 saukunis dasawyisSi saxelovnebo dawesebulebebis monawileobas, imis saqmianobaSi gaTvaliswinebiT, rom qalebis kultura SezRudul da suliereba, sworedac rom, qalTa prerogativad iTvleboda. amdenad, 1870-1920-ian wlebSi qalurobis fenomenis gadafasebis mTavari niSani qalTa gamijnuli sferos sazRvrebis gafarToeba da ara Secvlis an gauqmebis survili iyo. am procesis saukeTeso ilustraciad e.w. TavSesafrebis moZraobas miiCneven da Tumca am saqmianobaSi qalebTan erTad mamakacebic iyvnen CarTuli, qalTa raodenobrivi siWarbe, dedaTa da bavSvTa movlaze zrunva da proeqtis ojaxuri xasiaTi saSualebas iZleva es wamowyeba qalTa struqturebis rangSi ganvixiloT. mkvlevari meri raieni am TavSesafrebs „WeSmarit qalurobasa~ da „qalurobis axal tips~ Soris erTgvar damakavSirebel rgolad aRiqvams. is wers, rom am proeqtis farglebSi dedobrivma mzrunvelobam saxecvlileba ganicada, daixvewa da socialuri reformis sruliad axali saxe miiRo (Ryan, 1979: 229). samwuxarod, 1920 wels miRebuli sufraJistuli Sesworebis Semdgomi ritorika qalisa da mamakacis Tanasworobis Sesaxeb erTgvarad damabrkolebeli aRmoCnda qalTa moZraobisa da qalTa organizaciebis ganviTarebisTvis. amave periodSi qalTa organizaciebis ganviTarebis momxre qalebis paralelurad gaCndnen iseTebic, romlebic mamakacebis mier dominirebul gardauvlad. am sivrceSi procesis integracias magaliTebi miiCnevdnen uxvad iyo saWirod da sauniversiteto, dasaqmebisa da politikis sferoebSi. rozalind rozenbergi aRniSnavs, rom aseTi mcdelobebis warmateba 1920-ian wlebs ver gascda, radgan: „warmatebam qali Tavis dasabamier kulturas mowyvita da sruliad ucxo - xSirad mtrul garemoSic ki miuCina adgili. mravalma mecnierma qalma, romelmac sxva qalebTan kavSiri gawyvita, dakarga 43 , uwindeli qaluri mxardaWera, sxva saxis mxardaWera ki veRar moipova.~ (Rosenberg, 1979: 322.) qalTa moZraobis gacnoba, aCens mosazrebas, rom 1920 wlamde qalTa moZraobis mTavari Zala gamijnuli qalTa Temi iyo, romelic uzrunvelyofda qalTa CarTulobas reformatorul, sazogadoebriv Tu kulturul saqmianobaSi. marTalia, me-19 saukunis bolos qalTa moZraoba maTi socialuri rolis gazrdaze iyo orientirebuli, man mainc uari ar Tqva gamijnul romlebic ar da unikalur iziarebdnen feministur 1848 wlis identobaze. seneka iyvnen folsis qalebi, radikalur suliskveTebas da gamijnuli qaluri sferos srulfasovan wevrobas amjobinebdnen. saqme is iyo, rom isini am sferos mamakacTa sferos srulfasovan konkurentad moiazrebdnen da damoukidebeli politikuri, sazogadoebrivi Tu grZnobdnen. fridmani miRwevebi qalTa ganpirobebuli da piradi urTierTobebis Tvlis, rom saukuneebis damoukidebeli ara mamakacTa Seqmnis gasayarze instituciebis mier Tavisuflebas dominirebul feminizmis SeqmniT iyo politikur Tu profesiul sferoSi maTi damkvidrebis mcdelobiT. (Freedman, 1979: 514-515) qaluri Temis Segnebuli dezintegracia 1920-ian wlebSi daiwyo e.w. axali tipis qalis gamoCenasTan erTad, romelsac mamakacTa mier dominirebul realobaSi integracia hqonda miznad dasaxuli. es qalebi imedovnebdnen, rom mamakacebis faseulobebis gaziarebisa da maT mier Seqmnil struqturebSi asimilaciis gziT, isini Tanasworobas moipovebdnen. SesaZloa, amiTac aixsnebodes axalgazrda Taobis qalebis miswrafeba mowevis, damkvidrebisken, wamoweva qaluri dalevisa rogoric iyo megobrobis da Tavisuflebis heteroseqsualuri sapirwoned. am iseTi formis urTieTobebis periodis win politikuri saqmianoba qalTa kulturisgan mkveTri gamijvniT xasiaTdeboda. fridmani Tvlis, rom swored sazogadoebriv da politikur cxovrebaSi mkveTri ukusvla feministuri separatizmis ugulvebelyofiT iyo ganpirobebuli. 1920-iani wlebis Semdgomi periodis sazogadoebrivi feminizmis Sesusteba swored qalTa kulturis erozirebiT aixsneba. am procesma SeuSala arsebuli miRwevebis gamyarebas da Semdgom gaRrmavebas. 44 xeli , „Zvelma feministma liderebma dakarges TavianTi mimdevrebi, radgan axalma Taobam asimilacia airCia im gulubryvilo imediT, rom mamakacTan Tanasworobas erT RameSi miaRwevda. mecxramete saukunis miwuruls daarsebuli qalTa instituciebis Zliereba da e.w. sufraJistuli Sesworebis miRebis Semdeg qalTa politikis dasusteba maZlevs sababs vivaraudo, rom meoce saukunis 20-ian wlebSi feminizmis dacema nawilobriv ganapiroba zogadad qalis kulturisa da kerZod qalTa calkeuli instituciebis gaufasurebam. roca qalebma im instituciebSi asimilireba scades, sadac mamakacebi dominirebdnen da am procesSi ar SeinarCunes feminizmis socialuri, ekonomikuri Tu politikuri safuZvlebi, maT xelidan gamoecalaT is muxti da is mWidro kavSirebi, romlebmac Tavis droze SesaZlebeli gaxada sufraJistuli moZraobis aRmoceneba. qalma qaluri sferos bevri Zlieri mxare uaryo, xolo mamakacTa samyarosgan, romelSic fexi Sedga, bevri veraferi miiRo.~ (Freedman, 1979: 515, 524) kvlevam aCvena, rom sazogadoebriv-politikur sferoSi moRvawe qalebisgan gansxvavebiT, xelovnebis propagandis sferoSi moRvawe qalTa SemTxvevaSi sruliad gansxvavebuli mdgomareoba iyo. 1920-ian wlebSi qalebi mamakacebis mier dominirebul sferoSi SeiWrnen „maT da moedanze~ TavianTi wesebis damkvidrebac ki SesZles. es etapobrivad da evoluciuri safexurebis gavliT moxda: dekoratiuli xelovnebis ganviTarebiT daiwyo da evropuli avangardisa da Tanamedrove amerikuli xelovnebis institucionalizaciiT dasrulda, mogvianebiT ki, mTeli qveynis masStabiT gavrcelebuli samuzeumo moZraobiT dagvirgvinda. 45 , Tavi 2 me-19 saukunis amerikel qalTa samecenato saqmianobis Casaxva da misi Taviseburebani rogorc ukve aRvniSne, me-20 saukunis dasawyisSi swored qalebis mier daarsebulma muzeumebma niu-iorki da zogadad, amerika msoflios erT-erT kulturul centrad aqcia. samoqalaqo omamde, sul raRac 50 wliT adre, qalTa roli xelovnebis popularizaciiT dakavebuli dawesebulebebis saqmianobaSi warmoudgenlad mcire iyo. aqve unda aRiniSnos, rom es viTareba, zogadad, sazogadoebriv saqmianobaSi qalebis CarTulobas ar exeboda. saarCevno xmis uflebis mopovebamde qvelmoqmedeba saSualo da maRali klasis qalbatonebisTvis sazogadoebriv saqmianobaSi CarTvis erT-erTi usafrTxo gza iyo, rasac isini didi warmatebiT akeTebdnen. aleqsis de tokvili aRniSnavda, rom amerikeli, sqesis ganurCevlad, aqtiurad iyo CarTuli moxaliseobriv saqmianobaSi. is amis Sesaxeb werda: „ . . . aTwleulebis ganmavlobaSi yvela asakisa da mdgomareobis amerikeli filantropiul saqmianobaSi iyo CarTuli. es adamianebi xSirad iseT socialur da politikur funqciebs iTavsebdnen, romlebic maTi organizaciebis ZiriTad daniSnulebas scildeboda. demokratiuli qveynis moqalaqeebi, damoukideblobis miuxedavad, sustni da umweoni arian im SemTxvevaSi, Tu ar eziarnen enTuziastur kulturas da ar iswavles erTmaneTis uangarod daxmareba.~ (Tocqueiville, 1981: 403, 405) socialuri cvlilebebisTvis mebrZoli axali sazogadoebrivi organizaciebis Camoyalibeba, dasaqmebisa da ganaTlebis TvalsazrisiT axali perpeqtivebis saganmanaTleblo nabijebis Seqmna, misioneruli dawesebulebebis arasruli siaa, saqmianoba, mfarveloba, romlebic ganxorcielda. 46 qalTa es samedicino im da progresuli qvelmoqmedebis Sedegad , rac Seexeba samoqalaqo omamdel periodSi SeZlebul qalTa mier uSualod xelovnebis „ganmaTavisuflebeli~ nimuSebis funqcia Segrovebas, hqonda. Ees mas umetesad tendencia erTgvari mxolod e.w. mooqrovili saukunis dros gaRrmavda da sabolood Camoyalibebuli forma progresivizmis epoqaSi miiRo. yvelaferi dekoratiuli sakuTari xelovnebis sacxovreblis ganviTarebiT dekoririebiTა daiwyo. Semdegi da safexuri xelovnebis nimuSebis SerCeviTi Segroveba iyo, rasac logikurad mohyva am koleqciebis gamofena, zogjer maTi muzeumebisTvis gadacema an sulac axali muzeumebis Seqmna. sayuradReboa, rom es procesi mxolod didi qalaqebisTvis ar iyo damaxasiaTebeli da, ama Tu im saxiT, mTel amerikas moicavda. es tendenciebi dResac grZeldeba da drois Sesabamis evolucias ganicdis. xelovnebis mecenatoba, qalTa saqmianobis naklebad Seswavlili, magram qalTa istoriisa da qalTa moZraobis SeswavlisTvis aranakleb mniSvnelovani sferoa, romelic aerTianebda sazogadoebrivi brZolis gamocdilebis mqone politikuri da aseve da apolitikur qalebs, rac maTi saqmianobis potencials kidev ufro zrdida. marTalia, xelovnebis propaganda-popularizacia da warmatebuli institucionaliacia pikს 1890-1930-ian wlebSi aRwevs, magram samoqalaqo omamde da uSualod misi damTavrebis Semdeg mimdinare procesebis analizis gareSe SeuZlebelia CavwvdeT procesebis siRrmiseul arss da suraTi sruli saxiT aRviqvaT. samoqalaqo omamdel TvalsazrisiTacaa saintereso, filantropiisa xelovnebis da periodze rom yuradRebis swored mecenatobis im am SeCereba im dros moxda principebis Casaxva, romlebmac am sferoebSi qalTa CarTuloba uzrunvelyo. swored am periodSi gamoCnda genderuli barierebis daZlevis perspeqtiva da moxda sakanonmdeblo da politikuri cvlilebebis 9 momzadeba9, ramac ara a) saojaxo samarTalis normis, kerZod ki, gaTxovili qalis statusi (femme coverture) Tanxmad, gaTxovebis SemTxvevaSi qali sakuTrebaze yvelanair uflebas kargavda. mis mflobelobaSi arsebuli nebismieri sakuTreba, magaliTad, mziTevi, an memkvidreobiT 47 , mxolod qalTa uflebebi gazarda, aramed, saboloo jamSi, amerikuli sazogadoebis Semdgomi winsvla mniSvnelobaze sxvadasxva dargis uzrunvelyo. am warmomadgenlebis: sakiTxebis istorikosebis, samarTalmcodneebis, qalTa sakiTxebis mkvlevarTa interesic metyvelebs (McIntyre, 1995; Chapin, 1983; Gilmore,1977; Kurland, 1987). xazgasmiT unda aRiniSnos, rom arc kanonmdebloba da arc qalTa araTanasworuflebiani mdgomareoba arasdros warmoadgenda gadaulaxav winaaRmdegobas. motivirebuli da gambedavi qalebi poulobdnen gzasa da xerxs TavianTi miznebis misaRwevad, xSir SemTxvevaSi, meuRleebis mxardaWeriTac, rac kidev erTxel adasturebs am sakiTxebis Seswavlisas genderuli aspeqtis gaTvaliswinebis aucileblobas. ubralod, am periodSi es mxolod piradi iniciativis, an gambedaobis xarjze iyo SesaZlebeli. sistemuri cvlilebis saxe am procesma mxolod me-20 saukunis dasawyisSi miiRo. rogorc aRiniSna, samoqalaqo omamde cota qalma Tu moaxerxa sagrZnobi roli eTamaSa saxelovnebo dawesebulebebis Seqmnasa da saqmianobaSi. xelovnebis akademiebi, galereebi da gaerTianebebi im drois biznes korporaciebis analogiiT iqmneboda, ramac avtomaturad CamoaSora am saqmianobas is qalebi, romlebsac finansebze xeli ar miuwvdebodaT. me-19 saukunis dasawyisSi Seqmnili msxvili instituciebi10 amis naTeli dadastureba iyo. mamakacebis dominireba am sferoSi udavo iyo da amis safuZvels mamakacebis „gamijnuli sfero~ da mis SigniT arsebuli urTierTobebis damoukidebloba, mxatvrebis da iseTi momavali mTeli yofiTi qseli detalebi, mecenatebis warmoadgenda: rogoric universitetebSi finansuri iyo mamakaci erTad swavla, miRebuli Tanxa, avtomaturad qmris mflobelobaSi gadadioda. martoxela qalisgan gansxvavebiT, gaTxovili mandilosani damoukidebel pirovnebad aRar aRiqmeboda da, Sesabamisad, arc mziTevis, Semosavlis an memkvidreobis gankargvis ufleba hqonda. mas mxolod qmris Tanxmobis SemTxvevaSi SeeZlo kontraqtze xelis mowera an sxva finansuri garigebis ganxorcieleba. es kanonmdebloba ZalaSi 1848 wlamde iyo. mxolod 1860 wels iqna miRebuli ufro daxvewili da farTo uflebebis Semcveli kanoni. b) 1848 wels seneka folsSi (niu-iorkis Stati) gamarTul qalTa uflebebis pirvel yrilobaze miRebuli „grZnobaTa deklaracia” pirveli oficialuri dokumenti iyo, romelic Riad acxadebda qalisa da mamakacis Tanasworobas. 10 The Academy of Fine Arts, (niu-iorki, 1802), the Pennsylvania Academy of the Fine Arts (filadelfia, 1805), The National Academy of Design (niu-iorki, 1825). 48 , mogzauroba, klubebsa da salonebSi Sekreba da rac mTavaria, is garemoeba, rom saxelovnebo organizaciebSi maTi dasaqmebuloba maT socialur statuss wonas matebda, xSirad ki samuSaos Rirseul alternativasac warmoadgenda. politikur da sakanonmdeblo faqtorebTan erTad, gavrcelebuli negatiuri damokidebuleba mandilosnebs mkacr inteleqtualuri teritoriiT. sazogadoebrivad CarCoebSi SesaZleblobebi saqvelmoqmedo svamda. aqtiuri amitom mkacrad saqmianobaSi qalebis qalis mimarT, kulturul- Semoifargleboda CarTuli saxlis qalbatonebisgan gansxvavebiT, romelTa saqmianobac sazogadoebis moTxovnebs pasuxobda, am periodSi xelovnebis mecenati qalebi sazogadoebriv mxardaWeras ver iRebdnen. sazogadoebrivi Sefasebas miiCnevda azri misaRebad, xelovnebis radgan es nimuSebiT uvnebeli tkbobas da da qalisTvis Sesaferisi saqmianoba iyo. mkvlevari karen bleri Tavis wignSi aRniSnavs, rom im periodis qalbatonebs xelovnebisadmi interesis suliskveTebiT zrdidnen, magram iqve garkveul SezRudvebs uwesebdnen. `xelsaqme da xatva Tavisufali drois gatarebis misaReb formad iTvleboda, miipyrobdnen. Tu mandilosnebi SeumCnevlad amiT darCenis zedmet es yuradRebas „rCeva~ me-19 ar saukunis bolomde ZalaSi rCeboda~, wers bleri (Blair, 1994: 3). 2.1 me-19-e saukunis qali, rogorc „WeSmariti qalurobis~ etaloni – miTi Tu realoba konceptualurad umniSvnelovanes sakiTxs warmoadgens Cvens mier ganxilul istoriul momentSi ra mimarTeba arsebobda sazogadoebis mier danaxul qalis rolsa da mis realur saxes Soris. distancia am or „qals~ Soris sakmaod didi aRmoCnda da swored misi daZleva iqca qalTa TviTdamkvidrebisTvis brZolis erT-erT ZiriTad amocanad. Cvens SemTxvevaSi, rodesac saqme exeba xelovnebis frontze mebrZol qalebs 49 , da ara uflebadamcvelebsa da reformatorebs, am gansxvavebebis daZleva kidev ufro rTuli iyo, radgan xelovnebisa da kulturis sfero qalTa prerogativad iTvleboda da es brZolis daxvewil da, zog SemTxvevaSi, SeniRbul formebs moiTxovda. am mimarTulebiT Catarebuli kvlevebi mravalferovani TematikiT gamoirCeoda. gansaxilvel sakiTxTa Soris iyo ojaxi, qalTa ganaTlebisa da dasaqmebis sakiTxebi, qalis seqsualurobis sxvadasxva aspeqtebi. es naSromebi ZiriTadad eyrdnoboda iseT pirvelwyaroebs, rogoricaa qadagebebi, saganmanaTleblo traqtatebi, qalTa Jurnalebi an samedicino angariSebi da saxelmZRvaneloebi. karl degleri erT-erT statiaSi aRniSnavs, rom mocemuli aRwerilobisa da moTxovnebis realobasTan nawilobrivi dayrdnobiT Seusabamoba Seqmnil sakmaod problemuri monografiebSi mocemuli iyo. ar aseT aris is, masalaze Tu ras grZnobdnen, ganicdidnen an akeTebdnen qalebi, aramed naCvenebia, Tu ras miiCnevdnen mamakacebi qalebisTvis dasaSvebad (Degler, 1974: 1467-1490). 1960-70-iani da Semdgomi wlebis mkvlevrebma (Carlz ronbergi, qerol-smiT rozenbergi, karl degleri) Riad gamijnes qalTa realuri qceva da is rasac qalebs miawerdnen, anu miTi da realoba. me-19 saukunis amerikul presaze, qalTa Jurnalebze, mxatvrul literaturasa daAsazogadoebaSi gavrcelebul mosazrebebze dayrdnobiT, mandilosans „WeSmariti qalurobis~ mkacri standarti unda daekmayofilebina. rogorc qalTa istoriis mkvlevari, barbara uelTeri am sferoSi qresTomatiul wyarod aRiarebul statiaSi wers, Tavad termini „WeSmariti qalurobis kulti~ iseve xSirad gamoiyeneboda me-19 sukunis qalTa sakiTxebiT dainteresebuli avtorebis mier, rogorc religiiT dainteresebuli pirebi iyeneben sityvas „RmerTi.~ misi azriT, orive SemTxvevaSi imdenad cxadi unda yofiliyo, Tu ras gulisxmobdnen, rom detalur ganmartebas zedmetadac ki miiCnevdnen (Welter, 1966: 151). is, rac cxadia erTi epoqis mkiTxvelisTvis, SesaZloa, kiTxvebs badebdes sxva istoriul sinamdvileSi da radgan am periodis qalebTan mimarTebaSi es termini sruliad Cveulebrivi iyo, saWiroa gaverkveT, konkretulad ras gulisxmobda igi. 50 , barbara uelTeri wers, rom sazogadoebisa da Tavad qalis mier misi rolis aRqma me-19 saukunis dasawyissa da Sua wlebSi oTx ZiriTad Rirsebas efuZneboda. eseni iyo: RvTismosaoba, umwikvloba, morCileba da meojaxeoba, romelTa dacva upirobod aucilebeli iyo da es Rirsebebi qals dedis, qaliSvilis, disa da colis rolSi sruli realizaciis saSualebas aZlevda (Welter, 1966: 158). me-19 saukunis amerikeli mamakaci materialisturi faseulobebis Seqmnaze gadagebuli adamiani iyo, romelsac sulier samyaroze zrunva „WeSmariti qalurobis~ mindobili da cvlilebebis gansaxiereba ojaxis socialur-ekonomikuri xanaSi, misTvis WeSmariti diasaxlisisTvis viTarebisa qali is Tu hqonda faseulobebis uryevi burji iyo, romelic stabilurobis garants warmoadgenda. mokled SevexoT, rogor aRwerda Bbarbara uelteri TiToeul am a) RvTismosaoba, is mTavari Tviseba iyo, romelic Rirsebas: qalis Zlierebas meuRleebSic SesaZloa, ganapirobebda. swored qali amas saSiS axalgazrda afasebdnen. gzaze daeyenebina, am mamakacebi Rirsebis momaval ignorirebas, gansakuTrebiT, Tu is inteleqtualur SesaZleblobebs RmerTis samsaxurs ar moaxmarda. im periodis cnobili publicisti da gamomcemeli sara jozefa heili ase aRwerda margaret fulers11: „erTaderTi WeSmariti wignis uaryofiT, man SecdomaSi Seiyvana Tavi da misi saqmianoba imis TvalnaTeli magaliTia, rom rac ufro didia inteleqtis Zala, miT ufro savalaloa is Secdomebi, romelic erTaderTi WeSmariti gzidan gadaxvevas axlavs Tan~ (Hale, 1853: 665). b) sispetake iseve, rogorc RvTismosaoba, qalisTvis Zalze mniSvnelovani iyo da misi ararsebeba qalurobis dakargvis tolfasi iyo. ufro metic, „dacemuli~ qali dabali kastis wevrad aRiqmeboda da im 11 margaret fuleri (1810 - 1850) - me-19 saukunis erT-erT yvelaze mniSvnelovan qalbatonad aRiarebulma, saxeli gaiTqva rogorc literaturis kritikosma, Jurnalistma da amerikaSi pirvel feministur manifestad miCneuli wignis (Woman of the Nineteenth Century ) avtorma. 51 , drois uamrav qalTa Jurnalsa da mxatvrul nawarmoebSi aseTi qalebi sigiJiTa da naadrevi sikvdiliT isjebodnen. g) morCileba, SesaZloa yvelaze metad qaluri Rirseba iyo, Tundac imitom, rom mamakacs, rogorc mobilur, saqmis mkeTebel da sazogadoebis mamoZravebel Zalas es Tviseba ar sWirdeboda. WeSmarit qals gacnobierebuli unda hqonoda, rom igi imTaviTve umweo, TiTqmis uunaro iyo da amdenad, madlobelic unda yofiliyo, rom mas meurve gamouCnda, miT umetes, rom es kavSiri RvTivkurTxeuli iyo. am periodis yvela naSromi - filosofiuri traqtatebiT dawyebuli da mxatvruli literaturiTa da JurnalebiT damTavrebuli - am mosazrebis WeSmaritebas adasturebda. qalTa Jurnalebi SeuniRbavad mouwodebdnen maT mxolod saxlis saqmeebiT dakavebuliyvnen da xma ar amoeRoT, vidre maT azrs ar hkiTxavdnen. d) meojaxeoba qalis RirsebaTa Soris yvelaze metad iyo gandidebuli. „saxlis saqmeebiT dakaveba ara mxolod amSvidebs, aramed icavs qals gare samyaros arastabilurobisgan da, ufro metic, nebismieri saxis cdunebisa da Secdomisgan,~ werda erT-erTi qalTa Jurnali. qalis mTavari amocana saxlSi mxiaruli, lamazi da komfortuli garemos Seqmna iyo. swored aseTi xedvis Sedegi iyo is ori ZiriTadi funqcia, romelic qalebs ekisrebodaT: avadmyofze zrunva da xelsaqme (mogvianebiT es orive saqmianoba dasaSveb profesiaTa ricxvSi Sevida). qals mouwodebdnen saojaxo saqmeebs SemoqmedebiTad midgomoda, agulianebdnen, rom meti eqarga da xelsaqmis sxva formebiTac dakavebuliyo. qals aseve ar ekrZaleboda werilebisa da dRiurebis wera, magram mas kategoriulad ar urCevdnen romanebis kiTxvas, romelic didi safrTxis Semcveli iyo. da Tu qali mainc ar daiSlida kiTxvas, es sakiTxavi zneobrivad misaRebi unda yofiliyo, aseTad ki wmindanebis cxovreba miiCneoda. me-19 saukunis wyaroebze dayrdnobiT SeiZleba iTqvas, rom wigni qalisTvis calsaxad damRupveli iyo. SemTxveviTi ar iyo isic, rom im periodis romanebSi, arakeTilsindisieri zraxvebis 52 , mqone mamakaci Tavis momaval msxverpls swored aseT macdunebel wigns Cuqnida. avadmyofze zrunva (gansakuTrebiT, Tu es avadmyofi mamakaci iyo), qals sasargeblobisa da Sesrulebuli misiis gancdas uqmnida da rac yvelaze mniSvnelovani iyo, mis saqmianobas amravalferovnebda. diasaxlisoba energiulobis, gonierebisa da TviTkontrolis saukeTeso wyarod miiCneoda. magaliTad, loginis regularuli gasworeba saukeTeso varjiSad iTvleboda, am saqmianobis rutinuli ganmeorebadoba - moTminebisa da nebisyofis gamomuSavebas uwyobda xels. aqtiurad mimdinareobda kamaTi imis Taobaze, Tu ramdenad uqmnida safrTxes diasaxlisobis instituts ganaTleba. marTalia, me-19 saukuneSi naswavli qalebis, e.w. “ blue stockings”-ebisadmi, damokidebuleba garkveulwilad Secvlili iyo da isini „safrTxis~ wyaros aRar warmoadgendnen, Jurnalebisa da wignebis furclebidan mainc JRerda azri, rom „mSier mamakacs frangulsa da moxatul Cinur faifurs ver aWmev.~ ganaTlebisadmi interesis zrdis tendenciisa da sazogadoebaSi arsebuli damokidebulebisagan Tavis dasacavad, qalTa seminariebma mkafio pozicia gamoxates da ganacxades, rom qalebma miRebuli codna RvTiT naboZeb rols unda moaxmaron: aRzardon gemovnebiani Svilebi da Rirseuli kompanionoba gauwion ganswavlul meuRleebs. qalTa Jurnali Godey’sLady’s Book12 kidev ufro Sors wavida da amtkicebda, rom swavla da meojaxeoba erTmaneTs unda avsebdes, rom qimia sakvebis momzadebisas unda gamoviyenoT, geometria kervisas da a.S. im drois mowinave moazrovneebis saqmianobis Sedegad, marTalia, dasaSvebad miiCneoda qalis inteleqtualuri ganviTareba, magram sazogadoebis es nawilic ki qalis ganaTlebas sifrTxiliT ekideboda da mkacr sazRvrebs uwesebda. im droindeli cnobili mwerali qali, hariet biCer stou (1811-1896) erT-erT Tavis moTxrobaSi Art and Nature, aRwers evropaSi ganaTlebamiRebuli ori gasaTxovari dis istorias. maT 12 qalTa Jurnali Godey’s Lady’s Book, aseve cnobili rogorc Godey’s Magazineluis godim daaarsa filadelfiaSi 1830 wels. arsebobis 48 wlis manZilze es qalTa jurnali yvelaze gavlenian da mravaltiraJian gamicemad iTvleboda. 53 , dedas bralad edeba ufrosi qaliSvilebisTvis daufiqreblad iseTi farTo ganaTlebis micema, rom mas erTianad dakarguli aqvT bunebrioba da pirovnuli upiratesobas sixalase. bunebriv da sabolood, naklebad ojaxSi gamoCenili sasiZo qaliSvils aniWebs. ganaTlebul aseTia am moTxrobis araorazrovani da arc ise SeniRbuli morali (Harriet Beecher Stowe, Art and Nature, http://www.readbookonline.net/readOnLine/42645/). aranakleb sainteresoa qalis ojaxur statusTan dakavSirebuli diskusiebi, miT umetes, rom, SedarebisTvis, me-20 saukunis dasawyisSi ganaTlebisa da ojaxuri statusis korelaciam saintereso cvlilebebi gamoiwvis. rodesac Jurnalebi qalebs raime rCevebs aZlevda, adresatad umTavresad gaTxovili qalebi moiazrebodnen, magram amave dros gaCnda Sinaberobaze stigmis moxsnis tendencia. gauTxovari qalebisTvis garkveuli stereotipic ki iyo Seqmnili: saqmros naadrevi gardacvalebis Semdeg, avadmyofebis momvleli da axalgazrdebis gzaze damyenebeli, sayovelTao siyvarulis obieqti mamida an deida. istoriuli ganviTarebis am etapze qalis mTavari ufleba calsaxad Svilebis aRzrda iyo, romelic Tavisi mniSvnelobiT axlosac ver mividoda politikuri da samoqalaqo uflebebisTvis brZolasTan, an nebismier sxva saxis sazogadoebriv saqmianobasTan. imxanad gabatonebuli mkacri sazogadoebrivi CarCoebis, qalTa Jurnalebisa saukuneSi da literaturis sazogadoebaSi aqtiuri mimdinare propagandis miuxedavad, reformatorulma me-19 moZraobam, migraciam, industrializaciam da samoqalaqo omma kiTxvis niSnis qveS daayena yvela im faseulobis erTaderToba, romelic „WeSmarit qals~ Tandayolili da RvTiT naboZebi unda hqonoda. qals ukve gauCnda arCevani: mas SeeZlo wayenebul moTxovnebs upirobod damorCileboda da „Rirseuli da savse~ cxovrebiT ecxovra; an bedniereba saxlis kedlebs miRma eZebna, magram yvelaferi daekarga. qalTa swrafva meti damoukideblobisken sxvadasxva sferoSi aSkarad sagrZnobi gaxda da am tendenciam Seuqcevadi saxe miiRo. barbara ueltersi Tavisi statiis daskvniT nawilSi aRniSnavs: B 54 , „amgvari viTareba ucvleli ver darCeboda, radgan Tavad „WeSmariti qaluroba~ Seicavda farul naRms: Tu qali srulyofilebis etaloni iyo, rogorc amas misgan moiTxovdnen da moelodnen, is miT ufro aqtiurad unda CarTuliyo sazogadoebriv saqmianobaSi qveynis sakeTildReod.~ (Welter, 1966: 174) mkvlevari meri qeli marTebulad miiCnevs, rom erTis mxriv, uelTeris naSromi da, meore mxriv, masze arsebuli kritikuli eseebi da statiebi cxadyofs, rom „WeSmariti qalurobis~ fenomeni iseTive araerTgvarovani da rTuli iyo, rogorc am ideologiis adresati – omisSemdgomi periodis qali (Kelley, 2001: 78). imaze, rom am periodis qalis winaaRmdegobrivi buneba realoba iyo da es ar aris masze dRes Seqmnili Sexeduleba, aleqsis de tokvilis dakvirvebac metyvelebs: „rac Semexeba me, uyoymanod vaRiareb, rom Tumca qalebi amerikis SeerTebul StatebSi viwro ojaxur wreSi arian Caketilni da maTi mdgomareoba, garkveuli TvalsazrisiT, ukiduresad damokidebulia, me arsad minaxavs qalebi, romlebsac egzom zeaweuli pozicia ekavaT sazogadoebaSi; da Tu vinme mkiTxavs, vis unda umadlodnen amerikelebi TavianTi qveynis keTildReobasa da mzard Zlierebas, ase vupasuxeb: TavianTi qalebis aRzevebas! ~ (Toqueville, 1945: 201,211,214) bolo kritikosebma interpretacia garkveul epoqis rolis aTwleulebis uelTeriseuli da etapze daskvnebi manZilze, qalurobis eWvqveS daqvemdebarebuli mandilosnebma qalurobis gasaZliereblad istorikosebma oTxi daayenes. principebi sruliad ZiriTadi gaCnda statusis da literaturis komponentis mosazreba, aRiarebis nacvlad, sazogadoebaSi gaazrebulad gamoiyenes. rom im TavianTi barbara uelTeriseuli „WeSmariti qalurobis kulti~ qalebs udaod umkacres CarCoebSi aqcevda, magram amis miuxedavad, swored am wiaRSi gaCnda Tavisuflebis is sivrce, romelmac sxvadasxva sferoSi qalTa SesaZleblobebis gafarToebis perspeqtiva dasaxa. uelTeris Semdgomi periodis istorikosebisa da literaturis kritikosebis mtkicebiT, upirobo morCilebis fenomenma samoqalaqo omis 55 , Semdeg periodSi qalebisTvis aqtualoba da simwvave dakarga. naSromSi, romelic me-19 saukunis amerikuli sazogadoebis formirebaSi qalTa mzard rols exeba, lori ginzbergi amtkicebs, rom magaliTisTvis, RvTismosaobis komponenti qalebma omisSemdgom periodSi gonivrulad gamoiyenes saqvelmoqmedo gaaqtiurebisa da da Semdeg sabolood, am reformatorul sferoebSi saqmianobaSi mowinave poziciebis dasamkvidreblad (Ginsberg, 1990: 86). meri qeli erT-erTi im mkvlevarTagania, vinc Tvlis, rom iq, sadac barbara uelTeri xedavda, misTvis ideologiis igive pirdapir, realoba erTmniSvnelovan winaaRmdegobebiT, gavlenas daZabulobiTa da gaurkvevlobiT iyo savse. Tu uelTerisTvis romanebis gmiri qalebi usityvo morCilebas ganasaxierebdnen, meri qelis mtkicebiT, arsebobda mxatvruli sivrce, sadac qali meamboxe da Seurigebeli iyo (Kelley, 2001: 76). analogiurad winaaRmdegobrivi situacia ikveTeba uelTeriseuli sispetakis cnebis rozenbergi erT-erT interpretaciasTan werilSi am dakavSirebiT. cnebis qerol gansxvavebul, smiT saxecvlil interpretacias gvTavazobs. sispetake da umwikvloba, romelic WeSmariti qalurobis kultis aucilebeli komponenti iyo da romlis ararseboba qalurobis dakargvis tolfasad aRiqmeboda, maT zneobrivi standartebis asamaRlebel sabrZolo iaraRad da Semdeg reformatoruli moZraobis warsamarTad gamoiyenes. „Cemi azriT, mecxramete saukuneSi mcxovrebma qalbatonebma xsenebuli saukunis pirvel naxevarSi TavianTi ukmayofileba qalis SezRuduli roliT gadazardes reformistul moZraobaSi, rasac Tan erTvoda gansakuTrebuli qalurobis kultiT reformebis jvarosnul kdemamosileba iyo gamyarebuli; laSqrobaSi da xolo es e.w. WeSmariti saeWvo zneobrivi rac motivebi gansakuTrebiT TvalsaCinoa.~ (Smith-Rosenberg, 1985: 112) da bolos, uelTeriseuli „WeSmariti qalurobis~ meoTxe maxasiaTebeli - meojaxeoba, romelic erTdroulad dedisa da meuRlis ideas eTayvaneboda da, amave dros, 56 saxlis kedlebiT ganuzomlad , zRudavda maT, literaturis monobis bolo aTwleulebis kritikosebma manZilze gadaafases. juli istorikosebisa jefri aRniSnavs, da rom winaaRmdeg mebrZolma qalebma gaarRvies mkacri sazRvrebi sajarosa da piraduls Soris da sazogadoebas „mamakacur saqmianobaSi~ aqtiurad CarTvis SesaZlebloba daanaxes. misi azriT, dinebis winaaRmdeg mimavalma am qalebma sazogadoebriv wnexs gauZles; metic, maT uari Tqves miRebuli qcevis normebis morCilebaze. amiT abolicionistma qalebma uelTeris erTianad mier moSales moniSnuli da eWvqveS ojaxuri daayenes saqmianobis qalisTvis sazRvrebi Sesaferisi standartebis uryeoba (Jeffrey, 1998). mkvlevrebi smiT-rozenbergi (SmithRosenberg, 1985: 173) da meri biuli (Buhle, 1971: 49) miiCneven, rom me-19 saukunis qalebma gadaafases RvTismosaobis, sispetakis, morCilebisa da meojaxeobis kulturuli uryeobis idea da „WeSmariti qalurobis~ gabatonebuli kulti axal saWiroebebs miusadages. rac Seexeba me-19 saukunis xelovnebis propagandist da mfarvel qalebs da „WeSmariti qalurobis~ kriteriumebTan maT Sesabamisobas, isini am saerTo suraTidan gamonakliss ar warmoadgendnen. xelsaqmis, saxlis interesis dekorirebisa garda, da qalebi literaturis xelovnebis im „usafrTxo~ droisaTvis Janrebisadmi „Seuferebeli,~ zogjer ki kategoriulad miuRebeli mimarTulebebis popularizaciiT iyvnen dakavebuli. xelovnebis istorikosi da feministuri kvlevebis avtori daian maqleodi wers, rom me-19 saukunis qalebi dekoratiul xelovnebasTan erTad, evropuli da amerikuli, zogierT SemTxvevaSi, qali fermwerebis mimarTac iCendnen interess, rac am ukanasknelT mkveTrad gamoarCevda im drois qalebis didi umravlesobisagan (MacLeod, 2008: 21). es ki is gza iyo, romelmac „WeSmariti qalurobi kultidan~ me20 saukunis dasawyisis e.w. axali tipis qalisken gakvala gza. ramdenad gansxvavebuli da urTierTgamomricxavic ar unda iyos qalTa es ori tipi, me-19 saukunis WeSmariti qalurobis gansaxiereba da e.w. axali tipis qali, maT Soris evoluciuri kavSiri eWvs ar iwvevs. umkacres CarCoebSi yofnis miuxedavad, swored viqtorianuli tradiciebiT aRzrdilma qalbatonebma moaxerxes qalurobis sazRvrebis 57 , gafarToeba, ramac sxvadasxva sferoSi maTi SesaZleblobebis gafarToebis perspeqtiva dasaxa. me-19 saukunis WeSmariti qalurobis etalonis e.w. axal qalad gardasaxva am qalTa SeurigeblobiTa da maTi dauRalavi mcdelobebiT iyo ganpirobebuli. saukuneebis srulfasovani mijnis moTamaSis sazogadoebriv saxiT da kulturis damkvidrebuli romelmac xelSesaxebi cvlilebebis „WeSmariti qalurobis~ wiaRSi axali ganxorcieleba gaCnda da, sferoSi tipis SeZlo, garkveulwilad, qali, swored am ideis matarebeli qalebis ideuri memkvidre iyo. aseTi masStaburi cvlilebis ganxorcieleba mravali faqtoris SerwymiT gaxda SesaZlebeli, maT Soris umniSvnelovanesi iyo e.w. „ojaxuri feminizmi~ da mis SigniT mimdinare, erTi SexedviT SeumCneveli, magram dinamiuri procesebi. aqve unda vaxsenoT saxlis kedlebs miRma Seqmnili gaerTianebebi, romlebic saeklesio qvelmoqmedebis saxiT gagrZelda. gaerTianebebiT daiwyo, mogvianebiT, am sias politikuri, reformatoruli da kulturuli mimarTulebis organizaciebi daemata. maTi arseboba Seurigeblobis TavisTavad maCvenebeli. ar iyo unda araTanasworuflebianobasTan dagvaviwydes, rom am rTuli procesebis ukan yovelTvis konkretuli qalebi dganan, gansxvavebuli biografiebiT, pirovnuli da fsiqologiuri maxasiaTeblebiTa da socialuri statusiT. 2.2 qvelmoqmedebidan dekoratiuli xelovnebis propagandisken sara vorTington king piteri (1800-1877) rogorc ukve aRiniSna, samoqalaqo omamdel periodSi Seqmnil muzeumebsa da sxva saxelovnebo dawesebulebebSi qalTa roli umniSvnelo iyo da adreul etapze xelovnebis sferosTan miaxloebis mcdeloba salonebisa da suareebis SeqmniT Semoifargleboda, rac maTi miswrafebebis institucionaliaciis im droisTvis misaRebi erTaderTi 58 , forma iyo. erT-erTi aseTi warmatebuli wamowyeba sara vorTington king piteris suareebi iyo, romlebic nayofier niadagad iqca samoqalaqo omamdeli erTaderTi galereis dasaarseblad. sara vorTingtoni daibada 1800 wels, ohaios pirveli gubernatoris ojaxSi. 16 wlis asakSi igi senator rufus kingis vaJs gahyva colad da 15-wliani qorwinebis manZilze 3 Svili gaaCina. sara vorTingtoni cincinatis saqvelmoqmedo da inteleqtualur saqmianobaSi aqtiuri monawileobiT gamoirCeoda. Tavdapirvelad, misi interesis sfero saeklesio saqmianoba, kervis wre da Tanamoazre megobrebTan erTad xelovnebis, frangulis Seswavla da literaturuli jgufebis maspinZloba iyo. 1833 wlis qoleris epidemiam misi vaJi imsxverpla, rasac Sedegad mohyva Tanamoazre qalbatonebTan erTad cincinatis obolTa TavSesafris daarseba da masTan dakavSirebul saqmianobaSi aqtiuri Cabma. 1836 wels qmris gardacvalebis Semdeg is masaCusetsis Statis qalaq kembrijSi gadavida, sadac misi megobrebis wre cnobil politikosebs, mxatvrebs da mwerlebs aerTianebs. inglisel diplomatze daqorwinebis Semdeg is filadelfiaSi dasaxlda da kidev erTxel CaerTo aqtiur saqvelmoqmedo da sazogadoebriv saqmianobaSi. megobarTan, sara jozefa heilTan erTad, sara vorTington kingi didi enTuziazmiT moekida qalTa dasaqmebisa da maTTvis axali SesaZleblobebis gaxsnis gzebis Ziebas. 1848 wels TviTon Seagrova pirveli 20 studenti da Tavisi saxlis mesame sarTulze amerikaSi qalTaTvis dizainis pirveli skola gaxsna. sara vorTingtonis meore meuRlis samSobloSi, inglisSi msgavsi wamowyebis warmatebuli gamocdileba misTvis mniSvnelovani stimuli iyo. dizainis skola amerikaSic sakmaod warmatebuli gamodga da amas ramdenime mizezi hqonda: sazogadoebrivi mxardaWera, dafinansebis arseboba da stabiluri SekveTebi safeiqro mrewvelobis mxridan. aranakleb mniSvnelovani iyo Sedegebic. am wamowyebis meSveobiT warmatebulad moxerxda qvelmoqmedebisa da artistuli sawyisis gaerTianeba da, rac mTavaria, qalTa dasaqmebis es forma im drois sazogadoebriv normebs moergo. mwerlobisa da xelsaqmis msgavsad, saxlis kedlebSi am saqmianobis warmatebiT ganxorcielebac SesaZlebeli 59 iyo da amasTan erTad, am , organizaciis mTavari moTxovnis - gemovnebis daxvewis amocanebsac pasuxobda. didi warmatebis miuxedavad, dizainis skolis franklinis institutTan13 Serwyma ver moxerxda da amis axsnac epoqis standartebiT SeiZleba: institutis mesveurebi ver Seeguen sara vorTington kingis principul da maTi gadmosaxedidan xist xasiaTs. institucionalizaciis es warumatebeli mcdeloba sruliad logikuri iyo, im drois moTxovnebisa da stereotipebis gaTvaliswinebiT, Tumca, meore mxriv, fasdaudebeli gamocdilebis wyaro iyo qalTa ojaxs gareT saqmianobisa da gaerTianebebisadmi sazogadoebis damokidebulebis Secvlis TvalsazrisiT. sara vorTingtonis mebrZoli bunebidan gamomdinare, Tu pirveli vaJis gardacvalebas Sedegad obolTa TavSesafris Seqmna moyva, meore vaJis daRupvis grZelvadiani Sedegi xelovnebis qalTa akademia iyo (Ladies Academy of Fine Art). rogorc misi biografebi weren (King, 1889; McAlister, 1939) dardis gasaqarwylebad evropaSi gamgzavrebulma saram aRmoaCina ferweris antikuri qandakebebi natifi da samyaro, Zveli Seiswavla evropuli istoria xelovnebis da SeiZina nimuSebi. aqve gamoikveTa galereis Seqmnis ideac. gairkva, rom cincinatiSi am ideis gansaxorcieleblad aucilebeli yvela piroba arsebobda. es iyo erTis mxriv, am qalaqis survili da sruli mzaoba Sua dasavleTis kulturuli cxovrebis lideri gamxdariyo da meore mxriv, evropuli xelovnebis mudmivi gamofenis ararseboba. Aamjerad, sakuTari saxsrebis gamoyenebis nacvlad sara king piterma Tanamoazreebi Semoikriba da 1854 wels gaixsna qalTa xelovnebis akademia, romelic, dRevandeli terminologia rom gamoviyenoT, xelovnebis ganviTarebaze orientirebuli mravalprofiliani organizacia iyo. es dawesebuleba funqcionirebda rogorc evropuli mxatvrobis nimuSTa aslebis sacavi, koleqcionerebisgan droebiT gamoTxovili naxatebiT dakompleqtebuli galerea, literaturuli kiTxvis centri da dizainis skola xelmokle qalTaTvis.Yyovelive es xorcieldeboda Tanxebis Segrovebis obolTa 13 franklinis institute – erT-erTi uZvelesi muzeumi da mecnierebis ganviTarebis kera amerikaSi. daarsda 1824 wels, filadelfiaSi, pensilvania. 60 , TavSesafrebSi miRebuli gamocdilebis gamoyenebisa da sawevroebis akrefis gziT. proeqti rva wlis funqcionirebis Semdeg daixura da amis formaluri mizezi dafinansebis mopovebasTan dakavSirebuli siZneleebi iyo. saqme ki is iyo, rom imxanadDmsgavsi saqmianoba sruliad zedmet Zalisxmevad aRiqmeboda. marTalia, sara vorTingtonis mier Seqmnili organizaciebis msgavsi dawesebulebebi araerT qalaqSi daarsda, rac TavisTavad Zalian mniSvnelovani iyo, magram, vfiqrob, misi biografia imis dasturia, rom Tu am periodSi qvelmoqmedebasa da reformebis procesSi qalTa CarTuloba racionalur, pragmatul miznebs ar emsaxureboda, maTi es Zalisxmeva zedmet fufunebad aRiqmeboda da sazogadoebis mxardaWeras ver poulobda, zogjer ki gakicxvis saganic xdeboda. sara jozefa heili (1788-1879) samoqalaqo omamdel periodSi qalTa saqmianoba kidev erT sferos moicavda, romelmac didi gavlena iqonia im msoflmxedvelobrivi principebis Camoyalibebaze, romlebmac saboloo jamSi myari tendenciis saxe miiRo. am mimarTulebis erT-erTi saxe gaxda mwerali, gavleniani gamomcemeli da amerikis erovnuli dResaswaulis, madlierebis dRis dawesebis sulisCamdgmeli sara jozefa heili. sara heili niu hemfSiris Statis qalaq niuportSi daibada. ojaxSi mtkiced swamdaT, rom Svilebs, sqesis ganurCevlad, Tanabrad xarisxiani ganaTleba unda mieRoT da sara da misi Zma codnas erTnair pirobebSi eziarnen. adreve daqvrivebul sara heils xuTi Svili darCa da megobrebis rCeviT da finansuri mdgomareobis gasaumjobeseblad man gamoaqveyna leqsebis krebuli “Genius of Oblivion” da mogvianebiT romani “Northwood. Life North and South”.14gansakuTrebuli aRniSvnis Rirsia is faqti, rom sara heili pirveli mwerali iyo, romelic monobis sakiTxs Seexo. 14 nawarmoebi samxreTisa da CrdiloeTis cxovrebis wess aRwers da monobis sakiTxebs mimoixilavs. 61 , wignebiT mopovebul avtoritets da popularobas Jurnal Ladies’ Magazine redaqtoroba mohyva. 1828-1836 wlebSi misi redaqtorobis dros Jurnalis mTavari amocana qalTa ganaTleba da gaTviTcnobiereba iyo. sara heilis karieris Semdegi, ufro maRali safexuri - Jurnalis Godey‘s Lady’s Book15 40-wliani redaqtoroba iyo. igi am Tanamdebobidan mitanebuli gadadga 90 wels da mTeli am drois manZilze aqtiur sazogadoebriv saqmianobas eweoda. am periodSi JurnalSi gamoCdnen iseTi gamoCenili avtorebi, rogorebic iyvnen naTaniel hoTorni, edgar po, voSington irvingi, jeims magaliTad, kirki da uamravi sxva, maT Soris, qali mwerlebic, hariet biCer stou da sxvebi. aRsaniSnavia, rom Godey‘s Lady’s Book-is gavlena da popularoba warmoudgenlad didi iyo. specialur kvlevebSi mocemuli statistika mowmobs, rom 1837 wels Jurnals 10 000 xelmomweri hyavda, 1860 wlisTvis ki Jurnali ukve 150 000 mudmiv mkiTxvels aerTianebda (Pattee, 1966: 495). sara heili amerikuli gemovnebis arbitri gaxda da es ara mxolod modasa da kulinarias, aramed saxlis dekorirebas, arqiteqturasa da literaturas exeboda. sara heili im drois progresulad moazrovne adamianTa im jgufs miekuTvneba, romlebic qals mxolod ojaxur garemoSi xedavdnen da sufraJistul moZraobas ar emxrobodnen. yvelaferi Zveleburad es qalbatoni darCeniliyo da mxars uWerda imas, rom qals uxmaurod, SeparviT moexdina gavlena xmis uflebis mqone mamakacebze. „heili Rrmad iyo darwmunebuli, rom RmerTma qali da mamakaci TavTavianTi, erTmaneTisgan Seqmna, magram amis gamijnuli sferoebis gasakontroleblad miuxedavad is dasaSvebad miiCnevda da Zalixmevasac ar iSurebda qalTa gavlenis sferoebis etapobrivi 15 1830 wels gamomcemelma da gazeTis redaqtorma, lui godim (Louis A.Godey) filadelfiaSi (pensilvaniis Stati), gamosca Jurnali, romelic umetesad britanuli qalTa Jurnalebis modis ukanaskneli tendenciebis amsaxvel ferad suraTebs beWdavda. 1837 wels JurnalTan Ladies’ Magaine da sara heilTan gaerTianebam am periodul gamocemas axali JReradoba da aqtualoba SesZina. Jurnali ar exeboda politikur, religiur da socialur problemebs da qalTa sakiTxebze iyo orientirebuli. Jurnali imiTac iyo gamorCeuli, rom qali redaqtoris garda, TanamSromlebis umetesobac qalebi iyvnen. sara heilis gadadgomis Semdeg 1877 wels Jurnalis popularoba TandaTan daeca da sabolood igi Jurnalma Puritan SeierTa. 62 , gafarToebisaTvis,~ wers me-19 saukunis kulturisa da ekonomikuri procesebis mkvlevari rouzi (Rose, 1994: 75). aseTi winaaRmdegobrivi Sexedulebebis miuxedavad, mis saxelTan dakavSirebulia qalTa sasargeblod gadadgmuli nabijebis grZeli da STambeWdavi sia. is iyo qalTaTvis umaRlesi ganaTlebis propagandisti. am sakiTxs mis JurnalSi 17-ze meti statia da saredaqcio werili mieZRvna. amave periods ukavSirdeba am sakiTxze Seqmnili naSromebi. „qalTa dasaqmeba~ (Employment for Women) - am JurnalSi 1852 wlidan arsebobda da saxelwodebis im droisTvis rubrika mwvave sakiTxze diskusiebs marTavda (O'Connor, 1997: 8). sara heilisTvis arc erovnulobis idea iyo ucxo. is emxroboda qveynis erTianobis princips da erovnuli interesebis erTguleba misTvis amerikeli avtorebis waxalisebasa gaSuqebaSi gamoixateboda. amave da amerikuli mizans, qveynis problematikis erTianobis ideas emsaxureboda damoukideblobisTvis brZolis simbolos, banqer hilis obeliskis16 aRmarTva, romlis asagebad Tanxebi heilis Jurnalis meSveobiT Segrovda. da bolos, 1863 wels, 17 wliani mimowerisa da brZolis Sedegad, madlierebis dRe saxelmwifo dResaswaulad gamocxadda da qveynis gaerTianebis erT-erTi mniSvnelovani simbolo gaxda. marTalia, sara heils xelovnebis mfarvelobasTan pirdapiri kavSiri ar hqonia, misi roli me-20 saukunis dasawyisSi xelovnebis propagandisa da Semdgom samuzeumo moZraobaSi qalTa CarTvis TvalsazrisiT, udavod didi iyo. misma mravalwlianma saqmianobam qalTa TviTSefasebasa da TviTdamkvidrebaze didi gavlena iqonia. mis JurnalSi gamarTuli diskusiebis Sedegad gamoikveTa is tendenciebi, romelTa gaRrmavebam mniSvnelovnad gazarda qalTa roli sazogadoebaSi. 16 banker hilis memoriali (Bunker Hill Monument) 1827-1834 wlebSi aRimarTa masaCuseTsis Statis qalaq CarlzTaunSi. is 1775 wels britaneTis armiasa da koloniur jarebs Soris gamarTul BბrZolas eZRvneba. 63 , qendis Terber uileri (1827-1923) qendis Terber uileri gamorCeuli figuraa samoqalaqo omis Semdgomi periodis amerikis kulturul cxovrebaSi. am dros kulturis qomagebi axal statuss iZenen da axal amocanebs isaxaven. Tu mamakacebis wvlili am muzeumebis periodSi SeqmnaSi calkeul did gamoixateboda, qalaqSi qendis mravalprofiliani uileris dekoratiuli xelovnebis mxardamWerTa moZraoba mTel qveyanas moedo da qalebis mier daarsebuli, maTi interesebis gamaZlierebeli da maT mierve marTuli pirveli warmatebuli wamowyeba iyo. dizainis skolebis miznebi srul TanxvedraSi iyo qalTa interesebTan, radgan aerTianebda saxlis dekorirebisa da karieruli SesaZleblobebis gafarToebis ideas da amdenad sara vorTington king piteris dizainis skolis erTgvar logikur gagarZelebas warmoadgenda, Tumca Tvisobrivad SemoqmedebiTi saqmianoba axal koncefcias TanasworobisTvis mimarTuli iyo brZolis „qalTa emsaxureboda. nacvlad, teritoriaze~ am mamkacebTan organizaciis pasuxismgeblobebis gazdasa da SesaZleblobebis gafarToebaze. sara king piterisgan gansxvavebiT qendis uileri Tavisi socialuri statusiT, erTi SexedviT, am rolisTvis Seuferebeli iyo (McCarthy, 1991: 38). uileri Rrmad religiur ojaxSi daibada, sadac mama lamis wmindanad aRiqmeboda da mzad iyo daxmarebis xeli gaewvdina yvelasTvis, rac ojaxisTvis xSirad Semawuxebelic iyo. marTalia, saeklesio sagaloblebis paralelurad, am ojaxSi Tanamedrove musikasac usmendnen, magram dasaSvebi sakiTxavi literatura mxolod bibliiT Semoifargleboda, romanebi ki kategoriulad ikrZaleboda. mogvianebiT, am periodis Tavis mogonebebSi aRwerisas igi aRniSnavda, rom imis warmodgenac ki zaravda, rom misi SviliSvilebi SesaZloa primitiul fermaSi gazrdiliyvnen da mxolod religiuri literaturiT dakompleqtebuli biblioTekis amara darCeniliyvnen (Wheeler, 1918: 49). qendis uilerisTvis adreuli asakidan sruliad nacnobi da Cveulebrivi movlena iyo lamazi xelnakeTi nivTebis saqvelmoqmedo miznebisTvis gayidva. 64 saxlSi Seqmna da Semdeg , aseTi winaaRmdegobrivi ojaxidan qendis Terberi ganaTlebuli niu-iorkeli inJinris, Tomas uileris meuRle gaxda, ramac misi cxovreba radikalurad Secvala. uilerma axalgazrda meuRle niu-iorkis kulturul cxovrebas aziara. 1850-ian wlebSi niu-iorkelma mxatvrebma TavianTi saxelosnoebis karebi farTo auditorias gauRes da isini suareebisa da sxva saxis kulturuli Tavyrilobebis adgili gaxda. uileri mogvianebiT ixsenebda, rogori STambeWdavi iyo misTvis xelovanebTan Sexvedra, saubari da ramden saintereso rames swavlobda igi msgavsi erTveba kontaqtebidan. sanitaruli xelovnebis amave komisiis17 mecenatobasTan periodSi saqmianobaSi. pirdapiri qendis uileri Tumca kavSiri am ar aqtiurad organizacias hqonda, Tanxebis moZiebis aq miRebuli gamocdileba am qalbatonebis, maT Soris, uileris mier, mis Semdgom saqmianobaSi iqna gamoyenebuli. Tanxebis eweoda, moZiebis Tumca am mizniT ferweruli sakiTxSi mkacrad tiloebis sanitaruli komisia gamofena-gayidvasac SenarCunebuli iyo diqotomia, romelic saukunis bolomde ucvlelad SenarCunda: maRal xelovnebas, ferweras mamakacebi ganagebdnen, qalebis sfero ki xelnakeTi nimuSebiT Semoifargleboda. sanitaruli komisiis saqmianobis paralelurad, romelic mamakacebis organizebiT ferweris popularizacias eweoda, filadelfiis aswleulis gamofena18 dekoratiuli xelovnebiT dainteresda da mis aqtiur propaganda-popularizacias Seudga: aveji, keramika, qsovilebi da saxlis morTvis sxva saSualebebi da rac mTavaria, inglisuri, franguli da iaponuri eqsponatebis erT WerqveS ganTavseba im droisTvis ucxo movlena iyo. sxvadasxva epoqisa da qveynis nimuSebi erTgvar kosmopolitur naerTs qmnida da am ekleqtur mravalferovnebas esTetur 17 sanitaruli komisia (Sanitary Commission) - 1861 wels Seqmnili kerZo organizacia, romelic samoqalaqo omis dros daWril da avadmyof jariskacebs Tanadgomas da daxmarebas ucxadebda. es organizacia CrdiloeTSi funqcionirebda, Tanxebs Tavad moipovebda da moxaliseebiT iyo dakompleqtebuli. 18 filadelfiis aswleulis gamofena (Philadelphia Centennial Exposition) - 1876 wels damoukideblobis gamocxadebis 100 wlisTavis aRsaniSnavad filadelfiaSi gamarTuli pirveli oficialuri msoflio bazroba, romelic xelovnebis nimuSebis gamofenasac moicavda. 65 , sivrceSi harmoniulad warmoaCenda. vfiqrob, is rac me-20 saukunis 20-30ian wlebSi (saubaria samuzeumo moZraobaSi mravalferovani mkafio kulturuli, tendenciad eTnikuri da gamoikveTa esTeturi mimarTulebis asaxvasa da popularizaciaze) SesaZloa mravalferovnebisa da kosmopolitizmis amerikis swored mizanmimarTuli svla am pirvel e. w. nabijebs sasalaTedan ukavSirdebodes. multikultura- lizmisken albaT swored am esTetur xazze gadis. 1877 wels qendis uilerma sanitaruli komisiis wevr ramdenime TanamoazresTan erTad daaarsa niu-iorkis dekoratiuli xelovnebis sazogadoeba (the New York Society of Decorative Art, NYSDA), romelic sauT qenzingtonis muzeumSi19 nanaxi xelnakeTi nimuSebiT da inglisSi msgavsi wamowyebis warmatebiT iyo STagonebuli. winamorbedi dawesebulebebis msgavsad, uileris sazogadoeba qvelmoqmedebisa da xelovnebis nazavi iyo. mis mizans xelsaqmis xarisxis amaRleba da xelovnebis donemde ayvana warmoadgenda. organizacias am miznebis ganxorcielebis konkretuli gegmac hqonda SemuSavebuli: qargvis, Wra-kervisa da msgavsi sxva xelobis Semswavleli kursebis dafinanseba, qalTa mier Seqmnili maRalxarisxiani nawarmis marketingi da am saqmianobis popularizacia gamofenebis, leqciebisa da moZravi biblioTekebis ganviTarebis gziT. am wamowyebas mxardamWeri imTaviTve gamouCnda. didi sanitaruli warmateba komisiis da mravalricxovani yofili aqtivistebi, salonebisa da qalTa klubebis wevrebi, mxatvrebi, koleqcionerebi da xelovnebis qomagebi am sazogadoebis wevrebi gaxdnen. TiToeuli am jgufis warmomadgenels Tavisi wvlili Sehqonda saerTo saqmeSi, rac saboloo jamSi warmatebis sawindari gaxda. qalTa klubebi da salonebi am dros aerTianebdnen ara religiuri an saqvelmoqmedo ideebiT, aramed kulturis, ganmanaTleblobisa da swavluli ideebis gacvlis surviliT anTebul ojaxis qalebs. xelovnebis Seswavla, TviTganaTleba, leqciebi mxatvrobaze, qandakebasa da dekoratiul xelovnebaze maTi Sexvedrebis 19 sauT qenzingtonis muzeumi (South Kensington Museum) - dRes viqtoria da albertis muzeumis (Victoria and Albert Museum, V&A) saxeliT cnobili muzeumi daarsda 1852 wels da dekoratiuli xelovnebisa da dizainis udides koleqcias warmoadgens. 66 , ZiriTad mizans warmoadgenda. aseTi gaerTianebebi miznad isaxavda xelovnebis sferoSi qalTa ganswavlulobisa da CarTulobis gazrdas. sazogadoebaSi aRiarebuli organizaciaSi gaerTianeba TavianTi gavlenis da gavleniani maT kidev ufro gamosaxatad. xolo, qalbatonebis farTo gasaqans rac Seexeba am uqmnida mxatvrebis, koleqcionerebisa da xelovnebis eqspertebis rols, is wmindad esTetur miznebs emsaxureboda, romelic umniSvnelovanesi iyo, vinaidan uileris amocana xelsaqmis daxvewa da xelovnebis rangSi ayvana iyo. organizaciaSi moxvedris sxvadasxva miuxedavad, dekoratiuli am xelovnebis sferodan da qalbatonebs erTi ganviTarebis gziT, sxvadasxva idea mizniT aerTianebdaT: qalTa karieruli SesaZleblobebisa da kulturis sferoSi gavlenis gafarToeba. uileris dekoratiuli xelovnebis sazogadoebis warmateba ramdenime garemoebam ganapiroba: imxanad xelsaqme da faifuris moxatva ufro dabali rangis xelovnebad miiCneoda, ramac imTaviTve moxsna mamakacebis teritoriaze SeWris da maTi esTeturi miznebis gadakveTis saSiSroeba. am sazogadoebis miznebi da amocanebi wminda esTeturi ar iyo, is qalTaTvis kargad nacnob da ukve aprobirebul saqvelmoqmedo miznebsac emsaxureboda. da bolos, is ara mTeli sazogadoebis, aramed mxolod qalTa ganviTarebis amocanebs emsaxureboda, Tanac mxolod ojaxur garemoSi. winaaRmdegobebi yovelive da amis gamo, gadaulaxavi qendis uilerma dabrkolebebi, aicila romlebic is sara vorTingtonis saqmianobas axlda. warmatebisTvis brZolaSi kidev ufro Tamami nabiji sazogadoebis saqmianobaSi mamakacebis aqtiurad mozidava da CarTva iyo, arqiteqtorebi romelTa da ricxvSi mxatvrebi. isini Sediodnen cnobili profesiul rCevebs dizainerebi, aZlevdnen sazogadoebis wevrebs dizainTan da ganviTarebis Semdgom strategiebTan dakavSirebiT. 1870-1890-ian wlebSi dekoratiuli xelovnebis sazogadoebebma arnaxuli popularoba moipova mTels amerikaSi. mxolod niu-iorkSi isini 5000 wevrs iTvlida. msgavsi organizaciebi gaixsna CikagoSi, sent luisSi, detroitSi, Carlstonsa da viskonsinSi. 1880-iani wlebis bolos es qseli 67 , kidev ufro gafarTovda da iseT moSorebul qalaqebs miaRwia, rogorebic iyo baltimori, bostoni, san francisko, bufalo da sxva. 1880 wlis bolos amerikasa da kanadaSi 30-ze meti filiali iyo gaxsnili. aseT warmatebas, zemoT moyvanili mizezebis garda, ramdenime siRrmiseuli, arsebiTi da sazogadoebaSi Rrmad fesvgadgmuli saWiroeba ganapirobebda. erT-erTi aseTi iyo saqvelmoqmedo, ufro zustad ki, qalTa dasaqmebisa da TviTuzrunvelyofis amocana. samoqalaqo omis dasrulebis Semdeg saSualo klasis uamravi daqvrivebuli qali sruliad usaxsrod darCa. dasaqmebis SesaZlebloba qalTaTvis TiTqmis ar arsebobda da profesiuli ganaTlebis miRebis SeuZleblobis gamo Tavis rCenis erT-erTi gza xSirad prostitucia iyo. uileris sazogadoebebi qalebs respeqtabeluri TviTuzrunvelyofis sTavazobda. mwyobri sistema, romelic axal da Rirseul specialur gzas momzadebas, marketingsa da bolos gayidvidan miRebul procentebs gulisxmobda, bevri qalbatonisTvis TviTgadarCenis saukeTeso gza aRmoCnda. mTeli qveynis masStabiT filialebis gaCenis Semdeg xelnakeTi nimuSebi niuiorkSi igzavneboda, rac periferiuli organizaciebisadmi met interessa da gayidvis ukeTes Sanss niSnavda. ganaTlebisadmi interesis zrda da gemovnebis donis masiurad amaRlebis saWiroeba da survili kidev erTi mizezi iyo, romelmac xsenebuli ukve sazogadoebebis amgvar popularobas Seuwyo xeli. rogorc aRvniSne, dekoratiuli ganxorcielebis mwyobri xelovnebis sistema sazogadoebas hqonda: am publikaciebi, miznebis leqciebi, gamofenebi da „mobiluri~ biblioTekebi. Uukve naxsenebi, im drois Zalian popularuli gamocema Godey’s Lady’s Book, magaliTad, regularulad aqveynebda statiebs ama Tu im xelnakeTi nivTis detaluri instruqciiT. sazogadoebis TaosnobiTa da dafinansebiT funqcionirebda e.w. mobiluri biblioTeka. nominaluri gadasaxadis sanacvlod niu-iorkis filiali wignebs mTeli monacemebisa masalebma da mTeli qveynis masStabiT gansxvavebul qveyana avrcelebda. nakeTobaTa Semoiara, rac sxvadasxva aRwerilobis saxlis gemovnebiT avtoris Semcvelma mowyobis mimarT gazrdili interesis dasturi iyo rogorc did qalaqebSi, aseve 68 , centridan moSorebul regionebSi. aranaklebi roli eniWeboda mudmivmoqmed da aseve moZrav gamofenebs, romelTa ZiriTadi eqsponatebi maqmani, samkaulebi, keramika da teqstili iyo. garda imisa, rom aseTi Cvenebebi TvalnaTels xdida…maTi saqmianobis xarisxis zrdas, qalebi droTa ganmavlobaSi daixvewnen aqamde wmindad mamakacebis sferod miCneul iseT saqmianobaSi, rogoric iyo gamofenebis dagegmva, organizeba da eqsponatebis ganTavseba. mniSvnelovani faqtori iyo isic, rom e.w. mooqrovili saukunis ekonomikuri mdgomareoba, maT Soris, Tavad qalebis finansuri statusi, kulturul sferoSi samoqalaqo omis omisSemdgomi mWidro mimdinare Semdeg mzardi kavSirSi procesebsa periodSi mimdinare materializmi iyo da did da da qalaqebSi emTxveoda. urbanizaciis gavlenasac umuSevrobis interesebs momxmareblobis xelovnebis sazogadoebebis popularobaze. moZaleba da axdenda procesi, feminizacia dekoratiuli meore mxriv, imigrantebis zrda, ekonomikuri ryevebi, gaficvebis moxSireba, kriminalis zrda da sxva faqtorebi ufro metad ubiZgebda saSualo da uzrunvelyofili fenebis warmomadgenlebs mSvidi navsayudeli swored ojaxSi eZebnaT. saxli, navsayudelis garda, sazogadoebis mdgomareobis mniSvnelovani maCvenebeli iyo. qendis uileri TviTon miiCnevda, rom srulyofilad mowyobili saxli, zogadad, ojaxis kulturis, Cvevebisa da gemovnebis koncentraciaa da ara mxolod ojaxis wevrebis saxe (Wheeler, 1893: 195-196). dekoratiuli xelovnebis sazogadoebebma dadebiTi cvlilebebi moitana: a) qalTa saqmianobisa da interesebis areali gascda mxolod saxlis, religiisa da qvelmoqmedebis sazRvrebs; b) am organizaciis meSveobiT, sazogadoebriv cxovrebaSi CarTuli qalebis saqmianoba aRar aRiqmeboda rogorc arsebuli normebis darRveva da amdenad gakicxvis saganic aRar iyo; g) dekoratiuli xelovnebis sazogadoebebma qalebs axali SesaZleblobebi mcdelobebisken da, rogorc TviTon uileri ambobda, axali mimavali kari gauxsna da Tumca, es kari mxolod SeRebuli iyo, mainc gasasvlels warmoadgenda. (Wheeler, 1918: 215.) 69 , qendis uileri, sara vorTington kingisgan gansxvavebiT mamakacebis teritoriaze ar SeWrila, riTac sazogadoebrivi azri Tavis sasrgeblod mimarTa da Sedegad organizacias masobrivi saxe misca. qalTa ganaTlebisa da gemovnebis amaRlebis mimarTulebiT qendis uileris, sara king piterisa da maT TanamoazreTa mier gaweuli Rvawli rom ara, meoce sukunis xelovnebis mecenati qalbatonebi ver gaCndebodnen. samoqalaqo omamde da omisSemdgom periodSi mimdinare procesebma ganaTlebisadmi interesi, gemovnebis amaRleba da muzeumebis potenciuri damTvaliereblebis aRzrda ganapiroba. amisTvis gazeTis furclebidan, salonebidan, qalTa Tavyrilobebidan da dekoratiuli xelovnebis skolebidan aTwleulebis manZilze qalebis mTeli armia ibrZoda. daxvewili gemovnebis, codnisa da erToblivi MmuSaobis garda, maT iseTi Cvevebi da unarebi SeiZines, romelTa gareSec meoce saukunis dasawyisis qali xelovnebis aSkarad gamokveTil qomagad ver Camoyalibdeboda. 2.3 koleqcioneri qalebis pirveli nabijebi xelovnebis dawinaurebisa safexuri iyo. da nimuSebis lideris koleqcioner Segroveba, kulturis poziciis dakavebis qalTa saqmianobis sferoSi gzaze, qalTa mniSvnelovani analizi erTnairad mniSvnelovania rogorc kulturis „genderizaciis~, aseve damoukidebeli gadawyvetilebebis miRebisa da procesebis marTvis kuTxiT. imis gamo, rom koleqcioner qalebs „Cagrulis~ statusi ar miesadageboda, isini mkvlevrebis interesis sferos miRma rCebodnen. marTalia, me-19 saukunis dasawyissa da Sua wlebSi qalTa sazogadoebrivi saqmianoba umTavresad „WeSmariti qalurobis kultiT~ gaTvaliswinebul moTxovnebs pasuxobda, mainc arsebobdnen erTeuli, gamonaklisi figurebi, romelTa saqmianoba im drois kanonzomierebebsa da normebs mkveTrad arRvevda. aseTi koleqcioneri qalebis roli imdenad didi iyo, rom meoce saukunis 70 , mecenat da kulturis qomag qalTa Sesaxeb saubari am saxelebis gareSe Seulebelia. eliza bouen jameli (1776-1865) eliza bouen jameli im qalTa ricxvs ganekuTvneba, romlebmac Tavisi drois socialuri da genderuli barierebis gadalaxva SeZles. „kargi biznesmeni, frankofili da xelovnebis nimuSTa Semgrovebeli, igi qalurobis axal principebs amkvidrebda da Tamami mkacrad ilaSqrebda xelovnebis nimuSTa zedmet fufunebad cnobis winaaRmdeg,~ wers daian maqleodi (Macleod, 2008: 21). amerikis gamofena, xelovnebis romelic liza akademiis20 jamelis mier 1817 koleqciidan wels 100-ze mowyobili met tilos Seicavda, im droisTvis iSviaTi SesaZlebloba iyo niu-iorkelebisTvis gacnobodnen evropul mxatvrobas. im drois presaSi am movlenas sakmaod mwvave gamoxmaureba mohyva, romelmac erTmaneTs daupirispira frankofilebi da amerikanistebi, mxatvrebi da maTi mfarvelebi, da rac yvelaze mwvave iyo, xelovnebisa da maRali gemovnebis qomagi qalebi da mamakacebi. jamelis mier Segrovebuli XVI – XVIII saukuneebis mxatvrobis mdidari koleqcia, TviTdamkvidrebis im droisTvis sruliad ucxo da amavdroulad miuRebeli forma iyo. am qalbatonma mokrZalebuli qaluroba, imdroindeli aRqmiT, TviTdamkvidrebis agresiuli formiT, koleqcionirebiT Caanacvla. sxvadasxva wels liza jamelis Sesaxeb Seqmnil biografiul romanebSi (Falkner, 1962; Beyea, 1978; Hancock, 1998; Greiff, 1995) ZiriTadi aqcenti mis warmomavlobaze, skandalur biografiul faqtebze, ganqorwinebebsa da principul xasiaTze keTdeboda, rac, rogorc sazogadoebis mier 20 amerikis xelovnebis akademia (American Academy of Fine Arts) - saxelovnebo dawesebuleba, romelic 1802 wels niu-iorkSi daarsda da romlis amocana klasikuri xelovnebis popularizacia da gamofenebis mowyoba iyo. 71 , damkvidrebul, aseve xelovnebis sferoSi arsebul normebs ewinaaRmdegeboda. beTsi boueni 1775 wels, rod ailendis qalaq providensSi daibada. misi dabadebis kanoniereba ukve miTqma-moTqmis sagani iyo, Tumca arsebobs cnobebi imis Sesaxeb, rom misi mSoblebi elizas dabadebamde 6 wliT adre daqorwindnen. momdevno skandali mamis gardacvalebis Semdeg saroskipoSi mis muSaobas da iq qorwinebis gareSe vaJis gaCenas ukavSirdeba. beTsim sakuTari cxovrebisa da reputaciis mowesrigeba Tavad ikisra da meti Tavisuflebisa da sakuTari adgilis saZieblad niu-iorkSi gaemgzavra. niu-iorkis haerSi am dros ganmanaTlebluri ideebi trialebda da revoluciis Sedegad Seqmnili Tundac umniSvnelo Tavisufleba da liberaluri klimati beTsisTvis xelsayreli garemo aRmoCnda. niu-iorkSi beTsim msaxiobis karieriT daiwyo. varaudoben, rom swored am dros Seicvala man saxeli da eliza gaxda. miuxedavad imisa, rom man Teatraluri kariera maleve daTmo, Teatri mis cxovrebaSi SemTxveviTi arCevani ar yofila. „misi cxovreba sagangebod dadgmul speqtakls hgavda: umweo provincieli, martoxela deda, daundobeli biznesmeni da bolos grand dama, es is rolebia, romlebic man warmatebiT Seasrula,~ wers daian maqleodi (Macleod, 2008: 26). vaWar stefan jamelze daqorwineba, udaod, sasikeTo Semobruneba iyo, romlis Sedegad elizas misi interesebis xorcSesxmisa da fufunebiT tkbobis saSualeba mieca. swored am dros liza jamelma saxlis dekorirebisadmi gamoavlina da male didi interesi da hpova, rasac aRiarebac daxvewili niu-iorkis gemovneba maRali sazogadoebis warmomadgenlebTan misi mimowera mowmobs. (Ostromecki, 1992: 294) im drois mkacr standartebs scildeboda eliza jamelis qorwinebac. is morCili diasaxlisis rols ar Seegua da aqtiurad CaerTo qmris biznes saqmianobaSi. amisTvis man qorwinebaSi myof qalTa qonebrivi uflebebis normaSi arsebuli punqtiT isargebla da, pirad 72 , iniciativasa da meuRlis keTil nebaze damyarebuli SeTanxmebis ZaliT, miiRo qonebis gankargvisa da finansuri garigebebis warmoebis ufleba. rogorc am sakiTxebis kvlevebi cxadyofs, liza jameli erTaderTi ar iyo, vinc am saSualebiT isargebla. msgavsi saqmianobis mimarT im drois sxva qalbatonebis gazrdilma interesma me-19 sukunis sabazro ekonomikis ganviTarebazec moaxdina gavlena, wers siuzan lebsoki (Lebsock, 1984: 234 ). liza jamelis figura gansakuTrebul interess imiTac ipyrobs, rom igi erTdroulad ramdenime sferoSi iyo aqtiuri da warmatebuli. misi interesebi Tanabrad nawildeboda saSinao-ojaxur, komerciul da esTetur miswrafebebs Soris. udavod, didi mniSvnelobisa da wvlilis miuxedavad, 1817 wlis gamofenis Semdeg misi koleqcia mware kritikis obieqti gaxda, ramdenime mizezis gamo. gadaWarbebul Mmas evropuli, interessa da kerZod, amerikuli franguli xelovnebis xelovnebisadmi ugulvebelyofas edavebodnen. sadavo gaxda aseve zogierTi naxatis auTenturoba. mis koleqciaSi mkafiod ar iyo gamijnuli dedanebi da cnobili tiloebis aslebi. aslebis koleqcionireba im droisaTvis gavrcelebuli praqtika iyo. kritikisa da misi rolis arajerovnad Sefasebis miuxedavad niuiorkis sazogadoebis cxovrebaSi am gamofenis mniSvneloba erTxmad iqna aRiarebuli. imis gaTvaliswinebiT, rom am periodSi niu-iorki ar iyo ganebivrebuli muzeumebiT, sazogadoebas Sansi mieca gacnoboda evropul xelovnebas. „liza jamelis didi wvlili isic iyo, rom man koleqcionireba qalTa gafarToebuli SesaZleblobebis instrumentad warmouCina sazogadoebas,~ wers daian maqleodi (Mcleod, 2008: 38). liza jamelis mcdeloba me-20 saukunis dasawyisamde aravis gaumeorebia, rac imas ar niSnavs, rom qalebs xelovnebisadmi interesi ar hqondaT. saqme is iyo, rom es interesi sajarod ar gamoixateboda da saxlis teritoriiT iyo Semofargluli, mxolod dekoratiuli xelovnebis nimuSebs moicavda da amitom farTo sazogadoebis interess naklebad warmoadgenda. marTalia, 73 iyo SemTxvevebi, rodesac , koleqcioneri qalbatonebi usaxsovrebdnen, maTi TavianT didi koleqciebs umetesoba sakuTari anderZiT saxlis muzeumebs kedlebs ar gascilebia. elisabed hart jarvis kolti (1826-1905) da meri telferi (1791-1875) me-19 saukunis koleqcioner qalebze msjelobisas ar SeiZleba ar vaxseno kidev ori qalbatoni, elisabed hart jarvis kolti da meri telferi. maTi radikaluri gansxvavebis miuxedavad (kolti iankis qvrivi iyo, xolo telferi - konfederati Sinabera), am qalbatonebs saerTo principebi da dauqorwineblis miswrafebebi statusi hqondaT. imisTvis, orivem rom gonivrulad ojaxis finansebi gamoiyena sakuTari gemovnebiTa da surviliT ganekargaT. orives gacnobierebuli hqonda sazogadoebaSi gemovnebis donis amaRlebis saWiroebaDda bolos, orivem maT mier Segrovebuli koleqciebi muzeumebs gadasca: elizabeT koltma vadsvorTis anTeneum muzeums21, xolo meri telferma telferis xelovnebisa da mecnierebis akademias22. elizabet kolti, revolverisa da sxva cecxlsasroli iaraRis gamomgoneblis, semul koltis meuRle iyo. miuxedavad imisa, rom misi mueRle saerTod ar iyo dainteresebuli xelovnebiTa da koleqcionirebiT, qmris gardacvalebisa da finansuri damoukideblobis mopovebis Semdeg, man ferweruli tiloebisa da dekoratiuli xelovnebis nimuSebis Segrovebadaiwyo. uiliam hosli aRniSnavs, rom xelovnebiT 21 vedsvorTis xelovnebis muzeumi (the Wadsworth Atheneum Museum) koneqtikutis Statis qalaq harTvordSi daarsda 1842 wels. amerikis SeerTebuli Statebis erT-erTi uZvelesi muzeumi 50 000-mde eqsponats iTvlis. 1905 wels elizabeT jarvis koltma muzeums 1000-ze meti eqsponati uanderZa. 22 telferis akademia (the Telfair Academy) jorjiis Statis qalaq savanaSi daarsda 1883, rodesac meri telferma Tavisi saxli, koleqcia da aveji anderZiT dautova savanis istoriul sazogadoebas. dRes telferis muzeumi, telferebis 1818-1819 wlebSi aSenebul saxlTan erTad, kidev or, ufro mogvianebiT aSenebul, nagebobas aerTianebs. 74 , daintereseba miswrafebebis, TviTgamoxatvisa da sazogadoebaSi Rirseuli adgilis damkvidrebis survili iyo (Hosley, 1996 :224-225). koleqcia ise gaizarda, rom mis gansaTavseblad gadakeTebac ki gaxda koltis saWiro. koleqcia sakuTari saxlis biblioTekis jamelis koleqciisgan gansxvavebiT, amerikeli mxatvrebis namuSevrebiT iyo dakompleqtebuli. sainteresoa, rom koltis gansakuTrebuli gemovnebiTa da sinatifiT SerCeuli koleqcia da misi ganTavsebis originaluri forma, Tandayolil gemovnebasTan erTad, swavlis Sedegic iyo. Tumca, 1891 wels mis mier muzeumisTvis gadacemuli dekoratiuli xelovnebis nimuSebi ugemovnobis gamo daiwunes. gamoiTqva azri, rom isini ar pasuxobdnen im drois standartebs; Tumca 105 wlis Semdeg es namuSevrebi sazogadoebas daubrunda. meri arRvevda telferi, (mis ukve ganxiluli SemTxvevaSi) samxreTel sxva qalbatonebis qalze mtkiced msgavsad damkvidrebul warmodgenebs. miuxedavad imisa, rom ojaxi da eklesia mas morCil da mamakacis nebaze da mfarvelobaze damokidebul adamianad zrdida, meri telferi miTiTebul gzas ar gahyva. sabednierod, misi mama jorjiis gubernatori, qalTa ganaTlebis didi mxardamWeri iyo da 10 wlis asakSi qaliSvils niu-iorkSi, mis dous akademiaSi (Miss Dow’s Academy) saswavleblad gamgzavrebis neba darTo. damoukideblad cxovrebis am adreulma gamocdilebam gogonaze waruSleli kvali datova da samudamod Camouyaliba interesi politikisa da ganaTlebis mimarT da, rac ufro mniSvnelovania, damoukidebel pirovnebad mis Camoyalibebas Seuwyo xeli. yovelive amis logikuri Sedegi iyo is, rom man gabeda da imedi gaucrua Tavis mamakac memkvidreebs da erT-erTma pirvelma gadasca sakuTari qoneba muzeums. 22 wlis asakSi saCuqrad miRebul eqvs naxatsmoyva niu-iorksa da evropaSi mogzaurobisas SeZenili namuSevrebi, romlebic skulpturebisa warmoadgenda, originalebisa gansxvavebiT, romlebic da meri aslebis telfers da ferweruli liza tiloebis jamelis kombinacia Tavisi 75 iyo. erTobliobas koleqciis jamelisa koleqcia da sicocxleSi msgavsad, koltisgan arasodes , gamoufenia da amas sruliad gaazrebulad akeTebda, radgan xelovnebas individualuri tkbobis wyarod miiCnevda. marta miCeli (1818-1902) igive tendenciis damadasturebelia uSualod samoqalaqo omis Semdeg periodSi moRvawe qalbatonis, marta miCelis saqmianoba. „marTalia, misi warmatebebi regularul asaxvas povebda imdroindeli niu-iork Taimsisa da boston ivning transkriptis furclebze, misi saxeli daumsaxureblad daiviwyes,~ wers qeTlin menTorni (Manthorne, 2010: 518). marta ridi sakmaod SeZlebul da kulturul ojaxSi aRizarda, sadac qaliSvils im droisTvis SesaZlebeli saukeTeso ganaTleba misces: 13 wlis asakSi xelsaqmisa da is niu-hemfSiris xatvis kerZo skolaSi dauflebasTan gagzavnes, erTad sadac safuZvliani zogadsaganmanaTeblo codna miiRo, ramac ukve 17 wlis asakSi mas ema uilardis seminariaSi23 swavlis gagrZelebis saSualeba misca. am saswavlo dawesebulebis gamorCeuloba SemdegSi mdgomareobda: is iyo qalTa erTaderTi saswavlebeli, romelic saswavlo programas vaJTa saganmanaTleblo dawesebulebaTa programebis analogiiT adgenda. aq miRebulma ganaTlebam martas codnasTan erTad unikaluri gamocdileba SesZina: gadawyvetilebebis damoukideblad miRebis unari da misabaZi magaliTi ema uilardis saxiT, romelic warmatebulad iTavsebda dedis, meuRlis, skolis damaarseblis, administratorisa da wignebis avtoris karieras. es Tvisebebi mas mTeli sicocxlis manZilze gahyva da mogvianebiT igi Tavad gaxda Sua dasavleTis maRali klasis tipiuri warmomdgeneli, daxvewili manerebiTa da saubris warmarTvis saucxoo 23 ema uilardi (1787-1870) (Emma Willard) qalTa uflebebisTvis mebrZoli da qalTaTvis umaRlesi ganaTlebis dawesebulebis damaarsebelia. 1895 wels mis mier daarsebul trois qalTa seminaria, (Troy Female Seminary), mis pativsacemad, ema uilardis skola ewoda (Emma Willard School) 76 , unariT. amasTan erTad, marta feministuri ideebis gamtarebeli, xelovani qalebis ideuri damcveli da realuri mxardamWeri gaxda. rogorc finansuri SesaZleblobebis mqone da sazogadoebrivad aqtiurma pirovnebam, man Tavdapirvelad obolTa da usaxsrod darCenil qalTa daxmarebas mohkida xeli. xelovnebiT, kerZod, ferweriT misi daintereseba gansxvavebuli, arastandartuli gziT warimarTa. misi koleqcia konceptualurad gansxvavebuli iyo: Tu im drois tendencia mravalferovani, zogjer ekleqturi koleqciebis Seqmna iyo, miCeli ori sferoTi Semoifargla: qalTa ferweraAda mogzauroba. ufro mniSvnelovani Tavisebureba is iyo, rom misi koleqcia imTaviTve saxlis dekorirebas ar isaxavda miznad da mis gemovnebas da Sua dasavleTis saWiroebebs erTnairad akmayofilebda. vidre samuzeumo kerZod moZraoba zemoTxsenebul masobrivad regions, moedeboda miCeli mTel xelovnebis qveyanas da popularizaciis misias marto SeeWida da Tavisi Statis sasikeTod araerTi gegmazomieri nabiji gadadga. gaazrebuli 1876 wlisTvis TavianTi CikagoSi mkvidrT meorexarisxovani filadelfiasTan SedarebiT. nacvlad miluokis kargad roli, hqondaT magaliTad, amitom, miCelma Tavisi koleqcia miluokis gamofina da amjerad iq miRebuli aRiareba da dadebiTi recenziebi gamoiyena im droisTvis ukve sakmaod aRiarebuli mxatvari qalis eliza gretoreqsis24 Semdgomi popularizaciisTvis miluokiSi. saxelovnebo wreebSi miCeli aseve cnobili iyo, rogorc axalgazrdebis didi qomagi. igi Tavisi xarjebiT regularulad awyobda gamofenebs skolebSi, sadac axalgazrda damTvaliereblebs evropasa da amerikaSi SeZenil ferwerultiloebs warudgenda. 1875 wlis 28 ivnisis niu-iork ivning posti (New York Evening Post) werda: „am qalbatonma uamravi ram gaakeTa dasavleTSi xelovnebisadmi interesis gaRvivebisa da kulturis donis amaRlebisTvis~. 24 eliza gretoreqsi (1819-1897) (Elize Greatorex) irlandiuri warmoSobis amerikeli mxatvari. pirveli qali, romelic dizainis erovnuli akademiis wevrad iqna arCeuli da sayovelTao aRiareba moipova. 77 , misi meuRle, aleqsander sadazRvevo biznesis warmatebuli miCeli, viskonsinis warmomadgeneli, sabanko sarkinigzo da xazis mepatrone da kongresmeni, finansurad SezRuduli arasodes yofila. amitomac, italiur stilSi nagebi maTi rezidencia uproblemod gadakeTda safrangeTis meore imperiis stilis sasaxled, romlis mesame sarTulze dRis SuqiT ganaTebul darbazSi ganTavsebuli naxatebi stumrebze waruSlel STabeWdilebas axdenda. dRes es Senoba viskonsinis klubs ekuTvnis. 1890-ian wlebamde moRvawe xelovnebis nimuSTa koleqcioneri qalebis simcire seriozuli ganzogadebis saSualebas ar iZleva, magram ZiriTadi tendencia mainc ikveTeba: erTis mxriv, koleqcionireba TviTdamkvidrebisa da TviTrealizaciis saSualeba iyo, meore mxriv ki, mamakacTa moRvaweobis prerogatiul sferoSi sakuTari adgilis povnis mcdeloba. magram yovelive amis institucionalizacia da gaformeba jer kidev Soreuli perspeqtiva iyo. daian maqleodi detaluri analizis Sedegad midis im daskvnamde, rom samoqalaqo omamdeli qalbatonebi maTTvis gankuTvnili sferos, dekoratiul xelovnebasTan erTad, evropuli da amerikuli, zogierT SemTxvevaSi, qali mxatvrebis ferwerisadmic iCendnen interess, rac am ukanasknelT mkveTrad umravlesobisagan. gamoarCevda samoqalaqo omis im Semdeg drois periodSi qalTa didi qalebma es tendenciebi gaaRrmaves da xelovnebisadmi maTi siyvaruli Tvisobrivad gansxvavebul safexurze aiyvanes. 78 , Tavi 3 qalTa saqmianoba xelovnebis propagandisa da mfarvelobis saferoSi 1890-ian-1930-ian wlebSi 3.1. „axali tipis qali~ me-19 da me-20 saukuneebis mijnaze sufraJisti, feministi da e.w. kekluci lamazmanebis25 (The Flappers) paralelurad, amerikaSi gamoikveTa garkveuli saerTo niSnebiT gaerTianebul qalTa jgufi. aseTi qali iyo qalaqSi mcxovrebi, saSualo SeZlebuli biznesmenis an qaliSvili, romelsac mogvianebiT, sauniversiteto an maRali klasis maRalanazRaurebadi xarisxiani mamakacis ganaTleba ganaTleba am warmomadgeneli, hqonda portretis meuRle an miRebuli. aucilebeli komponenti gaxda. aseTive ganuyofeli maxasiaTebeli iyo dauojaxebeli statusi, an daojaxebis SemTxvevaSi ojaxis gareT dasaqmebuloba. es axali realoba sulac ar gulisxmobda ojaxuri garemodan qalis xelovnurad amoglejas. rodesac qali qorwindeboda, is kvlavindeburad ojaxs uZRvnida Tavs (zog SemTxvevaSi samsaxuris daTmobis xarjzec ki), ubralod, saqme is iyo, rom ojaxi da saxlis marTva am droisTvis radikalurad Seicvala da umTavresad qalis interesebsa da moTxovnebs daeqvemdebara. qalis sazogadoebaSi misi dominantur rolis rols zrda da ojaxSi bunebrivad sazogadoebriv mohyva asparezze gaaqtiureba. marTalia, am tipis qalma TviTdajereba da Sinagani Zala progresivizmis epoqaSi SeiZina, am procesis Canasaxi da pirveli niSnebi ukve 1870-1880-ian wlebSi gamoCnda. rogorc wina TavSi aRiniSna, naxevari saukuniT adre maRali sazogadoebis amerikel qals sakmaod mkacri moTxovnebi hqonda wayenebuli. „WeSmariti qalurobis kultis~ umkacresi CarCoebis miuxedavad, swored viqtorianuli tradiciebiT aRzrdilma 25 kekluci lamazmani, (the flappers), qalaqeli, axalgazrda, ufro xSirad martoxela, saSualo klasis qali iyo. me-20 saukunis dasawyisSi gamoCenili karieruli SesaZleblobebis fonze am jgufis qalebi dasaqmebuli iyvnen, Tumca kariera udardelobasa da garTobaze orientirebulobas ar gamoricxavda. Tanasworoba maT mier alkoholis moxmarebaSi, mowevasa da seqsualur eqsperimentebSi gamoixateboda. maTi garegnobis damaxasiaTebeli Strixebi iyo Tmis mokle varcxniloba, sagrZnoblad damoklebuli kaba da Warbi makiaJi. 79 , qalbatonebma sxvadasxva moaxerxes sferoSi qalurobis maTi sazRvrebis saqmianobis gafarToeba, SesaZleblobebi ramac gazarda. me-19 saukunis WeSmariti qalurobis etalonis e.w. axal qalad gardasaxva am qalTa SeurigeblobiTa da maTi dauRalavi mcdelobebiT iyo ganpirobebuli. am „jgufis~ pirovnuli Camoyalibebis gambedaobisa da procesi, masSi Seurigeblobis Semaval garda, qalTa logikur kanonzomierebebs efuZneboda. ganvixiloT am procesis ramdenime sakvanZo etapi. samoqalaqo omis dros patriotizmisa da humanurobis saxeliT asobiT aTasma qalma daWrilebis momzadebas. siRaribesa saxli da mTels CrdiloeTSi sanitaruli komisiis saSualebiT, Seudga saxsrebis gavrcelebuli moZiebas, miatova movlasa jariskacebis da da savele qvrivebze usamarTlobaze hospitalebisTvis da auxila ojaxebze Tvali. sakvebis zrunvam Tumca qalebs iyvnen qalebi, romlebic reformatorebis jgufs mkveTrad emijnebodnen, Segnebulad uaryofdnen feminizmsa da radikalur ideebs da mxolod qvelmoqmedebaze iyvnen orientirebulni. cxovrebas aRar burJuaziuli daubrundnen wris da es TavianTi qalbatonebi Cveul yuradReba axlad aRmocenebuli qalaqebis saWiroebebze gadaitanes. samoqalaqo struqturebis omis Seqmna, dasrulebisTanave romlebic aqtiurad industrializaciiT daiwyo iseTi gamowveul mZime Sedegebs gaaumjobesebda. imis gaTvaliswinebiT, rom axal realobaSi burJua qalebis samizne araerTgvarovani iyo, am periodSi Seqmnili qalTa klubebi or ZiriTad mizans emsaxureboda: erTi iyo muSaTa klasis qalTa interesebis dacva, meore – Tavad burJuaziuli fenis inteleqtualuri da socialuri interesebis warmoCena da radganac 18601870-ian wlebSi maTi zrunvis obieqti qalebi monoliTur jgufs ar warmoadgendnen, am mravalferovnebisadmi ltolvis dasakmayofileblad qalTa klubebma mrewvelobaSi mravalprofiliani dakavebuli qalebis saqmianoba saqmianobiT gaaCaRes: dawyebuli, safeiqro qalTa skolebiTa da samedicino dawesebulebebiT damTavrebuli. popularuli 80 , iyo aseve inteleqtualuri mimarTulebis klubebi, romlebic leqciebs, mobilur biblioTekebsa da sxvadasxva Temaze sadiskusio Sexvedrebs awyobdnen. amdenad, respeqtabelur es moZraoba qalbatonebsac saxlis gareT akmayofilebda dasaqmebis da msurvel profesiuli da sazogadoebrivi interesebis mqone mandilosnebsac. me-19 saukunis bolos qalTa „erTsqesiani~ gaerTianebebis mzardi popularoba da warmateba istorikos nensi uoloxis sayuradRebo dakvirvebiT SeiZleba aixsnas. igi wers, rom am organizaciebSi qalebma srulad gaacnobieres genderuli identoba da gansxvavebiT, SeZles isini am identobiT sazogadoebriv eamayaT da asparezze kidev: mamakacebisgan gamovidnen rogorc TanamSromlebi da ara rogorc konkurentebi (Woloch, 2002: 181). amerikul sazogadoebaSi mimdinare cvlilebebis Sedegad 1870-iani wlebisTvis burJuaziuli klasis SigniT qalTa axali tipi Camoyalibda: Seqmnili ekonomikuri viTarebis pirobebSi Tavdajerebuli da damoukidebeli, igi miRebuli gamocdilebis Sedegad, ganaTlebisa da dasaqmebis Tanaswor pirobebs moiTxovs, rasac logikurad xmis micemis moTxovna mohyveba. am gziT is axali xedvebis cxovrebaSi gatarebas isaxavs miznad. aseT cvlilebebze sazogadoebis reaqciam ar daayovna. am procesebis analizisas smiT-rozenbergi aRniSnavs: „burJua qalTa brZoliT SeZenilma gamocdilebam, marTvis unarebma da axalma moTxovnebma maTi qmrebi SeaSfoTa. SeZlebdnen ki respeqtabeluri ojaxis dedebi da maTi Sinabera debi erTdroulad kompetenturi yofiliyvnen politikaSi da, amave dros, WeSmariti qalurobis erTgulebas? da Tu 1860-1870-iani wlebSi ojaxis dedebi mxolod SeSfoTebas iwvevdnen, maTi qaliSvilebi ukve realur safrTxes warmoadgendnen.~ (Smith-Rosenberg, 1985: 176) swored es „qaliSvilebi~ gamodian asparezze 1880-90-ian wlebSi da qmnian sruliad axal sazogadoebriv-politikur fenomens – axali tipis qals. es termini - axali tipis qali (the New Woman) - sociologiur da istoriografiul sivrceSi literaturidan aris Semosuli da mweral henri jeimzis Semoqmedebas ukavSirdeba. romanebSi deizi mileri (1878) 81 , qalis (James, 1995) da portreti (1881) (James, 2011) jeimzi aRwers axalgazrda, SeZlebul, gauTxovar qals, romelic ar cnobs Tavsmoxveul ama Tu im pirobiTobas, mzadaa damoukidebeli moqmedebisTvis da warmoadgens amerikuli sazogadoebis unikalur produqts, romlis arsi yvelaze kargad evropul sivrceSi iSleba. qerol smiT-rozenbergi sargeblobs henri jeimzis mier Seqmnili suraT-xatebiT da, prioritetebis nawilobrivi Secvlis Sedegad, axali tipis qalis aseT saxes gvTavazobs: axali tipis qali, misi azriT, 1850ianidan 1900-ian wlebamde keTildReobis SualedSia gonivrulad dabadebuli; gamoyenebis fonze ganaTlebuli da profesionaluri unarebis burJuaziuli safuZvlianad mqone pirovnebaa (xSir SemTxvevaSi gauTxovari). imxanad uxvad aRmocenebuli saxelisuflebo an raime sxva saxis dasaqmebuli; struqturaSi damkvidrebuli gawevrianebuli pirobiTobebis da uaryofa profesiulad da sakuTari Tavisuflebebisa da TviTrealizaciisTvis brZola misTvis bunebrivia; is im burJuaziuli garemosa da ojaxis pirmSoa, romelSic qalTa pirveli damoukidebeli struqturebi Seiqmna. smiT-rozenbergi miiCnevs, rom es axalgazrda qalebi axali rolisa da SesaZleblobebis atmosferoSi aRizardnen da mTlianad Seisisxlxorces igi (Smith-Rosenberg, 1985: 176). axali iZlevian. tipis qalis msgavs definicias sxva mkvlevrebic (Matthews, 2003: 13) amerikis istoriis mkvlevari nensi uoloxi miiCnevs, rom Cikagos hul hausis TavSesafris harmoniulad SeiTavsa damaarsebeli viqtorianuli jein epoqis adamsi, yvela romelmac Rirseba da sazogadoebrivad aqtiuri moqalaqis roli, 1890-iani wlebis axali tipis qalis gansaxiereba iyo. (Woloch, 2002: 180) jein adamsis msgavsad, axali tipis qalebsac gauRrmavdaT genderuli TviTSefaseba da sakuTari misiis aRqmis unari. Sedegad, me-19 saukunis bolos qalTa kultura sazogadoebriv asparezze meti damajereblobiT damkvidrda. mkvlevrebi axali tipis qalTa ramdenime Taobas ganasxvaveben, romelic, xSir SemTxvevaSi, erTmaneTis damokidebulebiT xasiaTdeba. 82 mimarT kritikuli , pirveli Taoba, qronologiur rakurss Tu avirCevT, 1870-1880-ian wlebSi swavlobda qalTa kolejebSi da profesiuli realizacia1880-ian wlebsa da pirvel msoflio oms Soris periodSi moaxerxa. es qalebi feministuri ideebis Tamami gamxmovaneblebi iyvnen da rasobriv, sqesobriv da socialur usamarTlobas ar urigdebodnen. Tumca, maTTvis jer kidev mniSvnelovani iyo burJuaziuli faseulobebi da maTi saqmianoba xSirad sazogadoebis moTxovnebze iyo orientirebuli. meore Taoba 1890-ian wlebSi iRebs ganaTlebas da pirveli msoflio omis Semdeg iwyebs aqtiur moRvaweobas. aqtiuri politikuri interesebis paralelurad, am Taobas aqcenti TviTrealizaciaze gadaaqvs da arCevans sazogadoebrivi interesebis msaxurebis tradiciuli gagebis uaryofisa da ufro gamomwvevi qcevis sasargeblod akeTebs. amitomac aris TvalSisacemi am Taobis qalTa artistuloba da xelovnebiT daintereseba. kidev erTi TvalSisacemi gansxvaveba am or Taobas Soris isaa, rom meore Taobis warmomadgenlebma absoluturi TanasworobisTvis brZola daisaxes miznad, rac yvela sferoSi mamakacebTan gaTanabrebas gulisxmobda. mokled SeWrili Tma, sigaretis moweva, Tavisufali seqsualuri urTierTobebi am tendenciis formaluri gamovlineba iyo. am etapze „WeSmariti qalurobis kultis~ kvali aRar SeimCneva da aseTi radikalizmi iseve Znelad misaRebi xdeba pirveli Taobis axali tipis qalebisTvis, rogorc Tavis droze maTi saqmianoba - respeqtabeluri sazogadoebisTvis. Tu magaliTisTvis xelovnebis propagandisa da mecenatobis sferoSi moRvawe qalebs ganvixilavT, vnaxavT, rom samoqalaqo omamdel da uSualod mis Semdeg saqvelmoqmedo saqmianobis, paralelurad, asparezze periodSi qalTaTvis xelsaqmisa gamoCndnen da qalebi, dasaSvebad saxlis miCneuli dekorirebis romlebic TavianTi interesebiTa da miswrafebebiT sazogadoebriv CarCoebs gascdnen da, garkveulwilad, Seamzades me-20 saukunis dasawyisis xelovnebis mecenati da muzeumebis damfuZnebeli qalbatonebis asparezze gamosvla. 83 , ebi rokefelerisa da gertrud vanderbilTis mier daarsebuli Tanamedrove xelovnebisa (the Museum of Modern Art, MOMA, 1929) da Tanamedrove amerikuli xelovnebis (Whitmey Museum of American Art, 1931) muzeumebi, Tvisobrivad axali safexuri iyo xelovnebis sferoSi moRvawe qalTa saqmianobaSi. ignorirebuli da „safrTxis Semcveli~ mimarTulebebis (avangardi da Tanamedrove amerikuli xelovneba) arCeva, mamakacTa konkurentul sivrceSi Tanabar moTamaSed warmoCena da sakuTari miswrafebebisa da ideebis warmatebuli institucionalizacia ukve e.w. axali tipis qalisaTvis damaxasiaTebeli miswrafebebisa da qmedebis maCvenebeli iyo. xelovnebis sferoTi dainteresebuli axali tipis qalis maxasiaTeblebelTa CamoyalibebaSi gadamwyveti roli iTamaSa a) ojaxis struqturulma da Tvisobrivma cvlilebebma, b) ganaTlebis xelmisawvdomobam da misdami gazrdilma interesma da g) masobrivma kluburma moZraobam, romlis saqmianobis Sedegad TanamoazreTa da xelovnebiT dainteresebul qalTa masStaburi qseli Seiqmna. a) ojaxSi momxdari cvlilebebi da mis SigniT Secvlili qalTa roli Tamamad qalurobidan~ bolosTvis, xarjze, axali qveynis paralelurad, Semcireba, SeiZleba moxda maTi ufro CaiTvalos tipis qalisken gafarToebisa ojaxis daaxloveba xangrZlivi mniSvnelovan mimaval da sicocxlis Tanaarseboba. gzaze. „WeSmariti me-19 urbanizaciis transformacia: da nabijad am wevrebis saukunis procesis raodenobrivi xangrZlivobis cvlilebebis gazrdis wyalobiT, amerikuli ojaxi ufro Sekruli instituti gaxda. dedam da meuRlem am axal realobaSi gazrdili avtoriteti, statusi da kontrolis ufleba moipova. qalis am axalma statusma, Tavis mxriv, Semdegi Sedegebi gamoiRo: Sobadobis Semcireba (Gordon, 1976); bavSvebis raodenobis Semcireba maT mimarT met yuradRebas uzrunvelyofda da amave dros, qals met dros utovebda ojaxis gareT saqmianobisTvis; ganqorwinebaTa raodenobis zrda, romlis mizezi gazrdili momTxovneloba iyo da ara ojaxis institutis Seryeva (May, 1980); moTxovnebis standartis awevis Sedegi iyo 84 , isic, rom qalTa meti raodenoba saerTod uars ambobda qorwinebaze. am tendenciis erT-erTi mizezi isic iyo, rom martoxela qalebs metis miRweva SeeZloT profesiul da saganmanaTleblo sferoebsa da reformatorul saqmianobaSi. nensi uoloxi amis Sesaxeb wers: „martoxela qalma profesiuli Camoyalibebis, reformebisa da qalTa ganaTlebis sferoSi „samaradJamod ganuyofel wamyvani dauqorwinebeli~ nawilad iqca roli ikisra. jein qali-liderebis iseve, didi rogoc adamsi kohortis lilian uoldi (TavSesafrebis moZraoba), frensis uilardi (qristianuli zomierebis moZraoba), en hovard Sou (sufraJistuli moZraoba) da m. qori Tomasi (qalTa ganaTleba). progresivizmis xanaSi, rodesac qalis gavlenam sazogadoebriv cxovrebaze axal simaRleebs miaRwia, karierul pikze gacilebiT meti martoxela qali imyofeboda, vidre odesme, manamdec da Semdegac.~ (Wolach, 2002:184) SeiZleba martoxela iTqvas, qals dasaqmebuliyo meti saukunis Sansi hqonda qalebTan mieRo saSualo umaRlesi klasis ganaTleba, sazogadoebrivi saqmianoba ewarmoebina (Deutch, 2000). yovelive amis gamo „Sinaberoba~ ara dasaSvebi, sxva bolosTvis gaerTianebuls mxolod da me-19 aramed sasurveli arCevani gaxda. demografiuli pasuxismgeblobebi, gazrdili momTxovneloba, arCevanis SesaZlebloba da sakuTari aRmatebulobis gancda, me-19 saukunis miwuruls martoxela qalebis sazogadoebriv asparezze gamoCenas da dawinaurebas uzrunvelyofda. am sqemaSi didi iyo umaRlesi ganaTlebis mqone qalebis roli da wili. b) 1862 wels amerikis kongresis mier miRebulma morilis kanonma (Morrill Act), umaRlesi saswavleblebis saxelmwifo dafinanseba da samoqalaqo omis dros qalebis saswavleblad miReba SesaZlebeli gaxada. daaxloebiT amave periodSi daarsebulma qalTa kolejebma qalebis mdgomareoba samudamod Secvala, Tumca es Sedegi mogvianebiT, istoriul perspeqtivaSi ufro gamoCnda. qalTa umaRlesi ganaTlebis Seswavlisadmi miZRvnil naSromebSi aRniSnulia, rom Tu 1870 wels kolejis asakis mosaxleobis mxolod erTi procenti swavlobda, maT 21 procents qalebi 85 , Seadgendnen. 1910 wlisTvis es monacemi sagrZnoblad Seicvala da Sesabamisad 5% da 40% gaxda (Woloch, 2002: 186). am monacemebis axsna ramdenime poziciidan SeiZleba. skolebSi gogonebis moWarbeba, ganaTlebis mimarT SesaZleblobebi am win samoqalaqo mamakacebis da movlenas interesis saqmianoba ufro uswrebda omis saSualo Semdeg Semcireba, prioritetul umaRlesi radgan biznes mimarTulebad miiCneoda. aman gaaCina sicariele umaRlesi ganaTlebis dawesebulebebSi, romelic qalebma saswrafod Seavses. ukve 1880 wlisTvis Sereuli swavlebis dawesebulebebSi es procesi aSkara da sagrZnobi iyo. 1870 wlisTvis rva universiteti student qalebs iRebs; 1900 wlisTvis maTi raodenoba ganuzomlad (1867 wels 22 universiteti, 1900 wels - xuTjer meti) gaizarda. saxelmwifo dafinansebaze myofi es dawesebulebebi Sereuli swavlebis principiT muSaobda, magram vasaris qalTa kolejis kvaldakval 1870-1880-ian wlebSi qalTa araerTi koleji gaixsna26. es procesi uamrav teqnikur sirTulesa da winaaRmdegobasTan iyo dakavSirebuli, rasac vasaris „eqsperimentaluri~ arsic adasturebda. dRes es sasacilod JRers, magram am kolejis amocana iyo daemtkicebina, rom aristokratiuli da SeZlebuli ojaxebis qaliSvilebs SeeZloT rTuli akademiuri gamowvevebis daZleva fizikuri janmrTelobisa da fsiqiuri winasworobis darRvevis gareSe. arsebobda mosazreba, rom kolejdamTavrebuli qalbatonebi fsiqiurad dasaxiCrebul pirovnebebad Camoyalibdebodnen, gaaCendnen; da Tu verasdros daqorwindebodnen da verc es mainc moxdeboda, nerviul da bavSvebs avadmyof memkvidreobas datovebdnen. amitom vasaris da mis msgavs dawesebulebebs unda daemtkicebina, rom isini qveyanas ara mxolod ganaTlebul, aramed janmrTel kursdamTavrebulebs miscemdnen. am miznis misaRwevad, uamravi siaxle inergeboda: paralelurad humanitaruli iswavleboda „qaluri~ da sabunebismetyvelo sagnebic - musika, sagnebis xelovneba, saojaxo saqme; amtanobis gasaZliereblad gansakuTrebuli roli fizikur 26 Wellesley -1875, Smith – 1875, Bryn Mawr – 1884, Bernard – 1889, Radcliff – 1894. 86 , aRzrdas eTmoboda. amasTan erTad, kolejebi uzrunvelyofdnen axali tipis socializacias, romelic aqamde qalebisTvis miuwvdomeli iyo. miuxedavad imisa, rom kolejebi miznad isaxavda ojaxisa da sazogadoebis erTdrouli samsaxurisTvis qalebis momzadebas, kolejis damTavrebis Semdgomi saqmianoba mainc seriozul problemas warmoadgenda. es qalebi Tavs izolirebulad da gariyulad grZnobdnen da swavlisas miRebuli codnisa da gamocdilebis gamoyenebis uperspeqtivoba maT depresiul ganwyobas uqmnida. sazogadoebis TvalSi ki mTavari negatiuri Sedegi qorwinebis maCveneblis daweva iyo. daskvnis saxiT SeiZleba iTqvas, rom kolejdamTavrebuli qalebi axal elitarul fenas warmoadgendnen, romelmac sagrZnobi cvlilebebi moaxdina rogorc ojaxis, aseve dasaqmebisa da sazogadoebrivi aqtivobis sxvadasxva frontebze. me-20 saukunis dasawyisisTvis kursdamTavrebulTa 17 procents frontze qalebi isini am Seadgendnen. marTalia, ukanasknelT mamakacebis konkurencias ver dasaqmebis uwevdne, maT intensiurad ganaviTares „qaluri~ profesiebi da aiTvises is carieli niSebi, romelic uxvad arsebobda (Solomon, 1985; Antler, 1980; Wein, 1974). g) am gamorCeuli periodis niSani, realobis romelmac kidev axali erTi tipis ganmasxvavebeli qalis da damkvidreba uzrunvelyo da mis Semdgom evolucias Seuwyo xeli, saSualo da maRali klasis qalTa mier Seqmnili gaerTianebebi iyo. 1880-ian wlebSi mzardi mravalricxovnebiT gamoirCeoda qristianuli zomierebis irgvliv Seqmnili sazogadoebebi, 1890-iani wlebidan ki aRmavlobis gzaze iyo qalTa klubebi, romelTa didi nawili SemoqmedebiT saqmianobaze an mis popularizaciaze iyo orientirebuli (Flanagan, 1990; Wells, 1958). am moZraobis masStaburobam ojaxis gamijnuli sivrcidan qalis gamoRweva da aseve gamijnul sajaro sivrceSi misi damkvidreba mkvlevrebi paralels avleben me-19 saukunis uzrunvelyo. sanitaruli komisiis masStaburobasa da funqcias da am klubur moZraobas Soris (Woloch, 2002: 197), Tumca, arsebiTi gansxvavebac arsebobda: sanitaruli komisia qalebs aerTianebda, magram mamakacebis mier iyo marTuli maSin, rodesac am axal asociaciebs qalebi edgnen saTaveSi; samoqalaqo omamdeli da Semdgomi 87 , wlebis asociaciebi klerikalur sawyisebze iqmneboda maSin rodesac am ukanasknelT saero xasiaTi hqonda. aniSnuli gaerTianebebis meSveobiT qalebi sazogadoebriv saqmianobaSi radikalizmis gareSe CaerTnen da TanamoazreTa wreSi TviTdamkvidrebas sazogadoebebisgan sakuTari eweodnen; me-19 gansxvavebiT, miswrafebebis saukunis am realizaciasa dekoratiuli periodSi da xelovnebis Seqmnili klubebi mravalricxovnebiT, mravalferovnebiTa da masStaburobiT gamoirCeoda. qeTlin maqarTi aRwers am gzaze ganvlil uaRresad saintereso etaps da qalTa klubebis rols am procesebSi. Tavdapirvel funqciasa da amocanebTan SedarebiT, saukunis dasawyisSi qalTa klubebSi sagrZnobi gadaxra moxda socialuri saqmianobis mimarTulebiT, magram miuxedavad amisa, meoce saukunis 20-iani wlebis CaTvliT xelovnebis popularizaciis mimarT interesi mainc SenarCunda. magaliTad, meoce saukunis pirvel dekadaSi saintereso Serwyma moxda progresivizmis reformatorul moZraobasa da garemos esTetizaciis kuTxiT mimdinare saqmianobas Soris. Cikagos qalTa klubis prezidenti 1910 wels, amasTan dakavSirebiT, Semdeg komentars akeTebs: „saxli Cveni cxovrebis centria. Cven unda SevitanoT xelovneba saxlebSi; saxlebidan am silamazem ubanSi unda gadainacvlos. erTi ubnidan ki sxva ubanSi. am gziT Cven mTeli Cveni qalaqis esTetizirebas movaxdenT~. (Boris, 1993: 34) meoce saukunis 20-iani wlebisTvis TviTganaTleba kidev erTxel iqca aqtualur Temad. qalTa klubebis gaerTianeba (General Federation of Women’s Club) aqtiurad CaerTo xelovnebis propagandis saqmeSi. propagandis saSualebebad iseve, rogorc me-19 saukunis Sua wlebSi, iyenebdnen publikaciebs, saganmanaTleblo kursebs, xatvisa da kompoziciis swavlebas. am organizaciis wevrTa amocana da Rrma rwmena is iyo, rom SemoqmedebiTi moRvaweoba yvelas unda SeeZlos da ara mxolod niWier erTeulebs. amerikis xelovnebis federaciasTan erTad (American Federation of Art), erToblivi proeqtebi xorcieldeboda, moZravi gamofenebisa da leqciebis saxiT da zustad ise, rogorc 50 wlis win dekoratiuli xelovnebis nimuSebi mogzaurobda qalTa organizaciebis 88 , qselis meSveobiT, meoce saukunis 20-ian wlebSi igive sqemiT axali Temebi gaSuqda. marTalia, ZiriTadi aqcenti keTdeboda garemos esTetizaciasa da saxlis dekorirebis axal tendenciebze, Suqdeboda iseTi Temebic, rogoricaa „muzeumebis saganmanaTleblo roli,~ an „Tanamedrove amerikuli xelovneba~. es ukanaskneli, magaliTad, farTo sazogadoebasAeSqenis skolis27 urbanul realizms acnobda (McCarthy, 1991: 187). rogorc Tanamimdevruli vxedavT, memkvidreobiToba da tradiciebis gagrZeleba xelovnebis propagandiT dakavebul qalTa erT-erTi Zlieri mxare iyo, gambedaobasTan, ganaTlebisken swrafvasa da sazogadoebrivi aqtiurobis did survilTan erTad. qalTa klubebis saqmianobis umniSvnelovanesi rolis erT-erT magaliTad Semdegi faqti gamodgeba: 1934 wels qalTa klubebis gaerTianeba Tanamedrove xelovnebis muzeums (MoMA) SeuerTda da Seqmna radiogadacemebisa da publikaciebis seria Tanamedrove xelovnebis Sesaxeb, romelic aTwleulebis manZilze did interess iwvevda da umniSvnelovanes rols asrulebda am axali tendenciebis ganmartebasa da popularizaciaSi. 3.2 avangardi amerikaSi da qalTa wvlili mis popularizaciaSi dResdReobiT, SesaZloa, Zneli warmosadgenic iyos, magram me-20 saukunis dasawyisSi Tanamedrove xelovnebis mxardaWerasa da propagandas avangardsim dros erTgvari amboxebis saxe hqonda, radgan radikalizmis ieri dahkravda . miuxedavad amisa, me-20 saukunis 20-30-ian wlebSi Tanamedrove xelovnebis sami mTavari muzeumi28 niu-iorkSi swored qalebma daaarses. 27 eSqenis skola (Ashcan School) – 20-e saukunis dasawyisSi niu-iorkSi Camoyalibebuli amerikeli realisti mxatvrebis jgufi, romlis yvelaze gamorCeuli figurebi cnobili iyvnen saxelwodebiT - `rvani~ (The Eight). 28Tanamedrove xelovnebis muzeumi (Museum of Modern Art), uiTnis amerikuli xelovnebis muzeumi (Whitney Museum of American Art) ,gugenhaimis muzeumi (Solomon R. Guggenheim Museum). 89 , Tumca amas win uZRoda me-20 saukunis dasawyisis radikaluri cvlilebebis epoqa. am periodis amerikaSi socializmi, komunizmi da anarqizmi kapitalizmsa alkoholuri depresiis sasmelebis periodebi damis faseulobebs akrZalvis, saocari safrTxes materialuri siswrafiT bumisa enacvleboda uqmnida; da didi erTmaneTs; erTmaneTs Seejaxa darvinis evoluciuri Teoria da samyaros Seqmnis bibliuri interpretacia29; jazis, pirveli safreni aparatebis avtomobilebis, epoqaazrovnebis gangsterebisa da Zveleburi standartebis msxvrevisperiodad mogvevlina. revoluciuri cvlilebebi yvelgan da yvelaferSi igrZnoboda. am fonze sruliad bunebrivi iyo radikaluri siaxleebi xelovnebaSic. stravinskis musika, diagilevis sabaleto dadgmebi, jeims joisisa da andre bretonis literaturuli qmnilebebi erTianad amsxvrevda manamde arsebul kanonebs. amerikam am procesebs mravalferovani literaturuli palitriT upasuxa da daiwyo hemingueis, ficjeraldis, ezra paundis, iujin o’nilis, stაinbekisa da Tornton uailderis epoqa. am periodis amerikeli mxatvrebi da moqandakeebi kidev ufro metad moeqcnen am axali, revoluciuri cvlilebebis gavlenis qveS da am cvlilebebis akvans, parizs miaSures. parizSi imxanad mimdinare procesebi safuZvels uyrida im siaxlis dabadebas, romelic dRes fovizmis, kubizmis, dadaizmisa da siurealizmis epicentri iyo, saxeliTaa magram cnobili. aqac, marTalia, xsenebuli parizi siaxleebis am procesebis damkvidreba didi teqnikuri da ideologiuri sirTuleebis gadalaxvis xarjze xdeboda. 29 sqoufis procesi (The Scopes Trial) - sasamarTlo procesi, romelic oficialurad cnobilia rogorc tenesis Stati jon Tomas sqoufis winaaRmdeg 1925 wels Sedga. skolis maswavlebels, jon sqoufs brali edeboda tenesis Statis kanonmdeblobis (Tennesse’s Butler Act) darRvevaSi, romelic saxelmwifo skolaSi evoluciuri Teoriebis swavlebaskrZalavda. sqoufi damnaSaved scnes da 100 dolariT daajarimes. process didi gamoxmaureba mohyva.igi modernistuli da fundamentalisturi Teoriebis dapirispirebis kidev erTi sajaro gamovlineba iyo. modernistuli Teoriis mimdevrebi ganviTarebis evoluciuri Teoriis momxreni iyvnen da religiasTan mis Tavsebadobas gamoricxavdnen. fundamentalistebi adamianis codnis erTaderT wyarod biblias miiCnevdnen. 90 , „natifi xelovnebis (the Ecole des Beaux- Art) da Jiulianis skola akademia (the Academy Julian) axalgazrda parizel mxatvarTa aRmafrenas iseve abrkolebda, rogorc erovnuli akademia - niu-iorkel xelovanebs. amitom msgavsi dawesebulebebis winaaRmdeg masStaburi, gaSmagebuli Seteva ganxorcielda. am moZraobas saTaveSi edgnen anri matisi da misi mimdevrebi, romlebsac amis gamo „nadirebic~ ki uwodes (fauves). pablo pikasom da JorJ brakma ki cota xanSi kubizmis koncefciac SeimuSaves, rogorc alternativa. usicocxlo xelovnebis postimpresionistebi - axal pol gansakuTrebiT pol sezani~, akademiuri gogeni, naturalizmis RmerTebad vinsent gamocxaddnen van gogi da vkiTxulobT amerikuli xelovnebisadmi miZRvnil gamocemaSi (Craven, 2003 : 444). es procesebi saukunis dasawyisSi parizSi dawyebuli moZraobis Sedegi iyo: 1903 wlidan moyolebuli oficialur sagamofeno darbazebSi ardaSvebuli mxatvrebi alternatiul sivrceSi (Salon d’Automne) marTavdnen gamofenebs; 1905 wels aq gamarTuli eqspoziciebi ukve gacilebiT met Semoqmeds maspinZlobda, maT Soris, amerikel mxatvrebs- maqs vebers, patrik henri brussa da jon martins. imave wels kidev erTma axalma galeream (Salon des Indepedant) grandiozuli parizuli gamofena; bina 1906 evropeli warmoadgina wlidan da gogenisa gertrud amerikeli da da leo avangardisti van gogis stainebis mwerlebis, mxatvrebisa da moqandakeebis TavSeyris adgili gaxda. swored aq eziara uamravi amerikeli xelovani, koleqcioneri da mecenati xelovnebis am axal mimdinareobebs. 1907 wels pikasos mier Seqmnili tilo avinioneli qalwulebi (Demoiselles d’Avignon) kubizmis dabadebis maniSnebeli iyo. 1908 wels, parizSi mcxovrebma meamboxe amerikelma mxatvrebma Camoayalibes e.w. axali sazogadoeba (The New Society), romlis pirveli Sekreba amerikeli mxatvrisa da fotografis - edvard stiSenis (1879-1973) studiaSi Sedga. am figuras amerikaSi avangardis popularizaciaSi udidesi roli miuZRvis, radgan swored is iyo alfred Stiglicis (1864-1946) mier niu-iorkSi 91 , gaxsnili revoluciuri galereisTvis avangarduli mxatvrobis nimuSebis mimwodebeli. marTalia, amerikuli avangarduli mxatvrobis skola franguli avangardis pirmSoa, magram araerTi niWieri xelovanis wyalobiT man ganviTarebis unikaluri gza gaiara da gamorCeuli warmomadgenlebic hyavs30. modernistuli StatebSi xelovnebisadmi ramdenime gadamwyveti interesis faqtoris zrda gareSe SeerTebul warmoudgeneli iqneboda. Tavad gamorCeuli mxatvrebis arsebobis paralelurad, maTi xelovnebis gegmazomieri da mizanmimarTuli propaganda aucilebeli piroba iyo. erT-erTi aseTi kera alfred Stiglicis mier daarsebuli samxatvro galerea iyo, romelic misi niu-iorkuli misamarTis gamo (291, mexuTe aveniu, niu-iorki) galerea 291-is saxeliTaa cnobili. xelovnebis istoriis mkvlevrebi miiCneven, rom alfred Stiglicma im drois TiTqmis yvela saintereso avangardisti xelovani Semoikriba da mtrulad ganwyobil anti-modernistul garemoSi maTTvis es adgili namdvili TavSesafari gaxda (Craven, 2003: 452). rogorc jgufs, am mxatvrebs erTi saerTo mrwamsi ar hqondaT, 30 magram maTi gadakveTis wertili alfred morieri (1868-1932) – akademiuri ganaTlebis miuxedavad, misi Semoqmedeba matisis Zlieri gavlenis qveS moeqca. 1909 wels misi saukeTeso namuSevrebi Stiglicis galereaSi (galerea 291)iqna gamofenili. artur qarlsi (1882-1952) – filadelfieli mxatvari, romelic saukunis dasawyisSi parizSi dauaxlovda alfred moriers, gerTrud da leo stainebs, iyo matisis mowafe. 1910-11 wlebSi galerea291 mis gamofenebs maspinZlobs. mogvianebiT man pedagogiuri saqmianoba gaagrZela da filadelfiaSi modernistuli xelovnebis aqtiur propagandasac eweoda. patrik henri brusi (1881-1936) – virjiniidan jer niu-iorkSi gaemgzavra saswavleblad, Semdeg ki parizSi. misi adreuli namuSevrebi sinqromizmsa da ferebTan dakavSirebul eqsperimentebs ukavSirdeba. maqs veberi (1881-1961) - rusi ebraelebis ojaxSi dabadebuli, igi amerikaSi 10 wlis asakSi moxvda da bruklinis Rarib nawilSi gaizarda. 1905-08 wlebSi parizSi cxovrebisas veberi aqtiurad erTveba kubistebisa da fovistebis eqsperimentebSi. 1910 wels niu-iorkSi dabrunebis Semdeg misi Semoqmedeba kubizmis mimarTulebiT viTardeba. sayuradReboa, rom mas Semdeg, rac misi ramdenime namuSevari armori Souze gamosafenadar miiRes, veberma yvela naxati gamoiwvia da Sedegad avangardis am mniSvnelovan forumze misi Semoqmedebawarmodgenili ar iyo. 92 , modernistuli idealebis erTguleba iyo. am jgufSi moiazrebodnen maqs veberi, jon martini, arTur dovi, marsden harTli da jorjia oqofi. es sagamofeno sivrce 1903 wlidan 1917 wlamde funqcionirebda da man drois am monakveTSi sazogadoebis winaSe 80-mde gamofenas pirvelad warsdgnen umaspinZla. 1909 wels amerikeli modernisti mxatvrebi; erTi wlis Semdeg, 1910 wels saerTo saTauriT “Young American Painters” Sedga amerikeli mxatvrebis pirveli msxvili gamofena. farTo sazogadoebis daundobel didi interesis kritikas garda, imsaxurebda, es RonisZiebebi romelTa eqspertebis umetesoba erTxmad amtkicebda, rom amerikuli xelovneba „sigiJem da anarqiam~ moicva. amerikeli avangardistebis garda galerea 291-Si warmodgenili iyvnen iseTi evropeli Semoqmedebi, rogorebicaa rodeni, sezani, matisi, braki da ruso. msgavs proeqtebs Stiglici parizSic axorcielebda Tavisi partnioris, Eedvard stiSenis daxmarebiT. mniSvnelovani iyo, aseve, misi redaqtorobiT gamomavali Jurnalis Camera Work-is furclebze asaxuli informacia gamofenebisa da xelovnebaSi mimdinare uaxlesi tendenciebis Sesaxeb. amerikaSi mamakacTa avangardis prerogativa iyo, propaganda Tumca am etapze, xelovnebis am rogorc vxedavT, mimarTulebisadmi qalebis intersi ukve arsebobda da aqtiurad vlindeboda. sabolood ki, qalebi am sferos mogvevlinen da erTpirovnul da institucionalizaciis erTaderT propagandistebad iniciatorebic gaxdnen, damkvidrebuli da myari reputaciis mqone muzeumebisgan gansxvavebiT. bunebrivia, es procesi etapobrivad viTardeboda da erT-erTi aseTi etapi 1913 wels niu-iorkSi Catarebuli Tanamedrove xelovnebis saerTaSoriso gamofenis (International Exhibition of Modern Art), armori Sous (Armory Show) saxeliTaa cnobili. sayovelTaod mniSvnelobis mxatvrebis aRiarebuli kulturuli jgufi faqtia, movlena iyo. rom 1912 es gamofena wlidan udidesi moyolebuli, (Association of American Painters and Sculptors), romlis prezidentad artur deivisi airCies, gegmavda sazogadoebisTvis gaecno Tanamedrove xelovnebaSi mimdinare siaxleebi. amisTvis maT namuSevrebis 93 , SesarCevad evropaSi xangrZlivi periodi dahyves, raTa srulad aesaxaT Tanamedrove xelovnebis yvela tendencia. kritikosebisa da oficialuri saxelovnebo wreebis Riad mtruli ganwyobis gamo, naklebad savaraudo iyo, dizainis erovnuli akademia (National Academy of Design) aseT rom RonisZiebas mxars dauWerda da umaspinZlebda. 1913 wlis 17 Tebervals, niu-iorkis 69-e polkis arsenalis31 SenobaSi 1300-mde namuSevriT gaixsna gamofena, romelic 70 000 damTvalierebelma moinaxula. sezani, gogeni, van gogi, matisi, pikaso, pikabia, kandinski - ai ramdenime saxeli, romelic warmodgenas gviqmnis RonisZiebis mniSvnelobaze. Tavisi masStaburobiT (da ara mniSvnelobiT) am movlenam gadafara da gaaRrmava Stiglicisa da misi galereis roli Tanamedrove xelovnebis popularizaciaSi da rogorc im dros werdnen „mowoneba-armowonebis miuxedavad, armori Sous Semdeg amerikaSi Tanamedrove xelovnebis ignorirebas veRaravin SeZlebda~ (Craven,2003: 460). gamoxmaureba, romelic armori Sous mohyva, araerTgverovani iyo. erT-erTi Sefasebis Tanaxmad: „amerikelTa xelovnebis uravlesobas sferoSi maTi qveynis ganviTarebuli farglebs uCveulo gareT movlenebis Sesaxeb mxolod yurmokvriT Tu smenoda; amitom es adamianebi sruliad moumzadeblebi aRmoCndnen maT Tvalwin gadaSlili postimpresionizmis, Sokismomgvreli kubizmisa da zegavlenisTvis. fovizmis niu-iorkSi nimuSebis gamarTul erTTvian gamofenas samocdaaT aTasze meti damTvalierebeli moawyda. mTels movlena qveyanas, intensiurad pirdapir Suqdeboda presiT, romelic rom vTqvaT, azanzarebda.~ (Brown, 1988: 131) gamofenas kritikuli da zogjer radikaluri Sefasebebic mohyva. erT-erTi gazeTi aseT rCevas iZleoda: „samjer datrialdiT, orjer hkariT Tavi kedels da Tu amas sakmarisi dainaxoT, ra aris gamosaxuli tiloze.~ 31 Targmani: armory 94 ZaliT gaakeTebT, iqneb , Tu niu-iorkis gamofenam erTdroulad aRfrTovaneba, Soki da gaogneba gamoiwvia, bostonsa da CikagoSi reaqcia kidev ufro mZafri iyo: samxatvro akademiis studentma protestis niSnad sajarod dawva marsel diuSamis32 suraTis SiSveli qali kibeze (Nude Descending a Staircase) asli. gazeTebi pirdapir xelovnebis werdnen, akademia, gansxvavebulobis rom magram miuxedavad, am gamofenam reaqciis erTi ram aseTi „wabilwa~ Cikagos radikalurobisa udavo iyo, „amerikam da myisve gaacnobiera avangardis arseboba~. (Brown, 1988: 206) marTalia, am popularizaciisken iniciativiTa da periodSi mimarTuli ZalisxmeviT avangardis RonosZiebebis iyo propagandიsa umetesoba organizebuli, da mamakacebis gansakuTrebuli yuradRebis Rirsia qalebis roli 1913 wels gamarTuli armori Sous mxardamWeraSi. am RonisZiebaSi qalebis CarTuloba mravalmxrivi iyo. aRsaniSnavia maTi finansuri mxardaWera: qalebi saorganizacio miznebisTvis Tanxebis SegrovebaSic CaerTvnen da gamofenili eqsponatebis SeZenaSic aqtiurad monawileobdnen. mniSvnelovania, magaliTad, meibel doj luTanis wvlili. moqandake jo deividsonTan megobrobam mas saSualeba misca daaxloeboda arTur deviss da Semdeg masTan erTad aqtiurad CarTuliyo armori Sous saorganizacio saqmeebSi. misi koleqciidan Tanamedrove xelovnebis naxatebis gamofenisa da finansuri uzrunvelyofis garda, presaSi araerTistatiisa da intervius meSveobiT, igi aqtiurad aSuqebda am movlenas. ase magaliTad, Jurnal Arts and Decoration-is erT-erT nomers, romelic mTlianad armori Sous daeTmo, mis mier gertrud stainze dawerili statia amSvenebda. Tanxebis moZiebaSi aqtiurad iyo CarTuli interieris dizaineri klara deivijic. sainteresoa, aseve, rom 300 monawilidan, sxvadasxva wyaroze dayrdnobiT, (Schapiro, 2011) 50 monawile mandilosani iyo. es mxatvari qalebi im SemoqmedTa pirveli Taobis warmomadgenlebi iyvnen, romlebmac 32 marsel diuSami (1887-1968) (Marcel Duchamp) franko-amerikeli mxatvari, moqandake da mwerali, romlis saxeli dadaizmTan da konceptualur xelovnebaTan asocirdeba. 95 , met-naklebad Tanaswor pirobebSi miiRes samxatvro ganaTleba da niWis Tavisuflad gamovlenis saSualebac miecaT. mravalTa Soris davasaxeleb qeTrin dreiers, meri kasetsa da margaret zoraCs. mniSvnelovan da gavlenian jgufs propagandisti warmoadgendnen qalebic: gertrud koleqcioneri uiTnim, qeTrin da avangardis dreierma da seli stainma armori Souze TavianTi koleqciebidan tiloebi warmoadgines. istorikosi henri mei erT-erT narkvevSi aRniSnavda, rom armori Sou is movlena iyo, romelic amerikuli „umankoebis~ dasasrulis maniSnebeli gaxda. is iyo Zveli normebis msxvrevis niSani; swored im normebisa, romlebic me-19 saukunis Sua wlebidan 1912 wlamde iyo gabatonebuli. miuxedavad imisa, rom armori Soum gazarda amerikis interesi avangardis mimarT, misi damkvidrebisTvis brZola jer kidev mogebuli ar iyo; meoce saukunis 20-iani wlebis CaTvliT ZiriTadi muzeumebi gulgril da mtrul ganwyobilebasac ki inarCunebda am axali tendenciebis mimarT. metropolitenis MmarTalia, muzeumi pensilvaniis postimpresionistul samxatvro akademia gamofenebs da marTavdnen, maTi umetesoba mudmivmoqmedi ar iyo, an naklebad radikalur namuSevrebs warmoadgenda. magaliTisTvis, metropolitenis muzeumSi agnes ernsT meieris, lili blisis, arTur deivisisa da gertrud vanderbilT uiTnis TaosnobiT gamarTuli gamofenac gamodgeba. masze warmodgenili dega, renuari, mone, gogeni da sezani sazogadoebas met-naklebad misaRebad eCveneboda. igive tendenciis gamovlineba iyo sxva faqtic: magaliTad, matiss karnegis prizi33 mianiWes, magram imavdroulad kategoriulad erideboda Tanamedrove xelovnebis metropoliteni namuSevrebis SeZenas. muzeumis erTerTma kuratorma lamis Tanamdebobac ki dakarga armori Souze sezanis naxatis SeZenis gamo. Mmeoce saukunis 40-ian wlebamde metropolitenis oficialuri pozicia aseTi iyo: „1900 wlis Semdeg mniSvnelovani araferi daxatula da Seqmnila.~ (May, 1959: 393) 33 karnegis jildo (The Carnegie Prize) – saerTaSoriso karnegis xelovnebis muzeumi mxatvrebs ajildovebda. 96 jildo, romliTac pitsburgi , am realobis dafinansebasa da gaTvaliswinebiT, popularizaciaSi am gamofenis qalebis mier organizebaSi, Setanili wvlili fasdaudebelia. Tu franguli xelovneba meoce saukunis 20-iani wlebisTvis metnaklebad damkvidrda da misaRebi gaxda, sxva qveynebis modernistuli xelovneba sruliad miuRebeli iyo, gansakuTrebiT, pirveli msoflio omis Semdgomi konteqstSi periodis izolacionizmisa (Berman, 1990: 243). zogierTma da e.w. wiTeli kritikosma safrTxis sakmaod mkvaxe iarliyi miakra xelovnebaSi Tanamedrove tendenciebis mimdevrebs da maT „SeSlilebic~ (Freakists) ki uwodebda. modernistuli xelovnebis qomagebis, gertrud uiTnisa da juliana forbsisadmi miZRvnil wignSi avis bermani aRwers 1926 wels moxdar incidents, romelic TvalnaTliv asaxavs im qilikisa da dausabuTebeli kritikis atmosferos, romliTac imxanad Tanamedrove xelovneba iyo garemoculi: konstantin brankuzis34 cnobili skulptura frinveli sivrceSi (Bird in Space) parizidan dabrunebulma eduard stiSenma amerikaSi Caitana. sabaJos TanamSromelma kategoriuli uari ganacxada deklaraciaSi es nivTi „xelovnebis nimuSis~ grafaSi Caewera. dRes Sedevrad aRiarebuli es qandakeba, samzareulosTvis gankuTvnil nivTad gaformda da sabaJo gadasaxadis saxiT damatebiTi 240 dolari daericxa. gertrud uiTnis ZalisxmeviT, es Tanxa sasamarTlos gziT farTomasStabianma diskusiam (brankuzis aanazRaures, namuSevrebis magram „am RirebulebasTan dakavSirebiT) bevr amerikel skeptikoss guli moulbo~, wers bermani (Berman, 1990: 243). amgvar viTarebaSi didi roli ekisreboda qalTa mier gaweul mravalmxriv alternatiuli saqmianobas: sagamofeno iqneboda sivrceebis 34 es salonebi, Seqmna da qalTa marTva, klubebi, xelovnebis konstantin brankuzi (Constantin Brancusi) (1876-1957) – ruminuli warmoSobis moqandake, romelic modernizmis centralur figurad da abstraqtuli xelovnebis pionerad aris miCneuli. misi skulpturuli namuSevrebi gamoirCeva eleganturobiT, masalisa da teqnikis natifi SerwymiT, rac Tavisi arsiT xeze Wris glexuri xelobisa da daxvewili parizuli avangardis unikalur nazavs warmoadgens. 97 , nimuSTa dileroba Tu publikaciebi. am saqmianobis efeqturobaze is faqti metyvelebs, mniSvnelovani rom roli popularizaciis TiToeulma Seasrula procesi zemoT da CamoTvlilma RonisZiebam iniciativiT avangardis qalTa institucionalizaciiT dagvirgvinda. yuradsaRebia is faqtic, rom mamakaci xelovanebisa da mecenatebis mier dawyebuli Tanamedrove Tavdapirvelad, xelovnebis damkvidrebis procesi, erToblivi interesis sfero iyo da Semdeg, etapobrivad, ZiriTadad qalebis xelSi gadavida. dekoratiuli xelovnebidan Tanamedrove xelovnebis muzeumebis daarsebisken mimaval gzaze naklebad TvalSisacemi, magram aranakleb mniSvnelovani rgoli iyo qalebis mieravangardis propagandisTvis gaweuli e.w. „arasamuzeumo~ saqmianoba. gertrud staini (1874-1946) erT-erTi mTavari roli am propagandistul saqmianobaSi gertrud stainis saxels ukavSirdeba. gertrud da leo stainebis parizuli saxli magnitiviT izidavda amerikelebs, maT evropaSi Soris, Casul, qalebs. xelovnebiT AdamTvaliereblebi dainteresebul ver malavdnen aRfrTovanebas maTi koleqciiTa da salonSi arsebuli atmosferoTi, romelic aSkarad arRvevda arsebul sazogadoebriv da esTetur normebs. debi kounebi, emili qrein Cedburni, agnes meieri, meibel doji da qeTrin dreieri - es xelovnebis sferoSi gavlenis mqone im qalbatonTa arasruli siaa, romlebmac leo da gertrud stainebis modernistuli salonis didi gavlena ganicades. CamoTvlili amerikeli „mogzaurebi~ e.w. axali Taobis qalTa ukve meore Taobas warmoadgendnen, romlebic sakuTari Tavis xelovnebis aRmosaCenad nimuSebiT mogzaurobdnen. daxunZluli saxli stainebis ki avangarduli saamisod uaRresad nayofieri garemo iyo. am fantaziebis amerikeli qalebisTvis ganxorcielebis evropa asparezi 98 iyo TviTrealizaciisa da bevri da maTganisTvis , Tanamedrove xelovnebis nimuSebis koleqcionireba axali Tavisuflebis realizaciis saukeTeso saSualeba aRmoCnda. winamorbedi, me-19 saukunis Sua wlebis xelovnebiT dainteresebuli qalebisgan gansxvavavebiT, axali Taobis qalebma TavianT interesTa geografiuli areali sagrZnoblad gaafarToves. stabiluri ekonomikuri mdgomareoba politikuri viTareba saerTaSoriso da voiaJebs gaumjobesebuli SesaZlebels da misaRebs xdida. uamravi mkvlevari aRniSnavs, rom amgvari kulturuli mogzaurobis damkvidrebaSi didi iyo henri jeimzis roli, romelmac Tavis romanebSi detalurad aRwera aseTi qalebis saxe. henri jeimzis Semoqmedeba erTaderTi faqtori ar iyo, romelic am processxels uwyobda. ara erTi winaaRmdegobis arsebobis miuxedavad, saukunis mijnaze mamakacebis TvalSic ki, mandilosani iyo is Zala, romelic amerikis sidiadis ambavs warmatebiT gaitanda mis farglebs gareT. amave periodSi amerikas wveul evropelebs aocebdaT kidec ndobis masStabi, romliTac qalebi sargeblobdnen, gansakuTrebiT, kulturis sferos wardgenisas. mniSvnelovani iyo isic, rom axali Taobis es qalebi SeZlebuli mamebisa da meuRleebis mier evropaSi kulturul elCebad iqnen mivlinebuli da am axali misiis farglebSi maT axali datvirTva da funqciebi SeiZines. rogorc aRvniSne, saSualo klasis qalebis wvlili ojaxis keTildReobis SeqmnaSi am periodSi gaizarda da aman, bunebrivia, SesaZlebeli gaxada maTi wvlilis gazrda kulturuli kapitalis nawilSic. aqedan gamomdinareobda qalebis interesi da SesaZlebloba Tavad SeeqmnaT koleqciebi. aranakleb sainteresoa TviT evropelebis aRqma, romelTaTvisac martod mogzauri amerikeli qalebi ucxo xili iyo. isini maT uaRresad Tavisufal da ganviTarebul pirovnebebad aRiqvamdnen da pirobiTad sam jgufad hyofdnen: didgvarovani evropasTan daaxloebuli sazogadoeba, amerikaSi umwikvlo reputaciis mqone eqspatriantebi, romlebic mxolod amerikelebTan amyarebdnen kavSirs da xelovani, an xelovnebiT dainteresebuli qalebi. swored am ukanaskneli jgufis warmomadgenlebi 99 , dainteresdnen avangardiT da swored isini aocebdnen frangebs yvelaze metad, radgan maTi analogi Tavad frangebs ar hyavdaT. gertrud staini am qalbatonebis daufaravi aRfrTovanebis obieqti iyo bevri mizezis gamo. man uSiSrad Tqva uari im faseulobebis morCilebaze, romelsac mizanSewonili qceva). amerikaSi unda unergavdnen aRiniSnos, rom am (tradiciuli ojaxi, aRfrTovanebas brmad mibaZvis saxe arasodes miuRia, arc seqsualuri orientaciisa da arc artistuli gemovnebis TvalsazrisiT. „gertrud stainis arc erTi Tayvanismcemeli srulad da upirobod ar iziarebda mis erTgulebas modernistuli mxatvrobisa da skulpturisadmi,~ wers daian maqleodi (Macleod, 2008 :179). magaliTad, meibel doji, romelic avangardis didi qomagi da armori Sous erT-erTi organizatori iyo, gertrud stainisgan gansxvavebiT did interess iCenda gamoyenebiTi xelovnebis mimarT da, avejTan erTad, misi koleqcioneri iyo. debi kounebi avangardis samyaros aseve stainebTan eziarnen, magram arasdros avlebdnen mkveTr zRvars maRal xelovnebasa da dekoratiul xelovnebas Soris. igive SeiZleba iTqvas emili CaTbornzec, romlis koleqciac, avangardTan erTad, sparsuli xaliCebiTa da TefSebiTiyo gajerebuli. gertrud stainis mudmivmoqmedi galereebis daxasiaTebisas Seqmnis unda aRiniSnos, nacvlad, igi saxlis rom komfortuli garemodan warmarTavda Tanamedrove xelovnebis propagandis procesebs. kosmopolituri aRzrda (igi bavarieli vaWris ojaxSi daibada da bavSvoba avstriasa da parizSi gaatara), sauniversiteto ganaTleba da ZmasTan, leosTan parizSi gadasvla Tanamedrove xelovnebiT, kerZod, ferweriT misi dainteresebis safuZveli iyo. 1905 wlisTvis stainebi ukve maspinZlobdnen cnobil mxatvrebs, mwerlebs, mocekvaveebsa da xelovnebiT dainteresebul pirebs. 1906 wlisTvis stainebis koleqciam ukve soliduri saxe miiRo da 1910 wlamde, vidre sxva koleqcionerebic gamoiCendnen interess avangardis mimarT, misi roli uaRresad didi iyo. am periodSi salonis gaZRola mTlianad gertruds daekisra, rac leo stainsa da pikasos Soris ganxeTqilebiT iyo gamowveuli (Hobhouse, 1975). 100 , am salonis ganuzomel popularobas xeli Seuwyo, erTis mxriv, aRfrTovanebul stumarTa mier gaweulma propagandam da, meores mxriv, san franciskos miwisZvram. miwisZvris Semdeg Sin dabrunebulma maikl stainma da misma meuRlem selim, amerikaSi Caitanes matisis „ucnauri~ naxati, romlis Sesaxeb cnoba garkveul wreebs moedo da parizis salonSi amerikel damTvalierebelTa raodenoba myisve gaizarda. marTalia gertrud stains Tanamedrove xelovnebis institucionalizaciis procesSi uSualod monawileoba ar miuRia, misi saloni didi xnis manZilze inarCunebda avangardis keris reputacias. me20 saukunis dasawyisis mecenati qalebisTvis, romlebic avangardis damkvidreba-propagandaSi mowinave poziciebs ikavebdnen, stainis saloni fasdaudebeli skola, gamocdilebisa da kontaqtebis wyaro iyo. msurs Sevexo im qalbatonebis saqmianobas, romlebic avangards leo da gertrud damakavSirebeli stainebis rgolis salonSi roli eziarnen iTamaSes da umniSvnelovanesi dekoratiuli xelovnebidan Tanamedrove xelovnebis muzeumebisken mimaval rTul evoluciur gzaze. meibel doji (1879-1962) meibel atarebda dojis avangardis saxli mexuTe aveniuze popularizaciisTvis, iseTsave rogorc datvirTvas stainebis saloni parizSi. bostonis maRali sazogadoebis eSxma da mSvenebam - meibel dojma aTi weli italiaSi gaatara, Semdeg parizSi stainebs dauaxlovda da 1912 gasakviri wels niu-iorkSi araa, rom warmomadgenlebisTvis mis ukve avangardiT saxlSi „mowamluli~ xelovnebis gansakuTrebuli sxvadasxva kulturuli dabrunda. sferos garemo da Tavisuflebis atmosfero Seiqmna. meibel dojma erTmaneTisgan radikalurad gansxvavebuli etapebi ganvlo sanimuSod aRzrdili, samedicino institutis Tvinieri studenti gogonas imijidan avangardis lesbosel koleqcioneramde. aseTive araerTgverovani iyo misi gatacebebi, interesebi da cxovrebis wesi: oTxi 101 , qorwineba, eqspatriantis homoseqsualuri aTwliani partniorebi, sazogadoebrivi radikalizmi. gamocdileba, artistuli, mkvidri hetero da politikuri amerikelebis da uflebebis dacvisadmi jer kidev niu-iorkSi Casaxuli interesi, mogvianebiT, niumeqsikoSi gagrZelda, sadac igi meoTxe qmarTan, indiel-amerikel toni luTanTan dasaxlda da aqtiurad ibrZoda am xalxis Tanaswori uflebebisTvis. misi sazogadoebrivi cnobadoba armori Sous da gertrud stains ukavSirdeba, manamde ki iyo Ziebebis xangrZlivi gza. meibel doji e.w. mooqrovili saukunis tipiur aristokratul ojaxSi aRizarda, romelsac mogvianebiT „mkvdar gancdili stresi viqtorianul~ (mamis saxls gardacvaleba, uwodebda. mZime adreul mSobiaroba, asakSi meuRlis gardacvaleba) mZime depresiad Camoyalibda, romlis dasaZlevadac igi evropaSi gaemgzavra. rodesac 1905 wels edvin dojze daqorwinebam misi emociuri mdgomareoba ver gaaumjobesa, dainteresda. Tavdapirveli mizani sakuTari meibeli koleqcionirebiT florenciuli vilis (Villa Curonia) dekorireba iyo. Tu am etapze misi interesis sfero natifi xelovnebis nimuSebida dekoratiuli xelovneba iyo, parizSi moxvedrisa da leo da gertrud stainebTan daaxloebis Semdeg, man didi interesi gamoiCina imxanad jer kidev Camoyalibebis procesSi myofi da araRiarebuli avangardis mimarT. 1912 wels amerikaSi axali ideebiTa da interesebiT dabrunebuls, mas sruliad Secvlili garemo daxvda: mxolod ojaxuri simyudrovis SeqmniT dainteresebuli qalebis dro warsuls Cabarda. florenciuli meibel vilisgan dojis saxli radikalurad grinviC vilijSi35 gansxvavdeboda: aq misi veRarsad ipovidiT drapirebul fardebs, fardagebs, noxebsa da xelovnebis sxva nimuSebiT savse Taroebs. Mmisi yuradReba 1913 wels gamarTulma armori Soum miipyro da, ebi rokefelerTan, lili blisTan, gertrud uiTnisTan da Tanamedrove xelovnebis qomag sxva qalebTan erTad, man ara mxolod 35 grinviC viliji (Greenwich Yillage) – qveda manhetenis dasavleTiT ganlagebuli ubani, romelic me-19 da me-20 saukuneebis mijnaze xelovanTa „samoTxed” da bohemuri cxovrebis centrad iTvleboda. 102 , finansuri mxardaWera gamoucxada am RonisZiebas, aramed amerikaSi Tanamedrove xelovnebis damkvidrebasTan dakavSirebiTTavisi Teoriuli mosazrebebic gamoTqva. „udidesi siamovnebiT gavuwev daxmarebas am gamofenas, radgan mwams, rom es aris am konkretul sferoSi udidesi movlena, romelsac ki odesme hqonia adgili amerikaSi. saerTod yvelaferi, rac mTvlemare gonebis gamoRviZebas uwyobs xels (CvenSi iqneba es Tu sxvagan), yovelTvis miiRebs Cems mxardaWeras . . . adamianebis umravlesoba warsulis miRwevebiT ikvebeba da es savsebiT akmayofilebs;Aarada, saWiroa meti, meti, meti gaqaneba! rogorc xelovnebaSi, aseve cxovrebaSi . . . ~ ( Dodge, 2008: 37) mxatvarTa da moqandakeTa asociaciis (the Assosiation of Artists and Sculptors) vice prezidentis rangSi, igi aqtiurad CaerTo armori Sous dafinansebaSi. es saqmianoba misTvis ormag datvirTvas atarebda. erTis mxriv, es iyo revoluciuri cvlilebebis Tanamonawileobis gancda da, amave dros, sakuTari Zalebis mosinjvis SesaZlebloba. meibel dojma marTalia, finansuri wvlili Seitana armori Sous organizebaSi da ramdenime namuSevaric RonisZiebasTan misi dauTmo asocirebisa Tavisi da koleqciidan, popularobis magram mizezi sxva am iyo. gertrud stainis mier eses saxiT Seqmnili meibel dojis sityvieri portreti, romelsac man Sesavali daurTo saxelwodebiT: „fiqrebi, an post-impresionizmi gadamwyveti prozaSi~ aRmoCnda. (Speculations, gertrud stainis or Post-Impressionism faqtorma in saocari Prose) efeqti moaxdina da doji myisve iqca avangardTan asocirebul figurad. „Tu gertrud staini armori Souze daibada, maSin meibel dojic iq gaCnda. „sicocxleSive miTologiur figurad viqeci,~ werda igi (Dodge, 2008: 6771). zemoT aRniSnuli eses sxvadasxva JurnalSi36 dabeWdvam es efeqti kidev ufro gaaZliera. 36 Art and Decoration – Jurnali, romelic niu-iorkSi 1910 wlidan gamodioda da xelovnebisa da interieris dizains eTmoboda. Camera Work – Jurnali, romelic 1903-1917 wlebSi alfred Stiglicis redaqtorobiT gamodioda. 103 , misi biografiis am da sxva faqtebis gamo meibel dojis mimarT araerTgvarovani damokidebuleba arsebobda istorikosebisa da misi biografebis wreSic ki (Rudnick, 1994;Frazier, 1984). „SeZlebuli qalbatoni, romelic ubralod Sefasebebis erToba,~ miuxedavad misi „mdidari diletanti saqmianobis qali~- siRrmiseulma amgvari kvlevam da gansakuTrebiT taosSi cxovrebisas pueblos tomis indielTa kulturisa da uflebebis dacvisTvis gaweulma saqmianobam radikalurad Secvala meibel dojos wvlilis aRqma da dRes is politikuri da esTeturi siaxleebis did qomagad miiCneva. agnes ernst meieri (1887-1970) agnes ernst meieri kidev erTi qalbatonia, romelic parizSi swavlisas xSirad stumrobda stainebis salons. igi axali tipis qalTa e.w. meore Taobis tipiuri warmomadgeneli iyo, maTTvis damaxasiaTebeli radikalizmiT, SezRudvebisa da miRebuli normebis daumorCileblobiT. bernardis kolejis37 damTavrebis Semdeg igi gazeT niu-iork sanis (the New York Sun) erT-erTi pirveli reportiori qali gaxda. Tavdapirvelad, misi interesis warmoadgenda, sferos magram filosofia 1907 wels, da jon alfred diuis38 naSromebi Stiglicisgan aRebuli intervius Semdeg misi interesi xelovnebisken gadaixara. StiglicTan daaxloebam samyaros meieri aziara: avangardistebi siRrmiseulad stainebis avangardis pikaso, misTvis Seswavla salonSi is misTvis jer matisi, rodeni, aRmoCena iyo amis logikur rodenis, matisisa 37 kidev brankuzi da da parizSi gagrZelebad da sruliad eduard ucnob amerikeli xelovnebis iqca. parizSi, stiSenis didi bernardis koleji (Barnard College) – 1889 wels daarsebuli da 1900 wlidan kolumbiis universitetTan asocirebuli qalTa kerZokoleji. es koleji amerikis CrdiloaRmosavleTis qalTa kolejebis gaerTianebis e.w. Seven Sisterswevri iyo. 38 jon diui (1856-1952) (John Dewey) – amerikeli filosofosi, fsiqologi da saganmanaTleblo da sazogadoebrivi reformis sulisCamdgmeli. 104 , gavlenis qveS moeqca. 1910 umcrosze daqorwinebam perpeqtiva gauCina. wels mis niu-iorkel interesebs amerikaSi dabrunebis finansist axali, Semdeg iujin xelovnebis meieri meier qomagis Stiglicis galereisa da mas Sefarebuli ramdenime mxatvris finansuri mxardamWeri gaxda. mis mier gavamaxvilebdi afrikuli ganxorcielebuli galerea xelovnebis 291-Si brankuzis sruliad proeqtebidan personalur inovaciur yuradRebas gamofenasa eqspoziciaze. mis da mier StiglicTan erTad daarsebuli avangarduli perioduli gamocema aseve mniSvnelovan rols asrulebda am Janris popularizaciaSi da es 1918 wlamde grZeldeboda, vidre meieri meuRlesTan erTad sacxovreblad vaSingtonSi gadavidoda. agnes SeiZleba meieri axali CavTvaloT. is Taobis qalebis kategoriulad tipiur warmomadgenlad emijneboda damkvidrebul normebs: Tavad gaikvala gza ganaTlebis misaRebad, ewinaaRmdegeboda imxanad damkvidrebul qorwinebis instituts da zogadad yvela im SezRudvas, romelsac sazogadoeba mas, rogorc qals, uwesebda. axali Taobis qali Tavisufal qals niSnavda, amitom meierma mogvianebiT iolad SeZlo gertrud stainis idealebis kritikuli gadafaseba. misi mrwamsi luis rudnikis debulebas „mamakacze orientirebuli qalebis~ Sesaxeb srulad emTxveva, radgan meieri warmatebisa da Zalauflebisken mimaval gzas mamakacebis daxmarebis gareSe ver xedavda ( Rudnick, 1992:125126). mamis gaRmerTeba, romelsac meieri avtobiografiul wignSi (Mayer, 1953) aRwers, droTa ganmavlobaSi eduard stiSensa da alfred StiglicTan, mogvianebiT 1915 wels ki dadaist marius de zaiasTan mtkice aliansad iqca. SesaZloa misi arCevani TanamimdevrulobiT ar gamoirCeoda, magram igi yovelTvis Tavis arCeul gzas mihyveboda. qeTrin dreieri (1877-1952) qeTrin dreieriskariera amerikul xelovnebaSi mniSvnelovani wyalgamyofi iyo, ramdenime mizezis gamo. misi TaosnobiT daarsebuli 105 , Societe Anonyme, isaxavda avangardis sruliad popularizaciasTan axal da rTul dakavSirebiT, amocanebs, miznad romlebic ar Semoifargleboda mxolod franguli da amerikuli xelovnebis farTo masebisTvis gacnobiT. rogorc ukve aRiniSna, armori Sous gamarTvamde, am mimarTulebis ZiriTadi qomagebi mamakacebi iyvnen. alfred Stiglici, robert henri da arTur deivisi damsaxurebulad iTvlebian am sferos pionerebad. Tumca, me-20 saukunis 20-iani wlebidan moyolebuli, marTvis sadaveebi TandaTan qalebis xelSi gadadis da aq qeTrin dreieris roli Zalze mniSvnelovania. gertrud staini, meibel doji da agnes meieri publicistebi iyvnen da rogorc ganaTlebiT, aseve mowodebiT mwerlebad darCnen da TavianT SesaZleblobebs modernizmis popularizaciisTvis iyenebdnen. Mme-20 saukunis 20-iani wlebidan ki profesionalma mxatvarma da moqandake ganaTleba qalebma CarTes saqmeSi da mxatvruli rogorc edit gemovneba halperti da profesiuli aRniSnavda, aseTi profesiuli upiratesobiTa da maRalmxatvruli gemovnebiT aRWurvilma galereebis mflobelma da mecenatma qalbatonebma myari safuZveli Seuqmnes kulturis sferoSi qalTa mmarTvelobis masiur damkvidrebas. (McCarthy, 1991:189). vfiqrob, rom aseTma profesiulma midgomam qalebs SesaZlebloba misca sazogadoebis farTo speqtrze (rom ar vTqvaT mTel sazogadoebaze) yofiliyvnen orientirebulni. meibel dojisa da agnes meieris msgavsad, qeTrin dreieri evropuli mogzaurobisas, stainis salonis meSveobiT, eziara avangardul xelovnebas da 1917 wels Stiglicis galerea 291-is daxurvis Semdeg, am mimarTulebis Semdgomi popularizacia iTava. dreieri filantropuli warmomadgeneli iyo tradiciebiT cnobili klanis da Tavisi debis kvaldakval aqtiurad iyo CarTuli rogorc samxatvro, aseve sazogadoebriv reformatorul saqmianobaSi. oci wlis asakSi is ukve saqvelmoqmedo organizaciebis (German Home for Women and Children da SemadgenlobaSi kampaniis Manhattan Trade School for Girls) meurveTa iricxeboda monawile iyo. da rac sufraJistuli Seexeba mis moZraobis profesiul sabWos araerTi samxatvro ganaTlebas, is 12 wlis asakSi daiwyo da amerikisa da evropis araerT 106 , cnobil samxatvro institutsa da atelieSi mTeli cxovrebis manZilze grZeldeboda. misi mxatvruli gemovnebis Camoyalibebaze didi gavlena moaxdina matisma; stainis salonSi nanaxma misma namuSevrebma masze waruSleli STabeWdileba datova. ukve amerikaSi armori Soum da frang mxatvar marsel diuSamTan megobrobam es interesi gaaRrmava. qeTrin dreieris unikaluroba is iyo, rom man niWieri mxatvris profesiuli interesebi ojaxidan gamoyolil saqvelmoqmedo da mecenatur swrafvas harmoniulad SeuTanxma. daiwyo imiT, rom 1914 wels man daaarsa samxatvro saxelosno Cooperative Mural Workshop, romelic xelnakeTi nivTebiT dainteresebulTa gaerTianebas warmoadgenda, Targmna van gogis proeqti avtobiografiuli narkvevebi. misi yvelaze mniSvnelovani 1920 wels marles diuSamTan da man reisTan erToblivad daarsebuli sazogadoeba - Societe Anonyme Inc., Museum of Modern Art iyo. mwiri biujetis miuxedavad, am organizaciam gamorCeuli amerikeli da ucxoeli modernisti mxatvrebis roli iTamaSa farTo sazogadoebisTvis gacnobis saqmeSi. pol kli, vasili kandinski, fernan leJe, xuan miro da sxvebi swored am organizaciis mier mowyobili gamofenebis meSveobiT gaxdnen cnobili amerikaSi. TanadamaarseblebTan qeTrin dreiers araerTgvarovani urTierToba hqonda. marsel diuSamTan mas axlo megobroba akavSirebda da misi gavlena Societe Anonym-ze mas Semdegac grZeldeboda, rodesac 1921 wels igi mmarTvelobas CamoSorda. reisTan misi urTierToba bevrad ufro rTulad da daZabulad warimarTa xasiaTisa da principebis SeuTavseblobis gamo. misi CamoSorebis Semdeg marto darCenil dreiers pasuxismgeblobac meti daekisra, magram amieridan moqmedebis Tanamedrove xelovnebis Tavisuflebac gacilebiT meti hqonda. mis muzeumis ganuxorcielebel Seqmna. qveyanaSi miznad axali darCa dinebebis aqtiuri popularizaciis miuxedavad, muzeumebi maT mimarT interess ar iCendnen. pirad werilebSi is sinanuliT aRniSnavda, rom metropolitenis gasakeTebel saqmes SeeWida da ocnebobs im droze, rodesac mis mier Seqmnili koleqcia da 107 , wamowyebuli saqmianoba am muzeumis politikas SeuTavsdeboda (McCarthy, 1991: 192). dreieris saqmianobas, erTis mxriv, usaxsroba arTulebda da, meore mxriv, sagamofeno sivrcis deficiti. muzeumebisa da galereebis umetesoba Tavs aridebda modernistul namuSevrebs. ramdenime warumatebeli da naklebad masStaburi mcdelobis Semdeg, 1926 wels Societe Anonym-ma, bruklinis muzeumis TanxmobiT, Tanamedrove evropeli da amerikeli mxatvrebis masStaburi gamofena moawyo. marTalia, dreierebi am muzeumis erT-erTi mTavari Semomwirvelebi iyvnen, es ar akninebs maT rols am grandiozuli RonisZiebis organizebaSi, romelic sakmaod warmomadgenlobiTi iyo: 32 qveynis 300-mde namuSevari daaxloebiT 52 000 damTvalierebelma naxa. aRsaniSnavia, rom aq warmodgenili iyvnen ara mxolod amerikeli da frangi avangardistebi, aramed islandiuri, ruminuli da germanuli bauhauzis39 skolebic. gamoxmaureba, romelic am movlenas mohyva, araerTgvarovani iyo da uSualod Seexo rogorc Tavad eqspozicias, aseve mis organizators. ufro metic, qeTrin dreieri Tavadac yvela SesaZlebel saSualebas iyenebda Tanamedrove xelovnebis miseuli xedvis warmosaCenad, iqneboda es gamofenis katalogi Modern Art, Tu leqciebis seria. (Bohan, 1982: 86) organizatoris amgvarma Tanabari raodenoba dreieri mowyalebis saboloo jamSi, mondomebam gaaCina. gamofenis mTxovnel finansuri momxreTa „Rarib sakiTxebis udavo da mowinaaRmdegeTa warmatebis naTesavad~ miuxedavad, grZnobda mougvareblobam Tavs. organizaciis dasusteba da sabolood daxurva gamoiwvia. dreieri pirveli qali ar iyo, vinc msgavsi organizaciis xarjebs sakuTari saxsrebiT istumrebda da bolo etapze sakuTari binidan sruliad marto xelmZRvanelobda gamofenisTvis evropidan Catanili namuSevrebis dabrunebis rTul process. 39 Bauhaus – 1919-1933 wlebSi moqmedi germanuli modernizmis skola, romelmac didi gavlena iqonia mxatvrobis, arqiteqturis, grafikis, dizainisa da interieris dizainis ganviTarebaSi. 108 , 1930 wlisTvis organizaciis wevrTa raodenobisa da, Sesabamisad, sawevroebis daiyvana. Semcirebam usaxsrobis funqcionirebis gamo ver moxerxda SesaZlebloba koneqtikutSi minimumamde mdebare misi sacxovrebeli saxlis mudmivmoqmed galeread gadakeTeba da, sabolood, misma koleqciam ieilis universitetSi daido bina. Anonym-is Sosiete TiTqmis oc wliani saqmianoba 1941 wels dasrulda da am saqmianobis Sefaseba ramdenime ganzogadebuli daskvnis gakeTebis saSualebas iZleva: a) miuxedavad imisa, rom dreieri mxatvari da sufraJisti iyo, mxatvari qalebi misi gansakuTrebuli mzrunvelobis qveS arasodes yofilan. qendis uilerisgan gansxvavebiT, rodesac saqme xelovnebas exeboda feminizmi misTvis meorexarisxovani xdeboda. b) finansebis qronikuli naklebobis gamo Tanxebis moZiebis RonisZiebebi, gamofenebis koordinireba da leqciebic ki mxolod mas awva mxrebze. swored usaxsrobis gamo ver iqca misi mravalferovani koleqcia mis saocnebo muzeumad. sityvebiT rom mcdeloba - Gg) vTqvaT, ver TanamoazreTa saukeTeso uzrunvelyofda didi wris profesionalis warmatebas, ararseboba -sxva individualuri radgan xelovnebis patronaJi sakmaod Zviri siamovneba iyo, romelic saSualo klasisTvis miuwvdomel fufunebad rCeboda. edit halperti (1900-1970) edit halperti is figura iyo, romelmac evropuli da amerikuli avangardis marketinguli warmateba uzrunvelyo. 1906 wels dedasTan da dasTan erTad odesidan sruliad usaxsrod emigrirebulma, man finansuri da karieruli damkvidrebis urTulesi gza ganvlo da 70 wlis asakSi milioneri gardaicvala. rodesac misi interesebis mimarTuleba gamoikveTa da Tanamedrove xelovnebis nimuSebis koleqcionirebis, popularizaciisa da marketingis saxe miiRo, am sferoSi seriozuli moTamaSeebi naklebad figurirebdnen. amdenad, es saqmianoba arc saxelis moxveWas uqadda da arc finansur 109 , mogebas. 1925 wels qmarTan, semiuel haplertTan erTad, evropaSi mogzaurobis Semdeg, is darwmunda, rom evropasTan SedarebiT SeerTebul StatebSi Tanamedrove mxatvrebs winsvlisa da cnobadobis cudi Sansebi aqvT da 1926 wels biznes partnior berta qrol goldsmitTan erTad grinviC vilijSi gaxsna galerea Our Gallery, romlis mizani Tanamedrove amerikuli xelovnebis propaganda iyo. galereis erT-erT pirvel sareklamo broSuraSi misi kredo ase iyo Camoyalibebuli: „aua geleri romelime erTi skolis amoCemebas ar lamobs. aq Tavmoyrilma nimuSebma xarisxis kuTxiT migvizida. aq naxavT ara imas, rac modaSia, aramed imas, rac dros uZlebs.~ (http://www.aaa.si.edu/collections/downtown-gallery-records-6293/more ) erTi wlis Semdeg, galereis saxeli daunTaun gelerid (Downton Gallery) Seicvala galereis da saqmianobas dRes edit halpertis ukavSirdeba. es damsaxureba sivrce sul male swored am xelovnebis moyvarulTa, koleqcionerTa da dilerTa Sekrebis popularul adgilad iqca, sadac finjan yavaze saubrebi, azrTa gacvla-gamocvla da zogjer oficialuri saleqcio saqmianoba erTmaneTs enacvleboda. 1931 wels daunTaun geleris meore sarTulze amerikuli TviTnaswavli mxatvrobis galerea (American Folk Art Gallery) gaixsna, rac Tvisobrivad axali sityva iyo da sagalereo da samuzeumo moZraobis ufro gamravalferovnebis sawindars warmoadgenda. galereis daarsebis mizani Tanamedrove xelovnebis popularizacia iyo, romlis erT-erT gzad, misi ZiriTadi funqciis paralelurad, sxvadasxva SesaZleblobis mqone myidvelTaTvis halperts xelovnebis nimuSebis misawvdomoba iyo. biznes alRos wyalobiT mas azrad mouvida iniciativa, myidvelTaTvis saSobaod saCuqrebad, fasebis sagrZnoblad daweva da ganvadebis moqnili sistemis SeTavazeba. edit halpertis xedvebi Tanamedrove xelovnebis popularizaciasTan dakavSirebiT, xelovnebis Temaze Seqmnili wignebis gamocemasac moiazrebda, radgan im dros am Janris specialuri literatura iSviaToba iyo. galereebi gamofenebis Semdeg mokrZalebul informacias beWdavdnen da halpertic gamonaklisi ar iyo. Tumca, es ar 110 , iyo srulfasovani katalogebi, an reproduqciebiTa da vrceli teqstebiT gajerebuli wignebi. winaaRmdegoba am xarvezis gamomcemlobebis gamosworebis gzaze dauinteresebloba mTavari aRmoCnda. edit halperti am sakiTxsac misTvis Cveuli kreatiulobiT miudga da pirveli gamocemis obieqtad „Pop~-is saxeliT cnobili, 60 wlis jorj harTi airCia. wignis gamosvla marketingulad iseve gaTvlili iyo, rogorc misi xarisxi da fasi. hartis didi gulSematkivris, ebi rokefeleris daxmarebiT, wignis gamosvlisTvis 1928 wlis 7 dekembers, rokefelerebis manhetenur saxlSi xelovanebi da gaimarTa sazogadoebis wveuleba, cnobili romelsac Jurnalistebi, warmomadgenlebi eswrebodnen. hartis Sesaxeb gamosuli wignis daanonsebis garda, es RonisZieba imiTac iyo aRsaniSnavi, rom sazogadoebam TvalnaTliv dainaxa Tavad ebi rokefeleris interesi Tanamedrove xelovnebisadmi. sagamofeno darbazad gadakeTebuli bavSvebis oTaxi am wveulebis erT-erTi centri gaxda. maqs ueberis Sesaxeb gamosuli Semdegi monografia am seriis bolo nimuSi daunTaun aRmoCnda. igi wamgebiani iyo. Tanamedrove geleriSi halpertma xelovnebis seriis iyideboda, gakeTebis popularizaciisa magram ideaze da komerciulad uari Tqva mxatvarTa da statusis amaRlebis sxva gzebze daiwyo fiqri. niu-iorkis sagamofeno da samuzeumo sivrcis Tanamedrove amerikuli xelovnebis nimuSebiT datvirTva kidev erTi gamowveva iyo, romelsac halpertma Tvali gauswora. 1927 wlis dekemberSi, universitetis niu-iorkis meurveTa sabWos wevrma da sabanko imperiis memkvidrem a. galatinma daunTaun geleris siaxloves, universitetis Senobis mesame sarTulze Tanamedrove xelovnebis nimuSebi gamofina. lindsi poloki dawesebulebas Tanamedrove wers, SeeZlo mxolod amindis amerikuli metropoliten Secvla xelovnebis gemovnebis sayovelTaod magram, rogorc muzeumis rangis standartebisa aRiarebis da saqmeSi (Pollock, 2006: 108). am xedvis sruli aRqmisa da TiTqmis eqvs wliani mcdelobis muzeumisTvis Sedegad, 1932 ori naxati wels halpertma mieyida, magram moaxerxa metropoliten nayofieri samomavlo TanamSromlobis imedi naadrevi aRmoCnda. mxolod halpertis saqmiani 111 , urTieTobebisa da alRos wyalobiT, moxerxda dawyebuli urTierTobis gagrZeleba. 1932 wels man metropolitenis erT-erT kurators uiliam irvins (metsaxelad „saSineli irvini~ Irvin the Terrible) mimarTa winadadebiT, SeeZina glen koulmanis graviurebi. irvini daufaravad aRSfoTebula TviT im faqtis gamo, rom amerikel mxatvrebs msgavsi molodini gauCndaT (Pollock, 2006:109). sabolood, irvini graviurebis ciklis 100 dolarad SeZenaze daTanxmda, Tumca editis daJinebuli TxovniT, Tanxa sajarod ar unda gacxadebuliyo. morigebebis miuxedavad, uamravi sirTulisa da damamcirebeli es faqti muzeumebis mxridan arsebuli barieris daZlevis mniSvnelovani precedenti iyo. halperti miRweuliT ar dakmayofilda da amerikel mxatvarTa Semdgomi populariaciis koleqcioneri Senatanis qalisgan daxmarebiT gza dasaxa. Semdgar SeeZinaT misi komitets SeTavazeba wliuri Tanamedrove 10 iyo 000 amerikeli aTi dolaris mxatvrebis namuSevrebi da metropolitenis erT-erT darbazSi gamoefinaT. halperti imedovnebda, rom misi gegma „metismetad mokrZalebuli iyo saimisod, rom misTvis eqsperimentuli gewodebinaT, magram sakmaod mniSvnelovani samomavlo ganviTarebis safuZvlis gamyarebisTvis~ (Pollock, 2006:110). sayuradReboa, rom halpertma am gegmis ganxorcieleba sazogadoebriv saqmianobaze orientirebul Tanamoazre qalTa jgufTan isurva. am gadawyvetilebis ukan principuli da gaazrebuli pozicia idga: „me Tu mkiTxavT, sruliad droulia, rom qalebma es gegma ganaviTaron. qali tradiciulad ufro Tamamia reformebisa da axali ideebis damkvidrebis mimarTulebiT. qalebs aqvT „sakuTari azrovnebis Secvlisa~ da amdenad axali eqsperimentebis Catarebis upiratesoba. qalebs meti dro aqvT saimisod, rom Tavi xelovnebas miuZRvnan, rasac xelovnebis sxvadasxva sferoebSi maTi monawileoba mowmobs.~ (Pollock, 2006:110) edit halperti erTaderTi ar iyo, visac Tanamedrove xelovnebis samuzeumo sivrceSi gamofenis idea hqonda da rodesac ebi rokefelerma, meri salivanma da lili blisma 112 sakuTari muzeumis Seqmnis , gadawyvetileba miiRes, edit halpertis roli am wamowyebaSi aseve didi iyo. igi ebi rokefeleris mrCeveli da naxatebis ZiriTadi mimwodebeli gaxda. zogadad martinisa da urTierToba, miiCneven, rom uiliam 1928 zorekis romelic wels daunTaun namuSevrebis rokefelerisa geleriSi SeZeniT da jon daiwyo is halpertisTvis urTierTsasargeblo gamodga. rokefelerisa da halpertis urTierTmxardaWeris erT-erT mizezis axsnas lindsi poloki ebis mier misi vaJisadmi miwerili weriliT cdilobs: „amqveynad borotebis erT-erTi yvelaze didi saTave rasobrivi zizRi da cru Sexedulebebia. ori xalxi, romelic am mxriv yvelaze metad daiCagra ebraelebi da feradkanianebi arian.~ (Pollock, 2006: 91) „axalgazrda ebraeli qalisa da misi afro-amerikeli asistentis mier marTuli galerea ebi rokefeleris simpaTias daimsaxurebda,~ wers sidni poloki da iqve dasZens, rom maTi urTierToba mxolod altruizmze ar iyo agebuli. (Pollock, 2006: 90). rokefelerebis veeberTela saxlis dekorireba is saqme iyo, romelmac isini daaaxlova. Tu Tavidan ebi Tavisi gamziarebeli Tematikis meuRlis iyo (aziuri namuSevrebi), xelovnebam interesTa Caanacvla. kultura, mogvianebiT ebi sferos da Cinuri misi rokefeleri gemovnebis faifuri, interesebi miiCnevda, rom sruli religiuri Tanamedrove Tanamedrove xelovnebisadmi interesi mas mxatvarma artur deivisma da detroitis xelovnebis muzeumis direqtorma uiliam valentinerma gauRviZes. ediT halperts es interesi lamis maniad eqca. deivisis gardacvalebiT damwuxrebuli ebi Tavis vaJs werda: „vgrZnob, rom masTan Zalian var davalebuli, radgan swored man wamaxalisa, swored man STamagona Tanamedrove ferweris SeZenis survili. rom ara is Tavdajereba, SemZina, verasodes gavbedavdi Tanamedrove xelovnebis sferoSi saqmianobas.~ (Pollock, 2006: 95) 113 romelic misma mxardaWeram , Tanamedrove amerikuli xelovnebis popularizaciaSi halpertis wvlilze saubrisas, unda aRiniSnos kidev erTi mimarTuleba – masStaburi Tematuri gamofenebis mowyoba: 1928 wels ianvarSi gamarTuli “Lanscape Experiment”, 1928 wlis oqtomberSi gamarTuli “Amerians in Paris”. sruliad gamorCeuli iyo 1929 wels atlantik siTiSi gamarTuli “The First Municipal Art Exhibition”, romelmac meSveobiTac 1913 wlis armori Sous da misi SedegebiT STagonebul halperTs gadaawyvitina Tanamedrove amerikuli xelovneba me-13 quCis farglebs miRma gaetana. holger kahilis daxmarebiT, am proeqtis ganxorcielebas Seudga. am SemTxvevaSic, Tamasa sakmaod maRali iyo: „amerikuli xelovneba udaod Sedga. manamde Cveni mxatvrebi da koleqcionerebi msoflio xelovnebis centrad evropas moiazrebdnen, dResdReobiT ki dasavleTisken imis aSkara inacvlebs~, niSnebia, werda rom holger xsenebuli kahili centri sainformacio cnobarSi (Pollock, 2006: 113). RonisZiebis yvela SesaZlo detali gaTvlili da momzadebuli iyo da edit halperti Tavad iyo CarTuli maT organizebaSi. misi wvlili iyo: im droisTvis saukeTesod aRiarebuli 70 namuSevari, romelic sxvadasxva koleqciidan Tu galereidan iyo SerCeuli; avtoritetuli sapatio komiteti, romelic wonas sZenda RonisZiebas; pres-relizebi da statiebi, romlebic srulad aSuqebdnen gamofenas; eqspoziciis sruliad ucxo da radikalurad Tanamedrove ieri; mowveuli mxatvrebi da kritikosebi, romelTa atlantik siTiSi ganTavseba da gzis xarjebi saorganizacio komitetma Tavis Tavze aiRo. am gamofenam sabolood gaamyara edit halpertis, rogorc amerikuli xelovnebis dilerisa da propagandistis reputacia, romelsac ZaluZs erT WerqveS gaaerTianos saerTo ideiT anTebuli konkurentebic ki. avangardi da genderuli dapirispireba 114 , qalebsa da mamakacebs Soris Cvens mier xazgasmuli nayofieri TanamSromlobis magaliTebis mfarvelobis asparezze Tanamimdevrulobas miuxedavad, qalebis myisieri bunebrivia, aseT uaryofiTi rom xelovnebis gaaqtiurebasa reaqcia mohyva da mamakaci Atlantic Monthly-Si am mdgomareobiT aRSfoTebuli mecenatebis mxridan. recenzenti werda, rom amerikuli sazogadoeba ukiduresad feminizebuli gaxda da rom mamakacebma qalebs asparezi dauTmes - xelSi Caugdes inteleqtualuri da saxelovnebo sferoebi (Traquair, 1923: 296). iyo SemTxvevebi, rodesac mecenat qalebs, maTi warmatebis SemTxvevaSic ki, mZime braldebebs uyenebdnen. aseTi iyo, magaliTad, artemis pakardis mier warmodgenili angariSi, romelic Tanamedrove xelovnebis muzeumis saqmianobis Semswavleli komisiis daskvniTi dokumenti iyo. masSi vkiTxulobT: „amerikaSi xelovnebis ganviTarebisadmi jansaRi interesis zrdas erT-erT udides dabrkolebad udaod iqca is faqti, interess aqamde mxolod da mxolod qalebi iCendnen. rom am rac ar unda yofiliyo Cveni qveynis istoriaSi am ucnauri faqtis mizezi, rac ar unda Rrmad iyos davalebuli Cveni sazogadoeba qalebisa da qalTa organizaciebis mimarT, saukunovani (iqneb ufro xangrZlivic) kulturuli qaosis pirobebSi, esTetiuri interesebis sadarajoze dgomisaTvis, am anomaliuri viTarebis gagrZelebas amieridan veRaraferi gaamarTlebs.~ (Packard, 1938: 88-89) mamakaci mecenatebis gaRizianebas, xSir SemTxvevaSi, principulad gansxvavebuli konceptualuri Sexedulebebi iwvevda. aseTi iyo sazogadoebis farTo masebisTvis xelovnebis gacnobis idea. seli luisi xelovnebis sferoSi cnobili iyo rogorc araerTi eqspoziciis organizatori da, aseve, armori Sous foto-replikis avtori, romelic portlandSi da ZalisxmeviT, oregonSi gamofena, mineapolisSi romlisTvisac unda man 1913 wels gamoifina. gamarTuliyo cnobil 1924 Tanamedrove koleqcioners, jon wels misi xelovnebis quins misi koleqciidan ramdenime naxatis gamofenis TxovniT mimarTa, rac imxanad 115 , gavrcelebuli praqtika iyo. pasuxi misTvis sruliad gamaognebeli aRmoCnda: „mxatvruli tiloebi dasavleT naxevarsferos gasanaTleblad ar SemiZenia. CemTvis naklebad sagulisxmoa Tqveni argumenti imis Sesaxeb, rom „dasavleTs Tanamedrove xelovnebaze Tvalebi unda avuxiloT.~ dasavleTi diaxac didebuli mxarea Tavisi sivrciT, sinaTliTa da masStaburobiT, magram Cemi azriT, omaha, kanzasi, portlandi, oregoni da sietli jer kidev Sors aris imisgan, rom pikaso da matisi jerovnad Seafasos. rodis moxdeba es - asi orasi wlis SemTxvevaSi Semdeg, nu esec naklebad ganmixilavT mainteresebs. xelovnebis misionerad, Tu nebismier an, gnebavT, misionerad xelovnebaSi. moZravi gamofenebi xelovnebas aufasurebs. xelovneba (didi xelovneba, matisisa da pikasos xelovneba) ar aris gankuTvnili brbosTvis, jogisTvis, farTo s a z o g a d o e b i s T v i s . . . (Macleod, 2008: 137) am radikaluri xazis mxardamWerni, qalebis gaaqtiurebis gamo, erovnuli sulisa da siZlieris Sesustebis safrTxesac ki xedavdnen. amitomA cxovrebis yvela sferoSi mamakacuri sawyisis axali ZaliT damkvidrebis gzebs eZebdnen. aseTi damokidebulebis arseboba kulturis sferoSi qalTa saqmianobasa da maT warmatebebs kidev ufro dasafasebebls xdis. 2.3 qalTa mecenatobis institucionalizaciis etapebi. izabela stiuart gardneri (1840-1924) me-20 saukunis dasawyisSi xelovnebis mecenatebma (sqesis ganurCevlad) aqtiuri samuSao gaswies evropasa da amerikaSi moRvawe avangardistebis popularizaciisa da damkvidrebisTvis, Tumca Tanamedrove xelovnebis institucionalizaciis procesi, samarTlianad, qalTa saqmianobas ukavSirdeba. 116 , am procesis popularizaciis mniSvnelovnad gavecnoT. arsis gzaze wvdomisTvis gadadgmuli migvaCnia qalTa gansakuTrebuli avangarduli qmediTi mier yuradReba nabijebis muzeumebis gvinda xelovnebis paralelurad daarsebis davuTmoT, sakiTxs 1903 wels bostonSi gaxsnil fenuei qorTs (Fenway Court), romelic aseve izabela stiuart gardneris muzeumis saxeliT aris cnobili. Tavad izabela stiuart gardneri da misi kerZo muzeumi gardamaval rgols warmoadgens me-19 saukunis xelovnebis sferoSi moRvawe qalebsa da axali tipis qalebs Soris, romelTa amocanebi ukve radikalurad gansxvavebuli da bevrad ufro Tamami iyo. 1880-ian da 1890-ian wlebSi momravlebuli qalTa klubebisa da gaerTianebebis saqmianobis Sedegad, sazogadoebaSi gaCnda xelovnebiT dainteresebul qalTa koleqcionerebi, kritikuli muzeumebis masa, romelmac damfuZneblebi da maRali xelovnebis rangis sferos aqtivistebi gamoiyvana aspareze. am qalebis sruliad gamorCeuli xedvisa da miswrafebebis sruliad romelic wyalobiT, unikaluri aRniSnavs, stili. rom Seiqmna kulturis daveTanxmebiT 1885-1915 wlebSi sferoSi mkvlevar mTeli liderobis vanda amerikis qorns, masStabiT gamoCndnen damoukidebeli azrovnebis mqone qalebi, romlebsac saerTo swrafva aerTianebdaT – Tavi mieZRvnaT kulturis sferos gaumjobesebisTvis. mkvlevari maT „xelovnebis matronebs~ (art matrons) uwodebs da amtkicebs, rom saqmianobis maTi stili gamorCeuli iyo.(Corn, 1997: 11) am gamorCeulobas xSirad interesTa sferoTi gansazRvraven, rac realobas srulad ar asaxavs. izabela stiuat gardneri da misi muzeumi amis erT-erTi naTeli magaliTia. upirveles yovlisa, gardneri sara uorTington king piteris „memkvidre~ iyo, romelmac xorci Seasxa amerikaSi qalTa TaosnobiT tradiciuli xelovnebis muzeumis Seqmnis ideas. am muzeumis „gardamaval~ xasiaTs isic amyarebs, rom masSi moxerda qalTaTvis tradiciuli dekoratiuli xelovnebisa da mxolod mamakacTa interesebis sferoSi myofi tradiciuli ferweruli tiloebis erTad gamofena; saxlis gamijnuli teritoriisa da sajaro sivrcis harmoniuli 117 , Serwyma. aseve, man daangria miTi sajaro sivrceSi qalis saqmianobis SezRuduli SesaZleblobebis Sesaxeb. SeZlebul ojaxSi dabadebulma izabela stiuartma kargi ganaTleba miiRo SeerTebul Statebsa da evropaSi. misi ojaxuri cxovreba sakmaod standartuli iyo, Tumca vaJiSvilis gardacvalebam da Semdgomi uSvilobis samwuxaro perspeqtivam igi Rrma depresiaSi egzotikur Caagdo. qveynebSi mogvianebiT mogzauroba col-qmarma daiwyo, evropasa ramac da travmirebuli qalisTvis erTgvari Terapiis saxe miiRo. zogierTi misi biografi miiCnevs, rom izabelas interesi xelovnebis mimarT swored am mZime stresis daZlevis erT-erTi gza iyo (Tharp, 1998; Shand-Tucci, 1997). misi meuRlis - jek gardneris sazogadoebrivi statusi, finansuri mdgomareoba da damyoli buneba xels uwyobda izabela gardneris eqscentriul, bohemur cxovrebas da zogjer Tamam „gamoxtomebsac~. Mmisi qceva, im drois qalTa qcevis standarts scdeboda Tumca da igi misi xSirad mamakacTa gamorCeuloba moxvedrisas, igi is gamowvevebs teritoriazec iyo, Tanabari rom am iWreboda. teritoriaze pirobebiT iRebda. ase moxda xelovnebiT misi dainteresebis SenTxvevaSic. rogorc izabela mizniT 1860-90-iani gardnerma daiwyo. ferwerul Seicavda. milioni koleqciis Tavdapirvelad, tilos, 1891 wlebis wels, dolari mecenat Segroveba is da rodesac man misi axasiaTebdaT, saxlis franguli qsovilebs miiRo, qalebs skolis xelovnebis mamisgan dekorirebis sxva ramdenime nimuSebs memkvidreobiT SesaZleblobebi gaizarda 1,75 da koleqciamac STambeWdavi saxe miiRo: ticiani, vermeeri, botiCeli, holbeini, rembranti, arasrulisiac ki tintoreto, sakmarisia am jorjone, pirovnebis rubensi.es portretis, misi saqmianobis sruli suraTis aRsaqmelad. Tavdapirvelad es Sedevrebi gardnerebis saxlSi, biqon hilze iyo ganTavsebuli. 1896 wlidan aq ukve ewyoboda xanmokle gamofenebi. amave dros momwifda 118 calke muzeumis Seqmnis idea. , muzeumebis naklebobiT Sewuxebuli izabela erT-erT pirad werilSi werda: „wlebis win mivedi im daskvnamde, rom Cvens qveyanaSi xelovnebis erTgvari deficiti iyo, radgan sxva sferoebis ganviTarebas meti dro davuTmeT. Cveni qveyana SedarebiT axalgazrdaa da esTeturi nivTebisa da xelovnebis nimuSebis xilvis SesaZlebloba naklebad gveZleva. amitom gadavwyvite, maT popularizacias mTeli cxovreba mivuZRvna, Tuki, ra Tqma unda, SevZleb.~(Macleod, 2008: 91) ideas gadawyvetilebis miReba mohyva da 1899 wels daiwyo fenuei qorTis sazeimod, mSenebloba, romelic gardnerisTvis 1903 wlis Cveuli dasawyisSi, gaqanebiT da TeatralizebulobiT gaixsna. fenuei qorTi da misi damfuZnebeli, konkurentunariani moTamaSe aRmoCnda mamakac mecenatebTan da xelovnebis qomagebTan WidilSi. izabela gardneri yvelafers damoukideblad akeTebda da wyvetda: mopovebis koleqciaSi mizniT mSenebloba, Semavali gamarTuli eqsponireba, Sedevrebis Sesyidva molaparakebebi muzeumis marTva da iqneboda da maTi es, Tu dafinansebis struqturireba. fenuei qorTSi man xelovnebis „moSinaureba~ da kerZo da swored sajarosivrcis amis gamo, saocari quCis erTobis mopirdapire Seqmna mxares moaxerxa. ganlagebulma xelovnebis muzeumma (The Museum of Fine Arts ) fenuei qorTi ver daCrdila. gardneris interesis warmateba obieqti, ignorirebuli, an da mamakaci naklebad miRweva isic koleqcionerebis ganviTarebuli iyo, rom mier sfero misi sruliad ki ar iyo, aramed XVII-XVIII saukunis maRalmoTxovnadi evropuli ferwera. qerol smiT-rozenbergi misi daxasiaTebisas wers, rom izabela gardneri iyo sazogadoebrivi moRvawe, kulturis qomagi, im tipis qalTaA winamorbedi, romlebmac uari Tqves sayovelTaod miRebuli normebis morCilebaze da romlebsac mogvianebiT henri 119 , jeimzis mier damkvidrebuli qalebi~ daerqvaT krebiTi saxeli - „axali (Smith –Rosenberg, 1985: 176). misma Taobis saqmianobam filantropiis momaval tendenciebs Cauyara safuZveli da rogorc qeTlin maqarTi dasawyisis aRniSnavs, asparezi individualist qalebs, gauxsna me-20 romlebmac saukunis amerikuli xelovnebisa da filantropiis konturebi Secvales (McCarthy, 1991: 150).A gardneris muzeumisa da zogadad misi saqmianobis ganuzomeli mniSvneloba isic aris, rom man faseulobebisa da aqcentebis nimuSTa Secvla moaxerxa dilerebisa da interesebis gaerTianeba da koleqcionerebis, xelovnebis xelovnebis istoriis moaxerxa. izabela eqspertTa stiuart gardnerisa da Bbernard berensonis mravalwliani saqmiani urTierToba amis naTeli magaliTia. am tandemis udao mniSvnelobis da berensonis wammarTveli rolis miuxedavad arsebobs mosazreba, rom izabela gardneris muzeumis kulturuli mxolod funqciis akademieur damTvaliereblisa da gareSe, Teoriebi berensonis sivrceSi darCeboda misi (Higonnet, realuri da codna 1997: 87-88). kulturis sferoSi lideris rolis dakaveba imaT SeuZliaT visac unari Seswevs gaacocxlos xelovnebis nimuSi. izabela stiuart gandneris kulturuli muzeumi am lideris funqcias statuss asrulebs sZens mis da amitomac damaarsebels, is wers mkvlevari ana higoneti (Higonnet1997 : 91). ebigail oldriC rokefeleri (1874-1948) 1929 wlis noemberSi niu-iorkSi gaixsna Tanamedrove xelovnebis muzeumi (the Museum of Modern Art, MOMA) , romelic sami qalis - ebigail oldriC rokefeleris, lili blisisa da meri quin salivanis saxels ukavSirdeba. am sami qalbatonis principulobis, individualizmisa da Seupovrobis Sedegad, oTxi 120 , evropeli mxatvris 98 namuSevriT gaxsnili am muzeumis „damfuZnebelTa manifestSi~ naTqvami iyo, rom muzeumi amieridan regularulad mxatvrebis moawyobda gamofenebs Tanamedrove da amerikeli Seiqmneboda da Tanamedrove evropeli xelovnebis mudmivmoqmedi muzeumi. Tavisi romelsac esTetiuri muzeumi da dRemde kulturuli inarCunebs, Rirebulebis misi gaxsna garda, mTeli rigi faqtorebis gamoc iyo niSandoblivi: es movlena qalTa mzardi individualizaciis maCvenebeli filantropiuli iyo; igi SesaZleblobebis gamoxatulebas warmoadgenda; profesiuli Tanabrad qalTa da SeTavsebis saqmianoba mxolod saqvelmoqmedo sferoTi aRar Semoifargleboda; es muzeumi imis konkretuli dasturic aris, rom 1920-ian wlebSi, gafarToebuli arCevanis SesaZlebloba, mravalferovani kulturuli interesebis dakmayofilebaSi gamovlinda. da, rac mTavaria, es iyo Tanamedrove xelovnebiT qalTa ara mxolod dainteresebis, aramed warmatebuli institucionalizaciis dasturi. koleqcionirebam, rogorc TviTdamkvidrebis formam, iseTive roli da mniSvneloba SeinarCuna progresivizmis dros, rogorc es mas e.w. mooqrovili saukunis dros hqonda. qalTa mier samoqalaqo uflebebis mopovebis miuxedavad, am saqmianobis roli ar Semcirebula. aqve davamatebdi, rom Tanamedrove xelovnebis, avangardis koleqcionireba da, miTumetes, am koleqciebis institucionalizacia axali da bevrad ufro Tamami, win gadadgmuli nabiji iyo qalTa gaTavisuflebis gzaze. amis Tqmis safuZvels iZleva paraleli me-19 saukunis Sua wlebSi qalTa organizaciebis „frTxil~ da amJamindel radikalur, realurad, safrTxis Semcvel nabijebs Soris. „sami qalbatoni~ damfuZneblebs da (Three Ladies), ase uwodebdnen muzeumis maTi erToblivi muSaoba, romelic TanamoazreTa gaerTianebis principiT mimdinareobda, progresivizmis epoqaSi mecenati qalebis saukunis gaerTianebis Sua wlebis saerTo qalTa principi gaxda. organizaciebs, 121 Tu gavixsenebT maTTan SedarebiT, me-19 es , Tvisobrivad axali da arsebul realobas ukeT morgebuli gaerTianeba iyo. daian maqleodi am tendenciis aRsawerad iyenebs termins “sisterhood” da ganmartavs, gansxvavdebodnen rom rogorc gemovnebiT, biologiuri temperamentiTa da debi, xasiaTiT, SesaZloa, aseve am peridSi moRvawe qalebsac gansxvavebuli miznebi da interesebi SeiZleba hqondaT. gaerTianebis ZiriTadi sayrdeni is iyo, rom isini srulad acnobierebdnen xelovnebis misias da mis adgils saxlis viwro CarCoebs miRma xedavdnen. marTalia, mecenati qalebi xmis uflebis mosapovebel mitingebze ar dadiodnen da agitacias ar eweodnen, magram qalTa emansipaciisTvis sxvagvarad, Taviseburi saSualebebiT ibrZodnen (Macleod, 2008: 135). rac Seexeba am konkretul sameuls, isic araerTgvarovani da bevr sakiTxTan dakavSirebiT radikalurad gansxvavebuli mosazrebebis mqone adamianTaerToba iyo. „mamoZravebeli Zala da sulisCamdgmeli udaod ebi rokefeleri iyo. mas hqonda ganWvretis unari da erTgvari sibrZne; Llili bliss hqonda koleqcia, meri salivans - mSvenieri suli, magram ebi rokefeleri mainc lideri iyo,~ wers ebi rokefeleris biografi bernis qerTi (Kert, 2003: 267-268). E ebigail oldriCis mama rod ailendis Statidan senatori da Tavadac ferweris koleqcioneri iyo. Tavisi droisa da socialuri fenis standartebis Sesabamisad ebim ganaTleba jer kerZod, Semdeg ki mis ebotis skolaSi (Miss Abbott’s School) miiRo. momdevno etapi evropuli turi iyo. amgvari ganaTlebisa da mamis enTuziazmis damsaxurebiT, ebim adreve gamoiCina interesi xelovnebis mimarT. mogvianebiT Svilisadmi miweril werilSi ebi ase xsnis xelovnebiT misi dainteresebis mizezebs: „xelovneba CemTvis erT-erTi umZlavresi sasicocxlo resursia; is amdidrebs sulier cxovrebas, mouxmobs adamians gonierebisaken da meti Tanadgomisaken; xvews da afaqizebs dakvirvebisa da aRqmis unars~. (Macleod, 2008: 156) rac Seexeba koleqcionirebas, man adreul asakSive SeiZina degas ramdenime akvareli, rasac ukve qorwinebis Semdeg Seemata italieli 122 , primitivistebisa da Zveli ostatebis ramdenime naxati. 19 wlis asakSi gaTxovili da momavali eqvsi Svilis dedisTvis Tanamedrove xelovneba TviTdamkvidrebis saSualebas warmoadgenda. man moaxerxa sruliad unikaluri individualuri sivrcis SeqmniTa da avangardis mxardaWerisa da propagandis gziT, Tavi daeRwia im drois mkacri, viwro CarCoebisTvis. da mainc, ra iyo avangardiT ebigeil rokefeleris gatacebis mizezi? xelovnebis qomagi mandilosnebis mxridan avangardiT amgvar dainteresebas qeTlin maqarTi ori ZiriTadi mizeziT xsnis. pirveli iyo arsebuli sicarielis Sevsebis strategia. saqme is aris, rom mamakaci xelovnebaTmcodneebisa da mecenatebis mxridan es axali da ucnobi sfero ZiriTadad sruliad ignorirebuli iyo, rac qalebs moqmedebis Tavisuflebas aZlevda. meore mizezi ki, ekonomikuri rogorc xasiaTis qalebis teqstili, iyo: interesis TviTnaswavli modernistuli adrindeli mxatvrebis mxatvroba, obieqtebi iseve, (keramika, Semoqmedeba) SedarebiT xelmisawvdomi iyo imis gamo, rom SeZlebul mamakac mecenatTa konkurenciis obieqts ar warmoadgenda (McCarthy, 1991:179-180). ebi roqefeleris interesi avangardis mimarT piraduli interesiTac aixsneboda. mas meuRlis gavlenisTvis Tavis daRweva da xelovnebis mecenatobis sferoSi damoukidebeli adgilis damkvidreba surda. misi meuRle - jon rokefeler umcrosi, romelic puritanul tradiciebze aRizarda, kategoriulad uaryofda Tanamedrove xelovnebas. „es TviTkmayofili xelovnebaa. TiTqos es mxatvrebi amboben: me Tavisufali var, ar var SezRuduli formalobiT. xelovneba is aris, rac CemSia da Cemi arsebidan uneblieT moedineba.~ (Kert, 2003: 302-304) amgvari Sexedulebebis gamo, colis Tanamedrove xelovnebiT gataceba mas mosvenebas ar aZlevda. jon rokefeleri arasodes iziarebda ebigailis interess, maSinac ki, rodesac ebim meuRle anri matiss Seaxvedra sadilze, im imediT, rom matisTan piradi kontaqti misTvis, rogorc fxizeli gonebis adamiansTvis erTgvarad momsyidveli iqneboda. 123 , Tavad matisic ecada, daerwmunebina maspinZeli Tavisi tiloebis damamSvidebel da eskapistur efeqtSi. amisTvis mxatvarma paralelebic ki gaavlo Tavis tiloebsa da rokefeleris mier aseTi rudunebiT Segrovebul Cinur faifursa da sparsul xaliCebs Soris, magram amaod. rokefelerma Tavaziani sinanuli gamoTqva am sferos mimarT uinteresobis gamo da daaimeda mxatvari, rom „misis rokefeleri misTvis Cveuli damajereblobiT moaxerxebda mis gadarwmunebas.~ (Kert,2003: 302-304) ebim es ver moaxerxa. ufro metic, miuxedavad yvelanairi mcdelobisa, jon rokefelerma cols TavianTi saxlis sastumro oTaxSi Tanamedrove xelovnebis nimuSebis gamofenac ki aukrZala. aseTma damokidebulebam mainc ver gatexa ebigaili; man bavSvebis yofili oTaxi avangardis savaned aqcia da mas saxlis „mTavari nawili~ (Top-side) uwoda. mkvlevar SeiZleba iTqvas, daian maqleodis „Sebrunebuli~ SefasebiT, funqciebic rokfelerebis ki dekoratiul xelovnebasa da saxlis gaformebaze xolo ebi Tanamedrove xelovnebas uwevda wyvils, ekisrebodaT: joni iyo orientirebuli, propagandas, rac met gambedaobas moiTxovda da ufro „mamakacuri~ saqmianoba unda yofiliyo (Macleod, 2008: 156). ebi rokefeleris msgavsad, lili blissac ojaxuri winaaRmdegobis daZlevis fonze gauCnda Tanamedrove xelovnebisadmi interesi da misi mxardaWeris survili. blisi dauqorwinebeli iyo, mSoblebTan cxovrobda. misi koleqcia ZiriTadad sardafSi iyo gamwesebuli damas drodadro TiTo damokidebulebam naxatis mxolod Sin gamofenis gaaZliera uflebas misi aZlevdnen. interesi aseTma Tanamedrove xelovnebis mimarT da aRuZra survilies sfero sxvebisTvisac gaecno. igi aqtiurad iyo CarTuli armori Sous organizebaSic da swored aq SeiZina degas, renuarisa da sxvaTa namuSevrebi. meri quin salivani arc ise SeZlebuli irlandieli emigrantebis ojaxidan iyo. swavlisas mopovebuli dafinansebiT, igi evropaSi gaemgzavra xelovnebis skolebis saqmianobis gasacnobad, sadac eziara Tanamedrove xelovnebas da Tavisi koleqciisTvis pirveli mokrZalebuli SenaZenic iq gaakeTa. mogvianebiT, qeTrin dreieris ojaxTan daaxlovebam 124 , da masTan erTad xelovnebiT misi evropaSi mogzaurobam, daintereseba. gaaRrmava evropidan Tanamedrove dabrunebuli salivani rokefelerTan da blisTan erTad erTveba armori Sous organizebaSi. Tavisi Semdgomi kariera quinma saganmanaTleblo sferos dauTmo. am periodSi miRebuli gamocdilebis Sedegi iyo saxelmZRvanelo, romelSic is mkiTxvels saxlis dagegmarebisa da dekorirebis praqtikul rCevebs sTavazobda (Quinn,1914). wignSi gansakuTrebiT xazgasmuli iyo formis, ganaTebisa da masalis harmoniuli Sexamebis mniSvneloba. am koncefciis arsi iyo xelovnebis xelmisawvdomi nimuSebis yoveldRiur cxovrebaSi integrireba. 1917 wels, ukve karierulad Semdgari, igi colad gahyva advokat da koleqcioner kornelius salivans da, amjerad, masTan erTad, gaagrZela evropeli avangardistebisa da amerikeli mxatvrebis koleqcionireba. Tanamedrove xelovnebis muzeumis damfuZnebelTa sqesis, maTi gaerTianebis principebisa da Tavad koleqciis revoluciurobis garda, am muzeumSi bevri ram iyo novatoruli: menejmentis stili da TviT eqspoziciac ki. 1929 muzeumis wels ebigail rokefelerma Tanadamaarseblebma lili da blisma misma da Tanamoazreebma meri salivanma da maTi pirmSos mmarTveloba mamakacs SesTavazes da Tavad CrdilSi darCena arCies. qogner gudierisadmi miweril werilSi ebi dawvrilebiT ganumartavs mas, Tu rogor mividnen is da misi Tanamoazreebi - lili blisi da meri salivani muzeumis Seqmnis ideamde da sTavazobs Tanamedrove xelovnebis muzeumis prezidentis adgils. SesaZloa, misi qmris ukiduresad uaryofiTi damokidebulebis gamoc, rokefelerma da muzeumis Tanadamaarseblebma ufro usafrTxo gzad miiCnies muzeumis mmarTveloba masStabis mamkacisTvis eqsperimentSi - gudierisTvis qalebis egidiT miendoT, marTul radgan muzeums „aseTi SesaZloa jerovani mxardaWera ver mieRo~ (Kert, 2003: 275). Tumca arc maSin da arc dRes aravis eWvi ar epareba, rom am unikaluri da Tamami dawesebulebis daarseba am sami qalbatonis saxels ukavSirdeba. 125 , gudieris garda MOMA-s administrirebiT dakavebuli iyvnen: Tanamedrove da afrikuli xelovnebis koleqcioneri frenk krauninSildi, harvardis xelovnebis istoriis profesori pol saqsi da filantropi da salonuri cxovrebis moyvaruli Jozefin bordman qreini. xelovnebis istoriis axalgazrda mkvlevari alfred bar umcrosi, „sami qalbatonis~ iniciativiT, direqtorad saqmianobisTvis dainiSna, Tvali edevnebina. raTa yoveldRiuri rutinuli miuxedavad imisa, rom es sameuli emansipaciisTvis mebrZolebs TanaugrZnobda, isini radikalur nabijebs Tavs aridebdnen da mzad iyvnen, mamakacebTan TanamSromlobiTa daTmobebiTac ki, es Tamami avantiura bolomde mieyvanaT. da am koleqtivis SigniT, bunebrivia, principuli sadavo sakiTxebic iCenda Tavs, Tumca Tavidan isini mxolod profesiuli, an teqnikuri xasiaTis iyo. ase magaliTad, seriozuli davis sagani gaxda is, Tu romeli namuSevrebiT unda gaxsniliyo muzeumi. saqsi, bari da krauningSildi Tanamedrove amerikeli mxatvrebis tiloebis gamofenis momxreni iyvnen maSin, rodesac ebi rokefeleri amas sastikad ewinaaRmdegeboda. Aalfred barisadmi miweril werilSi is ambobs, rom direqtorTa sabWos sruli ufleba aqvs gaakritikos es mosazreba, magram frangi mxatvrebis - sezanis, gogenis, van gogisa da sxvaTa tiloebis gamofena, misi azriT, ufro marTebuli iqneboda. Tanamedrove gaanawyenebs, mxolod amerikelebze korifeebis arCevanis Cveneba ki, SeCereba SesaZloa, wina Taobas mdore da calmxrivi iyoso (Kert, 2003: 281). 1929 wlis seqtemberSi gadawyvetileba miRebul iqna da „mamakacTa gundma~ gudiers Seatyobina „kapitulaciis~ Sesaxeb. pirveli eqspozicia oTxi frangi mxatvris - sezanis, gogenis, van gogisa da seras tiloebisgan Sedgeboda. muzeumis gaxsna did movlenad iqca, rasac isic mowmobs, rom 1929 wlis safondo birJis kraxidan sul raRac 24 saaTSi gaxsnili gamofena oTxi Tvis manZilze gagrZelda da pirveli oTxi kviris ganmavlobaSi igi 47 000-ze metma adamianma moinaxula. izabela stiuart gardneris fenuei qorTis msgavsad, eqspoziciis principi MOMA-Sic radikalurad gansxvavebuli iyo. meri salivani 1914 wels gamocemul saxelmZRvaneloSi 126 „saxlis dagegmareba da morTva: , praqtikuli da ekonomiuri dekorirebis martiv rCevebi formebs aniWebs diasaxlisebs~ upiratesobas sacxovreblis da formisa da ganaTebis erTianobisa da balansis, aseve, e.w. masalis integrirebis momxrea. am xedvaze didi gavlena moaxdina armori Souze nanaxma Tanamedrove xelovnebis nimuSebma. aseTive principi iyo gamoyenebuli pirveli eqspoziciis mowyobisas. da ar unda vifiqroT, rom aseTi novatoruli ideebi sazogadoebisa muzeumis iyo mmarTvelTa sabWos mier uproblemod miRebuli. muzeumis mesveurTa komitetis warmomadgenelma eilin meier libmanma aRSfoTebuli werili gaugzavna gudiers sagamofeno darbazebis depersonificirebuli esTetikis gamo: „me Tu mkiTxavT, cneba „xelovneba~ mxolod qandakebas, mxatvrobas, grafikasa da fotografias ki ar unda moicavdes, aramed yoveldRiurad gamoyenebul, iseT funqcionalur da dekoratiul sagnebzec unda vrceldebodes, rogoric aris mina, keramika, wignis yda Tu garkveuli saxis saojaxo aveji. msgavsi nivTebis meSveobiTac mdidrdeba adamianis sulieri cxovreba . . . esTetiuri da funqcionaluri saojaxo nivTi yovelTvis moTxovnadia miuxedavad imisa, rom teqnikur saukuneSi vcxovrobT, da Semoqmedebis nebismier nayofs gasavali yovelTvis eqneba.~ (Macleod, 2003: 166) aseTi mosazreba arc erTaderTi iyo da arc SemTxveviTi. muzeumis mmarTvelTa sabWo moxerxebulad xelovnebis sferoSi qalTa iyenebda dominanturi msgavs roliT signalebs ukmayofilo, da Tavis principebs amkvidrebda. lili blisis gardacvalebis, meri salivanis ojaxuri mdgomareobis gamo gadadgomisa da saganmanaTleblo sferoSi gadasvlis Sedegad, marto da kidev ufro daucvelad darCenili ebi rokefeleri daTanxmda „avadsaxsenebeli~ artemis pakardis oficialurad mowvevas, muzeumis xelmZRvanelobis Sesaswavlad. pakardis komisiam (Packard, 1938) dado angariSi, romelic calsaxad uaryofda qalis SesaZlo pozitiur rols xelovnebis ganviTarebaSi: „Cven yoveli amerikas ukve mxridan daudga gvipirispirdebian dro, rodesac 127 da migviTiTeben, xelovneba kvlav rom daikavebs , kuTvnil adgils mamakacTa interesebis nusxaSi. diax, Tamamad unad iTqvas, rom am qveyanaSi Tanamedrove xelovneba mniSvnelovnad ver ganviTardeba, Tu am saqmeSi Seitans swored warmoebasa da mamakaci, wvlils mTeli gulmodginebiT ar romlis mWidro kavSiri soflis meurneobis yvela dargTan komerciasTan, mas „xelovnebis praqtikaSi gamoyenebis~ uSualo iaraRad aqcevs, rac qals naklebad xelewifeba.~ (Mcleod, 2003: 167) am komisiis saboloo daskvna da baris Sexedulebebi dauZleveli winaaRmdegoba mmarTveloba aRmoCnda. Tavis gadatrialebas da vaJs, 1939 wels nelson taxtidan ebi rokefeleri rokefelers Camogdebas Caabara. Hgavda, gadadga da marTalia, es magram qalebi ar danebdnen da Tanamedrove xelovnebis popularizacia sxva gzebiTa da xerxebiT gaagrZeles. realurad arsebuli mZime foni, romelSic qalebs uwevdaT TavianTi principebis gatana maT mxolod aZlierebda. gertrud vanderbilT uiTni (1875-1942) swored aseTi nabiji iyo gertrud vanderbilT uiTnisa da juliana forsis mier amerikuli xelovnebis muzeumis (the Whitney Museum of American Art) Seqmna. amerikis elitaruli da SeZlebuli wris warmomadgenels - gertrud vanderbilT uiTnis qalTa uflebebisTvis arasdros ubrZolia, magram mis mier 1931 wels daarsebuli amerikuli xelovnebis muzeumi stentonis „grZnobaTa deklaraciaze~ aranakleb Tamami da radikaluri nabiji iyo. stentonis cxovrebis mkvlevari, istorikosi lori ginsbergi Tavis wignSi ase axasaiTebs mis saqmianobas: „qalTa uflebebis cneba stentonis gamogonili ar aris, man ubralod aitaca is ideebi, romelic haerSi trialebda, gadaamuSava isini, gasageb da damajerebel sityvebad aqcia, daumata didi doziT momxibvleloba da qarizma da iseTi ZaliT miubruna sazogadoebas, rom uTvalavi Tanamoazris ayolieba SeZlo.~ (Ginsberg, 2009: 5) 128 , stentonis msgavsad, uiTnim arsebul realobaze, gamocdilebasa da tradiciaze dayrdnobiT, Seqmna unikaluri da manamde ararsebuli kulturuli sivrce, romelmac qalTa mecenatobis Semdgomi evolucia uzrunvelyo. gertrud vanderbilT uiTni, ebi rokefeleris msgavsad, SeZlebuli da privilegirebuli fenis warmomadgeneli iyo da maqsimaluradac sargeblobda am upiratesobiT. swored am upiratesobis wyalobiT, man is moaxerxa, rac qeTrin dreierisTvis ganuxorcielebel ocnebad darCa. rac Seexeba uiTnisa da rokefelers, isini iseve, rogorc maT mier daarsebuli dawesebulebebi, gansxvavdebodnen erTmaneTisgan. rokefeleri Tavis saqmianobas CrdilSi mdgomi warmarTavda (sadaveebi qogner gudieris xelSi iyo),UuiTni ki Tavad ganagebda yvelafers. gansxvavebuli iyo xelovnebisadmi maTi damokidebulebac. uiTnisTvis es ojaxuri problemebisa da arSemdgari ojaxuri simyudrovis Canacvleba iyo da, saboloo jamSi, misi kariera gaxda. vanderbilTebze faqtis moyvana warmodgenis maTi winaprebis Sesaqmnelad istoriidan. sakmarisia Bbabua - ramdenime legendaruli komodore vanderbilTi niWieri biznesmeni iyo, romelmac sarkinigzo imperia Seqmna. biznesis mama - gafarTovebiTa xelovnebis muzeumis kornelius da vanderbilTi, filantropuli metropolitenis rkinigzis saqmianobiT, mmarTvelTa saojaxo kerZod sabWoSi ki, ocwliani samsaxuriT gamoirCeoda. gertrud maswavleblebTan vanderbilTma miiRo, Semdeg safuZvliani ki ganaTleba prestiJul qalTa jer kerZo saswavlebelSi (Brearly School). mTeli am periodis manZilze igi mSoblebis nebiera da gadaWarbebuli yuradRebisa da zrunvis obieqti iyo. hari uiTnize daqorwinebis Sedegad, gertrudma erTi mdidruli garemodan meoreSi gadainacvla da albaT amitomac, gansxvavebuli atmosferos Seqmnis survilma igi mxatvar jon la fargs40 daakavSira. am 40 jon la fargi 1835-1910 (John LaFarge) - amerikeli mxatvari, kedlis mxatvrobisa da vitraJebis specialisti, mwerali. 129 , nacnobobam mis cxovrebaze Zireuli gavlena iqonia. mogvianebiT „arasdros damaviwydeba siamovneba, romelic momaniWa im gancdam, gertrudi werda: rom aseTi didi adamianis gacnoba mxvda wilad. swored mas Semdeg davinteresdi amerikis xelovnebiT.~ (Friedman, 1978: 6) mSobiarobasTan dakavSirebuli Rrma depresiisa da qmris Ralatis gamo, gertrudis ojaxuri cxovreba kraxiT dasrulda. am mZime situaciidan gamosavali man mravali qalis mier ukve nacadi xerxis meSveobiT - qvelmoqmedebaSi CarTviT gadawyvita. am mimarTulebiT pirveli nabiji meri simkoviCis grinviC hausis41 dasaxlebaSi regularuli stumroba iyo, rasac mohyva uiTnis mmarTvelTa sabWoSi arCeva. misi interesebis sferodan gamomdinare, gertrudi am organizaciaSi moxvedrilTaTvis xatvis gakveTilebs afinanasebda da meTvalyureobda. saqme is aris, rom 1890 wels evropaSi mogzaurobisas, man TavisTavSi ukve aRmoaCina cxoveli interesi xelovnebis mimarT. parizis muzeumebisa da luvris skrupulozuli daTvaliereba, qandakebis kerZo gakveTilebi - yovelive es mZime depresiasTan brZolis gza iyo; amave periodSi gamoikveTa saxelovnebo filantropiis, rogorc pirovnuli xsnis idea. pirveli mosazrebebi amasTan dakavSirebiT mis pirad dRiurebSi ukve 1904 wels Cndeba: „Camoyalibdi, ra SeiZleba gaxdes Seni mudmivi interesis sagani. winaswar darwmundi, rom es iseTi saqmea, romlis keTebisas yvela Seni upiratesoba mniSvnelobas SeiZens. es unda iyos iseTi ram, risi wamomwyebic Tavad iqnebi. darwmundi, rom Seni mdgomareobac iseve wagadgeba am saqmeSi, rogorc fuli, an gansakuTrebuli niWi, romelic bunebiT mogdgams. … gamoiyene es mdgomareoba saimisod, rom gavlena iqonio mamakacebze, romlebic, Tavis mxriv, Sens survilze 41 meri simkoviCis grinviC hausi (Mary Simkovitch, Greenwich House) - am saqvelmoqmedo organizaciis misia iyo ojaxebisa da calkeuli pirovnebisTvis SeeTavazebinaT socialuri, jandacvis, kulturuli da saganmanaTleblo programebi da am gziT uzrunveleyoT yvela asakisa da warmomavlobis moqalaqis srulfasovani CarTuloba samoqalaqo sazogadoebis saqmianobaSi. 130 , iqonieben gavlenas. Ees aris erTaderTi gza bednierebisaken da es usaTuod unda gakeTdes.~… (McCarthy, 1991: 220) gertrud uiTnis, Tavisi winamorbedi mecenati qalebis msgavsad, srulad gaazrebuli hqonda Tavisi miznebi da gegmebi, magram maTgan gansxvavebiT, naTlad xedavda Tavisi finansuri SesaZleblobebis did upiratesobas saqvelmoqmedo da mecenaturi saqmianobis gansaxorcieleblad. cnobadobisa da didi finansuri SesaZleblobebis miuxedavad, gertrudma samxatvro da filantropiuli saqmianoba Tavis proeqtebSi mamakacebis mozidviT daiwyo, raTa Tavisi saqmianobisTvis respeqtabeluri saxe mieca. misi saqmianobis kidev erTi principuli Tavisebureba is gaxldaT, rom uiTnisTvis prioritetuli profesiuli mxare iyo da ara genderuli Tanasworobis idea. am gansxvavebebis Sesaxeb Tavis mosazrebas gamoTqvams qeTlin maqarTi: „uiTni ukve iwyebda fiqrs im gzebze, romliTac saukunis gariJraJze kulturis sferoSi qalTa filantropiis axal Targze gamoWra gaxdeboda SesaZlebeli, igi gamalebiT eZiebda Zveli artaxebidan Tavis daRwevis gzebs.~ (McCarthy, 1991: 220) gertrud uiTni mxolod xelovnebis mecenati ar yofila, igi Tavad xelovani, kerZod, moqandake iyo da am gzaze miRweuli aRiareba misTvis winaaRmdegobaTa warmoadgenda. ojaxi daZlevis da pirvel megobrebi warmatebul msubuqi gamocdilebas iumoriT uyurebdnen skulpturiT mis gatacebas da Tumca am droisTvis qalTa saxelovnebo ganaTlebis sfero seriozul cvlilebebs ganicdida, genderuli aspeqti jer kidev gertruds Semaferxebeli uaxloesi warmodgenebTan SeZlebuloba aRmoCnda. garemoeba adamianebis - brZola uwevda. karieruli winsvlis TviTon am movlenas iyo warmatebuli dedisa ase da meuRlis paradoqsulia, gzaze xsnida: kidev Tu karierisTvis. MmoZvelebul magram erTi uiTnis winaaRmdegoba SeZlebuli mxatvari SekveTebs moiTxovs, is lukmas gamoglejs piridan imas, visac es ufro sWirdeba. xolo Tu samuSaos ufasod Seasrulebs, fass ise daagdebs, rom es Ralatis tolfasi iqneba. am da sxva winaaRmdegobaTa miuxedavad, uiTnim karieruli winsvla moaxerxa. 131 metic, misi mizandasaxuloba , ojaxisa da megobrebis winaaRmdegobis pirdapirproporciulad Zlierdeboda. skulpturiT gataceba, romelic 1905 wels depresiasTan brZolis formiT daiwyo, 1910 wlisTvis mokrZalebul warmatebaSi gadaizarda, 1917 wels espaneTis mTavrobis mxridan miRebuli kolumbis qandakebis SekveTiT gagrZelda da msgavsi SekveTebis grZel nusxases namuSevaric Seemata. pirveli msoflio omis miwuruls gertrud uiTni skulpturis samyaroSi ukve aRiarebul figurad iTvleboda. rac Seexeba gertrud uiTnis samuzeumo saqmianobas, is SeiZleba simbolurad miviCnioT erTgvar pasuxad marsel diuSamis Semdeg mowodebaze: „sabolood unda gavacnobieroT, rom evropuli xelovneba dasrulda, mokvda da rom momavlis xelovnebis erTaderTi akvani amerikaa. . .~ (Friedman, 1978: 417). im drois muzeumebi am mosazrebas ar iziarebdnen. arsebobda Sexeduleba, amdenad, rom muzeumi sagamofeno „gardacvlili darbazSi moxvedris mxatvrebis sasaflaoa aucilebeli piroba da, iyo gardacvlilis statusi, ucxouri warmomavloba, an aRiareba dilerebis mxridan.~ (Glackens, 1957: 76) meoce saukunis dasawyisisTvis uiTnim da qeTrin dreierma axal, arsebulisgan radikalurad sapirispiro tendencias daudes saTave da TavianTi Tanamedrove mxatvrebisa da mxardaWera daiwyes. 132 aqamde ignorirebuli Janrebis , Tavdapirvelad, uiTni am problemas individualuri saSualebebiT wyvetda: individualurad ukveTda naxatebs Tavis Tanamedrove mxatvrebs, piradad patronobda eSqenis skolis realistebs da 1908 wels maqbeTis galereaSi „rvaTa~ gamarTul (The Eight42) gamofenaze warmodgenili namuSevrebidan oTxi Tavad SeiZina, „rac am tiloebis Seqmnaze aranakleb Tamami nabiji iyo.~ (Homer, 1969: 53-64) igive saqmianobis gagrZeleba damoukidebel iyo mxatvarTa sazogadoebis (Society of Independent Artist) gamofenis erT-erT organizatorad yofna da, mogvianebiT, 1918 wels misive mmarTvelTa sabWos wevroba. uiTnis koordinirebiTa da konsultaciebiT araerTi gamofena gaimarTa. Semdegi nabiji, romelic uiTnis muzeumis SeqmnasTan aaxlovebda, iyo misi reaqcia sagamofeno sivrcis naklebobaze (da zog SemTxvevaSi ararsebobaze). am mwvave problemas man 1908 wels ori studiis gaxsniT upasuxa, rasac mogvianebiT xsenebuli sivcis kidev ufro gafarToeba mohyva. 1914 wels mis erT-erT studiaSi gaimarTa gamofena-gayidva saxelwodebiT “50-50 Art Sale,” romlis Semosavlis naxevari, rogorc es saxelwodebidanac Cans, qvelmoqmedebas, parizSi amerikeli jariskacebis hospitals moxmarda, meore naxevari ki mxatvrebis mxardaWeris fondSi gadanawilda. es faqti, Cemis azriT, uiTnis moRvaweobis memkvidreobiTobas usvams xazs da bunebrivad iwvevs sanitaruli komisiis saqmianobis asociacias. mogzaurobis maspinZlobas, saqvelmoqmedo miuxedavad, rac uiTnis misi miznebiT studia Tanamoazrisa safrangeTSi agrZelebda da momavali xSiri gamofenebis partnioris - juliana forsis daxmarebiT gaxda SesaZlebeli. gertrud uiTnis mier am wlebSi gaCaRebuli sagamofeno saqmianoba imiT iyo niSandoblivi, mravalferovani eqspoziciebi, rom gafarTovda moewyo jon areali, slounis gaimarTa personaluri gamofena. mxatvrobis cnebis gafarToebad SeiZleba miviCnioT Stiglicisa 42 rvani (The Eight) - am saxelwodebiT gaerTianebulma mxatvrebma robert henris xelmZRvanelobiT mxolod erTxel, 1908 wels maqbeTis galereaSi moawyves erToblivi gamofena. erovnuli akademiis mier uaryofili maTi xelovneba meoce saukunis amerikuli ferweris TviTmyofadi ganviTarebis winapiroba iyo. mogvianebiT, es moZraoba eSqenis skolis saqmianobas Seerwya. 133 , da stiSenis fotografiis gamofena da aqve grinviC hauzis skolis moswavleebis gamofena saxelwodebiT “Art by Children of the Greenvich House School”. gansakuTrebiT romlebic im minda droisTvis gamovyo amave siaxle iyo periodis da is eqspoziciebi, mogvianebiT amerikuli mravalferovnebis saxelovnebo sibrtyeSi harmoniuli Serwymis saTave gaxda. msgavsi kosmopolituri eqspoziciebis mowyobis magaliTebi adreul istoraSic moipoveba, magram ara aseTi masStabiT. 1918 wels gaimarTa gamofena saxelwodebiT: „amerikel indielTa fotoportretebi. avtori i.s. kertisi~. imave wels moewyo Cineli modernisti mxatvrebis gamofena, ramodenime wliT gvian - rusuli plakatis eqspozicia; Semdeg skulpturis saukunis gamofena-konkursi 20-ian wlebSi „emigranti Temaze: gaimarTa kidev erTi amerikaSi.~Mmeoce saintereso gamofena „afrikuli skulptura~, romelic adre gamarTuli msgavsi eqspoziciisgan imiT gansxvavdeboda, rom pikasos 20 afrikuli da Tanamedrove xelovnebis TaosnobiT moewyo Tanamedrove londonSi, kavSirs sazRvargareTuli amerikeli parizSi, namuSevars mxatvris venasa da aerTianebda, usvamda xazs. uiTnis gamofenebic, romlebic popularizacias SefildSi. rac vfiqrob, 32 emsaxureboda, es magaliTebi, cxadyofs uiTnis saqmianobis maStaburobas, inovaciur arssa da mizans. 1918 wels gaxsnilma Whitney Studio Club-ma uiTni da forsi kidev ufro daaaxlova maTi cxovrebis mTavar movlenasTan - amerikuli xelovnebis muzeumis daarsebasTan. am klub-studiam arsebobis 11 wlis manZilze 86 gamofenas umaspinZla (amaTgan 28 personalurs), warmoadgenda mxatvrebis saimedo mniSvnelovania, TavSesafarsa uiTnim da da forsma aq sayrdens muSaobisas da rac aranakleb miiRes unikaluri menejeruli da marketinguli gamocdileba, rom araferi vTqvaT, iseTi mxatvrebis sazogadoebisTvis wardgenaze, rogorebic iyvnenjon slouni, uiliam glakensi, aseve, imxanad axalbeda edvard hoferi da reginald marSi. studiis SemoqmedebiT kari Tanabrad Ria iyo asparezze uiTnis mZime nakarnaxevi. 134 qali mxatvrebisTvisac, rac piradi gamocdilebiT iyo , am droisTvis, uiTnis sakuTari koleqcia ise gaizarda, rom mas an kidev erTxel unda gaefarTovebina sagalereo sivrce, an muzeumisTvis eCuqebina. arCevani metropolitenis muzeumze gakeTda, miT umetes, rom misi mama mmarTvelTa sabWos wevri iyo. miuxedavad amisa, muzeumidan Semdegi pasuxi movida: „aRar gvinda amerikelebi, sardafi savse gvaqvs rac faqtobrivad saboloo msgavsi suraTebiT!~ (Rubinstein, 1982: 188), ganaCeni iyo.43 muzeumis daarsebis procesis momswre, juliana forsis megobari, forbs uotsoni mogvianebiT ixsenebda, rom sakuTari muzeumis Seqmnis gadawyvetileba swrafad da iolad iqna miRebuli. forsi direqtorad dainiSna. daisaxa muzeumis samomavlo strategia, romelic Tanamedrove amerikeli mxatvrebis gamofenas isaxavda miznad, ganurCevlad mimarTulebisa da Janrisa. erTaderTi kriteriumi maRali xarisxi unda yofiliyo (McCarthy,1991: 237). 1931 wlis 17 noembers amerikuli xelovnebis muzeumis gaxsnas daaxloebiT 4 aTasi stumari daeswro. maT Soris iyvnen mxatvrebi, xelovnebis kritikosebi, muzeumebis direqtorebi, xelovnebis qomagebi da, ra Tqma unda, Jurnalistebi. RonisZiebis kulminacia iyo prezident huveris misaloci mimarTva da cxadia, Tavad gertrud uiTnis figura, romelic msgavsi RonisZiebebis ubadlo maspinZlobiT iyo cnobili. presa araerTgvarovnad urTierTgamomricxaoba da gamoexmaura radikaluri am movlenas. gansxvaveba Sefasebebis cxadyofda, Tu ramdenad sarisko saqmes iyo SeWidebuli es ori qalbatoni da ramdenad mzad unda yofiliyvnen isini zogjer mtruli damokidebulebisTvisac ki. muzeums amerikis erT-erTi wamyvani sacavis reputacia Seeqmna, romelic warmatebiT iqna SenarCunebuli imis wyalobiT, rom uiTnisa da forss impresarioebis RvTiT xelewifebodaT saWiro boZebuli niWic adamianebisa da aRmoaCndaT. presis maT erTnairad TavianTi proeqtebiT daintereseba da am proeqtebis gegmazomierad bolomde miyvana. marTalia, sara uorTington piteris Taobis qalbatonebisgan gansxvavebiT, gertrud 43 M metropolitan muzeums amerikeli mxatvrebis sakuTari ganyofileba 1949 wlamde ar hqonia. 135 , uiTnisa da mis Tanamedrove mecenat qalebs sakuTari qonebis gankargvis saSualeba ukve hqondaT da uiTnis es saSualebebi arasdros aklda, misi danaxarji gacilebiT mokrZalebuli Sesaqmnelad daxarjul iyo sxva analogiuri sacavebis TanxebTan SedarebiT. am qalebis fasdaudebeli Rvawli is iyo, rom maT miznad daisaxes, arc meti, arc naklebi „daemsxvriaT gulgrilobis kedeli, romelic amerikul xelovnebas gars ertya 1876 wlidan~. (McCarthy, 1991: 240) juliana forsi amtkicebda, rom am muzeumis mTavari amocana unda yofiliyo amerikuli xelovnebis prestiJis aRdgena, romliTac wlebis manZilze mxolod ucxouri da gasuli saukuneebis xelovneba sargeblobda. ira glekensi -eSqenis skolis erT-erTi damaarseblis, uiliam glekensis vaJi Tavis wignSi amis Sesaxeb werda: „amerikul xelovnebas amieridan „ukana karebidan~ Semosvla aRar mouwevs.~ (Glackens, 1957: 233) bevri qalebis TvalsazrisiT, ganzogadebul gertrud magaliTad uiTnis kariera, gvevlineba. axali maSin, Taobis rodesac me-19 saukune mamakacebis individualizmis aRzevebis xana iyo, meoce saukunis 20-iani wlebisTvis qalebis individualizmma Zalebis mokrefa daiwyo da didwilad miRebulic iqna sazogadoebis mier. saSualo klasis qalis qcevis myarad fesvgadgmuli doqtrina xazgasmulad moiTxovda koleqtivizms, Tavganwirvas, saxlisa da ojaxis kultze dafuZnebul qcevis normebs. mamakacis individualizmma gaTavisuflda. simkacris qalTa Serbileba moZraobis Serbileba, meoce saukunis 20-iani wlebisTvis, daiwyo. danawevreba, ganaTlebis SezRuduli zneobrivi miRebisa da qali normebis dasaqmebis SesaZleblobebis zrda - yovelive aman didi wvlili Seitana e.w. axali tipis qalis gamoCenasa da TviTdamkvidrebaSi. amitom, qalTa individualizmi jazis saukunis Tavisebur laitmotivad iqca. qeTlin maqarTi am procesebis Sesaxeb wers: „meoce saukunis 20-iani wlebisTvis, qaluri siTamamisadmi sazogadoebis Semwynarebluri damokidebuleba TandaTan sxva ramiT Seicvala: amjerad namdvili pativi miego axal gmir qalTa mTels wyebas, gerTrud uiTnis, meri 136 pikfordisa daEemilia erhartis , CaTvliT, romlebmac uCveulod warmatebuli kariera Seiqmnes.~ (McCarthy, 1991: 241) uiTni novatori imitomac iyo qalTa samuzeumo moZraobaSi, rom igi e.w. „qalTa kulturis~ izolirebulad ganviTarebas emijneboda. ase magaliTad, qali mxatvrebis namuSevrebis xazgasmulad calke gamofenisa da propagandirebis kriteriumiT nacvlad, arCevda, iZenda is da maT xarisxisa gamofenda, da rac faseulobis Tanasworobis im droisTvis axali xedva iyo. zogi feministi sayvedurobda uiTnis, rom individualisturi tendenciebis midgomebis gamo institucionalizacia, ver moxerxda rasac Sedegad feministuri is mohyva, rom piradad uiTnis muzeumis saqmeebidan CamoSorebas qalTa sakiTxisadmi ufro gulgrili da indeferentuli damokidebuleba mohyva. yovelive amis miuxedavad, meoce saukunis dasawyisis mecenat qalebs saSualeba miecaT TavianTi sityva eTqvaT aqamde mxolod mamakacebis sferod miCneul sivrceSi. uiTnis saukunis kariera 20-iani adasturebs. qalebma gansakuTrebuli wlebis mxolod drois qalTa da unikaluria, saqmianobis dekoratiuli ormocdaaTwlian rasac statistikuri xelovnebiT monakveTSi meoce analizic dainteresebulma seriozuli naxtomi ganaxorcieles: kulturis sadaveebi ipyres xelT da individualistur mecenatobamde amaRldnen, raSic uiTnim da misma Tanamimdevrebma fasdaudebeli roli Seasrules. qalTa saxelovnebo filantropia amerikaSi etapobrivad viTardeboda. dekoratiuli xelovnebiT dawyebuli procesi evoluciurad „maRali~ xelovnebiT Seicvala da Tu Tavidan evropisa da aziis xelovnebis popularizacia xdeboda, uiTnim da misma Tanamedroveebma aqcenti Tanamedrove xelovnebaze gaakeTes da warsulis „gandidebis~ nacvlad fsoni „amerikis momavalze~ dades. „meoce saukunis 30-iani wlebisTvis arsebuli winaaRmdegobebi da stereotipebi sabolood daingra da qalebma sadaveebi TavianT xelSi aiRes,~ wers uiTnisa da forsis Semoqmedebis mkvlevari avis bermani. (Berman, 1990: 291). 137 , 3.4 samuzeumo moZraobis gafarToebuli geografia da mravalferovneba aSS-Si aSS-Si pirveli mosaxleebis gaCenis dRidan arsebobda mtkice rwmena, rom kargad organizebul sazogadoebas unda Seswevdes unari uzrunvelyos misi mravalferovani jgufebis funqcionireba. harmoniuli Semadgeneli, amitomac, eTnikurad Tanacxovreba kulturuli Tanaarsebobisken da konfesiurad da srulfasovani mravalferovneba swrafva amerikuli da maTi sazogadoebis ganviTarebis Tanamdevi movlenaa. istoriis, kulturisa da socialur mecnierebaTa mkvlevrebi erTxmad aRiareben, rom sufraJisti da socialuri TanasworobisTvis mebrZoli qalebis paralelurad, mecenati qalebis mravalwliani da dabrkolebebiT aRsavse moRvaweobis gareSe amerika dRevandeli saxiT ver Camoyalibdeboda. gadaWarbeba ar iqneb Tu vityviT, rom aseTi tipis saqmianobam etapobrivad geografia, klasobrivi Secvala da amerikuli genderuli qalaqebis parametrebi. socialuri moxaliseobriv principebze damyarebulma asociaciebma safuZveli Cauyares iseT Zalas, romelmac ASeqmna reformebs da me-20 kultura, safuZveli Cauyara qveynis Camoayaliba amerikelis mentaliteti. saukunis mfarvelobisa rogorc amerikis da amerikis dasawyisis propagandis qalTa saqmianoba xelovnebis mimarTulebiT SeiZleba ganvixiloT, mravalferovnebis SemaduRabebeli da erovnuli erTianobisken mimavali erT-erTi gza. me-20 saukunis daswyisidan qalTa gaaqtiurebas xelovnebis marTvis sferoSi Sedegad moyva mTeli qveynis masStabiT muzeumebis daarseba, an arsebul muzeumebSi koleqciebis gadacema. am qalbatonebis cxovrebis da samecenato saqmianobis erT-erTi mTavari samizne aSS-is mravalferovani kulturuli memkvidreobis erTmaneTisgan esoden gansxvavebuli Sreebis warmoCena, popularizacia da mniSvnelobis xazgasma iyo. Tavis mxriv, am moZraobam Tavisi saganmanaTleblo arsiT da udao sazogadoebrivi datvirTviT qalebis SesaZleblobebs farTo asparezi gauxsna da Tumca me-20 saukunis dasawyisSi Zveli diqotomia kvlavac 138 , ZalaSi iyo, saqvelmoqmedo da saxelovnebo veqtori ukve seriozul cvlilebas ganicdida. Tu e.w. mooqrovili saukunis qalebis winsvla jer kidev mamakacebis mandilosnebi „zedamxedvelobiT~ xdeboda, progresivizmis epoqis ukve damoukideblad moqmedebdnenda mxolod sakuTari mosazrebebiT xelmZRvanelobdnen. AaRniSvnis Rirsia is faqtic, rom xSirad isini am amocanebs mamakac partniorebTan erTad axorcielebdnen. mecenati qalebi, romlebic asparezze me-20 saukunis dasawyisSi gamovidnen winamorbedebisgan Tvisobrivad gansxvavdebodnen. isini ara marto sakuTari, gansxvavebuli xedviT qmnidnen saxelovnebo dawesebulebebs, aramed maT marTvasa da finansebis gankargvaSic aqtiur monawileobas iRebdnen. am evoluciuri procesis fonze progresulad da moqalaqeobrivad qmnidnen, aman moazrovne droTa qalbatonebi ganmavlobaSi TanamoazreTa seriozuli jgufebs cvlileba Seitana sazogadoebaSi. qalTa mecenatobis Seswavla mravali gansxvavebuli rakursiT SeiZleba: am nawilSi qalTa mecenatoba kulturuli mravalferovnebis harmonizaciis WrilSi msurs gavaSuqo. me-19 saukuneSi dekoratiuli xelovnebis propagandiT evropuli da dawyebuli amerikuli da me-20 xelovnebis saukunis dasawyisSi institucionalizaciiT dagvirgvinebuli procesi samuzeumo moZraobaSi gadaizarda. ganvixilavT ramdenime konkretul magaliTs. jein stenfordi (1828-1905) jein stenfordis cxovrebis gza da saqmianoba xelovnebis propagandiT dakavebul qalTa fsiqologiuri, socialuri da pirovnuli mravalferovnebis faseulobebis da kidev qalis erTi magaliTia. rolis marTalia, viqtorianuli is aRqmis tradiciuli momxre iyo, SesaZlebelia igi post-viqtorianuli mentalitetis mqoned miviCnioT, radgan, rogorc vanda qorni aRiSnavs: 139 , „qalis ojaxSi diqtatorad da avtoritarul mmarTvelad yofnis prerogativa man sajaro instituciebis mSeneblobis sferoSi gadaitana.~ (Corn, 1997: 14) gansxvavebebis garda, mas Cvens mier aRweril qalebTan bevri saerToc hqonda: mizandasaxuloba, ganmanaTlebloba, kulturis donis amaRleba da aqtiuri saqmianoba moRvaweoba CrdiloeT aRmosavleT SedarebiT sanapirosa kulturuli stenfordma am dasaxuli miznebis kaliforniaSi da gaiSala, romelic Crdilo-aRmosavleTis TvalsazrisiT realobis misaRwevad. misi Secvlis „veluri~ amocanas did qalaqebTan mxare miuZRvna amerikis iyo. jein Tavi. sara uorTington king piterisa da izabela stiuart gardneris msgavsad, Svilis gardacvalebam garkveuli roli iTamaSa am farTomasStabiani proeqtis ganxorcielebaSi. misi biografebi Tvlian, rom gamoTavisuflebuli dro da ojaxis soliduri kapitali mniSvnelovani faqtorebi iyo (Osborn, 1986; Nagel, 1975). 15 wlis asakSi tifiT gardacvlili vaJis ukvdavsayofad stenfordebma san-franciskodan 35 milis moSorebiT, palo altoSi misi saxelobis universiteti daaarses. im dros ukve magnati da milioneri, liland stenford ufrosi am proeqtis iniciatori da ganmxorcielebeli iyo. „misisipis dasavleTiT pirveli muzeumis~ daarseba jein stenfordis idea iyo, romelmac 1891 wels am miznisTvis aSenebul neoklasikuri stilis SenobaSi daido bina44. jein stenfordi, muzeumebis Cvens mier ganxiluli damfuZleblebisgan gansxvavebuli sqemiT moqmedebda: man jer giganturi Senoba aago da Semdeg Tavi miuZRvna eqsponatebiT mis Sevsebas. mkvlevari vanda qorni am muzeums rogorc „enciklopediurs~ axaliaTebs (Corn, 1997: 15), radgan is arqeologiisa da eTnografiis mravalsaukunovan suraTs xatavda: egvipturi brinjaos nimuSebi, antikuri saberZneTis keramika, kopturi teqstili, iaponuri da Cinuri antikvariati – aseTi iyo misi diapazoni. ganTavsebuli stenfordebi ferweruli aqtiurad koleqciis 44 zrunavdnen gamdidrebazec, maT saxlSi samomavlod, Senoba aTenis erovnuli arqeologiuri muzeumis analogiiT aigo, romelmac axalgazrda liland stenfordze waruSleli STabeWdileba datova (Turner, 1986) . 140 , muzeumisTvis misi Tanamedrove gadacemis amerikuli perspeqtiviT. mxatvrobisa da liland fotografiis stenfordi nimuSebze iyo orientirebuli, jeini ki evropaSi Zveli ostatebis tiloebis SeZeniT iyo dakavebuli. 55 wlis asakSi daqvrivebulma jein stenfordma universitetisa da muzeumis xelmZRvaneloba Tavis Tavze aiRo da warmatebiTac gaarTmeva Tavi. misi saqmianoba orientirebuli. mxolod jeinis arsebulis mmarTvelobisas, SenarCunebaze universitetis ar iyo kampuss biblioTeka, laboratoria da memorialuri eklesia daemata. gafarTovda da mudmivad eqsponatebiT mdidrdeboda muzeumic. qalebis mier daarsebuli sxva muzeumebisgan gansxvavebiT, es naklebadaa cnobili, rac 1906 wlis damangreveli miwisZvriT aixsneba. stiqiam muzeumis farTis 60 procenti miwasTan gaaswora da eqsponatebis sagrnobi nawilic srulad an nawilobriv koleqciasac. gaanadgura. muzeumi igive daixura, bedi ewia Senoba stenfordebis universitetis ferweris saWiroebebs moxmarda da mxolod 1950 wels gaixsna, rogorc Tanamedrove xelovnebis sagamofeno sivrce. aseTi finalis miuxedavad, jein stenfordis roli qalTa gaZlierebuli sazogadoebrivi rolisa da kulturuli liderobis damkvidrebis procesSi warmoudgenlad didia. igi Tavis sazogadoebis, momavali Taobebis ganaTlebaSi xedavda da iRwvoda imisTvis, rom Tavisi ojaxis saxeliT xelovnebis popularizaciis kuTxiT mdidari memkvidreoba daetovebina sazogadoebisTvis. klaribel (1864-1929 ) da eta ( 1870-1949) kounebi marTalia, klaribel da eta kounebicnobili arian rogorc pikasos, matisis da sxva modernist mxatvarTa naxatebis koleqcionerebi, baltimoris xelovnebis muzeumisTvis (the Baltimore Museum of Art) maT mier gadacemul koleqciaSi iyo saukuneebis aRmosavluri teqstili, kopturi xelovnebis nimuSebi, Sua abreSumi, samkaulebi, aveji, aRmosavluri noxebi da afrikuli xelovnebis nimuSebi. es mravalferovneba arCevanis 141 , Tavisuflebas gulisxmobda, rac sxva maxasiaTeblebTan erTad, axali tipis qalis erT-erTi ganmasxvavebeli niSani iyo. aRsaniSnavia, rom da-Zma stainebTan mWidro urTierTobam kounebis interesebi ver SezRuda. Tumca kounebis koleqciaSi arsebuli matisis 42 naxati da 400-ze meti graviuridan pirveli namuSevrebi swored stainebis rekomendaciiT iqna SeZenili (Fisher, 2000: 114). rogorc debis nacnobebi da maTi biografiiT dainteresebuli mkvlevrebi aRniSnavdnen, klaribeli da eta erTmaneTisgan ca da dedamiwasaviT gansxvavdebodnen. es exeboda rogorc garegnobas, aseve fsiqotipsa da koleqcionerul stilsa da interesebs (Pollack, 1962; Richardson, 1985). klaribeli misi drois ganaTlebuli axali tipis qalebis msgavsad sakuTar Tavs ufro maskulinuri TvisebebiT Semkuls xedavda, rac pirdapirobaSi, damoukideblobasa da profesionalizmSi gamoixateboda da es, Sesabamisad, mis koleqciazec aisaxeboda. misi koleqcia, romelic mravalferovani da ekleqturic ki iyo, srulad erwymoda koleqcioneris bunebas (Richardson, 1985: 7). am mosazrebas Tavad klaribelic adasturebda, rodesac aRniSnavda: „me arc ki vicodi, rom am nivTebisTvis, romlebic me mekuTvnis, koleqcia SeiZleboda mewodebina, sanam adamianebma maTze saubrisas am terminis gamoyenebaar daiwyes.~ (Macleod, 2008: 201) eta qounis Tavisufali stili, marTalia, ufro seqsualuri orientacia qaluri iyo, magram misi gambedavi, zogjer ki avantiuristuli suliskveTebis namuSevrebis SeZenisken ubiZgebda. daian maqleods amis magaliTad mis koleqciaSi arsebuli pikasos La Coifuure (1906) da matisis Odalisque, mohyavs (Macleod, 2008: 204). klaribel da eta kounebis baltimoris mier xelovnebis muzeumisTvis TavianTi koleqciis gadacema sakuTrebis prioritetulobis patriarqalur aRqmasac ewinaaRmdegeboda da sajaro kulturuli sivrcis sasargeblod gadadgmuli nabiji iyo. am nabijiT isini debi hiuitebis, ebi rokefeleris da misi Tanamoazreebis, gertrud vanderbilTis xazis gamgrZeleblebad iqcnen. maTi koleqcia STagonebis wyaro iyo uamravi mimdevari qalisTvis, 142 romlebsac kolqciis , muzeumebisTvis analogiurad gadacema an sulac sakuTari muzeumebis daarseba surdaT. klaribel qouni, uamravi Tavisi winamorbedis msgavsad, sruliad gaazrebulad udgeboda am sakiTxs, rasac misi Semdegi msjeloba adasturebs: „axla, roca amis Sesaxeb msjeloba Sevwyvite, sisuleledac ki meCveneba nivTebis koleqcionireba! magram yovelive amas, rogorc Cans aqvs myari safuZveli, romelsac fesvebi Rrmad aqvs gadgmuli adamianTa gulebSi. SexedeT aTasobiT adamians, romlebic am martivma impulsma SeZra; SexedeT muzeumebs, romlebic am impulsis dasakmayofileblad daarsda. silamazisken ltolva adamianis sulis sasicocxlo funqciaa, es aris igive ltolva srulyofisken. zogi imasac ambobs, rom es RmerTisken mimavali erT-erTi gzaa. vin icis . . .~ (Hirschland, 2008: 7) ima hogi (1882-1975) „teqsasi calke imperiaa da geografiulad Tu istoriulad zogjer sruliad Soreul da ucxo mxared gamoiyureba danarCeni qveynis gadmosaxedidan. magram me meimedeba, rom baiu bends (Bayou Bend) SeuZlia im xidis mokrZalebuli roli Seasrulos, romelic ufro dagvaaxloebs amerikul memkvidreobasTan, yvelas rom gvaerTianebs.~ (Willoughby, 2003: 172). baiu bendi 1927 wels aSenda rogorc ima hogisa da misi Zmebis sacxovrebeli da TandaTan Seivso amerikuli antikvaruli avejiT, laTinoamerikuli da mkvidriamerikuli kulturisTvis damaxasiaTebeli dekoratiuli xelovnebis nimuSebiT. dRes es hiustonis nageboba xelovnebis muzeumis (Museum of Fine Art in Houston, MFAH) dasavleT frTas warmoadgens asrulebs, muzeumis da aTasobiT romelic TiToeuli mis damTvaliereblisTvis Semqmnels oTaxi hqonda amerikis 143 swored Cafiqrebuli. adreuli istoriis im am rols uCveulo konretul , monakveTs eZRvneba, Sesabamisi avejiTa da dekoratiuli xelovnebis nimuSebiT aris gaformebuli. „teqsasis pirveli ledis~ (The First Lady of Texas) saxeliT cnobili ima hogi, saxelganTqmuli filantropi, koleqcioneri da xelovnebis mfarveli iyo. misi koleqcia pikasos, Sagalis, modilianisa da matisis namuSevrebiT iyo cnobili, magram is, rac hogs sxva koleqcionerebisgan amerikana45 gamoarCevda, iyo: amerikuli avejisa da adreuli xanis antikveriatis saxiT. es arCevani SemTxveviTi ar iyo da Tavad ima hogi aRniSnavda, rom 1920 wels pirveli nimuSis, dedofal anas46 savarZlis SeZenis Semdeg, mas dauZleveli survili gauCnda amerikuli koleqcia Seeqmna romelime muzeumisTvis (Willoughby, 2003 : 169). ima hogma safuZvliani da mravalmxrivi ganaTleba miiRo jer teqsasis universitetSi (University of Texas at Austin), sadac is germanuls, Zvel inglisursa da fsiqologias swavlobda. ori wlis Semdeg swavla musikaluri xaziT ganagrZo jer niu-iorkis konservatoriaSi da Semdeg evropaSi (germania, avstria). axali tipis sazogadoebriv qalisTvis asparezze tipiurma saqmianobam safuZvlianma didwilad ganaTlebam ganapiroba da misi mravalmxrivi saqvelmoqmedo saqmianoba: hiustonis simfoniuri orkestris (Houston Symphony Orchestra) daarseba, marTva da mfarveloba; simfoniuri sazogadoebis meurveobis mravalwliani centris daarseba vice-prezidentoba; hiustonis (Houston Child Guidance Center); bavSvTa gogonaTa musikaluri sazogadoebis (Girl’s Musical Society) prezidentoba; Teatraluri saqmianobiT dainteresebuli kolejdamTavrebul qalTa klubis (College Women’s Club) komitetis wevroba. am proeqtebis umetesi im TanxebiT ganxorcielda, romelic hogebis mamulSi navTobis aRmoCenis Sedegad 45 amerikana – artefaqtebi, romlebic amerikis istorias, geografias, folklors exeba da kulturul faseulobas warmoadgens (The American Heritage College Dictionary. Houghton Mifflin Company. Boston. New York. 2004:45). 46 dedofali ana (Queen Anne) 1702-1712 wlebSi marTavda did britaneTs. “dedofal anas stilis” saxeliT cnobili avejis dizaini 1720-1760-iani wlebisTvis iyo damaxasiaTebeli. termini, gviani baroko aseve gamoiyeneba am periodis dekoratiuli xelovnebis nimuSebis dasaxasiaTeblad. amerikaSi am stilis gavrceleba emTxveva 1720-30-ian wlebSi britaneli xelosnebis emigracias. 144 , gaCnda. da-Zmas miaCnda, rom radgan es fuli mZime SromiT ar iyo mopovebuli, igi Statis keTildReobasa da qvelmoqmedebas unda moxmareboda (Cone, 1992: 62). ima da misi Zma, uiliami koleqcionereebi iyvnen, romelTa saganZuris mniSvnelovani nawili hiustonis xelovnebis muzeums gadaeca, magram is, rac ima hogs gamoarCevda, amerikuli antikvariatis mimarT interesi iyo. ima erT-erTi pirvelTagani iyo, vinc amerikuli antikvaruli nivTebis faseuloba dainaxa da jerovani interesi gamoiCina maT mosaZieblad da sazogadoebisTvis gasacnobad (Bernhard, 1984: 101). miuxedavad imisa, gadacemuli namuSevrebis STambeWdavia, 100-ze rom meti hiustonis raodenoba namuSevari da xelovnebis da muzeumisTvis faseuloba iseTi avtorebi erTnairad rogoricaa, sezani, modiliani, sarjenti, pikaso da sxvebi, ima hogis saxels baiu bendi da amerikuli kulturis popularizacia gamoarCevs. luizin hevmeieri (1855-1929) da eleqtra hevmeieri (1888-1960) luizin uoldorn elder hevmeierisada misi qaliSvilis eleqtra hevmeier uebis wvlili amerikis xelovnebis propagandisa da samuzeumo moZraobis ganviTarebis saqmeSi didia. maTi cxovreba da saqmianoba axali tipis qalis evoluciisa da Taviseburebebis TvalnaTeli magaliTia. 1929 wels 73 wlis asakSi gardacvlilma luizin hevmeierma uzarmazari koleqcia, TiTqmis 2 000 eqsponati, metropoliten muzeums dautova anderZiT. magnatis, henri popularizacias luizinisa o. hevmeieri ukavSireben, da misi meuRlis, saxels magram cotam Saqris warmoebis amerikaSi impresionizmis Tu rom icis, maT mier metropolitenisTvis gadacemul koleqciaSi rembranti da el grekoc iyo. TviTon luizin hevmeieri ki amerikuli sazogadoebisTvis espanuri mxatvruli skolis gacnobis erT-erTi moTave da ganmxorcielebeli iyo (Cooney, 1995). metropolitenis TiTqmis yvela ganyofileba Seivso maTi koleqciis egzempliarebiT. 145 , 1876-1924 koleqcia wlebSi Seqmna. daqorwinebamde meuRlesTan am erTad koleqciis, arsebobda e.w. da luizinma henris is am mravalferovani nawili luizinze periodis mamakaci koleqcionerebisTvis miRebul tradiciul interesebs asaxavda: iaponuri dekoratiuli xelovneba, gafarToebaSi luizinis barbizonis CarTvis skolis Semdeg tiloebi. aqcentma koleqciis impresionizmisken gadainacvla da 1877 wels amerikaSi pirveli degac gaCnda. luizin hevmeieri is iSviaTi figura iyo, romelmac koleqcionirebisa da sufraJizmis Serwyma SeZlo. Tavis avtobiografiaSi igi aRniSnavs, rom koleqcionirebam mas xeli Seuwyo misi individualuri sivrcidan politikuri aqtivizmis sajaro asparezze gamosuliyo (Havemeyer, 1993: 30). rogorc sufraJistuli moZraobis aqtiuri wevri, is cnobilia aseve rogorc araerTi statiis avtori47 (Gere, 1999: 138). 1912 wels niu-iorkSi sufraJistuli moZraobis mxardasaWerad gamarTuli gamofenisTvis noudeleris galereas (Knoedler Gallery) dauTmo goias da el grekos tiloebi. 1915 wels luizini imave galereis mier gamarTuli meore gamofenis `sufraJizmis mxardamWeri Zveli ostatebisa da edgas dega da meri qasetis namuSevrebis gamofena~ (Suffrage Loan Exhibition of Old Masters and Works by Edgar Degas and Marry Cassett) kuratori iyo. misi qaliSvili eleqtra hevmeier uebi sruliad gansxvavebuli gziT wavida. mSoblebisgan memkvidreobiT miRebulma koleqcionerobis Jinma da Tavad koleqciis nawilma misi interesebi mainc ver SezRuda da man impresionizmisgan radikalurad gansxvavebuli mimarTuleba airCia. „Cems cxovrebaze udidesi gavlena Cemi SesaniSnavi mSoblebis luizinisa da henri hevmeierebis isini qomagobdnen yvelafers, magaliTma iqonia. Cemis azriT, rac ki mSvenieri da Rirebulia amqveynad. orive maTgani Cinebuli koleqcioneri iyo. me maT yvela drois udides koleqcionerebi wyvils iyvnen. vuwodeb. isini marTlac koleqcionerobisTvis 47 mravalmxrivi dabadebulebs “The Prison Special: Memories of Militant”, “The Suffrage Torch: Memoris of Militant” 1922 (Gere, Vaizey, 1999: 138). 146 , saTiTaod yvela nivTi uyvardaT, romelsac yidulobdnen. isini iseT epoqaSi cxovrobdnen, roca amerikuli araferi moiazreboda xelovnebad, amitom maT mTlianad evropuli xelovnebis koleqcia Semqnes.~ (http://academics.smcvt.edu/shelburnemuseum/sestey/Electra%20Havemeyer%20Webb.ht m) Tavisi momavali koleqciis da Semdeg muzeumis pirveli eqsponati eleqtram 1907 wels 25 dolarad SeiZina. es iyo naturaluri zomis mkvidri amerikeli qalis figura, romelsac xelSi sigarebi eWira. Tu eleqtrasTvis luizin es amerikuli hevmeieris, meri xelovnebis kasetisa da unikaluri maTi egzemplari iyo, TanamoazreebisTvis es „sruliad saSineli~ ram aRmoCnda. „rogor SegiZlia, eleqtra, Sen, vinc rembrandtisa da manes tiloebze gaizarde, msgavsi amerikuli nayar-nuyaris atana?~ uTqvams luizins qaliSvilisTvis. eleqtra am mimarTulebis pioneri iyo, romelmac dros daaxloebiT 20 wliT gauswro da TviTnaswavli mxatvrebis namuSevrebis Segroveba daiwyo jer kidev maSin, rodesac maTi Rirebuleba aravin icoda. igi amerikuli kulturisTvis faseul egzemplarebs yidulobda maSin, roca termini „amerikana~ jer kidev ar arsebobda. eleqtras motivi arc istoriuli faseuloba iyo da arc warsulis nostalgia, es nivTebi mas esTetur siamvnebas aniWebda rac dedamisisTvis kidev ufro gaugebari iyo. imis gamo rom eleqtra uebi yoveldRiuri moxmarebis nivTebSi da ubralo adamianebis xelobaSi cdilobda daenaxa xelovneba, mis muzeums kidev ufro metad mimzidvels xdida. vermontis Statis qalaq SelburnSi ganlagebuli Selburnis muzeumi (the Shelburn Museum) dRes 45 akris farTobze gadaWimuli, 35 nagebobisgan Semdgari kompleqsia, romelic niu inglendis istoriuli nagebobebis erTobliobas warmosdgens da am regionis cxovrebas asaxavs 1733 wlidan moyolebuli 1889 wlamde. 147 , gertrud bas uorneri (1863-1951) mravalferovani kulturuli interesebis magaliTia oregonis jordan universitetis dakmayofilebis Sniceris kargi xelovnebis muzeumi (Jordan Schnitzer Museum of Art), romelic aziis xelovnebas da am kulturis gavleniT Seqmnil nimuSebs aerTianebs. xsenebuli dawesebulebis Seqmna gertrud bas uorneris saxels ukavSirdeba. es kidev erTi qali iyo, romelic Tavis dros uswrebda.Mmas kargad hqonda gacnobierebuli, rom gansxvavebuli kulturis xalxTa Soris konfliqti gardauvalia, Tu isini erTmaneTis gagebas ar Seecdebian. xelovneba ki am problemis daZlevis erT-erTi saukeTeso saSualebaa. igi werda: „aRmosavleTSi bevri mimogzauria da TvalnaTliv minaxavs, rogor qceula wminda socialuri xasiaTis, umniSvnelo gadacdenebi seriozul gaugebrobad. Rrmad var darwmunebuli, rom aRmosavleTma da dasavleTma erTmaneTisken savali gzebi da Sexebis wertilebi unda moZebnon. aqedan gamomdinare, gacnobT zogierT adaTs, romelic dasavleTma mxedvelobaSi dasavleTis mSvidobiani unda miiRos, „Seyrisa~ Tuki da aRmosavleTisa megobrebad da darCenis perspeqtivas gardauval aucileblobad miviCnevT~. (Metzger, Fong, 1997: 87) rogorc WeSmariti amerikeli, igi Seudga imis keTebas, risic Rrmad swamda da Seqmna aziis xelovnebis muzeumi da kulturuli centri. unda iTqvas, rom aziis xelovnebis koleqcionireba samuzeumo saqmeSi gamocdili mamakacebisTvisac warmoadgenda. swored ki ioli amitom,gertrud ar iyo uorneris da iSviaTobas orientalistikiT daintereseba unda Sefasdes rogorc siTamame da erTgvari riskic ki. misi mecenaturi saqmianoba cariel adgilas ar aRmocenebula. SeiZleba iTqvas, rom SeerTebuli StatebisFfilantropiis mravalwliani tradiciebi mis ojaxSic iyo akumulirebuli: misma bebiam, romelic qalTa umaRlesi ganaTlebis didi qomagi iyo, Cikagos universitets saerTo sacxovrebeli gadasca saCuqrad, misi deida bavSvTa saavadmyofos daarsebaSi monawileobda, deda ki 148 Cikagos xelovnebis muzeumis , mmarTvelTa sabWos wevri iyo. am ojaxur tradicias, ra Tqma unda, ukvalod ar Cauvlia. gertrudam safuZvliani ganaTleba jer filadelfiaSi, Semdeg ki parizSi miiRo. mas im drois normebisTvis ar uRalatia da sakmaod adre gaTxovda, Tumca bavSvebis gaCenis Semdeg ganqorwinda. ojaxma ar isurva ganqorwinebuli qaliSvilis Sin dabruneba da 1904 wels is ZmasTan SanxaiSi gaemgzavra. swored aq daiwyo misi daintereseba aziis kulturiT. Aaqve man xelmeored iqorwina miurei uornerze. aziaSi xangrZlivi mogzaurobis Semdeg 1909 wels wyvili iujinSi, oregonis Stati, gadavida da swored aq gaaCaRa filantropiuli saqmianoba. meuRlis gardacvalebis Semdeg gertrudam sakmaod soliduri koleqcia gadasca iujinis universitetTan arsebul jordan Sniceris muzeums, romlis damfuZnebelic da oci wlis manZilze kuratoric Tavad iyo. muzeumis gaxsnis da amuSavebis Semdeg igi aziaSi mogzaurobasa da eqsponatebis Segrovebas ganagrZobda. muzeumis aziuri koleqciis sagulisxmo nawils warmoadgens slaidebi, romlebic gertrud uorenma mod kernsTan erTad mogzaurobisas gadaiRo. sagangebod unda aRiniSnos, rom gertrud uorenis yuradRebis obieqts xelovnebis natifi nimuSebi ar warmoadgenda. is ZiriTadad koncentrirebuli eqsponatebze, iyo rac socialur, mas yoveldRiuri kidev erTxel cxovrebis gamoarCevda amsaxvel mamakaci koleqcionerebisgan. gertrud uoreni kvleviT saqmianobasac eweoda da am mxrivac saintereso miuZRvna memkvidreoba aziis kulturis datova. man faqtobrivad sazogadoebisTvis mTeli gacnobas. cxovreba samuzeumo da kvleviTi saqmianobis garda, is wlebis manZilze afinansebda azieli studentebis swavlas SeerTebul SttebSi, atarebda aziuri kulturisadmi miZRvnili eseebis konkursebs, romelTa gamarjvebulebs miavlenda aziis multikulturuli sxvadasxva qveyanaSi studenturi garemos samogzaurod, Seqmnas da aaxlovebda esoden gansxvavebul kulturul realobebs. 149 xels uwyobda yovelive amiT , dRes, jordan fokusirebulia aziis Sniceris kulturis xelovnebis muzeumi gacnoba-propagandaze kvlavac da seriozul saganmanaTleblo keras warmoadgens am sferoSi, rac srul TanxvedraSia misi damaarseblis principebTan. elisabeT harvudi, merion maqnei, meri uilraiTi niu-meqsikos Statis qalaq taosSi harvudis ganlagebuli xelovnebis muzeumis (The Harwood Museum of Art) veb-gverdze misi miznebi da amocanebi asea Camoyalibebuli: „harvudisxelovnebis muzeumi msoflios taosis xelovnebas warmouCens, taoss ki – msoflio xelovnebas. mexikos universitetSi xsenebuli muzeumis misis xelovnebis nimuSebis Segroveba, dacva da gamofenaa. es gansakuTrebiT im nimuSebs exeba, romelTa STagonebis wyaro da Seqmnis adgili niu-meqsikoa, da romelTac swored am StatTan aqvT garkveuli kavSiri.~ (http://harwoodmuseum.org) es devizi da suliskveTeba SeiZleba mivusadagoT kidev or muzeums: san antonioSi, teqsasi ganlagrbul maqneis xelovnebis muzeums (McNay Art Museum) da qalaq taosSi, niu-meqsikos Stati ganlagebul uilraiTis amerikel indielTa muzeums (Wheelwright Museum of American Indian). isini adre aRwerili muzeumebis msgavsad, kulturuli mravalferovnebis mxardaWerisa da propagandis dasturia. elizabeT Semdeg taosSi biblioTekas, harvudi, meuRlesTan dasaxlda Semdeg erTad, daTavisisaxli literaturul parizidan jer salonebs Camosvlis qalaqis sajaro bolos muzeums da dauTmo.laTinur-amerikuli xelovnebis rogorc Zveli, aseve Tanamedrove nimuSebi da am kulturiT STagonebulTamedrove xelovanTa namuSevrebi am muzeumis mSvenebaa. san antonios maqneis xelovnebis muzeumi aseve mdidaria laTinuramerikuli kulturis da indiel amerikelTa Semoqmedebis nimuSebiT, magram aq misi damfuZneblis, merion 150 qugler maqnis interesis sxva , obieqtebic uxvadaa warmodgenili: Sua saukuneebi da renesansi, me-19 da me-20 saukunis xelovneba. meri religias qeboT uilraiTi swavlobda. 1921 mTeli wels cxovrebis indielTa manZilze sxvadasxva navahos tomis, (Navajo) ritualuri simRerebis SemsrulebelTan da mkurnalTan hastin klahTan Sexvedram, mis cxovrebas axali azri da mizani SesZina. N navahos religiuri ritualebis aRwera da Cawera, maT mier qviSaze Sesrulebuli saritualo mxatvrobis dafiqsireba da xeliT darTul fardagebze gadatana – am erTobliv saqmianobaslogikurad moyva jer sacavis, mogvianebiT ki, muzeumis daarseba, romelic indielTa tradiciuli saxlis, houganisstilSi agebul SenobaSi ganTavsda. amerikel dRes indielTa damfuZneblebis mier Segrovebuli uilraiTis muzeumSi, misi eqsponatebis garda, am kulturiT STagonebuli Tanamedrove xelovanTa namuSevrebic aris gamofenili, rac am muzeums aqtualobasa da sicocxlisunarianobas unarCunebs. qalbatonebi, romelTa portretebic epoqaSi moRvaweobdnen da gansxvavebuli SemogTavazeT, sxvadasxva ojaxuri Tu ideologiuri idealebi hqondaT. xelovnebis mecenatobiT maTi dainteresebis motivebic gansxvavdeboda da interesis obieqtic: XVII da XVIII saukuneebis evropuli ferwera, amerikuli da evropuli avangardi, aziis kultura, meqsikuri da mkvidri amerikelebis xelovneba, dekoratiuli xelovneba da a.S. miuxedavad am gansxvavebisa, maT aerTianebda: xelovnebis siyvaruli, uSiSroba da Seupovroba sirTuleebis winaSe, moqalaqeobrivi Segneba da principebisadmi erTguleba da, rac mTavaria, mtkice rwmena imisa, rom maTi saqmianoba sazogadoebas ukeTesobisken Secvlida. maT mier gadavxedavT, kulturuli daarsebuli naTeli qselis muzeumebis gaxdeba masStaburoba adgilmdebareobas Seqmnili da geografiuli mniSvneloba. Tu Tu da imasac davumatebT, rom maT gverdiT aseTive enTuziasti qalebis armia dgas (romelTac memkvidreebi da gamgrZeleblebi dResac hyavT), maTi wvlili amerikul sazogadoebaSi 151 kulturuli , mravalferovnebis ideis qveS gasaerTianeblad da amiT harmoniuli kulturuli garemos Sesaqmnelad fasdaudebelia. Tumca, sazogadoebas multikulturalizmiT amerikaSi gamowveuli gacnobierebuli problemebis simwvave aqvs da sirTule, amgvari qalbatonebis arseboba xsenebuli problemebis gadaWris imeds da garantias iZleva. CvenTvis ki, maTi mravalferovani gamocdilebis Seswavlagaziareba da paralelebis gavleba SeiZleba Zalze sagulisxmo iyos, radgan saTanado ganviTarebis kursis aRebam am da stadiaze swori qveynisTvis orientirebis SesaZloa sasicocxlo mniSvneloba SeiZinos. 152 myofi dasaxvam , daskvna 1830-1930 wlebis amerikaSi mecenati qalebis saqmianobis ZiriTadi mimarTulebebis Seswavlis Sedegad SeiZleba gamovitanoT Semdegi daskvnebi: xelovnebis sferoSi moRvawe qalTa saqmianoba qalTa istoriis iseTive srulfasovani uflebebisTvis nawilia, brZolis rogorc istoria. am socialuri sferoSi da politikuri qalTa moRvaweobis Seswavlam cxadyo, rom mkacri patriarqaluri CarCoebidan, romelic qalTaTvis misaRebad mxolod xelsaqmes, saxlis dekorirebasa da dekoratiuli xelovnebisadmi zomier interess miiCnevda, maTi saqmianoba evropuli da amerikuli avangardis institucionalizaciiT da mTeli qveynis masStabiT gavrcelebuli Tvisobrivad mravalferovani samuzeumo moZraobiT dagvirgvinda. es gza iseTive kanonzomierebebiT da sirTuleebiT xasiaTdeboda, rogorc abolicionizmis, sufraJizmis an samoqalaqo uflebebisTvis brZola. xelovnebis mfarvelobisa da propagandis sferoSi amerikeli qalebis aswlianma moRvaweobam udidesi roli Seasrula gafarToebaSi, qalTa ganaTlebaSi, faseulobaTa dasaqmebis CamoyalibebaSi. SesaZleblobaTa yovelive es mecenati qalebis saqmianobas politikuri da socialuri uflebebisTvis mebrZol qalTa Rvawls uTanabrebs. amerikel, da ara mxolod amerikel mecenat qalTa saqmianobis kvlevisas, swored genderuli aspeqti Sedarebisas xdeba erT-erTi umniSvnelovanesia, SesaZlebeli imis danaxva, radgan Tu riT gansxvavdeboda institucionalizaciis procesSi mamakacebisa da qalebis xedva da gzebi da ra zegavlenas axdenda es maT sazogadoebriv rolsa da statusze. kvlevis „genderizacia~ sqesTa mxolod dapirispirebisa da gansxvavebis moiazreba. rogorc kuTxiT analizs mamakacebi, Semaferxebel, Cems ar mier aseve gulisxmobsda ganxiluli dadebiT rols ormxriv periodis procesad yvela asrulebdnen etapze mecenati qalebis evoluciis gzaze. qalTa emansipacia da sxvadasxva sferoSi 153 , mowinave poziciebze damkvidreba SeuZlebeli iqneboda iseT sazogadoebaSi, sadac Tavad mamakaci ar iqneba emansipirebuli. me-19 saukunis amerikeli qali, romelsac sazogadoebis mkacri moTxovniT „WeSmariti qalurobis~ standarti unda daekmayofilebina, winaaRmdegobrivi da araerTgvarovani fenomeni iyo. aRniSnul saukuneSi sazogadoebaSi mimdinare reformatorulma moZraobam, migraciam, industrializaciam da samoqalaqo omma kiTxvis niSnis qveS daayena viqtorianuli idealebis zewolis miuxedavad, aRiarebis nacvlad, uryeoba. sazogadoebis morCilebisa im epoqis da mxridan umkacresi daqvemdebarebuli statusis mandilosnebma sruliad gaazrebulad gamoiyenes e.w. „WeSmariti qalurobis~ principebi sazogadoebaSi TavianTi rolis gasaZliereblad. aman, Tavis mxriv, idealur da realur qals Soris arsebuli mZafri gansxvavebebi warmoaCina, rac qalTa daumorCileblobis maCvenebeli iyo. me-19 xelsaqmis, saukunis xelovnebis saxlis propagandisti dekorirebisa da da mfarveli literaturis qalebi „usafrTxo~ Janrebisadmi interesis garda, im droisTvis „Seuferebeli~, zogjer ki kategoriulad dakavebuli: miuRebeli renesansis mimarTulebebis epoqis da popularizaciiT Tanamedrove evropuli iyvnen xelovnebis propaganda, mudmivmoqmedi da droebiTi gamofenebisa da eqspoziciebis mowyoba, xelovnebis nimuSTa koleqcionireba, xelovnebis ganviTarebaze orientirebul sazogadoebriv organizaciebSi gaerTianeba. aseTi gambedavi qalebi erTeulebi iyvnen, magram maTi saqmianoba ganmsazRvreli aRmoCnda kulturis sferoSi qalTa gavleniსa da rolis gasazrdelad. me-19 saukuneSi qalTa gamijnuli sferos e.w. da „ojaxuri feminizmis~ arsebobam xeli Seuwyo jer ojaxis SigniT qalTa rolisa da saqmianobis aqtivobis arealis gazrdas, gafarToebas, ramac Semdeg gadamwyveti ki roli maTi sazogadoebrivi iTamaSa am saukunis WeSmariti qalurobis etalonis e.w. axali tipis qalad gardasaxvaSi. 154 , viqtorianuli qalurobis tradiciebiT sazRvrebis SesaZleblobebis sazogadoebriv damkvidrebuli gafarToeba, gazrdis da tipis SeZlo, qalbatonebma ramac perspeqtiva kulturis axali ganaxorcieleba aRzrdilma sxvadasxva dasaxa. sferoSi qali, sferoSi saukuneebis srulfasovan romelmac „WeSmariti moaxerxes faseuli qalurobis~ maTi mijnis moTamaSed cvlilebebis wiaRSi gaCnda da, garkveulwilad, misi ideuri memkvidre iyo. me-19 saukunis TavianTi bolomde interesebis saqmianoba, xelovnebis sferoSi institucionalizacia progresulobis ver miuxedavad, moRvawe qalebma moaxerxes. araerTi maTi SezRudvebiT xasiaTdeboda: Tu maTi iniciativebi pragmatul miznebs ar emsaxureboda, is zedmet fufunebad aRiqmeboda da sazogadoebis mxardaWeras ver poulobda, zogjer ki gakicxvis saganic xdeboda. me-19 saukunis meore naxevarSi Seqmnilma dekoratiuli xelovnebis sazogadoebebma gardamtexi cvlilebebi moitana: a) qalTa saqmianobisa da interesebis areali gascda mxolod saxlis, religiisa da qvelmoqmedebis sazRvrebs; b) am organizaciebis meSveobiT sazogadoebriv cxovrebaSi normebis CarTuli darRvevad qalebis da, saqmianoba amdenad, dekoratiuli xelovnebis SesaZleblobebi gauxsna aRar gakicxvis saganic sazogadoebebma qalebs da aRiqmeboda aRar axali kulturis arsebul iyo; g) karieruli sferoSi gavlenis gafarTovebis saSualeba misca; d) daxvewili gemovnebis, codnisa da erTad MmuSaobis gamocdilebis garda, maT iseTi Cvevebi da unarebi SeiZines, uromlisodac meoce saukunis dasawyisSi gamokveTili xelovnebis mfarvelobis roli ver ganxorcieldeboda. koleqcionirebam, rogorc TviTdamkvidrebis formam, iseTive roli da mniSvneloba SeinarCuna progresivizmis epoqaSi, rogorc es mas e.w. mooqrovili saukunis dros hqonda: erTis mxriv, koleqcionireba TviTdamkvidrebis da TviTrealizaciis saSualeba iyo, meore mxriv ki, 155 , mamakacebis prerogativad miCneul sferoSi sakuTari adgilis povnis mcdeloba. qalTa mier samoqalaqo uflebebis mopovebis miuxedavad, am saqmianobis roli ar Semcirda. me-20 saukunis dasawyisis qalTaTvis koleqcionireba erTgvari tramplini gaxda kulturis sferoSi maTi miswrafebebis institucionalizaciisaken. me-19 saukunis bolos da me-20 saukunis dasawyisSi sazogadoebriv asparezze gamosulma e.w. axali tipis qalma kulturis sferoSi sruliad axal statusSi daimkvidra Tavi. es roli socilur da poლitikur asparezze miRweul warmatebebs mniSvnelobiT ar Camouvardeboda. pirvel etapze isini interess mamakac iCendnen xelovanebTan avangarduli da mecenatebTan xelovnebis sazogadoeba da arc oficialuri saxelovnebo Sexvdnen. mogvianebiT, evropuli da swored mecenatma amerikuli erTad mimarT, aqtiur rasac arc wreebi enTuziazmiT ar qalebma xelovnebis aiRes Tanamedrove propagandisa da institucionalizaciis iniciativa xelSi da warmatebiT ganaxorcieles. amis dastუria izabela stiuart gardneris, ebi rokefeleris, uiTnisa da sxvaTa mier daarsebuli muzeumebi, gertrud romlebic dResac warmatebiT funqcionireben. me-20 saukunis mfarvelobisa rogorc da amerikis dasawyisis propagandis qalTa saqmianoba xelovnebis mimarTulebiT SeiZleba ganvixiloT, mravalferovnebis SemaduRabebeli da erovnuli erTianobisken mimavali erT-erTi gza. me-20 saukunis dasawyisidan qalTa gaaqtiurebas xelovnebis marTvis sferoSi Sedegad moyva mTeli qveynis masStabiT muzeumebis daarseba, an arsebul muzeumebSi koleqciebis gadacema. am qalbatonebis cxovrebisa da samecenato saqmianobis erT- erT mTavar samiznes SeerTebuli Statebis mravalferovani kulturuli memkvidreobis erTmaneTisgan esoden gansxvavebuli Sreebis warmoCena, popularizacia da mniSvnelobis xazgasma Seadgenda. 156 , me-20 saukunis dasawyisSi sferoSi mimdinare procesebze lideris statusiT dagvirgvinda. aixsnas: maTi finansuri amerikel qalTa ganuzomlad es gavlena gaizarda Semdegi damoukidebloba, kulturis da Semdgomi garemoebebiT SeiZleba maRali sazogadoebrivi statusi, am periodisTvis gazrdili qalTa uflebebi da Tavisuflebebi, sazogadoebriv organizaciebSi gaerTianeba da koleqtiuri saqmianobis gamocdileba, ganaTlebisa da evropuli faseulobebisken swrafva. am garemoebebis erTobliobam mcdelobam qalTa finansuri, inteleqtualuri gamoyenebam masStaburoba da mecenatobis da da TiTqmis sruliad saukunovanma unikaluri pirovnuli efeqturoba stili resursis uzrunvelyo dauRalavma da Seqmna. dauzogavma amerikelma qalebma damsaxurebuli da Rirseuli adgili daikaves qveynis kulturul sivrceSi. 157 , gamoyenebuli literatures sia: 1. Adams, A. “Remember the Ladies.” http://www.pbs.org/wgbh/amex/adams/filmmore/ps_ladies.html. 2. Alberti, S. Nature and Culture, Objects, Disciplines and the Manchester Museum. Manchester, Manchester University Press, 2009. 3. Antler, J. After College, What? New Graduates and the Family Claim. American Quarterly, 32 (Fall) John Hopkins University Press, 1980. pp.: 409-435. 4. Austen, Jane. Northanger Abbey and Persuasion. Ed.: John Davie. London: Oxford University Press, 1971. 5. Baxter A. K. Preface to Blair K. The Clubwomen as Feminists: True Womanhood Redefined, 1868-1914.New York: Holms and Meier, 1980. 6. Beard, M. R. Women as Force in History: A Study in Traditions and Realities. NewYork:Persea Books, 1987. 7. Beard, M. R. America Through Women’s Eyes. New York, 1934. 8. Beard,M. R. On Understanding Women. New York, 1931. 9. Beard, M.R. Women as Force in History. New York: Collier Books, 1972. 10. Berman A. Rebels on Eighth Street: Juliana Force and the Whitney Museum of American Art.NewYork: Atheneum, 1990. 11. Bernhard, V. Ima Hogg the Governor’s Daughter. Austin: Texas Monthly Press, 1984. 12. Beyea, B. The golden Mistress. New York: Simon and Schuster, 1978. 13. Biddle F.M. The Whitney Women and the Museum They Made. New York: Arcade Publishing, 1991. 14. Blair, Karen. J. The Clubwoman as Feminist. True Womanhood Redefined, 1868-1914. New York, London: Holmes and Meier Publishers, Inc.,1988. 15. Blair, Karen. J. The Torchbearers: Women and their Amateur Arts Assosiations in America, 1890-1930. Bloomington: Indiana University Press, 1994. 16. Bohan R. L. The Societe Anonyme’s Brooklyn Exhibition: Katherine Dreier and Modernism in America. Ann Arbor: UMI Research Press, 1987. 17. Booth, A. How to Make It as a Woman: Collective Biographical History From Victorian to the Present. Chicago: University of Chicago Press, 2004. 158 , 18. Boris, E. Crossing Boundaries: The History of Twentieth Century American Craft. Ed. Kardon, J. New York: Harry N. Abrams, 1993. 19. Brown, M. W. The Story of the Armory Show. New York: Abberville Press, 1988. 20. Buhle, M. J., Gordon, A. G., Schrom, N. Women in American Society: A Historical Contribution. Radical America l5, No 4 (July-August), Brown University, 1971. 21. Buhle, M. J. Women and American Socialism, 1870-1920. Urbana: University of Illinois, 1981. 22. Chapin, B. Criminal Justice in Colonial America 1606-1660. Athens, GA: University of Georgia Press, 1983. 23. Clift, E. Ed. Women, Philanthropy and Social Change: Vision for a Just Society. Medford, Massachusetts: Tuft University Press, 2005. 24. Cone, N. G. Miss Ima and the Hogg Family. Houston: Hendrick Long Publishing Co., 1992. 25. Cook, B. W. Female Support Networks and Political Activism: Lillian Wald, Chrystal Eastman, Emma Goldman. Crysalis, No..3, 1977. pp. 43-61. 26. Cooney, A. Splendid Legacy: the Hevemeyer Collection. NewYork: Metropoliten Museun of Art. 1995. 27. Corn W., ed. CulturalLeadership in America: Art Matronage and Patronage. Boston, Isabella Stewart Gardner Museum, 1997. 28. Cott, N. F. The Bonds of Womanhood: Woman’s Sphere in New England, 1780-1835. UK: New Haven, 1977. 29. Cowman, K. Collective Biography. In Research Methods in History. Eds.: Faireand L., Gunn S. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2011. 30. Craven, W. American Art. History and Culture. Boston: Mcgraw-Hill, 2003. 31. Davis, N. Women’s History in Transition: The European Case. Feminist Studies, No.3. (Winter 1975-76). Feminist Studies Inc., 1975-76. 32. Davis, A.F. Spearheads for Reform: The Social Settlements and the Progressive Movement, 1890-1914. New York: New Brunswick, 1989. 33. Degler, C.N. What Ought To Be and What Was: Women’s Sexuality in the Nineteenth Century. American Historical Review 79, No.5, December. Oxford: Oxford University Press, 1974. pp. 1467-1490. 159 , 34. Degler C. N. “Woman as Force in History" by Mary Beard,. Daedalus, Twentieth-Century Classics Revisited, Vol. 103, No. 1, Winter, 1974. The MIT Press. URL: http://www.jstor.org/stable/20024188. pp. 67-73. 35. Degler, C.N. At Odds: Women and the Family in America from the Revolution to the Present. New York, 1980. 36. DeHart J.S., Kerber L. Introduction: Gender and the New Women’s History. In Women’s America: Refocusing the Past. Ed.: Kerber, L., De Hart J.Sh. Oxford: Oxford University Press, 2004. 37. Deutch, S. Women and the City:Gender, Space , and Power in Boston, 1870-1940. New York, 2000. 38. Dodge, M. Intimate Memories, The Autobiography of Mable Dodge Luthan, Ed. by Lois Palken Rudnic. Santa Fe: Sunstone Press, 2008. 39. Douglas, A. The Feminization of American Culture. New York: Alfred A. Knopf, 1977. 40. DuBoris, E. The Radicalism of the Woman Suffrage Movement: Notes Toward the Reconstruction of Nineteenth-Century Feminism. Feminist Studies, 3 (Fall). Feminist Studies Inc., 1975. pp. 63-71. 41. DuBoris, E., Jo Buhle, M. Kaplan, T., Lerner, G., Smith-Rosenberg, C. Politics and Culture in Women’s History: A Symposium. Feminist Studies, 6 (Spring).Feminist Studies Inc., 1980. pp. 26-64. 42. Epstein W. H. Introduction: Contesting the Subject. In Contesting the Subject: Essays in the Theory and Practice of Biography and Biographical Criticism. Ed.: Epstein W.H. West Lafayette : Purdue University Press, 1991. 43. Falkner, L. Painted Lady, Eliza Jumel: Her Llife and Times. New York: Dutton, 1962. 44. Fanon, Frantz. The Wretched of the Earth, Trans.: Constance Farrington. New York: Grove Press, 1963. 45. Filene, P. G. Him Her/Self: Sex Roles in Modern America. Baltimore: Johns Hopkins University Press,1974. 46. Fisher, J. Dr Claribel and Miss Etta Cone: A Collection of Modern Art for Baltimore. In: Before Peggy Guggenheim: American Women art Collectors, ed. Rosella Mamoli Zorzim. Venice: Marsilio, 2000. 47. Flanagan, M. A.Gender and Urban Political Reform: The City Club and the Woman’s City Club of Chicago in the Progressive Era. American Historical Review, 95 (October).Oxford University Press, 1990. pp. 1032-1050. 160 , 48. Freedman, E. Separatism as Strategy: Female Institution Building and American Feminism, 1870-1930.Feminist Studies, Vol. 5, No. 3, Toward a New Feminism for the Eighties (Autumn, 1979), Feminist Studies Inc. pp. 512-529. URL: http://www.jstor.org/stable/3177511. 49. Freedman E. B. The New Woman: Changing Views of Women in the 1920s. The Journal of American History,Vol. 61, No. 2 (Sep., 1974), Organization of American Historians. URL: http://www.jstor.org/stable/1903954. pp. 372-393. 50. Freedman, E.B. Feminism, Sexuality, and Politics. Chapel Hill: The Univeresity of North Carolina Press, 2006 51. Frazier, W. Mabel Dodge Luhan. Boston: Twayne, 1984. 52. Friedman B.H. Gertrude Vanderbilt Whitney, Garden City New York: Doubleday and Co, 1978. 53. Fuller, M. Woman in the Nineteenth Century. Boston, 1944. 54. Gere, C., Vaizey, M. Great Women Collectors. London: P. Wilson, 1999. 55. Gilmore, G. The Ages of American Law. New Haven, CT: Yale University Press, 1977. 56. Ginsberg, L. D. Women and the Work of Benevolence: Morality, and Class in the 19th Century United Stataes. New Haven, Connecticut: Yale University Press, 1990. 57. 58. Ginsberg, L. D. Elizabeth Cady Stanton, An American Life.NYC: Hill and Wang, 2009. Glackens I. William Glackens and The Ashcan Group: The Emergence of Realism in American Art. New York: Crown Publishers, 1957. 59. Gordon, A. D., Buhle, M. J., Dye, N.S. The Problems of Women’s History. In: Carroll, B. ed.: Liberating Women’s History. Urbana:Ill., 1976. 60. Gordon, L. Voluntary Motherhood: The Beginning of Feminist Birth Control Ideas in the United States. In: Clio’s Consciousness Raised, ed. Hartman, M. Banner, L. W. New York: Harper and Row, 1974. 61. Gordon, L. Woman’s Body, Woman’s Right: A Social History of Birth Control in America. New York: Grossman, 1976. 62. Greiff, C. M. The Morrison-Jumel Manson: A Documentary History. Rocky Hill, NJ: Heritage Studies, 1995. 63. Greer, G. The Obstacle Race: The Fortunes of Women Painters and Their Work. New York: Farrar, Straus and Giroux, 1979. 64. Grimke, S. M. Letters of the Sexes and the Condition of Woman. Boston, 1938. 161 , 65. Hale, S. J. B. Womans’s Record: or Sketches of All Distinguished Women from the Beginning Till A.D. 1850. New York: Harper and Brothers,1853. 66. Hancock, M. Madame of the Heights: The Story of a Prostitute’s Progress. Mt.Desert, ME:Windwest Publisher, 1998. 67. Harris, A. S., Nochlin, L. Women Artists 1550-1950. New York: Alfred A. Knopf, 1976. 68. Higonnet, A. Private Museums, Public Leadership: Isabella Stewart Gardner and the Art of Cultural Authority. In: Cultural Leadership in America: Art Matronage and Patronage. Isabella Stuart Gardner Museum. Fenway Court. Volume XXVII. Boston, 1997. 69. Havemeyer, L.W. Sixteen to Sixty: Memoirs of a Collector. Metropolitan Museum of Art, 1993. 70. Hill, K. Museums and Biographies. Ed.: Hill, K. Woodbridge: The Boydell Press, 2012. 71. Hirschland E.B., Hirschland Ramage N. The Cone Sisters of Baltimore: Collecting at Full Tilt.Ill.:Northwestern University Press, 2008. 72. Hobhouse, J. Everybody Who Was Anybody: A Biography of Gertrude Stein. New York: Doubleday, 1975. 73. 74. Hofstadter R. Anti-Intellectualism in American Life. New York: Vintage Books, 1962. Homer, W. I. The Exhibition of "The Eight": Its History and Significance. American Art JournalVol. 1, No. 1 (Spring). Kennedy Galleries, Inc., 1969. 75. Hosley, W. Colt: The Making of an American Legend. Amherst: University of Massachusetts Press; CT: Wardsworth Antheneum, 1996. 76. James, H.Daisy Miller.Dover Publications, 1995. 77. James, H. The Portrait of a Lady.Penguin Classics, 2011. 78. Jeffrey, J.R. The Great Silent Army of Abolishonizm: Ordinary Women in the Antislavery Movement. Chapter Hill, NC: University of North Carolina Press, 1998. 79. Kelley, M.Beyond the Boundaries. Journal of the Early Republic, Vol. 21, No. 1 Spring, University of Pennsylvania Press, 2001. URL: http://www.jstor.org/stable/3125096. pp. 73-78. 80. Kelly-Gadol J. The Social Relation of the Sexes: Methodological Implications of Women's History. Signs, Vol. 1, No. 4, Summer. The University of Chicago Press, 1976. URL: http://www.jstor.org/stable/3173235. 162 , 81. Kerber, L. K. Toward an Intellectual History of Women. Chapel Hill London: The University of North Carolina Press, 1997. 82. Kerber,L.K., De Hart, J.S. Ed. Women’s America. Refocusing the Past. New York, Oxford: Oxford University Press, 2004. 83. Kert, B.Abby Aldrich Rockefeller. The Women in the Family. New York: Rondom House Trade Paperbacks, 2003. 84. King, M.R. Memoirs of the Life of Mrs. Sarah Peter. 2 vols. Cincinnati: Robert R. Clarke and Co, 1889. 85. Kreditor, I. Ed.: Up from the Pedestal: Selected Writing in The History of American Feminism. Chicago, 1968. 86. Kurland, P. B., Lerner, R. The Founders’ Constitution, Five Volumes. Chicago: The University of Chicago Press, 1987. 87. Lebsock, S. The Free Women of Petersburg: Status and Culture in a Southern Town, 17841860. New York: Norton, 1984. 88. Lee H. Biography, A Very Short Introduction. Oxford: Oxford University Press, 2009. 89. Lisle, L. Portrait of an Artist: A Biography of Georgia O’Keeffe. New York: Simon and Schuster, 1980. 90. Lerner, G. New Approaches to the Study of Women in American History. Journal of Social History, Vol. 3, No. 1, Autumn. Oxford University Press, 1969. pp. 53-63. URL: http://www.jostor.org/stable/3786647 Accessed 23/11/2013.08:44. 91. Lerner G. Placing Women in History: Definitions and Challenges. Feminist Studies, Vol.3, No 1/2 Autumn. pp 5-14. Feminist Studies Inc., 1975. URL: http://www.jstor.org/stable/3518951 accessed: 24/11/2013 07:14. 92. Macleod D. S. Enchanted Lives, Enchanted Objects. Berkeley-Los Angeles-London: University of California Press, 2008. 93. Manthorne, K. E. Eliza Greatorex and Her Art Sisterhood in the Collection of Martha Reed Mitchell, 1863-1877. Women’s Studies, ISSN: 0049-7878, Vol. 39, No. 6. Taylor and Francis Group, 2010. pp. 518-535. 94. Margadant, J. B. The New Biography: Performing Femininity in Nineteenth-Century France. Berkeley: University of California Press, 2000. 95. Marylin, A.,Bridenthal, R., Kelly-Gadol, J., Lerner, G. Conceptual Frameworks for Studying Women’s History.Bronxville, NY: Sarah Lawrence College, 1975. 163 , 96. Matthews, G. Just a Housewife. The Rise and Fall of Domesticity in America. New York. Oxford: Oxford University Press, 1987. 97. Matthews, J. V. The Rise of the New Woman: The Women’s Movement in America, 18751930. Chicago: Ivan R. Dee Publisher, 2003. 98. May, H. F. The End of American Innocence: A Study of the First Years of Our Own Time, 1912-1917. Chicago: Quadrangle Books, 1959. 99. May, E. T. Great Expectations: Marriage and Divorce in Post-Victorian America. Chicago, 1980. 100. Mayer, A. E. Out of These Roots: The Autobiography of an American Woman. Boston: Little Brown, 1953. 101. McAlister, A. S. In Winter We Flourish: Life and Letters of Sarah Worthington King Peter, 1800-1877. New York: Longmans, Green and Co., 1939. 102. McCarthy, K. D. Women’s Culture. American Philanthropy and Art, 1830-1930. Chicago and London: The University of Chicago Press, 1991. 103. McCarthy, K. D. Ed. Women, Philanthropy and Civil Society. Bloomington and Indianapolis: Indiana University Press, 2001. 104. McIntyre, L. J. Law and the Family in Historical Perspective: Issues and Antecedents Marriage & Family Review. Volume 21, No.3-4. New York: Taylor & Francis Group, 1995. 105. Mitchell, J. Woman’s Estate. New York, 1971. pp. 5 - 30. 106. Mead M., One Aspect of Male and Female. in Johnson Fairchild, E. ed., Women, Society, and Sex. New York:Sheridan House, 1952. 107. Metzger Fong, L., K. Precious Cargo: The Legacy of Gertrude Bass Warner. Oregon Museum of Art, 1997. 108. Mott, F.L. A History of American Magazines, vol.3. New York: Appleton, 1980. 109. Nagel, G.W. Jane Stanford: Her Life and Letters. Stanford: Stanford Alumni Association, 1975. 110. Norton, M. B. Ed. Major Problems in American Women’s History. Documents and Essays. Lexington, Massachusetts, Toronto: D.C. Health and Company, 1989. 111. O’Brian, S. Feminist Theory and Literary Biography. In: Contesting the Subject: Essays in the Postmodern Theory and Practice of Biography and Biographical Criticism. Ed.:.Epstein, W.H. West Lafayette: Purdue University Press, 1991. 164 , 112. O'Connor, T. H. Civil War Boston: Home Front and Battlefield. Boston: Northeastern University Press, 1997. 113. Ogden, A. S. The Great American Housewife. From Helpmate to Wage Earner, 17601986. Western Connecticut.London England: Greenwood Press, 1986. 114. Osborn, C.M. Museum Builders in the West: The Stanfords as Collectors and Patrons of Art, 1870-1906. Stanford: Stanford University Museum of Art, Stanford University, 1986. 115. Ostromecki, W. A. Jr. The Elizabeth Monroe – Eliza Jumel Connection: The First Lady Makes a Request. Manuscript, 44, 1992. 116. Packard, A. A report on the Development of the Museum of Modern Art Based on a Survey of the Present Organization and Activities of the Museum Conducted During the Years 1935-36,typescript, 1938, Museum of Modern Art Archives. 117. Pattee, F. L. The First Century of American Literature: 1770-1870. New York: Cooper Square Publishers, 1966. 118. Perry, E.I Men Are from the Gilded Age, Women Are from the Progressive Era. The Journal of the Gilded Age and Progressive Era, Vol. 1, No. 1 (Jan., 2002), Society for the Historians of the Progressive Era. URL: http://www.jstor.org/stable/25144284. Accessed: 19/10/2013 11:37. pp. 25-48. 119. Pollack, B. The Collectors: Dr. Claribel and Miss Etta Cone. Indianapolis: Bobbs-Merrill, 1962. 120. Pollock L. The Girl with the Gallery. New York: Public Affairs, 2006. 121. Quinn, J.Memorial Collection, letterbook 28. John Quinn to Sally Lewis, 2 February 1924. New York Public Library. 122. Quinn (Sullivan), M. Planning and Furnishing the Home: Practical and Economical suggestions for the Homemakers. New York: Harper, 1914. 123. Richardson, B., Ameringer, W.C. Dr. Claribel and Miss Etta. Baltimore: Baltimore Museum of Art, 1985. 124. Riesman, D. Two Generations. In: Lifton R. J, ed.: The Woman in America. Boston: Beacon Press, 1965. 125. Rosaldo, M. Z. Women, Culture, and Society: A Theoretical Overview. In: Woman, Culture, and Society, eds. Rosaldo M. Z., Lamphere L. Stanford. Calif: Stanford University Press, 1974. 126. Rose, A. C. Voices of the Marketplace and Culture, 1830-1860. Twayne Publisher, 1994. 165 , 127. Rosenberg, R. The Academic Prism: The New View of American Women. In: Women of America: A History. Eds.: Berkin C. R., Norton M.B. Boston: Houghton Mifflin, 1979. pp. 318-38. 128. Rosenberg Rosalind. Beyond Separate Spheres, Intellectual Roots of Modern Feminism. New Heaven, 1982. 129. Rossi, A. Ed.: History of Woman Suffrage, reprinted in The Feminist Papers: From Adams to de Beauvoir. New York: Bantam Books, 1973. pp. 457-58. 130. Rubinstein, C. S. American Women Artists. New York: Avon Books, 1982. 131. Rudnick, L. The Male-Identified Woman and Other Anxieties: The Life of Mabel Dodge Luthan. In: The Challenge of Feminist Biography, Ed. Alpert, S. Urbana: University of Illinois Press, 1992. 132. Rudnick, L. Mabel Dodge Luhan: New Woman, New Worlds. Albuquerque: University of New Mexico Press, 1994 133. Ryan, Mary P. Womanhood in America: From Colonia Times to the Present. New Viewpoint, 1979. 134. Saarienen, A. The Proud Possessors: The Lives, Times and Tastes of Some Adventurous American Art Collectors. New York: Random House, 1958. 135. Sahli, N. Smashing: Women's Relationships Before the Fall. Chrysalis, no. 8 (Summer), 1979. pp.17-27. 136. Schapiro, M. Modern Art:19th and 20th Centuries: Selected Papers. George Braziller Inc. 2011 137. Schlesinger, E.B. New York History.Vol. 42, No. 4 (October, 1961), New York Historical Association. URL: http://www.jstor.org/stable/23154250.pp. 365-379. 138. Scott J. Gender: A Useful Category of Historical Analysis. The American Historical Review, Vol. 91, No. 5 December. Oxford University Press 1986. pp.: 1053-1074. URL: http://www.jstor.org/stable/1864376. Accessed: 24/11/2013 07:20. 139. Shand-Tucci, D. The Art of Scandal: the Life and Time of Isabella Stewart Gardner. Harper Perennial, 1997. 140. Smith, D. S. Family Limitation, Sexual Control, and Domestic Feminism in Victorian America. In: Clio’s Consciousness Raised, ed. Hartman, M., Banner, L. W. New York: Harper and Row, 1974. 166 , 141. Smith-Rosenberg, C. Beauty, the Beast, and the Militant Woman: A Case Study in Sex Roles and Social Stress in Jacksonian America. In: Disorderly Conduct. Visions of Gender in Victorian America. New York, Oxford: Oxford University Press, 1985. pp. 109-129. 142. Smith –Rosenberg, C. The Female World of Love and Ritual: Relations between Women in Nineteenth-Century America. Signs, 1 (Autumn 1975). The University of Chicago Press, 1975. pp. 1-29. 143. Smith –Rosenberg, C. Politics and Culture in Women’s History: A Symposium. Feminist Studies, 6, Spring, Feminist Studies Inc., 1980. 144. Solomon, B. M. In the Company of Educated Women: A History of Women and Higher Education in America. Conn.: New Haven, 1985. 145. Stansell, C. American Moderns. Bohemian New York and the Creation of a New Century. New York: Metropolitan Books. Henry Holt and Company, 2000. 146. Stanton, E. C., Anthony, S. B., Gage, M. J. History of Woman Suffrage. 6 vols. New York 1881-1922. 147. Stowe, H. B. Art and Nature,http://www.readbookonline.net/readOnLine/42645/. 148. Tharp, L. H. Mrs. Jack. A Biography of Isabella Stewart Gardner. New York: Peter Weed Books, 1998. 149. Tocqueiville, A. Democracy in America. New York: Modern Library, 1981 150. Toqueville, A. Democracy in America. 2 vol. New York, 1945. 151. Traquair, R. Women and Civilization.Atlantic Monthly, 132, September. 1923. 152. Turner, P.V. Architectural Significance of the Stanford Museum. In: Museum Builders in the West: The Stanfords as Collectors and Patrons of Art, 1870-1906. Stanford: Stanford University Museum of Art, Stanford University. 1986. pp. :92-105. 153. Wein, R. Women’s Collages and Domesticity, 1875-1918. History of Education Quarterly. No.:14 (Spring), History of Education Society, 1974. 154. Wells, M. W. Unity in Diversity: TheHistory of the General Federation of Women’s Clubs. Washington D.C. 1958. 155. Welter, Barbara. The Cult of True Womanhood: 1829-1860, American Quarterly, Vol.18, No.2 Part1 (Summer 1966). The John Hopkins University Press. pp. 151-174. http://www jstor.org.stable/2711179, accessed: 30/11/2013 11:05. 156. Wheeler, C. Yesterdays in a Busy Life. New York: Harper and Bros., 1918. 157. Wheeler, C. Ed.: Household Art. New York: Harper and Bros.,1893. 167 , 158. Whitelaw, A. Women, Museums and the Problem of Biography. In: Museums and Biographies, Ed.: Hill K. Woodbridge: The Boydell Press, 2012. 159. Willoughby L. L. The Why of Miss Ima. The Legacy of a Hogg. Booksurge Publishing, 2003. 160. Winant, M. D. Century of Sorosis, 1869-1968. Uniondale, Long Island, New York: Salisbury Printers, 1968. 161. Woloch, N. Women and the American Experience. A concise History. Barnard College:McGraw-Hill Higher Education, 2002. 168
© Copyright 2026 Paperzz