KINGDOM OF LESOTHO
MINISTRY OF EDUCATION AND MANPOWER DEVELOPMENT
JUNIOR SECONDARY SYLuABUS
SESOTHO
2002
BEWARE !!!
TOOTHBRUSHES AND
LES CAN GIVE YOU
HIV
.. .
SELELEKELA
Lenaneo-thuto la Sesotho likolong tse mahareng le raliloe ho latela methati eo motho a ithutang puo ka eona bophelong e leng ho mamela ka
kutloisiso tse buuoang ‘me kamorao ho mona ho latele ho bua e leng moo barutuoa ba phetang litaba kamoo ba li utloileng ho ea ka tatellano ea
tsona. Joale ho ka latela mothati oa ho bala puo ka nepo; mantsoe, lipolelo le liratsoana ho ntse ho etsoe hloko matSoao (bo-khutlo le a mang);
ba nt’o botsana le ho botsoa lipotso lingoloeng tseo ba li balileng le ho araba lipotso ka nepo, ba bua.
Erekaha ba se ba tseba ho bua joale ba ka tataisoa ho naola ka nepo seo ba se bitsetsoang, lithapholiso: khang, puisano, lengolo, lithothokiso,
liphuputso le litlaleho. Barutuoa joale ba lokela ho tataisoa ho fumana: moko-taba, boleng ba baphetoa, molaetsa, tlotlo-ntsoe le mekhabo-puo.
Hona ho tla holisa lerato la lingoloa le thahasello ea bongoli esita le boqapi.
Motho o tsejoa le ho ratoa esita le ho ithata ka tse ntle tsa bochaba ba hae. Kahoo re lokela ho tataisa barutuoa ho li rata, ho li boloka le ho li
ntlafatsa kaha li matlafatsa, li nontSa le ho natefisa puo ea Basotho. Tsona ke: IitSomo, lilotho, maele le maelana, lijo tsa linako tse fapaneng tsa
selemo le kamoo li lokisoang, lenyalo la Sesotho, lipapali le lipina, lithoko le kholo ea ngoana oa Mosotho ka kakaretso.
Barutuoa ha ba se ba rata puo ea habo bona tjena ha ba tataisoe ho e rata ka ho phetheha ka ho ithuta kamoo e bopehileng kateng, ba e retle ka
likaroloana tsena: leikemisa, sephafi, seboleli, sefetoli, sehokelo le lekhotsa ‘me ba fele ba e tsebe joalo kaha ba e-ja bohobe.
SEPHEO SA MANTLHA SA LENANEO-THUTO LA SESOTHO
Puo ke e ‘ngoe har’a Iintho e etsang hore motho a itsebe hore na ke mang. Sesotho ke puo e etsang Mosotho ka mong hore a ikamohele e le
Mosotho. Sepheo sa mantlha sa hore e rutoe ke hore Basotho ba tle ba itSepe ka puo ea bona ‘me ba ikamohele le ho ikhantSa ka puo ea bona e
tla ba khetholla e le Basotho lichabeng tse ling.
-1-
1
...
Ke puo ea Ictsoele, ca lerato ‘me ea maikutlo. Ngoana ea rutuoeng puo ea hae ea letsoele o ba le lerato la naha ea habo ’me o ba le bochaba ba
hae ka puo eo a e buang.
Sechaba sc ithatang ke sechaba se bolokang meetlo le mekhoa ea sona. Ka ho rutoa puo, eba motho o tla tseba mekhoa le meetlo ea sechaba sa
hae ‘me ebe o boulela mekhoa le meetlo eo. Ka hona baithuti ba tla e holisa e phele halelele. Ke ka puo ea bona ba sa tl’o iphetola bo‘Mankhane ’me ba itsebe hore ke Basotho.
‘Tlhompho IC tlhomphano ke lintlha tsa bohlokoa tseo motho a ka ithutang tsona puong. Ka mokhoa o tSoanang puo ea Sesotho e ruta tlhompho
le tlhomphano kaha ea e rutoang a tla tseba ho e sebelisa ka ho khetha mantsoe le lipolelo tsa tlhompho le tlhomphano; ho etsa sechaba sa batho
ba phelang ka khotso le kutloano ’me ba hlompha le ho hlomphana. Ka tsela ena eba ba tla tseba ho phelisana ‘moho ka khotso.
Tsebo ea puo ea Sesotho e holisa boqapi ‘me boqapi boo bo ka etsoa ka bokheleke bo tla thusa esita le hona ho boloka nalane ea sechaba.
Motho ea tsebang puo o tseba ho lokolisa lintlha tsa hae ‘me o fana ka maikutlo a hae ka bolokolohi.
Puo e etsa motho ea nang le chebelo-pele. Motho ea tsebang puo ea hae hantle, ka boqapi ba hae; a ka ngola libuka, a qapa lithothokiso, lipina
‘me a tseba ho iphelisa. Sena ke sepheo sa mantlha hore qetellong ea thuteho e be ngoana o tseba ho iphelisa.
Ho fera taba ena hoa hlaka hore puo ea Sesotho e hloka hore e rutoe ngoana e mong le e mong oa Mosotho, e le hore a tle a qetelle a tseba le
hona ho fuputsa ‘me sechaba se tsebang ho fuputsa se bula mahlo a sona le ho tseba haholo ka tse ntseng li etsahala lefaatSeng ka bophara; le ho
tseba haholo ‘nete ea tse etsahalang ka bophara.
-2-
MOTATAISI OA TICHERE - LTTLHOKOMELISO
- Ha ho etsoa nioralo oa kotara, ho raloe hore ho rutoe lihlooho/ likaroloana tse sa tSoaneng tsa lenaneo-thuto e le hore ha ho botsoa hlahlobo
ea khoeli le ea kotara ho botsoe holim’a lihlooho tse ‘maloa e seng e le ‘ngoe.
1-10 BUA LE HO MAMELA
Karolo ena ha e hlahlobehe habonolo qetellong ea mothati kahoo tichere e hlahlobe barutuoa khafetsa ‘me e be le linepo tse ngotsoeng tsa
hlahlobo eo, tse ka kenyeletsoang linepong tsa kotara.
Bana ba etsise batho ba boikhethelo ba bona kapa batho ba itseng ba bohlokoa bophelong ba bona.
Tichere e supe bana kaofela hore ba bue.
‘I’ichcrc c chcschclise barutuoa le ho ba thahascllisa liphchisanol likhang ka scpheo sa ho itokisetsa boipheliso. Tichere e ba tataise hore:
lifahleho li shebc bathong, ho itlhopha, mantsoe a hlake, puo e nepahale, moaparo o be makhethe, tatellano ea lintlha, ho tsitsinya ‘mele ha ho
hlokahala (body language).
Bana ba manielisoe lia-le-moea le mabanta ‘me ba phete tse builoeng.
Bri qoqc ka lit5oantSo tsco ha li filocng le tseo ba iketselitscng tsona.
Tichere e arole bana ka IihlotSoana 110 bua taba e itseng ‘me ba nt’o e tlaleha.
Tichere e chesehelise bana ho bala libuka tse ling tse ngata leha e se libuka tse tla hlahlojoa qetellong ea mothati. Ho ka sebelisoa hape ntlo ea
pokello ea libuka (library) athe moo e leng sieo tichere e iketsetse pokello e joalo ‘me barutuoa ba bale ka sepheo sa ho aha tlotlo-ntsoe. Tlotlontsoe e tla scbelisoa ha ho ngoloa lithapholiso le ha ho buuoa.
-3-
Tichere e hlokomelise bana ho ithuta hore sehlooho se ka ba le molaetsa, setSoantSo se haufi le se baloang se ka mo thusa ho fumana molaetsa,
lipolelo tse qalang serapa (topic sentence) li fupere molaetsa.
Litlholisano tsa ho bala li be teng ‘me ba ipabotseng ba fuoe limphonyana e le khothaletso le cheseheliso ea ho etsa mosebetsi o motle kamehla.
Litlholisano tsa ho bala: Ho ka hatelloa kutloahalo ea lentsoe (le-hlake) TSebeliso ea matsoao e lateloe. Pitso ea melumo e nepahale.
HO NGOLA
Pitsetso ea mantsoe, melumo le matSoao a thatafallang barutuoa e etsoe khafetsa.
Bana ba qalisoe ho ngola mantsoe, maretlo-puo, lipolelo esita le lirapa ‘me ba li tsebe hantle; ba ntse ba sebelisa matSoao ka nepo.
Barutuoa ba fuoe lirapa tse se nang matSoao ‘me bona ba kenye matSoao ao.
Ba leke ho etsisa mongolo oa motho ea ngolang liletere tse balehang hantle.
Litlholisano holim’a lithapholiso li be teng ‘me ba ipabotseng mesebetsi ea bona e phatlalatsoe koranteng ea sekolo kapa moo ba bang ba tla e
bona.
LINGOLOA
Ba ka taka liketsahalo tsa bohlokoa ha ho ntse ho baloa buka. Mosebetsi
tsona e le boikhopotso.
00
o manehoe leboteng moo e mong le e mong a tla li bona ‘me a ipalle
LitSoantSiso tsa liketsahalo tsa bohlokoa li ka etsoa c le ho ikhopotsa.
Tichere e tataise bana hoeq-*pi
supang boleng ba baphetoa ka lipotso. Ak’u hlokomelise barutoana ka phapano ea boleng le
sebopeho (litSobotsi) le hore ba tsehetse liqeto tsa bona ka litaba tse ka buke g.
- 4-
Tataisa bana khafetsa ho ntSa lintlha tsa bohlokoa serapeng le bukeng.
Barutuoa ba khothaletsoe boqapi ba lithothokiso ‘me ba li bale ka mokhoa o nepahetseng.
Tichere e fumane nalane ea sengoli mofuteng o mong le o mong oa lingoloa ‘me e phetele barutuoa ka eona.
BOCHABA
Ho etsoe letsatsi la bochaba moo ho bontSoang: lijo, liaparo le lisebelisoa pontSeng. Lipina le lipapali le tsona li bontSoe.
Barutuoa ba thusoe ho etsa liphuputso ka maele, maelana le lisebelisoa tsa moetlo.
Barutuoa ba bokelle 1itSoantSo le thepa tse tla sebelisoa tokisong ea lijo.
Bana ba fuoe tataiso ‘me ba hle ba etse ho hong joaloka - ho pheha nyekoe.
Mema batho ba litscbo ba baholo ho tla bua le bana ka tseo u sa li fumaneng habobebe.
Lijo li rutoe ka nako ea tsona le nako eo li fumanehang ka bongata le habonolo.
Maeto a boithuto moo ho nang le lipokello a ke a nkoe - moh1ala:- Morija Museum
- Basotho Cultural Village (Qwaqwa).
LITHOKO
1. Nalane ea seroki le lithoko
2. Baamani le seroki
Mema setsebi ho tla thusana ka manollo ea lithoko.
Barutuoa ba bale lithoko (melana e fokolang), ke hore ba li tsebe ka hlooho.
Barutuoa ba tSoantSise likaroio tse ka tSoantSisehang lithokong.
-5-
Barutuoa ba ke ba tSoantSise liketsahalo tse ka tSoantSisehang.
Barutuoa ba ke ba phete litSomo
Barutuoa be toroee liketsahalo tse ka toroeehang IitSomong.
LIPAPALI LE LIPINA
Barutuoa ba bine lipina ba be ba bapale li lipapali.
Tataisa bana ho bapala lipapali le ho bina lipina ka nako ea selemo e lokelang.
Barutuoa ba hlolisane ka lihlopha tsa bona.
Barutuoa ba tSoantSise lipapali tse ling.
LILOTHO
Ka thoko ho litlholisano, IitSoantSo li ka sebelisoa ho ruta lilotho.
Tataisa bana ho fuputsa lilotho malapeng le sekolong.
SEBOBEI-IO-PUO
Tichere e sebelise tse latelang ho natefisa sebopeho-puo.
(a)
pina
(b)
tSoantSiso
(c)
botaki - ho toroea
(d)
‘mantloane
(e)
IitSoantSo
(0 liratsoana lingoloeng li ka fanoa ‘me ho tsona hoa qolloa maretlo-puo a fapaneng
(g)
tSebeliso ea tikoloho.
I
tI
2
Y
I
1
04
1
1
1
+
cd
+-I
.4
(d
a
-a
(3
0
m
I
0
EG
[ri
3
od
+
0
c\I
LENANEO-THUTO LA FOROMO EA A
QETELLONG EA SELEMO SA PELE
BANA BA TLA BE BA KA:
SE LOKELANG HO RUTOA
SE KA ETSBANG
Tataisa barutuoa :
PHETISO EA MELAETSA
HO MAMELA
1. mamela ka kutloisiso tse buuoang ho
latela maemo a fapaneng a bophelo
Ho mamela litlhaloso, litSupiso, meqoqo, ho mamela le ho pheta ka hloko seo ba se pheteloang, seo ba se
lipuo, lipuisano le likhang.
hlalosetsoang esita le seo ba se phetelanang.
~~~~
~
~
~~
HO BUA
2. pheta litaba ka tatellano ea tsona.
Ho pheta le ho tSoantSisa litSomo, lipale le ho bitsa mantsoe le ho a sebelisa ka nepo.
litaba.
Ho tlaleha
ho thusa bana ho pheta le ho tSoantSisa taba efe kapa efe, ba
sebelisa litho tse lokelang tsa ‘mele ho matlafatsa se buuoang.
ho tlaleha seo ba se boneng, ba se utloileng le seo ba se balileng.
3. bua ka bolokoiohi maemong a sa
tSoaneng a bophelo le a bao ho
buisanoang le bona.
Lipuisano, likhang
ho bua ka sebete, ka lentsoe le hlakileng le ho tSetleha taba ka
kotloloho. Mabaka a behoe ka ho topa ho bontSa kutloisiso e batsi
ea seo ho buuoang a sona. Mohlala: Tikoloho eo ba phelang ho
eona.
4. fana ka tataiso le tlhaloso moo ho
lokelang ka Sesotho se nepahetseng.
LitSupiso, ho bua
ho: supisa batho tsela ka nepo.
: fana ka tlhaloso e nepahetseng maemong a loketseng.
Puong ea bona ba sebelise maele, maelana, mekhabo-puo le
lilotho tseo ba ithutileng tsona.
QETELLONG EA SELEMO SA PELE
DANA RA TLA RE BA KA:
5 . hlalosa tsco ba ratang 110 fetisa
mclactsa ka tsona.
SE LOKELANG HO RUTOA
S E KA ETSOANG
Tataisa barutuoa:
Litlhaloso tsa lintho, sebaka, liketsahalo,
kamoo ntho e etsuoang kateng.
ho hlalosa lintho, sebaka, liketsahalo le kamoo ntho e etsuoang
kateng. Puo e sebelisoang e be e nepahetseng, e hlakileng.
HO BALA
MatSoao: feeloane, khutlo, makalo, potso
ho bala ba habanya, ba thatoloha, ba bile ba hlokomela tsebeliso ea
matSoao.
ho bitsa mantsoe le ho a sebelisa ka nepo.
7. araba le ho botsa lipotso ka ncpo
lingoloeng tseo ba li balileng.
Ho balla kutloisiso
Ho araba le ho botsa
ho qolla lintlha tsa bohlokoa moo ba balileng.
ho botsa le ho araba lipotso malebana le seo ba se balileng.
I 8,
HO NGOLA
ngola ka nepo
Ho ngo1a:- pitsetso, moqoqo, lengolo la ho ngola lithapholiso tsa lengolo la setsoalle, la baamani; moqoqo
setsoallehaamani, lithothokiso.
ea tlhaloso, lirapa tsa pitsetso le lithothokiso tsa boiqapelo ba
sebelisa matSoao ka nePo.
~~~
9. ngola tsc fupulitsocng ka ncpo.
Mckhoa ea ho batla 1itabaAintlha tse
fupulitsoeng
ka mekhoa ea ho batla taba.
ka liboko. tikoloho le maloko a bona.
- 10-
QETELLONG EA SELEMO SA PELE
BANA BA TLA BE BA KA:
SE LOKELANG HO RUTOA
SE KA ETSOANG
Tataisa barutuoa :
LINGOLOA
IO. bala pale e khutsoanyane ka
kutloisiso
Ho bala pale e khutsoanyane: Ho hlalosa
moko-taba, molaetsa, boleng ba baphetoa,
mekhabo-puo:- (papiso le thehello)
tikoloho .
ho bala ka kutloisiso ‘me ba bale hantle, ho bontga boleng ba
baphetoa.
ho akaretsa seo ba se balileng.
ho qolla mekhabo-puo ena: papiso le thehello.
ho tSoantSisa seo ba se balileng.
ho hlalosa maele, maelana, mantsoe le tiebeliso ea ‘ona lipolelong.
BOCHABA
1 1. bolela mabitso a lijo tse fumanoang
linakong tse fapaneng tsa selemo.
LIJO
Lijo ho ea ka linako tseo li fumanoang ka
bongata:
SELEMO: Meroho ea naha; leshoabe,
seruoe, moetse oa pere, theepe,
qhela, papasane, sepaile,
bobatsi, tenane, lehonyeli
HLABULA: Meroho e lengoang le meroho
ea naha; thecpc, sepaile sa
naha, seruoe, leharasoana,
monyaku le sehlohlo
HOETLA: lepu, meroho ea naha, potele,
lefotho, IikhetSo, litholoana,
ntSoe, senkhoane, monepolana,
manyai.
ho buisana ka lijo tsa linako tse fapaneng sa selemo.
ho bokella lijo ka linako tse fapaneng tsa selemo.
ho lokisa lijo tsa linako tsa fapaneng tsa selemo.
QETELLONG EA SELEMO SA PELE
BANA RA TLA BE BA KA:
1 1 . e tsoela pele ~..
SE LOKELANG HO RUTOA
SE KA ETSOANG
Tataisa barutuoa :
MARIHA: likhetSo, sekele, nyakafatane,
ho lokisetsa le ho keteka letsatsi la bochaba.
qhubu. nyekoe. khoahla, litapole,
makoakoa, seketsdsetjetsa
sebutsoa-butsoane, lisoenya,
ntsoana-tsike, selae, tenane.
LINAKO TSOHLE TSA SELEMO:
lebese, nama, bohobe, motoho,
k i n g , mahleu, lehala, leshele-shele
sefotha-fothdkonofolo/kono fono.
__
12. bapisa mekhoa eo Iijo li neng li
lokisoa ka eona khale le eo li
lokisoang ka eona kajeno.
Mekhoa eo lijo li neng li lokisoa ka eona le
kamoo li seng li lokisoa kajeno. Sheba lijo
tse hlahang linakong tsa selemo.
buisana le bana ka hore na lijo tseo u li khethileng li lokisoa joang.
khothaletsa bana ho tla le mefuta ea lijo ‘me ba latsoisane.
lokisa tse ling ‘moho ba be ba bolele hore na tatso e fapane joang.
ho bapisa lijo tse seng li phehoa mehleng ena le tsa mehleng ea
khale.
ho fuputsa mabaka a entseng hore lijo tsa kajeno li phehoe ka ho
fapana le tsa khale: leloala la mora0 tjena, lipitsa, libeso.
II L
1
-
.,
QETELLONG EA SELEMO SA PELE
BANA BA TLA BE BA KA:
SE LOKELANG HO RUTOA
13. hlalosa mokhoa oa ho lokisa lijo le
110 scbclisa mantsoe a lumellanang IC
sc ctsoang.
Mantsoe asebelisoang ha ‘no lokisoa lijo le
ha li phehoa.
Bohobe -+ ho sila, ho thuniisa, lipoli
Motoho -+ ho haila, ho nepola, masutsa,
sehau, letgeoana.
Moroho --+ kha, lefupu, hlohlora, qotha,
khabela
ha ho hlajoa phoofolo - ho hlaba, ho rala,
ho buha, ho kubela, ho phunya, ho tSela (ho
ntSa ka litho).
ho tlhaliela, hoba, bela, faha,
Bohobe
ptjatla, soka, fetola, sutsisa
(tiI amds u tsa).
MAELE LE MAELANA
Maele le maelana ka: tau, phiri, phokojoe,
tlou, pela, noko, tali,
phuthi, tSoene,
mosha, tiephe,
‘mutla.
SE KA ETSOANG
Tataisa barutuoa :
~
~-
---+
14. etsa niaele le maclana ka liphoofolo
tse hlaha.
..
ho buisana le bana ka mokhoa o lateloang ha ho raloa, buhuoa, ho
tSeloa phoofolo le kainoo litho li abuoang kateng.
ka mantsoe, maele IC lilotho tse hlahang ha ho lokisoa lijo le ha li
jeoa. Mehlala: - Mokone o betile morena
- Phalo e erne le lesimela
- Ho bitsoa ’Mamolatasane
ho sebelisa mantsoe ao ka nepo lipolelong.
hore lefung phoofolo ha e t8eloelbalolloe.
- Nku e tSeloa neng?
- Khomo e tieloa neng, joang?
ho hlalosctsa bana csita IC mokhoa oa ho kubela.
ho etsa maele le maelana ka liphoofolo tse hlaha.
ho a sebelisa ka nepo puong le ha ba ngola.
ho a hlalosa moo a hlahang teng puong le lingoloeng tseo ba li
balang esita le ho a qetela ha ho siiloe mantsoe a mang.
hore ba ele hloko hore maele a mangata a thehiloe ho ipapisitsoe le
boitgoaro, litgobotsi, mekhoa ea liphoofolo le batho le kamoo li
phelang le ho phelisana ka teng.
Mekhoa: Thamahane ha li robale ‘moho.
Tau tsa hlaka le le leng lia tsebana.
Phelisano: Noko li tgabana bophatSoa.
- 13-
QETELLONG EA SELEMO SA PELE
BANA BA TLA BE BA KA:
~
~~~~~
SE LOKELAIVG HO RUTOA
SE KA ETSOANG
rataisa barutuoa :
~~
14. e tsoela pele .. .
15. pheta litSomo tsa khalemo.
LITSOMO
LitSomo tsa khalemo:
Mosimoli le Mosimotsane
Ngoan’a khoeli sefubeng
Moshanyana le Moriana (Nkolobe)
NtSa lintlha tsa bohlokoa ‘me ba
khutsufatse litgomo.
Masene: Lekanyane ho phela le liretse.
LitSobotsi: Ngoan’a tali o tsejoa ka mereto.
BoitSoaro: Phuthi e tsoha kameso e anyese.
ho latela methati e nepahetseng ha ho phetoa tSomo -qalo
-bohare
-qetello
ho pheta litSomo tseo ba li tsebang ‘moho le tsena tse boletsoeng.
ho bolela hore na li khalema le ho khothaletsa mekhoa efe ea
bophelo.
Mohlala: Khalemo - TSomong ea ngoana ea khoeli sefubeng,
mosali e moholo o ile a hloka botSepehi
‘me a fumantSoa kotlo.
ho ntSa lintlha tsa bohlokoa le ho khutsufatsa litSomo.
hore litSomo li ka bontSa masene a lintho tse eisoang bophelong.
Mohlala: Masene - Tali ea pata ngoana, tSomong ea ngoana ea
khoeli sefubeng.
LILOTHQ
16. lothana ka lilotho tse amanang le
tokiso le tokisetso ea lijo.
Lilotho tse amanang le tokiso le tokisetso ho fumana lilotho tse amanang le tokiso ea lijo le likarabo tsa tsona.
ea lijo.
ho hlalohanya lilotho tsa khale ho tsa mora0 tjena.
ho latela mokhoa o nepahetseng oa ho lotha.
ho ela hloko hore lilotho tse ling li na le likarabo tse tSoanang.
ho lemoha hore selotho se le seng se ka ba le likarabo tse ngata.
- 14-
QETELLONG EA SELEMO SA PELE
BANA BA TLA BE B.4 KA:
SE LOKELANG HO RUTOA
LIPAPALI LE LIPINA
17. bapala lipapali tsa Scsotho le 110 li
bina.
18. Hlalosa liaparo le lisebelisoa tse
amanang le lipapali.
19. pheta moetlo oa lenyalo ho ea ka
methati e lokelang ho lateloa
Lipapali tsa Sesotho: liketoana, karete,
moraba-raba, cheko,
lesokoana, se-qatamajoana, mokhibo,
ndlamo.
Mohlala: mokhibo - lechoba, thejoana,
moropa, phala.
LENYALO LA SESOTHO
ho raha morits’oana
ho kopa mohope oa metsi
- peheletso/tebeletso
- selelekela
SEIUOPEHO-PUO
-
SE KA ETSOANG
Tataisa barutuoa :
ho bokella le ho sebelisa liaparo le lisebelisoa.
ho hlalosa liaparo IC liscbclisoa tsc amanang IC lipina tsc Scsotho.
ho bapala lipapali ka nepo.
ho etsa litlholisano ka lihlotsoana.
ho sebelisa ka nepo mantsoe le lipolelo tse sebelisoang papaling ka
‘ngoe.
- ho raha morits’oana
- ho kopa mohope oa metsi
ho fuputsa lintlha tsena malapeng - peheletso/tebeletso
- selelekela
ka lipotso ho ikhopotsa ka
LEIKEMISA
20. sebelisa nicfuta ea leikeniisa ka nepo
lipolelong.
2 1 . qolla leikeinisa lipolelong le
lirapeng.
ho etsa lipolelo moo leikemisa e leng moetsi le moetsuoa.
Mefuta ea leikemisa: lereho, seemeli
Mesebetsi ea leikemisa: ho ba moetsi le ho qolla leikemisa lipolelong le liratsoaneng.
moetsuoa polelong.
TSebeliso ea leikemisa ka nepo.
22. hlophisa mareho ho latela lihlopha tsa
‘ona.
Sebopeho sa lereho: hlooho le kutu
lihlopha tsa mareho
Mefuta ea niarcho
sehlopheng ka seng.
a
fumanoang
ka lipolelo ho hlokomela lihlooho, likutu le litumela.
ho hokela lihlooho tse fapaneng kutung e le ’ngoe ’me ba hlophise
mareho ao ho ea ka lihlooho tse fapaneng.
ho hlophisa mareho ka ho ea ka lihlopha tsa ’ona.
- !5 -
t
QETELLONG EA SELEMO SA PELE
DANA 13A TIA nk: 13A KA:
SE LOKELANG HO RUTOA
SE KA ETSOANG
Tataisa barutuos :
22. c tsocln pclc ...
ho hlophisa mareho ka mafhpha a latelang:
- liphoofolo
- limela
-
~~
23. bolela likarolo tsa seemeli-tu
24. hlophisa liemeli-tu ho latela lihlopha
tsa tsona.
batho
lijo
lihloliloeng
lisebelisoa
litho tsa ‘me-:
mafu
lihahabi
likokoanvana
~
Likarolo tsa seemeli-tu
- hlooho
- kutu
ho bitsa seemeli-tu ho latela likarolo tsa sona.
Lihlopha tsa seemeli-tu
- ‘mui
- ‘muisod‘mueloa
- ‘muuoa sehlopha sa 1- 15
ho hlophisa liemeli-tu ho ea ka lihlopha tsa tsona.
ho hlokomela tSoano ea likutu tsa seemeli-tu.
5
25. sebelisa seemeli-tu ka nepo lipolclong. Mesebetsi ea seemeli-tu
- nioetsi
- moetsuoa
- se tlatsaiia le se seng
- se tlatsana le lereho
~
- 16-
ho etsa lipolelo ka nepo lihlopheng tsa ‘mui:bonngoeng le bongateng, ‘muisoa (‘mueloa) - bonngoeng le
bongateng le ho ‘muuoa ho tloha sehlopheng sa pele ho isa ho
sa 15.
ho ngola lienieli-tu tse ka sebelisoang sebakeng sa mareho
lipolelong tse nang le mareho ba be ba bolele mesebetsi ea seemelitu lipolelong.
til
c
0
4
a,
0
a
.3
3
M
til
til
c
6)
ti
2
2
tJ
tJ
3
4
a,
6)
0
0
e
%
e
%
tJ
c1
3
-da
%
-da
.3
.3
3
5
z
4
.3
cn
a,
.3
%
m
2
tJ
2
cd
-+
s
.e
a,
nj
a,
3
M
E:
0
c
%
tJ
cd
E:
cd
a
2a
a,
E
6)
.3
3
cd
6)
cd
tJ
z
-2
4
tJ
2
0
c
s
e
0
c
0
cd
4
6)
3
0
a
.3
4
aa,
2cd
3
d
6)
cd
3
0
0
I
r;
I
$
cd
6)
cd
tJ
4
2
%
s
a
%
2
tJ
w
N
r-:
N
1
I
bb
d
cd
3
cd
P
.C(
4
cd
P
Gcd
AZ
P
*C(
3
2
Q)
Q)
m
bn
d
0
4
Q)
3
0
a
3
.C(
.C(
3
6
3
3
.C(
s
I;=
-8
Q)
.M
cd
a,
0
0
0
3
8
w
I
C
...
LENANEO-THUTO LA FOROMO EA B
QETELLONG EA SELEMO SA
BOBELI BANA BA TLA BE BA KA:
SE KA ETSOANG
SE LOKELANG HO RUTOA
Tataisa barutuoa :
PHETISO EA MELAETSA
1 . mamela ka scpheo sa ho hlalosa boleng
ba baphetoa.
2. mamela ka sepheo sa ho rua tsebo.
HO MAMELA
ho mamela meqoqo, lipuisano lipina, ho mamela le ho hlalosa boleng ba baphetoa.
lingoloa, iithuto tse theipiloeng, lipuo,
ka lipotso tse fatang tsebo
liqotsulo, litSomo.
HO BUA
3. tSoantSisa ketsahalo ka ho bua.
4. araba lipotso ka nepo
5 . bua ba thatoloha
6. balla ho rua tsebo (tlotlo-ntsoe)
ho tSoantSisa litSomo, lipapali, meqoqo, ho tSoantSisa le ho pheta ka nepo.
liqotsulo tse hlahang ka libukeng, lirapa tse
ho araba lipotso ka nepo
hlahang likoranteng.
ho araba lipotso lingoloeng, likoranteng le
lipuisanong.
ho thatoloha 1ikhanngAiphehisanong
mekhatlong. ea bona, libokeng..
HO BALA
ho bala
7. balla ho funiana bolcng ba baphetoa le
ho bapisa baphctoa
ho bua ka bolokolohi
ho tSetleha mabaka a kholisang ha ba bua.
ka lipotso ho pheta le ho araba lipotso holim’a seo ba se
balileng
ho balla ho fumaiia boleng ba baphetoa ka ho ela hloko
lipuo, liketso le seo ba bang ba se buang ka bona.
8. balla ho funiana liketsahalo ka tatellano
ea tsona le ho li nyalanya ka nepo.
ho balla ho hlophisa le ho nyalanya liketsahalo.
- 19-
QETELLONG EA SELEMO SA
13OlZE1,I HANA 1ZA TLA DE BA KA:
SE LOKELANG €IO RUTOA
9. balla ho fumana moelelo oa mantsoe a
thafa, macle, maelana le mekhabo-puo:
bala lithothokiso, lithoko, libuka tsa mefutafuta
ho qolla le ho hlalosa mekhabo-puo, maele, maelana le
mantsoe a thata moo ba balileng
ho bala libuka le likoranta ba ela hloko
tSebeliso ea matSoao: khutlo, potso, makalo,
feeloane, mabofe, feelo, khutloana le tlamo.
HO NGOLA
ho ngola mantsoe, lipolelo, lipoleloana le
lirapa
lengolo la mosebetsi
ho bala ba thatoloha ba bile ba ela hloko tSebeliso ea
matSoao.
mothofatso, pebofatso le pepe.
10. bala ba thatoloha ba ela hloko matSoao
1 1. ngola lintlha tsa bohlokoa ho seo ba se
mametseng, ba se balang le seo
ba se nahanang
12. ngola lengolo la mosebetsi
13. ngola moqoqo oa pale
14. ngola ba sebelisa maele, maelana le
mekhabo-Duo.
15. akaretsa litaba tsa pale, thothokiso tse
3, tSoantSiso.
16. ntSa moko-taba lingoloeng
~
ho ngola lintlha tsa bohlokoa
ho ngola lengolo la mosebetsi ka nepo.
ho ngola moqoqo oa pale ka nepo.
moqoqo oa pale
maele, maelana le mekhabo-puo
ho ngola ba sebelisa maele, maelana le rnekhabo-puo
lithapholisong tsa bona ka nepo.
LINGOLOA
pale, thothokiso, tSoantSiso
ka mekhoa ea kakaretso
moko-taba oa pale, thothokiso
ho ntSa lintlha tsa bohlokoa paleng, tSoantSisong le
thothokisong.
boleng ba baphetoa paleng le tSoantSisong
ho fumana boleng ba baphetoa lingoloeng.
17. ngola boleng ba baphetoa lingoloeng.
18. ntSa le ho sebclisa macle, maelana,
tlotlontsoe le mekhabo-puo tse hlahang
lingoloeng.
SE KA ETSOANG
Tataisa barutuoa:
maeie, maelana, tlotlo-ntsoe, mekhabo-puo:
(mothofatso, pebofatso, pepe)
- 20 -
ho sebelisa ka nepo maele, maelana le mekhabo-puo tse
hlahang lingoloeng, lipolelong le meqoqong ea bona.
QETELLONG EA SELEMO SA
BOBELI BANA BA TLA BE BA KA:
SE LOKELANG HO RUTOA
BOCHABA
1
19. bolela lijo le baji ho ea ka moetlo.
SE KA ETSOANG
Tataisa barutuoa:
LIJO
Lijo, baji le moetlo
ho fumana hore na ho ea ka moetlo ke lijo life tse jeoang ke
likarolo tse fapaneng tsa batho:
Mehlala: qaati -+ bashanyana
mala a kolobe 4 banana
matlala 4bo-nkhono le bo-ntate-moholo
‘mantatana 4 basali
mala a poli + bohle
ho fuputsa lijo tse ling tse jeoang ka ho khetha:- lebete,
manyeme photo, phapoane, lipheo, pelo.
ho hlalosetsa bana hore moetlo ke oona o laolang hore lijo
tse itseng li jeoe/li se ke tsa jeoa ke bana, basali, banna le
banana.
Li jeloa libakeng tse khethehileng 3 banna ba jela hlooho
khotla hore ba tle ba buisane ka bolokolohi ka litaba tsa pus0
le tsa bophelo ka kakarctso.
I
20. etsa maele le niaelana ka liphoofolo tsa
liae.
-
21. pheta IitSomo tsa khalemo le tsa
khothaletso
22. bolela melemo ea litSomo
MAELE LE MAELANA
maele le maelana ka: khomo, ntja, nku, poli,
pitsi, tsuonyana,
kolobe, khoho
LITSOMO
LitSomo tsa khothaletso - Linanabolele,
Phokojoe (ha e hana ho fata seliba)
Moshanyana oa Sankatana
melemo ea IitSomo
ho sebelisa maele le maelana ka nepo puong le ha ba ngola.
~~
~~
ho pheta IitSomo tse boletsoeng esitana le tseo ba li tsebang.
ho bolela le ho ngola melemo ea litSomo.
hore na li khothaletsa mekhoa efe ea bophelo.
QETELLONG EA SELEMO SA
BOBELI BANA BA TLA BE BA KA:
SE LOKELANG HO RUTOA
LIPINA LE LIPAPALI
23. bapala lipapali le ho bina lipina tsa
Sesotho tse amanang le lipapali.
24. Bolela melemo ea lipina le lipapali tsa
Sesotho.
25. bapisa lilotho tsa khale le tse ncha tse
amanang le tokiso le tokisetso ea lijo
SE KA ETSOANG
Tataisa barutuoa :
Ho khoasa litali, ho kallana, lipina tsa
mokopu, serobolela, cheko
Melemo ea lipapali le lipina tsa Sesotho
LILOTHO
lilotho tsa khale le tsa morao
ho hlalosa lipina le lipapali tsa Sesotho tse boletsoeng.
ho fuputsa le ho bolela melemo ea lipina le lipapali tsa
Sesotho.
bapala lipapali le lipina tse boletsoeng ka nepo le ka
bokhabane.
ho hlolisana ka lipina le lipapali
ho sebelisa mantsoe le lipolelo tse hlahang pineng le
papaling ka ‘ngoe.
ho qolla lintlha tsa bohlokoa
ho bapisa lilotho tsa khale le tse ncha (ho buisanoa ka
lisebelisoa tse ten2 lilothong).
LENYALO LA SESOTHO
26. pheta moetlo oa lenyalo la Sesotho ho
ea ka methati c lokclang ho lateloa
ho thethesa bohali, ho hlabisa bohali
27. bolela litho tsa lekaba
Kabo ea litho tsa lekaba
ka lipotso/liphuputso ho fumana hore na setho ka seng se ea
ho mang.
28. hlalosa liphetoho tsa kholo bananeng
le bashanyaneng.
Liphetoho tsa kholo bananeng le
bashanyaneng.
ho hlalosa le ho hlokoinela liphetoho tse bang teng kholong
ea banana le bashanvana.
29. bolcla mathnta a tlisoang ke
boroctsana IC bohlankana.
Mathata a boroctsana le bohlankana:
Bokuli, litakatso, lijo, bofutsana, bohlasoa.
ho hlokomcla le ho hlalosa mathata a boroctsana le
bohlankana.
-22-
ho fuputsa ka methati e etsoang ha ho thethesoa, ho hlabisa
bohali le ho aba litho tsa lekaba.
QETELLONG EA SELEMO SA
BOBELI BANA BA TLA BE BA KA:
SE LOKELANG HO RUTOA
SE KA ETSOANG
Tataisa barutuoa:
SEBOPEHO-PUO
30. bopa mareho ka maretlo-puo a
fapaneng
3 1 Sebelisa mareho a macha lipolelong.
LEIKEMISA
Pop0 ea mareho : mareho
seemeli-tu
likutu-ketso
iikutu-phafo
ho bopa mareho ka: seenieli-tu
likutu-ketso
likutu-phafo
mareho.
ho sebelisa mareho a macha lipolelong.
32. sebelisa mehatlana ka nepo ho supa:
botsehali, kholiso, nyenyefatso le
nyeliso.
33. bolela sebopeho sa lereho
TSebeliso ea mehatlana ena: -ane, -hali, -ana
-nyane, -nyana,
ho supa nyenyefatso, botzehali, kholiso le
nyeliso
phetoho ea melumo ha ho sebelisoa /-ana /
/-ane /
ho hlalohanya tSebeliso ea mehatlana ena.
ho bontSa liphetoho tsa melumo tse hlahisoang ke tSebeliso
ea mehatlana /-ana / le /-me /
34. ntSa likarolo tsa lereho rnarchong a
bopiloeng ka mehatlana (hlooho-kutumohatlana).
likarolo tsa lereho: hlooho
kutu
mohatlana
ho ntSa likarolo tsa lereho
35. sebelisa mareho a ka supang
maemong a botona le botSehali ka nepo
Botona le botSehali marehong
Mohlala: botona botSehali
mokoko sethole
ho sebelisa mareho a supang botona le botSehali ka nepo
36. sebelisa mareho a supang bonyenyane
ka nepo.
Bonyenyane ka tlhaho
Mohlala: Nku-konyana
ho sebelisa mareho a supang bonyenyane ka nepo.
Khomo-namane
-23 -
QETELLONG EA SELEMO SA
BOBELI BANA BA TLA BE BA KA:
17. bolcla scbopcho sa liph a 1-1 tscna:
Seruisa - kotloloho
Schloai - kotloloho
38. sebelisa liemeli-phafo ka nepo
lipolelong.
39. bolela mesebetsi ea seemeli-phafo
lipolelong
40. bolela likarolo tsa leetsi
SE KA ETSOANG
SE LOKELANG HO RUTOA
Tataisa barutuoa:
SEPHAFI
Scruisa lc Schloai
- litumela-phafo: litumela-thuo le tumelatlhoaco
- iikutu-phafo: likutu-thuo le likututlhoaeo
SEEMELI-PHAFO
Mefuta ea liemeli-phafo: seemeli- thuo
seemeli-tlhoaeo
Mesebetsi ea liemeli-phafo
Ho ba : Moetsi
: Moetsuoa
SEBOLELI
Sebopeho sa leetsi: hlooho-poleli
kutu-ketso
ho khctha liphafi tsc bolctsocng I ipolclong.
ho etsa iiphafi tse boletsoeng lipolelong.
110 khetha lituniela-phafo le likutu-phafo tsa liphafi tse
boletsoeng.
ho qolla liemeli-phafo ka nepo lipolelong.
ho sebelisa lienieli-phafo lipolelong.
ho bontSa mesebetsi ea liemeli-phafo.
~
ho ntSa likarolo tsa leetsi lipolelong
ho bopa leetsi ba sebelisa likarolo tsa leetsi tseo ba ithutileng
tsona.
41. khetha lihlooho-poleli lipolelong
Mefuta ea hlooho-poleli: tumela-moetsi
tumela-moetsuoa
hlooho-boiketsi
ho khetha lihlooho-poleli lipolelong.
42. bolela mefuta ea likutu-ketso
Mefuta ea likutu-ketso: tsa mathomo le tsa
mahlomela.
Tsa mahlomela: Boctsuoa, Ketsetso,
Ketsiso, Ketsollo le Phetako
ho fumana phapano pakeng tsa likutu-ketso tsa mathomo le
tsa mahlomela.
ho bopa likutu-kctso tsa mahlomela ba sebelisa likatoloso tse
fanoeng.
- 24 -
g
E0
P
a,
3
a,
4
cd
0
.?
0
P
cd
a,
0
0
4
c,
cd
c,
a,
4
s:
.e
G
u
c
... ... ... ...
. .
. .
... ...
. .
. .
0
2
2
.. ..
0
0
0
N
..*..
....
... ...
.. ..
... ...
... ...
.. ..
.
4
.. ..
W
0
n.
0
k4
...*
..
..*
.*.
..*
...
.
...
.
....
.
.. . .
.. ..
. .
. .
0
4
0
c1
zW
4
0
4
d
4
@
0
E
....
..
..
...
..
.
....
...
..
..
... ... ...
... ...
. .
. .
. .
.. ..
...
..
. ..
MOHLALA OA LENGOLO LA TSEBETSO
Lithoteng
Box 19
Maseru 100
La 7 Phupu 2000
Mookameli
Spar Supermarket
Box 1130
Leribe 300
Monghali
KOPO EA MOSEBETSI
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
Ka boikokobetso
Likeleko Mokhomo
Tlhokomeliso:
Kamehla le mehla lengolong la tiebetso sehlooho se ngoloe ka litlhaku tse kholo.
I
0
0
m
00
c-4
I
. -
LENANEO-THUTO LA FOROMO EA C
QETELLONG EA SELEMO SA BOKARO
BANA BA TLA BE BA KA:
SE KA ETSOANG
Tataisa barutuoa:
PHETISO EA MELAETSA
HO MAMELA
ho mamela: litlhaloso, lipuo, meqoqo, maele,
litSonlo, litgupiso, lipitso, lipale le
lithothokiso.
HO BUA
ho akaretsa lipuo, lingoloa, liketsahalo
ho mamela ka hloko litlhaloso moo ba pheteloang, ba
hlalosetsang esita le ho phetelana.
3. fana ka niaikutlo a bona ba sebelisa puo e
nianon i
ho fana ka maikutlo holim’a tse bdiloeng le tse
mametsoeng
ho tsepamisa maikutlo holim’a moko-taba oa seo ba se
balileng/utloileng
4. fana ka litlhaloso tse nepahetseng ebile li
utloahala
ho hlalosa ka botlalo tse mametsoeng le tse
builoeng
ho hlalosa litaba ka tatellano.
5 . qapa lipale le lithothokiso.
ho qapa ka tseo ba li boneng/utloileng/nahanang hore tsa boiqapelo li ee ka tatellano, li kholise, li be li
natefele bamameli.
HO BALA
ho bala
ho bala ba fuputsa meetlo e hlahang lingoloeng ka ho
fapana.
1. mamela ka sepheo sa ho hlalosa
2. akaretsa litaba maemong a fapaneng a
bophelo
I---6. balla ho fuputsa meetlo e hlahang lingoloeng
tseo ba li balang
7. balla ho rarolla lipolelo ho latela maretlo-puo
a li ahileng
I
SE LOKELANG HO RUTOA
lipolelo, maretlo-puo, le tSebeliso ea ‘ona
MatSoao: khutlo, feeloane, potso, makalo, feelo,
8. bala ka nepo ba sa kikitlele, ba bile ba
mabofe, khutloana le tlamo.
hlokonicia tSebeliso e nepahetseng ea matSoao
A,.
ho latela methati e nepahetseng ea ho akaretsa.
ho rarolla lipolelo ho ea ka maretlo-puo a li ahileng.
ho bala ba thatoloha ‘me ba bile ka hlokometse
matSoao.
QETELLONG EA SELEMO SA BORARO
BANA BA TLA BE BA KA:
9. balla ho ntSa nickhabo puo e hlahang moo ba
SE LOKELANG HO RUTOA
SE KA ETSOANG
Tataisa harutuoa:
Mekhabo-puo : lephetoa, selateliso
balang
10. balla ho hlalosa thuto le inelemo ea litSomo.
LitSomo
1 1. ngola matSoao ka nepo
HO NGOLA
MatSoao: sehonyetso, tlamo, tulo
ngola matSoao ka nepo.
12. ngola ba sebelisa tlotlo-ntsoe ka nepo
tlotlo-ntsoe
ho sebelisa le ho ngola mantsoe ka nepo.
13. akaretsa nalane le litaba tsa lithoko
Lithoko
LINGOLOA
ho akaretsa lithoko le ho fuputsa nalane ea tsona.
14. khetha le ho hlalosa mekhabo-puo
ho hlalosa mekhabo-puo le ho e ntSa.
15. bala lithothokiso ka kutloisiso
Lithothokiso
16. akaretsa lithothokiso
Lithothokiso
17. khetha le ho hlalosa mekhabo-puo
Mekhabo-puo: lephetoa
selateliso
PePe
pebolo
mothofatso
papiso
thehello
- 30 -
ho bala ka kutloisiso, ba hlalosa mantsoe, ba ntSe
mekhabo-puo, ho akaretsa thothokiso le ho fumana
molaetsa thothokisong.
QETELLONG EA SELEMO SA BORARO
BANA BA TLA BE BA KA:
SE LOKELANG HO RUTOA
I
IS. bolela lilotho tse hlahang tokisong ca lijo.
19. pheta litSomo tsa khalemo
20. hlalosa made le maelana a hlahang
lingoloeng tseo ba l i balang.
BOCHABA
LIJO
Lilotho tse buang ka lijo
SE KA ETSOANG
Tataisa harutuoa:
ho lothana ka lilotho tse buang ka tokiso ea lijo.
Mohlala: Tseke lioling? - Mohoma
TSoeli moraheng? - Lebese
LITSOMO
LitSomo: Mohololi, leeba le nkoe
Moshanyan’a Senkatana
MAELE LE MAELANA
Maele le maelana a hlahang lingoloeng.
ho bolela hore na IitSomo tsena li khalema mekhoa efe
ea bophelo.
ho hlalosa maele le maelana a hlahang lingoleng ‘me
ba be ba a sebelise lithapholisong tsa bona.
LIPAPALI LE LIPINA
2 1. hlalosa maemo le linako tseo lipapali le
lipina li bapaloang le ho binoa ka tsona.
Maemo, nako ea papali le Iipina: liketoana
khati
moraba-raba
k arc t c
mohobelo
lesokoana
mokhi bo
se-qata-maj oana
ndlamo
ho khoasa litali
ho kallana
mokopu
serobolela
cheko
ho bolela maemo, nako eo lipapali li bapaloang ka
eona le nako eo lipina li binoang ka eona.
.-
QETELLONG EA SELEMO SA BORARO
BANA BA TLA BE BA KA:
SE LOKELANG HO RUTOA
SE KA ETSOANG
Tataisa barutuoa:
22. bolela meaparo le lisebelisoa tse sebelisoang
papaling le pineng ka ‘ngoe.
Meaparo le lisebelisoa
ho fuputsa ka meaparo le lisebelisoa tse hlokoang
papaling ka ‘ngoe.
23. bapisa moaparo oa Sesotho oa khale le oa
kajeno
Moaparo oa khale le oa kajeno: setea
setsiba
seshoeshoe
kobo
LILOTHO
Melemo ea lilotho
ho chorisa kelello
ho tlosa bolutu
LENYALO LA SESOTHO
Moqhoba
hlolisana ka meaparo ena ea Sesotho ea &ale le ea
kajeno.
24. bontSa melemo ea lilotho
25. hlalosa moqhoba
26. ho bapisa lenyalo la kajeno le la khale.
27. hlalosa mafu a tgoaetsanoang le ho
itlhokomcl:1 ha mafii iio i i IC tcng.
-- -
Fuputsa mabaka ao lilotho li neng li etsoa ka ‘ona.
ho hlalosa hore na moqhoba ke’ng.
Papiso ea lenyalo la khale le la kajeno
ho kopa ngoetsi
likhonio tsa bohali
nioqhoba
sele l c kela
Bapisa liketsahalo tsa lenyalo la khale la Sesotho le
lenyalo la ka-jeno.
Mafu a tsoaetsanoang - a likobo
NIV/AIDS
M o kao I a
- 32 -
fuputsa ka nickhoa ca ho qoba m f u a tSoaetsanang.
QETELLONG EA SELEMO SA BORARO
BANA BA TLA BE BA KA:
28. bolela le ho sebelisa bonako ka nepo.
29. khetha sefetoli lipolelong.
SE LOKELANG HO RUTOA
SEBOPEHO-PUO
SEBOLELI
Bonako: bokhale
bophetheho
SEFETOLI
Mefuta ea sefetoli: leeketsi
sere
SE KA ETSOANG
Tataisa barutuoa:
ho fetolela lipolelo tse ho bojoale ho bomoso.
ho fetolela lipolelo tse ho bojoale le bomoso bonakong
ba bokhale le bophetheho.
ho sebelisa bokhale le bophetheho ka nepo.
ho ntSa bokhale le boDhetheho 1iDolelonrr.
ho sebelisa le ho khetha sefetoli lipolelong.
30. khetha leeketsi lipolelong
3 1. bolela mefuta ea leeketsi
Mefuta ea leeketsi: nako
sebaka
mokhoa
ho khetha leeketsi lipolelong.
ho bolela mefuta ea leeketsi le ho e sebelisa ka nepo.
32. bopa lecketsi ka maralo a sa tSoaneng.
pop0 ea leeketsi ka maralo a latelang- ka ha ho - ng
Sere se sebelisoang ho supa: mokhoa
monko
‘mala
molumo
sebopeho
motsamao
- 35 -
ho bopa leeketsi ka maralo a fanoeng.
33. khetha sere lipolelong.
M
ho sebelisa le ho khetha sere ka nepo lipolelong.
QETELLONG EA SELEMO SA BORARO
BANA BA TLA BE BA KA:
SE LOKELANG HO RUTOA
SE KA ETSOANG
I'ataisa harutuoa:
SEHOKELO
34. klwtha scliokclo lipolclong.
TSebeliso ea sehokelo: 110 kopanya lipolelo
ho kopanya maikemisa
thetha le ho sebelisa sehokelo ka nepo.
35. sebelisa sehokelo ka neDo.
LEKHOTSA
36 khetha lekhotsa lipolelong.
37 sebelisa lekhotsa ka nepo.
Lekhotsa ho supa: makalo
nyeliso
tumeliso
ho bitsa
ho khalema
ho hana
ho lumela
ho hlapanya.
- 74 -
ho khetha le ho sebelisa makhotsa ka nepo lipolelong.
I
Ho mamela meqoqo, litSomo, lithothokiso,
IitSoantSiso, lithoko, lilotho, lipuo, lipina, se-ea-lemoca, lithuto tse theipiloeng, IitSupiso, litaelo,
tlhaloso ca tikoloho IC ca ka moo lintho li etsoang
kateng, tlhalohanyo ea melumo.
Boikhopotso ba mosebetsi 'ohie oa Foromo
ea A.
Ho mamela ka sepheo sa ho rua tsebo le ho
hlalosa boleng ba baphetoa.
Ho pheta meqoqo, IitSomo.
Ho tSoantSisa le ho etsisa ho na le puo.
1-10 ctsa lilotho, ho phcha khnng.
J-Io araba lipotso tse botsitsoeng lingoloeng
I lo fana k a niaikutlo 110 tsc hlahang moo bn ka nepo.
I~lamclscllg.
Ho buisana ka lintho tse fumanoang tikolohong.
1
1
Boikhopotso ba mosebetsi oa Foromo ea A le B
Ho akaretsa litaba.
J-Tofana ka niaikutlo.
110 h a ka litlhnloso
Ho qapa lipale le lithothokiso.
HO BALA
Ho bala liratsoana tse khutgoanyane tse khethiloeng
lingolocng ka mefuta ea tsona.
I lo balla ho l'urnana bolcng ba baphctoa IC 110 qolla
mekhabo-puo ma: papiso le thehcllo.
I
I 1-10 balla ho fana ka maikutlo.
Ho bala ka nepo, ho se kikitlele le ho elelloa
j tiebeliso e nepahctscng ea matSoao: feeloane,
: potso, khutlo le makalo.
1
Boikhopotso ba mosebetsi oa Foromo ea A le oa
Foromo ea B
Ho fana ka litlhaloso
Ho mamela lipalc le lithothokiso
Boikhopotso ba mosebetsi oa Foromo ea A
1-10balla ho rua tsebo, ho fuinana bolcng ba
baphctoa,ho bapisa likctsahalo le ba li
phethang, ho balla ho fuinana moelelo oa
maele, maelana le mekhabo-puo ena:
mothofatso, pebofatso, le pepe.
Ho utloisisa tgebeliso ea niatioao: khutlo,
potso, makalo, feeloane le mabofe.
Boikhopotso mosebetsi 'ohle oa Foromo ea A le ea B
1Io etsa liphuputso tsa mcetlo e hlahang lingolocng
tseo ba li balang.
Ho qhaqholla lipolelo, ho qolla maretlo-puo le ho
qaqisa tSebeliso ea 'ona.
MatSoao: khutloana, mabofe
Mekhabo-puo: pheta-pheto, selateliso,
Ho hlalosa thuto le melemQe;+fitsr, mo.
e
"
.-.
FOROMO EA B
Ba ngole lirapa tsa pitsetso, moqoqo oa tIhaloso ka
ncpo.
Ba sebelise matSoao ana ka nepo: feeloane, makalo,
khutlo, potso le tlhaku e kholo.
Ba qolle lintlha tsa bohlokoa moo ba ipallang ba li
ngole.
Ba ngole ba be ba hlahlobe lipolelo ka maretlo-puo
a li ahileng.
Lengolo la setsoalle/baamani.
1
Pale e khutSoanyane: baphetoa, tSebeliso ea
mekhabo-puo), tlhaloso
likhaolo, tikoloho,
Inoko-taba
0
:
) palc k a ‘ngoc.
--
1
_
_
_
1
_
_
-
I
I
I
I
I
FOROMO EA C
Boikhopotso ba mosebetsi oa A le B.
TSebeliso e nepahetseng ea matSoao ana: sehonyetso
le tlamo.
TSebeliso ea puo ka nepo ka mekhoa e hapang
maikutlo, maemong a lokelang.
Ho ngola lengolo la Mohala.
LINGOLOA
I -;
!I
Boikhopotso ba mosebetsi oa A.
Ho qolla lintlha tsa bohlokoa ho seo ba se
mametseng le seo ba se balang ba be ba li
ngole.
Ho ngola moqoqo oa pale.
Ho sebelisa maele, maelana le mekhabopuo ha ba ngola.
Ho ngola lithothokiso tsa boiqapelo.
Ho ngola lengolo la Mosebetsi.
..
BOCHABA
(a) Lijo:- Nako co li fumanehang ka eona ka
~
le ea tSoantSiso, boleng Boikhopotso ba mosebetsi oa A le B. Lithoko le
ea puo (maele, Lithothokiso, tSebeliso ea puo, tlhaloso ea mantsoe
tlhaloso ea moko-taba, nalane ea lithoko, kakaretso ea baamani
lithokong. tlhaloso ea lithoko, kakaretso ea
thothokiso,
molactsa o fiimanoang thothokisong.
- _ _ -
(a) Boikhopotso ba mosebetsi oa A.
bongata
-
’l’okisoca tsona
- Baji le. sebaka sa moo li jeloang
- Lilotho tokisong ea lijo.
-36-
(a) Boikhopotso ea mosebetsi oa A le B.
FOROMO EA A
FOROMO EA B
FOROMO EA C
ROCHABA bo tsoela pele
(b) Maele le maelana ka liphoofolo tse h1aha:tau, pcla, tlou, phiri, tioko, tali, tSephe,
phokojoc, ‘mutla, tSoene, mosha, phuthi.
Boikhopotso ba mosebetsi oa A
Maele ka liphoofolo tsa hae :- khomo
ntja
Boikhopotso ba mosebetsi oa A le B.
(c) LitSomo tsa khalemo:
Mosimoli le Mosimotsana
Moshanyana le moriana (Nkolobe)
Ngoana ea khoeli sefubeng
Boikhopotso ba mosebetsi oa A.
LitSomo tsa khothaletso: Linanabolele
Phokojoe (ha e hana ho fata seliba)
Moshanyana oa Sankatana
Melemo ea ho etsa litSomo.
Boikhopotso ea mosebetsi oa A le B.
[d) Lipapali le lipina - liketoana, khati, lesokoana
morabaraba, karete, mokhibo, mohobelo,
se-qata-majoana, ndlamo.
Boikhopotso ba mosebetsi oa A. Ho Boikhopotso ba mosebetsi oa A le B.
khoasa litali, ho kallana, mokopu, Tlhaloso ea lipapali le lipina tse rutiloeng A le B le
serobolela, cheko.
maemo le linako tseo li binoang le ho bapaloa ka
tsona. Melemo ea lipina le lipapali tsa Sesotho.
(e) Lilotho - lilotho tse amanang le tokiso ea lijo.
- mokhoa oa ho lothana.
Tlhalohanyo ea lilotho tsa mora0 le tsa Melemo ea lilotho
khale tse amanang le tokiso ea lijo.
(f)
Lenyalo - ho raha nioritSoana
- ho kopa mohope oa metsi
- selelekela
- peheletso
Lenyalo
- ho thethesa bohali
- ho hlabisa bohali
- ho aba litho tsa lekaba
BoitSoaro le boitokisetso ba lenyalo
- liphetoho tsa kholo
- mathata a boroetsana
__
bohlankana
__
I
_
-
-37-
LitSomo
litSomo tsa khalemo:
Phokoj oe
Mohololi, leeba le nkoe
Lenyalo: Boikhopotso ba mosebetsi oa A le B
- Moqhoba
- Papiso ea lenyalo la Sesotho le la
kajeno.
Boits’oaro le boitokisetso ba lenyalo
- bonloeki
ka
- Mafu a tSoaetSanoang
-- _____
. ~ - _ - _ I
SEBOPEHO-PUO
‘
Mefuta
1. Lereho
I . Lcrcho
2.
Seenleli - Seemeli-tu, Seemeli-phafo
1. Lereho
(a) Sebopeho -:hlooho
kutu
(b) Lihlopha 1 - I5
l Mareho a supang:- liphoofolo, batho, limela,
1 IinonYana, mafk lijo, k b e l i s o a , litho tsa ‘mele.
1 Likokoanyana,
lihahabi, lihloliloeng.
(c) Mcscbctsi
Moezsi oa ketso
Moetsuoa oa ketso
-
12. Seemeii
jI
(a) Sebopeho -: hlooho
’ Seemeli-phafo:
- Seemeli-kakaretso
- Seemeli-tlhakiso
-
(c) Mesebetsi
-
-
Seemeli-ts’upo
Sccmcli-palo
Seemcli-qollo
Moetsi oa ketso
ua oa ketso
(a) Pop0 ea mareho ka:
i)
Mareho
ii)
SeemeIi-tu
iii)
Likutu-ketso
iv)
Likutu-phafo
(b) Ts’ebeliso ea mehatlana: -ana, -ane,
-nyane, -nyana -hali,
ho supa nyenyefatso.
bots’ehali, kholiso.
Liphetoho tsa melumo
(C) Botona le bots’ehali ba mareho a sa
ts’oaneng.
(d) Bonyenyane ka tlhaho
2. Seemeli-phafo
(a) Mefuta:- seemeli-thuo, seem&tlhoaeo
(b) Mesebetsi
- Moetsi oa ketso
- Moetsuoa oa ketso
- Se tiatsana le se seng.
x
- 38 -
FOROMO EA A
LElKEMISA
FOROMO EA B
FOROMO EA C
le tsoela pele . . ,
Mosebetsi
- Moetsi oa ketso
- Moetsuoa oa ketso
1 . Mefuta
-
-
-
Seakaretsi
Lesupa: Likarolo tse tharo
Sehlakisi
Scbali
Seqolli
2. Mosebetsi
3. Sebopeho
L,itumcla-plinli,~h
tumela-kakaretso
tumela- tlhaki so
tumela-palo
tumcla-qollo
Boikhopotso ba mosebetsi oa A
1. Mefuta
- Seruisa se otlolohileng
- Sehloai se otlolohileng
2. Mosebetsi
3. Sebopeho
Litumela-phafo
tumela-thuo
tumela-tlhoaeo
Likutu-phafo
kutu-thuo
k~t~-tlho~~
I,ik~~tu-plx~f~
kutu-kakaretso
kutu-tlhakiso
kutu-palo
---ktriu-qollo
- 39 -
Boikhopotso ba mosebetsi oa A le B.
.
Leetsi
Leetsi
(a) Sebopeho
(a) Sebopeho
i)
hlooho-polcli
ii)
kutu-ketso
i)
9
hlooho-poleli:
tumela-moetsi
tumela-moetsuoa
hlooho- boiketsi
Tiiso le Tatolo
(b) Bonako:
bojoale
bomoso
bokhale
bophetheho
- 40 -
c) Tiiso le Tatolo
I
(mcfi~ta)
- tumela-moetsi
- tumela-moetsuoa
- hlooho-boiketsi
Kutu-ketso
- mathomo
- mahlomela
Ketsisiso
Ketsetsano
Ketsano
Ketsahalo
(b) Bonako:- bojoale
I (c)
hlooho-polcli
ii)
ii)
kutu-ketso:
Mefuta:- Tsa mathomo
Tsa mahlomela
Boetsuoa
Ketsetso
Ketsiso
Ketsollo
Phetako
I
.. .
-1
I
*
FOROMO EA A
-
.
,..
_-
FOROMO EA B
FOROMO EA C
SEFETOLI
Mefuta
(a) Leeketsi
(b) Sere
(a) Leeketsi
i) Mefuta:
- Keketso-nako
- Keketso-sebaka
- Keketso-mokhoa
iii)
Pop0 ka maralo: ka, ha, ho, -ng
(b) Sere
TSebeliso ho supa - mokhoa, monko, ‘mala,
molumo, sebopeho le motsamao.
SEHOKELO
I TSebeliso
LEKHOTSA
TSebeliso, ho sups:- makalo
- ho leleka
- nyeliso
- tumeliso
- ho bitsa
- hokhalema
- hohana
- ho lumela
- 110 hlapanya
_
_
_
I
-41 -