FASCICULI ARCHAEOLOGIAE HISTORICAE
Recent Research into Medieval and Post Medieval Firearms and Artillery
Fasciculus XXV
Publisher: INSTITUTE OF ARCHAEOLOGY AND ETHNOLOGY OF POLISH ACADEMY OF SCIENCES and
POLISH ACADEMY OF SCIENCES, ŁÓDŹ BRANCH
ISSN: 0860-0007
Adress: Institute of Archaeology and Ethnology of Polish Academy of Sciences, Tylna 1, 90-364 Łódź
Index:
Maciej Kokoszko, Mirosław J. Leszka, Naval Fire/Liquid Fire. Byzantine „Miracle” Weapon and the
Question of its Familiarity to the Bulgarians between the 7th and 11th Century
Witold Świętosławski, Greek Fire in the Military Activities of the Cumans
Piotr Strzyż, Characteristics of Medieval Artillery in the Light of Written Sources from Bohemia and
Poland
Grzegorz Żabiński, The Grose bochse – a Teutonic Supergun from 1408
Jan Szymczak, Firearms and Artillery in Jan Długosz’s Annales seu Cronicae incliti Regni Poloniae
Tadeusz Grabarczyk, Firearms in the Equipment of Mercenary Troops of the Kingdom of Poland in
1471-1500
Aleksander Bołdyrew, Hand Fire-arms of the Polish Mercenary Infantry during the Moldavian
Campaign of 1538
Adrian Mandzy, Using Munitions and Unit Frontage: New Evidence about the Russian Main Battle
Line at Poltava (1709)
Grzegorz Podruczny, Jakub Wrzosek, Artillery Projectiles from the Battles of Zorndorf/Sarbinowo
(1758) and Kunersdorf/Kunowice (1759)
Jakub Wrzosek, Firearm Bullets from Pułtusk Battlefield (1806)
Maciej Kokoszko, Mirosław J. Leszka, Naval Fire/Liquid Fire. Byzantine „Miracle” Weapon and the
Question of its Familiarity to the Bulgarians between the 7th and 11th Century
The article is divided into two main parts. The first tries to establish the very nature of the socalled Greek/naval/liquid fire and outline information concerning the apparatus the substance was
projected with. The authors conclude that the extant sources and the scholarly discussion up to date
do not allow to reach any final conclusions in the matter, since we are still not certain about the
composition of the inflammable substance under discussion and the exact method of throwing it.
As for the second part of the study, the authors discuss a hypothesis postulated by the
Bulgarian scholar G.N. Nikolov that the Bulgarians learned the Byzantine secret, when they seized
Mesembria in 812. Kokoszko and Leszka, however, come to the conclusion that historical sources
only allow to opine that the Bulgarians saw Greek fire in use, seized a certain amount of the
substance as well as coming into possession of some flame-throwers. The authors also opine that the
analysed in the study sources do not give any grounds for proving that the military development in
Mesembria contributed to the Bulgarians’ learning the secrets of production of Greek fire itself.
Neither did they acquire competence as far as the manufacturing of the equipment necessary to use
the weapon on a marine or terrestrial battlefield.
Maciej Kokoszko, Mirosław J. Leszka, Morski ogień/ Płynny Ogień. Bizantyńska „cudowna” broń i
kwestia jej znajomości przez i Bułgarów w VII–Xi w.
Celem artykułu było przedstawienie istniejących w nauce poglądów dotyczących ognia greckiego, jak
również ustosunkowanie się do tezy wysuniętej przez Georgi N. Nikołowa, znanego bułgarskiego
historyka, że Bułgarzy posiedli w początkach IX w. umiejętność jego produkowania i używania w
warunkach bojowych. Miało się to stać po zdobyciu Mesembrii w 812 r. przez wojska chana Kruma, w
której Bułgarzy weszli w posiadanie bizantyńskich zasobów ognia greckiego i urządzeń do jego
wystrzeliwania.
Prześledzenie współczesnych teorii dotyczących ognia greckiego prowadzi do wniosku, że mimo
wysiłku wielu badaczy – które nie sprowadzają się jedynie do analizy dostępnych źródeł, ale obejmują
również eksperymenty – nie mamy pewności, co do szczegółów jego składu i sposobu wystrzeliwania.
Natomiast można zgodzić się, co do tego, że podstawowym składnikiem „morskiego ognia” była ropa
naftowa. Przy pomocy rodzaju pompy (σίφων), podnoszono ciśnienie ropy, znajdującej się
pojemniku, który podgrzewany był przy użyciu małego podgrzewacza (πρόπυρον). Podgrzana do
odpowiedniej temperatury i znajdująca się pod właściwym ciśnieniem substancja, była wystrzeliwana
w pożądanym kierunku przez rurę zamocowaną przegubie (στρεπτόν). W chwili, gdy opuszczała ona
rurę była zapalana. Wyrzucany z tego urządzenia płomień mógł uzyskać ponad 1000 °C.
Przeprowadzona analiza źródeł (m.in.: Teofanes, Leon Diakon, Kekaumenos) nie daje podstaw do
wniosku, że Bułgarzy poznali składu ognia greckiego i szczegóły techniki jego wystrzeliwania. Pozwala
jedynie na stwierdzenie, że z pewnością widzieli ogień grecki w użyciu, weszli w posiadanie jego
pewnej ilości, a także urządzeń do jego wystrzeliwania.
Witold Świętosławski, Greek Fire in the Military Activities of the Cumans
Arms and armour of the Cumans deserve detailed studies. The territory of these Turkish-speaking
nomads in the 11th-13th c. encompassed the western edge of the Great Steppe1. It neighboured
civilisations which had extraordinary achievements in the manufacture of weaponry: Rus’, Islamic
states of Western and Central Asia and the Caucasus. Due to a strong impact from these centres, the
Cuman weaponry had features which were typical both for medieval peoples of the Great Steppe as
well as for their sedentary neighbours. Typical steppe features included, e.g.,: exceptional
significance and popularity of bows, widespread use of sabres and spears, as well as the lack of use of
body armour by lower strata of steppe warriors. External influences were particularly strong in
protective armament. The Cuman elite used chainmails, which were taken from sedentary peoples,
and helmets belonging to types which came from Rus’ and Western-Central Asia.
Archaeological finds, depictions of weaponry on famous Cuman stone statues as well as written
sources are of use in studies on Cuman arms and armour. Particularly abundant data on the military
activities of the Cumans and their material culture can be found in Rus’ chronicles.
One of the most important medieval Rus’ chronicles is the so-called Ipatyevskaya letopis. This
chronicle is commonly considered as the basic and exceptionally trustworthy source for the history of
the Kievan Rus’ and its neighbours. Although the Ipatyevskaya letopis was finally compiled in the
early 15th c., it is a copy of an unpreserved chronicle from the 13th c. Among very numerous pieces of
information on the Cumans, there is an intriguing mention of them using a peculiar weapon during
their military activities in Rus’. Under 1184, it was recorded: “godless and cursed Konchak invaded
Rus’ with a great number of Cumans. He boasted with [his strength] and wanted to capture Rus’
strongholds and burn them with fire. This was because he found a Mussulman who was able to shoot
living fire and who was with them”.
This mention, although very intriguing, has not been discussed in a more detailed manner so far.
One of the first researchers who paid attention to this record was V. V. Mavrodin (1908-1987), a
prominent Russian historian, who dealt i.a. with the beginnings of firearms in Rus’. He interpreted
the afore-mentioned record as evidence of a very early use of firearms4. Other researchers repeated
his opinion.
This hypothesis, however, cannot be accepted. The yearly date of 1184 is namely much too early
with regard to the knowledge of gunpowder in this part of the world. The earliest mentions of the
use of firearms in Eastern Europe come from the period of two centuries later. In the case of the
Golden Horde it is the year 1376, and in Rus’ – in 1382. In Southern and Western Europe attested
mentions of the beginnings of use of firearms are earlier than in Eastern Europe. However, they do
not come from the 12th c.
The earliest presently known mention of the knowledge of gunpowder in Europe can be found in
Epistola de secretis operibus artis et nature … by Robert Bacon from 1267 and in the treatise of Albert
the Great De mirabilibus mundi … from 1280. The earliest sources informing about the use of
firearms in the territory of Italy and England are dated to the 1320s. From the same time come the
earliest known depictions of firearms in two manuscripts of Walter de Milemete, which were
dedicated to the later King of England Edward III. In Arab sources mentions of gunpowder appear in
the 13th c. One of the earliest examples of the use of cannons, according to Arab sources, is the battle
of Huesca in Aragon in 1324, where cannons were used by Ismail I, Emir of Granada. The beginnings
of spread of firearms in Europe are still an open issue, which has not been sufficiently explained yet.
There is no question that it was a very complex process. In all probability, the knowledge of black
gunpowder and firearms spread from China to the West via the peoples of the Great Steppe and the
Arabs. The Europeans perhaps learnt about gunpowder in several different regions at more or less
the same time: at the touch point with the Arab world in the Iberian Peninsula, from the Seljuk Turks
in South-Eastern Europe and in the eastern borders of the continent from Muslim inhabitants of
Central Asia. It is certain, however, that we have no data so far on the use of gunpowder either in
Europe or in the Islamic world as early as the 12th c. Therefore, the mention of “a Mussulman who
was able to shoot living fire” is to be interpreted in a different way than it was done by V. V.
Mavrodin. Definitely it does not testify to the use of firearms.
In the discussed fragment of the Ipatyevskaya letopis there are two very significant pieces of
information. What was clearly stated was the presence of a “Mussulman,” who was alien to the Rus’
and the Cumans, and the fact that he was able to project fire in order to set wooden ramparts of Rus’
strongholds on fire.
The use of the word “Mussulman” is easy to explain. Both now and in the late Middle Ages, that is at
the time when the record was written down, this word was used for Muslims in Slavonic languages,
i.a. in Rus’, Polish or Czech. The “Mussulman” was therefore a newcomer from the Islamic world, a
foreign specialist who was able to use ways of fighting which were unknown in Rus’.
The words “able to shoot living fire” are not to be interpreted as the use of firearms which launched
a projectile with a roar, as there is no mention of this. In contrast to that, these words are to be read
literally, as a description of the use of a flamethrower. The use of such a device in the late 12th c. was
fully possible. The Muslim who came to the Cumans and operated for them in the south of Rus’
originated from the Islamic world, where so-called Greek (Byzantine) fire was already known at that
time. This was a multicomponent flammable mixture. Medieval sources mention its various
components. In the case of Greek fire, the most often stated ingredients were: sulphur, saltpetre, tar,
natural rubber, raisin, colophony, petroleum and plant oils (e.g., linseed oil). On the other hand,
Byzantine fire which was ignited in contact with water, was said to additionally contain calcium
oxide.
The easiest way to use such incendiary mixtures was to put them in appropriate containers, such as
barrels or clay vessels, and throw them with the use of catapults. A more complex way was to make
use of a special device. It consisted of a container, where the mixture was heated, a connecting pipe
and a nozzle, to which the mixture was pumped from the container with the use of a piston. The
piston was also used to discharge the mixture outside, and the mixture was ignited at the end of the
nozzle. An experiment which was made some years ago confirmed a considerable effectiveness of
flame which was projected from a reconstructed device at the distance of at least a dozen or so
metres.
Most sources reporting on the use of Byzantine fire concern attacking of enemy ships. There is,
however, also evidence that it was used during sieges of fortresses. There are medieval Byzantine
iconographic depictions on which one can see soldiers with hand-held flamethrowers, who attempt
at setting the wall of the attacked fortress on fire.
Greek fire (called Byzantine fire after later modifications) was in use since at least the 7th c. Its
ingredients were kept in secret by the Byzantine Greeks for many centuries, but in the times of the
Cumans the components were known in the Near East not only by the Byzantines. It is therefore
probable that the “Mussulman” mentioned in the Rus’ chronicle came from the territory of the Near
East, with which the Cumans maintained political and economic relations.
Rus’ chronicles contain very numerous mentions of fights against the invasions of the Cumans.
Konchak, who was mentioned in the record in question, is known from numerous actions against the
Rus’. He was referred to as a khan in late medieval Rus’ sources and he was no question a talented
leader. In the late 1170s he managed to unite hordes which nomadised in the steppes on the Don
and the Dnieper and create a real power which endangered Rus’. His name was recorded for some
dozen subsequent years on the pages of chronicles in repeating descriptions of Rus’-Cuman clashes.
In 1174 he invaded the Duchy of Pereyaslavl and in 1179 he ravaged the lands on the Dnieper. In
1180 and 1181 he vigorously joint internal struggles in Rus’: he entered the territory of the Duchy of
Kiev, supporting efforts of Svyatoslav Vsevolodovich for the throne of Kiev. In the early Spring of
1184 “cursed Konchak with a multitude of Cumans invaded Rus’” again, but he was defeated by
troops of the Duke of Kiev and the Duke of Pereyaslavl. However, in the subsequent year 1185, after
the famous expedition of Duke Igor which ended so disastrously for the Rus’, Konchak attacked the
territories of numerous Rus’ duchies in retaliation. He launched another attack in 1188. Due to the
persistence of his military operations against the Rus’, one inclines to the opinion that Konchak may
have sought for effective and innovative ways of destroying of main defensive centres of the Rus’
lands – strongholds. Fire posed an exceptional threat for their wooden ramparts. Exceptionality of
the afore-mentioned record against the background of very numerous mentions of Cuman attacks
against the territories of Rus’ may suggest that the use of flamethrowers was a sporadic event.
Perhaps it took place only during the campaign of 1184. The record that Konchak “wanted to capture
Rus’ strongholds” (so he did not capture them) proves that for some unknown reasons it was not
possible to achieve the aim. Perhaps the use of a flamethrower of Byzantine fire against the walls of
Rus’ strongholds failed in practice.
In spite of that, the record from the Ipatyevskaya letopis that the Cuman Khan Konchak “found a
Mussulman who was able to shoot living fire” in 1184 is to be considered significant. It confirms the
openness of the Cumans for the search for innovative military techniques, which were far different
from their traditional ones.
Witold Świętosławski, Ogień grecki w działaniach bojowych Połowców
Wśród bardzo licznych informacji o Połowcach w Latopisie ipatjewskim znajduje się intrygująca
wzmianka o użyciu w trakcie ich działań wojennych na Rusi specyficznej broni. Pod datą roczną 1184
zapisano: „napadł bezbożny i przeklęty Konczak z wielką liczbą Połowców na Ruś, chwaląc się [siłą
swoją] i chciał zdobyć ruskie grody i spalić je ogniem, bo znalazł bisurmanina, umiejącego strzelać żywym ogniem i który był z nimi”. W. W. Mawrodin, wybitny rosyjski historyk zajmujący się m.in.
początkami broni palnej na Rusi, wspomnianą wzmiankę zinterpretował jako poświadczenie bardzo
wczesnego użycia broni palnej. Za nim sąd ten powtórzyli inni. Z hipotezą taką nie można się jednak
zgodzić. Data roczna 1184 jest bowiem w aspekcie znajomości prochu w tej części świata zbyt
wczesna. Najstarsze wzmianki o użyciu broni palnej w Europie Wschodniej pochodzą dopiero z
czasów o dwa wieki późniejszych – z drugiej połowy XIV w. W Europie Południowej i Zachodniej
poświadczone informacje o początkach stosowania broni palnej są wcześniejsze – pochodzą z XIII w.
Jak dotąd nie mamy informacji o stosowaniu prochu ani w Europie, ani w świecie islamskim już w XII
w. Wzmiankę o „bisurmaninie żywym ogniem strzelającym” w 1184 r. należy więc zinterpretować
inaczej niż zrobił to W. W. Mawrodin. Z pewnością nie jako poświadczającą użycie broni palnej, ale
dosłownie, jako opis użycia miotacza tzw. ognia greckiego (bizantyjskiego) – płonącej
wieloskładnikowej mieszaniny. W źródłach średniowiecznych podawane są różne jej składniki,
najczęściej: siarka, saletra, smoła, kauczuk, żywica, kalafonia, ropa naftowa, oleje roślinne, tlenek
wapnia. Miotano go używając specjalnego urządzenia składającego się z pojemnika, w którym
podgrzewano mieszaninę, rury łączącej, wyrzutni, do której przepychano ją ze zbiornika tłokiem.
Tłokiem wypychano ją też na zewnątrz, podpalając przy wylocie.
Ogień grecki (po późniejszych modyfikacjach zwany bizantyjskim) stosowano co najmniej od VII w. do
atakowania okrętów przeciwnika i podczas oblegania twierdz. Zachowały się średniowieczne,
bizantyjskie przedstawienia ikonograficzne, na których widoczni są wojownicy z ręcznymi
miotaczami, próbujący podpalić ścianę atakowanej twierdzy (ryc. 1). Jego receptura przez długie
wieki utrzymywana przez bizantyjskich Greków w tajemnicy w czasach Połowców znana już była na
Bliskim Wschodzie nie tylko Bizantyjczykom. Prawdopodobnym jest więc, iż ów, wspomniany w
ruskiej kronice „bisurmanin”, pochodził ze terenów Bliskiego Wschodu, z którymi Połowcy utrzymywali kontakty polityczne i gospodarcze.
W średniowiecznych kronikach ruskich są bardzo liczne informacje o walkach z najazdami Połowców.
Wspomniany w zapisce Konczak znany jest wielokrotnych, uporczywych działań bojowych przeciwko
Rusinom. Skłania to do sądu, iż mógł on poszukiwać skutecznych, nowatorskich sposobów niszczenia
głównych centrów obrony ziem ruskich – grodów, dla których ogień był szczególnym zagrożeniem.
Wyjątkowość wspomnianej wzmianki na tle bardzo licznych informacji o atakach Połowców na ziemie
ruskie, świadczy zapewne o tym, że użycie miotacza ognia mogło być incydentalnym działaniem. Być
może jedynie w kampanii 1184 r. Zapis, iż Konczak „chciał zdobyć ruskie grody” (a więc nie zdobył),
świadczy, że zamiaru tego z nieznanych powodów nie udało się zrealizować. Mimo to interesującą
nas zapiskę uznać należy za ważną, potwierdzającą gotowość Płowców do poszukiwań nowatorskich
technik wojskowych, odmiennych od ich stepowych tradycji.
Piotr Strzyż, Characteristics of Medieval Artillery in the Light of Written Sources from Bohemia and
Poland
The records of use of gunpowder artillery in its earliest stage of development, completed with
archaeological data, enable us to conclude that the use of artillery was related to numerous
difficulties, which were often difficult to solve. As both the effective range and the rate of fire were
low, it was difficult to achieve results which would be adequate to financial means invested in the
new weapon. It was therefore quite frequent that besieged fortresses were able to resist the siege,
as it was the case of. e. g., Karlštejn in 1422-1423 or Plzeň between 1433 and 1434. It was easier to
achieve success in the case of sieges of smaller premises, manned by smaller garrison (such as
Bechyně in 1428). The effectiveness depended first of all on skills and experience of employed
specialists, who were able to destroy selected targets, such as posts of cannons or throwing engines,
even with the use of such primitive cannons.
Piotr Strzyż, Charakterystyka średniowiecznej artylerii w świetle przekazów pisanych z Czech i
Polski
Od samego początku istnienia broni palnej, stosowano ją na dwóch płaszczyznach – w oblężeniach
oraz w bitwach w polu. Efektywności wczesnej artylerii w ostrzale obiektów umocnionych – zamków
czy miast, nie można ocenić jednoznacznie. Wiele jest przykładów, informujących nas, że podczas
ostrzału poczyniono duże szkody zarówno w zabudowie i mieniu mieszkańców jak i ludziach
(Hradczany 1420 r., Karlštejn 1422/1423 r.). Niemniej jednak źródła zawierają informacje o
bombardowaniach całkowicie nieskutecznych, pomimo zaangażowania znacznych środków (Malbork
1410 r., Pilzno 1432-1433 r.). W początkach XV stulecia w Europie środkowej podjęto też pierwsze
próby zastosowania artylerii w działaniach polowych. Miało to miejsce w bitwie pod Grunwaldem, 15
lipca 1410 r., a na pierwsze takie zastosowanie nowego środka rażenia zdecydowała się strona
krzyżacka. Zapiski kronikarskie dotyczące tej bitwy dowodzą słabej jeszcze skuteczności ówczesnej
artylerii w nowej roli. Lepsze efekty w walce z ruchomym przeciwnikiem osiągali puszkarze czescy.
Ówczesne kroniki dają nam świadectwo straszliwych skutków zastosowania dział przeciwko sile żywej
wojsk krucjatowych, jak np. pod Ústí w 1426 r. czy koło Kutnej Hory w 1420 r.
W odniesieniu do zasięgu i celności średniowiecznych dział nie posiadamy jednoznacznych danych.
Powszechnie sądzi się, że skuteczna odległość strzału wynosiła od 200 m w przypadku lżejszej artylerii
jak hufnice czy taraśnice, do około 500 m w przypadku większych bombard. Wydaje się że, mamy tu
do czynienia z dwoma pojęciami: zasięgiem skutecznym i maksymalnym. W przypadku strzału na
odległość maksymalną, trudno mówić o celowaniu. Lufę działa ustawiono pod kątem 30-45 stopni, i
tak wystrzelony pocisk mógł dolecieć naprawdę daleko, wiele jest przykładów strzelania na odległość
do około 2 km.
Poważną bolączką najstarszej artylerii jak i ręcznej broni palnej była jej mała trwałość, skutkująca
rozrywaniem luf. Mankament ten wynikał z dwóch czynników. Powszechne były niedoróbki
produkcyjne w postaci pęcherzy powietrza w odlewanych lufach brązowych lub słaba jakość kutych
luf żelaznych. Drugim była nieumiejętna obsługa, a przede wszystkim aplikowanie do komory zbyt
silnych ładunków prochowych. Już jedna z pierwszych wzmianek o użytkowaniu broni ogniowej w
Królestwie Czeskim, zawarta w kronice biskupa Jana z Jenšteina, pod rokiem 1383 informuje nas, że
strzelec chcąc wystrzelić z puszki odniósł śmiertelne obrażenia w wyniku rozerwania lufy. Ofiarami
nieumiejętnego obchodzenia się z bronią byli nie tylko puszkarze, ale i często głowy koronowane
przyglądające się odpalaniu dział. Tak zginęli m. in. Wacław, książę na Krośnie, Bytnicy i Świebodzinie
oraz król Szkocji Jakub II.
Opisy zastosowania artylerii ogniowej w jej najstarszym stadium rozwoju, uzupełnione o dane
archeologiczne, pozwalają stwierdzić, że jej użycie nastręczało jeszcze wielu, często trudnych do
rozwiązania problemów. Przy skromnym zasięgu skutecznego strzału i równie małej
szybkostrzelności, trudno było uzyskać efekty adekwatne do zainwestowanych w nową broń środków
finansowych. Skuteczność zależała przede wszystkim od umiejętności i doświadczenia zatrudnionych
specjalistów, którzy nawet przy tak prymitywnych działach potrafili niszczyć wybrane cele jak
stanowiska dział czy machin miotających.
Grzegorz Żabiński, The Grose bochse – a Teutonic Supergun from 1408
The Grose Bochse, a heavy cannon with a detachable gunpowder chamber, was cast in 1408 at the
castle foundry of Marienburg/Malbork. Based on preserved Teutonic account books, its weight can
be estimated at about 13.5 tons. The cannon was cast of bronze, with the following approximate
chemical contents: 87.7% Cu, 11.4% Sn and 0.9 % Pb. The total cost of manufacture of the cannon
amounted to nearly 800 Marks, which was almost half of the expenses of the Teutonic Order on
firearms in 1408. The calibre of the cannon may have been about 50 cm and the weight of a granite
projectile may have been about 180 kg. It seems that the closest analogy to the Teutonic supergun is
offered by the Turkish “Bombard of Muhammad” from 1464.
It is also possible to say some words about the field use of the cannon in the initial phase of the Great
War between the Teutonic Order and the Polish-Lithuanian Union (1409-1411). The cannon
participated in the Teutonic expedition to the land of Dobrzyń in August 1409. Interestingly, it was
chiefly transported by water, which is easily understandable bearing in mind its enormous weight.
The Grose Bochse may have been used during the siege of the castle of Bobrowniki in late August
1409. It could be tentatively assumed that the supergun returned to Marienburg/Malbork in Autumn
or Winter 1409. Its further fate remains unknown.
Grzegorz Żabiński, Grose Bochse – superdziało Zakonu Niemieckiego z 1408 r.
Grose Bochse – ciężkie działo z odłączaną komorą prochową, zostało odlane w 1408 r. w zamkowej
działolejni w Malborku. Na podstawie zachowanych ksiąg rachunkowych Zakonu masę działa
szacować można na ok. 13.5 tony. Działo zostało odlane z brązu, a jego przybliżony skład chemiczny
wynosił 87.7% Cu, 11.4% Sn i 0.% Pb. Całkowity koszt produkcji działa wyniósł niemal 800 grzywien,
co stanowiło prawie połowę wydatków Zakonu Niemieckiego na broń palną w 1408 roku. Kaliber
działa wynosił zapewne ok. 50 cm, a masę granitowego pocisku szacować można na ok. 180 kg.
Wydaje się, iż najbliższą analogią do zakonnego superdziała jest turecka “Bombarda Mahometa” z
1464 r.
Można także poczynić krótkie uwagi na temat wykorzystania działa w polu podczas początkowej fazy
Wielkiej Wojny między Zakonem Niemieckim a Unią Polsko-Litewską (1409-1411). Działo
uczestniczyło w zakonnej wyprawie do ziemi dobrzyńskiej w sierpniu 1409 r. Ciekawym jest, iż
transportowane było głównie drogami wodnymi, co nie dziwi biorąc pod uwagę jego ogromną masę.
Grose Bochse została zapewne użyta podczas oblężenia zamku w Bobrownikach w końcu sierpnia
1409 r. Przypuścić można, iż superdziało powróciło do Malborka jesienią lub zimą 1409 r. Dalsze losy
działa pozostają nieznane.
Jan Szymczak, Firearms and Artillery in Jan Długosz’s Annales seu Cronicae incliti Regni Poloniae
The Latin words bombarda and pixis, the Greman word büchse and the Polish term puszka were
originally used to denote a handgun. It should, however, be remembered that the term bombarda
can already be found in some earlier books of Jan Długosz’s “Annales”. The term was first used in the
description of the siege of Pressburg (Bratislava), which took place in 1049 [recte: 1050 or 1051]. The
bombard also appears in 1256 at Nakło, in 1272 at Gdańsk, in 1309 at Świecie, in 1329 at Dobrzyń, in
1331 at Poznań, in 1332 at Gniewków. Moreover, as it is widely known, the a bombard was first used
in 1331, during the siege of Cividale del Friuli, Italy.
Among the hypothesis about the first written record regarding the use of firearms and artillery in the
Kingdom of Poland, there is a mention connected with Jan Długosz. The annalist writes that in 1366,
during Casimir the Great’s expedition to Lutsk, Włodzimierz and Olecko, among others, “bombardis
ceterisque apparatibus” were used. In 1925, Aleksander Kiersnowski came to the conclusion that the
record constituted a clear trace of the use of cannons in Poland and his opinion was later shared by
Władysław Dziewianowski in 1935.
In the pre-powder period of the history of artillery, the term bombarda was frequently used to
denote neuroballistic machines and Długosz does it in his “Annales” from the year 1049 onwards.
Later, however, bombards were considered an early form of a 14th-15th century large cannon.
However, the word bomabarda was not only used to refer to a heavy gun. Sometimes, the term
denoted a terrace gun or even a handgun, for example a harquebus, as written records mention such
weapons as bombarda alias tharasnycza and particularly bombarda alias hakownicza, bombarda
parva, bombarda manualia, bombarda seu arcabusa, bombarda alias rusznicza. Besides, Długosz
himself, provides an argument regarding the use of the word bombarda. In 1410, the chronicler
mentions a piszczel, that is, a “bombarda minor seu fistula”.
A mention made by Jan of Czarnków in his chronicle has been considered as the beginning of the
firearms and artillery era in the Kingdom of Poland, within its contemporary borders. The record
refers to the launching of a stone projectile from a zinc bronze piece of artillery (“lapidem aereo de
pixide”) in January 1383, in Pyzdry. The projectile pierced the town gate and fatally wounded Mikołaj
of Biechów, the parish priest. Therefore, the mention is not only evidence of the first use of artillery
in Poland, but also of the first heavy gun casualty in the country. This episode is missing from Jan
Długosz’s “Annales”, where the chronicler records neither the use of artillery nor the death of
Mikołaj, the parish priest!
Mentions of bombards are to be found in Długoszy’s “Annales” in the year 1389, when such weapons
were sent to Wilno. Shipping cannons, gunpowder and missiles was a serious logistic undertaking.
Jan Długosz mentions some cannon carriages pulled by four horses (“quadrige bombardarum”),
which were used during the great war with the Teutonic Knights. Firearms and mainly artillery, are
frequently mentioned in Jan Długosz’s “Annales” in the account of the expedition of 1410. Many records
refer to the importance of artillery during the siege of Malbork. His words are frequently confirmed by
Johan von Posilge, a Teutonic chronicler, and their relations constitute valuable sources of information
about the beginnings of firearms and artillery in Poland.
Describing the Polish-Lithuanian conflict over western Podolia and the fights which broke out in 1431
near Lutsk, Jan Długosz first specifies the type of heavy gun carried by the army, using the term terrace
guns instead of the general term bombarda. During the campaign organized by Władysław of Varna
against the Turks in the autumn of 1444, the army carried no heavy guns. Jan Długosz regrets this
decision as heavy artillery would have hit and scare the enemy army. This was the first time that Długosz
had openly praised this type of weapon. Thus, the canon of Kraków noticed the significance of fire
artillery and recognized its advantages on the battlefield.
Firearms and artillery proved particularly important during the Thirteen Years’ War because of
numerous siege battles fought at that time. Bombards were used during the sieges of Sztum in 1454,
Frydland and Łasin in 1455, as well as Malbork in 1457 and 1458. There were more and more
casualties. One of them was was Zbigniew Czajka of Jawor, a bearer of the Dębno coat of arms, whose
head was crushed by a cannon ball (“pixide caput rumpente”) during the attack on the fortifications of
Papowo Biskupie in 1458.
Some interesting data regarding firearms and artillery can be found in Jan Długosz’s description of the
Battle of Świecie, fought on September 17th, 1462. The Teutonic troops, defending themselves in a
wagon fort (a laager), equipped with bombards and crossbows, were smashed by the Polish cavalry. The
winners took 200 wagons and 15 large guns. It was probably during this raid that the Polish commander,
Piotr Dunin, was badly wounded in the hand and hit in the hip by a cannon ball, which damaged his suit
of armour (“in femore, violatis impetu bombarde armis, aliquantulum concussus”).
According to the “Annales”, bombards were also used at Osiek, Starogard Gdański and Chojnice in 1466,
but these mentions do not provide any valuable information about the use of artillery and firearms in
the Thirteen Years' War. Although many mentions found in Długosz’s work are important, the relevant
Teutonic records seem much richer and more precise. For this reason, our knowledge of the use of
firearms and artillery in Polish-Teutonic wars, particularly the post-Grunwald period, comes mainly from
the latter source of information.
In 1466, after the Thirteen Years’ War had ended, mentions of firearms and artillery become sporadic.
Our quest for information about the use of firearms and artillery contained in Jan Długosz’s “Annales”
ends with a mention of the fire of Kraków, which swept through the streets of the city in 1475. A large
number of houses and two town towers “cum bombardis” burnt down on that occasion.
The appearance of firearms and artillery on the battlefield was a slow and gradual process, particularly
in the case of artillery, which was mainly used for besieging fortresses. Jan Długosz’s opinion regarding
firearms and artillery also evolves very slowly, which seems to be quite meaningful as, with the passage
of time, that is to say, the process of his maturing not only as a man but also as a politician and a
diplomat, the annalist’s interest in this type of weapon grows but he never acquires a professional
attitude. His mentions of the siege of Bratislava, where bombards were used as early as 1409, and of the
use of bombards on a number of occasions in the 13th century seem to confirm this assumption.
Moreover, Jan Długosz did not record the use of artillery at Pyzdry in 1383, which was mentioned by Jan
of Czarnków. As a priest and a diplomat, he was more interested in other aspects of everyday life than its
military side. For this reason, he did not pay much attention to military issues in none of his works,
including “Annales seu Cronicae incliti Regni Poloniae”.
Jan Szymczak, Broń palna w Annales seu Cronicae incliti Regni Poloniae Jana Długosza
Broń palną określano początkowo takimi określeniami, jak łacińskie: bombarda oraz pixis, niemiecka
büchse, polska puszka. Jan Długosz już we wcześniejszych księgach swoich „Annales” posługiwał się
wyrazem bombarda. Po raz pierwszy znajdujemy ją już pod rokiem 1049 [recte: 1050 lub 1051 r.]
podczas oblężenia Preszburga, czyli Bratysławy. Później występuje ona w 1256 r. pod Nakłem,
następnie w 1272 r. pod Gdańskiem, w 1309 r. pod Świeciem, w 1329 r. pod Dobrzyniem, w 1331 r.
pod Poznaniem, w 1332 r. pod Gniewkowem, a – jak wiadomo – na liście miejscowości obleganych
przy użyciu broni palnej pierwszeństwo przypada Cividale del Friuli we Włoszech w 1331 r.
Jest wszakże faktem, iż wśród kilku hipotez na temat pierwszej wzmianki źródłowej o użyciu broni
palnej w Królestwie Polskim znajduje się również jedna związana z osobą Jana Długosza. Napisał on
bowiem, że w 1366 r. podczas wyprawy Kazimierza Wielkiego na Łuck, Włodzimierz i Olesko użyto m.
in. „bombardis ceterisque apparatibus”. Aleksander Kiersnowski w 1925 r. uznał ten zapis za wyraźny
ślad używania dział w Polsce, a jego pogląd podzielił w 1935 r. Władysław Dziewanowski.
W okresie przedogniowym historii artylerii wyrazem bombarda często określano broń
neurobalistyczną – i tak to czyni Jan Długosz w swoich „Annales” począwszy od 1049 r. Później jednak
uważa się zazwyczaj bombardę za wczesną formę działa z XIV-XV w. i to dużego. Ale nie zawsze pod
nazwą bombarda kryło się duże działo, skoro była nią nie tylko taraśnica, ale nawet broń strzelecka
typu hakownica, arkebuz i rusznica. Świadczą o tym wzmianki źródłowe, jak bombarda alias
tharasnycza, a przede wszystkim
bombarda alias hakownicza, bombarda parva, bombarda manualia, bombarda seu arcabusa,
bombarda alias rusznicza. Zresztą sam Jan Długosz dostarcza nam argumentu w sprawie interpretacji
wyrazu bombarda, wymieniając w 1410 r. piszczel, którą była „bombarda minor seu fistula”.
Jako początek ery broni palnej w Królestwie Polskim – w jego ówczesnych granicach – przyjmuje się
zapis Jana z Czarnkowa w jego kronice o wystrzeleniu w styczniu 1383 r. pod Pyzdrami kamiennego
pocisku ze spiżowej puszki („lapidem aereo de pixide”). Pocisk przebił bramę miejską i ugodził
śmiertelnie znajdującego się za nią plebana Mikołaja z Biechowa. Jest to nie tylko pierwszy wiarygodny dowód na użycie broni palnej w Polsce, w tym przypadku artylerii, ale także pierwsza znana
ofiara broni palnej w Polsce. W „Annales” Jana Długosza zabrakło tego epizodu, nie odnotował ani
użycia artylerii ani śmierci plebana Mikołaja!
Zapiski o bombardach w „Annales” znajdujemy od 1389 r. i ich wysyłaniu do Wilna. Transport dział,
prochu i pocisków był poważnym przedsięwzięciem logistycznym. Jan Długosz wymienia jakieś
czterokonne zaprzęgi do dział („quadrige bombardarum”), używane podczas wielkiej wojny z
Zakonem Krzyżackim. Broń palna – ale głównie artyleria – jest obecna wielokrotnie na kartach „Annales” podczas wyprawy 1410 r. Wiele zapisów Jana Długosza dotyczy roli artylerii podczas oblężenia
Malborka. Często jego informacje potwierdza kronikarz Krzyżacki Johan von Posilge, a ich relacje
wniosły kilka istotnych spraw do naszej wiedzy o początkach broni palnej w Polsce.
Opisując spór polsko-litewski o Podole Zachodnie i walki w 1431 r. pod Łuckiem Długosz po raz
pierwszy wymienił taraśnice jako rodzaj dział zamiast używanej dotąd przez niego pospolitej nazwy
bombarda. Ubolewa także z powodu braku ciężkiej artylerii podczas jesiennej wyprawy 1444 r.
Władysława Warneńczyka przeciwko Turcji, gdyż raziłaby i trwożyła wojsko nieprzyjaciela. Takie
pochlebne zdanie na temat artylerii wypowiedział Jan Długosz po raz pierwszy. Tak więc również
kanonik krakowski dostrzegł siłę broni palnej oraz docenił jej walory na polu walki.
Broń palna nabrała dużego znaczenia podczas wojny trzynastoletniej ze względu na wiele akcji
oblężniczych. Oblężenie Sztumu w 1454 r., Frydlądu i Łasina w 1455 r., Malborka w 1457 i 1458 r.
odbywało się z udziałem bombard. Padały kolejne ofiary w ludziach. Jedną z nich był Zbigniew Czajka
z Jawora herbu Dębno, któremu podczas ataku na fortyfikacje Papowa Biskupiego w 1458 r. pocisk
armatni roztrzaskał głowę („pixide caput rumpente”).
Interesujące dane o broni palnej znalazły się w opisie Jana Długosza bitwy pod Świecinem 17
września 1462 r. Broniących się w taborze Krzyżaków przy pomocy bombardarum i kusz rozbiła
polska jazda. W ręce Polaków wpadło 200 wozów i 15 dział. Zapewne podczas kawaleryjskiej szarży
jej dowódca Piotr Dunin został ciężko ranny w rękę i trafiony w biodro pociskiem armatnim, który
uszkodził mu zbroję („in femore, violatis impetu bombarde armis, aliquantulum concussus”).
Później bombardy pojawiły się w „Annales” jeszcze kilkakrotnie w 1466 r. pod Osiekiem, Starogardem
Gdańskim i Chojnicami, ale informacje o nich nie wnoszą istotnych treści do naszej wiedzy na temat
broni palnej podczas wojny trzynastoletniej. Jakkolwiek wiele z zapisów Jana Długosza jest ważnych,
ale znacznie lepsze i konkretniejsze są źródła Krzyżackie i to na nich oparta jest głównie nasza wiedza
o udziale broni palnej w wojnach polsko-Krzyżackich, zwłaszcza w okresie pogrunwaldzkim.
Po zakończeniu wojny trzynastoletniej w 1466 r. wzmianki o broni palnej w „Annales” pojawiają się
sporadycznie. Kwerendę o niej kończymy informacją Jana Długosza, że gdy w 1475 r. wybuchł pożar
w Krakowie spłonęło mnóstwo domów oraz 2 wieże miejskie „cum bombardis”.
Broń palna zaznaczała swoją obecność na polach walki bardzo powoli. Dotyczy to szczególnie
artylerii, którą stosowano głównie w walkach oblężniczych. Podobnie powoli przebiegała ewolucja
stanowiska Jana Długosza w odniesieniu do broni palnej. Jest ona bardzo wymowna, gdyż wraz z
upływem czasu, czyli jego dorastania nie tylko jako mężczyzny, ale także polityka i dyplomaty,
wzrasta jego zainteresowanie tą nową bronią, ale nie w sposób profesjonalny. Świadczą o tym jego
opisy oblężenia z użyciem bombard Bratysławy już w 1049 r. oraz innych w XIII w. a pominięcie Pyzdr
w 1383 r. z kroniki Jana z Czarnkowa. Jako ksiądz i dyplomata był bardziej zainteresowany innymi
stronami życia niż wojskowe i dlatego nie poświęcił mu większej uwagi w swoich dziełach, w tym w
„Annales seu Cronicae incliti Regni Poloniae”.
Tadeusz Grabarczyk, Firearms in the Equipment of Mercenary Troops of the Kingdom of Poland in
1471-1500
The registers of mercenary troops from the years 1471, 1474, 1477, 1496-1498 and 1500 are a
valuable source for the examination of their organisation and armament. Concerning hand-held
firearms, in 1471 about 1% of soldiers in the detachments of infantry were equipped with such
weapons. At that time piszczel guns and hackbuts were in use. The handgonne is the only type of
firearms in the registers from the 1490s. As it comes out from the registers, an increase in popularity
of firearms took place at that time, and such weapons were replacing crossbows to a greater and
greater degree. In 1496 as many as 27% of shooters were armed with firearms, in 1497 – 54%, in
1498 – 61%, and in 1500 – 83%. The increase in the number of shooters equipped with hand-held
firearms is to be related to the improvement in their construction. The term “handgonne,” which
occurs in the sources, is to be related to weapons equipped with matchlocks, with wooden stocks
with well-defined butts and with barrels which were considerably longer than in the case of piszczel
guns or early hackbuts. Such a weapon can be seen in a drawing in a letter sent by brigands
marauding in the Polish-Hungarian borderland to the burghers of Bardiów (in present-day Slovakia)
in 1493. It is worth noting that handgonnes appear as early as 1497 in the equipment of horsemen
from the court banner, and in the following year such weapons appeared in the armament of
mercenaries in one of cavalry detachments.
Tadeusz Grabarczyk, Broń palna na wyposażeniu wojsk zaciężnych Królestwa Polskiego w latach
1471-1500
Rejestry wojsk zaciężnych z lat 1471, 1474, 1477, 1496-1498, 1500 są cennym źródłem do poznania
ich organizacji i uzbrojenia. Jeśli chodzi o broń ręczną palną to w oddziałach piechoty z 1471 r.
dysponowało nią ok. 1% żołnierzy. W użyciu były wówczas piszczele i hakownice. W rejestrach z lat
90. XV w. jedynym typem broni palnej jest rusznica. Jak wynika z rejestrów, w tym czasie nastąpił
wzrost popularności broni palnej, która w coraz większym stopniu wypierała kusze. W 1496 r. już 27%
strzelców posiadało broń, w 1497 r. – 54%, 1498 r. – 61%, 1500 r. – 83%. Wzrost liczby strzelców
uzbrojonych w ręczną broń palną wiązać należy z udoskonaleniem jej konstrukcji. Występującą w
źródłach nazwę rusznica wiązać należy z bronią z zamkiem lontowym, z drewnianym łożem z
uformowaną kolbą, o lufie wyraźnie dłuższej niż w piszczelach czy wczesnych hakownicach. Taką
właśnie broń widać na rysunku zamieszczonym na liście rozbójników działających na pograniczu
polsko-węgierskim skierowanym do mieszczan Bardiowa (dziś na Słowacji) z 1493 r. Warto zauważyć,
że rusznice pojawiają się już w 1497 r. na uzbrojeniu jeźdźców chorągwi nadwornej, a rok później na
wyposażeniu zaciężnych w jednej z konnych rot.
Aleksander Bołdyrew, Hand Fire-arms of the Polish Mercenary Infantry during the Moldavian
Campaign of 1538
The history of military science is usually associated with its most significant events. The most popular
events are obviously the famous battles. According to the reverse rule, the lack of a significant
moment diminishes the meaning of the event in the eyes of the researchers. A perfect example is the
Moldavian campaign conducted by Polish units in summer 1538. Hand fire-arms of Polish mercenary
infantry is a wide area of interest, especially taking into consideration the number of infantry which
marched to Chocim during the summer campaign of 1538 (the historians say about 7000 people).
Mostly represented were the matchlock guns of two types described in the sources, that is the
matchlock guns and small matchlock guns; together 2659 copies. More than 15% of all guns
belonging to infantrymen were arquebuses in the number of 485. There were only 7 hook guns and 2
semi hook guns taken by mercenary infantrymen to Chocim campaign of 1538 which suggests that,
in my view, this kind of long hand fire-arms lost quickly its importance. There were also 9 guns
described as krzoski in the hands of the mercenary.
Aleksander Bołdyrew, Ręczna broń palna polskiej piechoty zaciężnej w kampanii mołdawskiej 1538
r.
Historię wojskowości na ogół kojarzy się z jej wielkimi wydarzeniami. Najbardziej znane momenty, to
te, w których toczona jest bitwa. Na zasadzie odwrotności, brak ważkiego momentu zdaje się
pomniejszać znaczenie wydarzenia w oczach badaczy. Doskonałym przykładem jest kampania
mołdawska przeprowadzona przez siły polskie latem 1538 r., która (poza krótkimi notatkami
podręcznikowymi) nie została opracowana szczegółowo. Jest to o tyle ciekawe, że w zbiorach
Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie zachowała się bez mała kompletna dokumentacja
zaciągów czynionych przed wyprawą na Chocim. Dotyczy ona również rodzajów używanego przez
piechurów uzbrojenia, w tym ręcznej broni palnej. Wśród żołnierzy popisanych w trakcie lustracji
67,8% posiadało ręczną broń palną. Najliczniej reprezentowane były rusznice w dwóch typach
odnotowanych w źródłach, to jest rusznice i ruszniczki; łącznie 2659 egzemplarzy. Ponad 15procentową grupę strzelb w rękach piechurów stanowiły arkebuzy w liczbie 485. W 1538 r. po raz
pierwszy użyto ich na tak dużą skalę. Do tego należy dodać 7 hakownic i 2 półhakownice zabrane
przez zaciężnych piechurów na wyprawę chocimską 1538 r. sugerują, w moim odczuciu, że ten rodzaj
długiej ręcznej broni palnej szybko tracił swe znaczenie. W rękach zaciężnych znalazło się również 9
strzelb określonych jako krzoski. Kwestie związane z nomenklaturą i możliwościami interpretacyjnymi
tego typu broni omówiono już w innym miejscu.
Rusznice polskiej piechoty zaciężnej (stanowiące zdecydowaną większość) o lufach długich na około
600-900 mm (raczej bliżej pierwszej wartości) i kalibrze kilkunastu mm można uznać za strzelby, które
były zdolne wyrzucać pociski ołowiane na skuteczną odległość około 100 m, lub nawet dalej, z
prędkością początkową ponad 500 m/s. Wprawdzie po przebyciu tego dystansu prędkość pocisku
spadała do niecałych 300 m/s, lecz jak wykazały doświadczenia przeprowadzone w różnych
zbrojowniach europejskich pocisk taki nadal był groźny. W trakcie walki w otwartym polu salwa
oddana jednocześnie przez kilkudziesięciu, czy nawet kilkuset strzelców na dystansie do 100-150 m
musiała odznaczać się dość dużą skutecznością. Dla jej wzmocnienia zaczęto na szerszą skalę
stosować arkebuzy.
Adrian Mandzy, Using Munitions and Unit Frontage: New Evidence about the Russian Main Battle
Line at Poltava (1709)
Two seasons of battlefield surveys at Poltava provided new information about the 1709 Swedish
attack on the main Russian Battle line. An in situ examination of the terrain and unit composition
demonstrated that the Russian Army was confined within a narrow area and was unable to fully
deploy its cavalry and heavy artillery. Analysis of the recovered artifacts illustrated a wide diversity in
calibers and types of ammunition. Two types of recovered ammunition, not found on other
seventeenth or eighteenth century battlefields, suggests that the Russian troops were modifying the
bullets provided to fit their particular firearms, while the recovery of extended sprue ordinance
supports claims that the Russian army was in the process of adopting cartridge boxes.
Adrian Mandzy,Użycie uzbrojenia i długość linii frontu: nowe dowody w sprawie głównej rosyjskiej
linii bojowej pod Połtawą (1709 r.)
Dwa sezony badań pola bitwy pod Połtawą dostarczyły nowych informacji na temat szwedzkiego
ataku na główne siły rosyjskie. Prace terenowe wykazały, że armia rosyjska była ograniczona wąską
przestrzenią i nie była w stanie w pełni wykorzystać swojej kawalerii i artylerii. Analiza pocisków do
broni ręcznej wykazała szeroką różnorodność kalibrów i rodzajów używanej amunicji. Dwa typy
pocisków wydzielone podczas badań nie zostały dotychczas znalezione na innych XVII- lub XVIIIwiecznych polach bitew. Badania wykazały, że wojska rosyjskie modyfikowały ołowiane kule poprzez
zmniejszenie ich średnicy w celu dopasowania do używanej broni palnej, natomiast stosowanie
pocisków z nieusuniętym kanałem wlewowym sugeruje, że rosyjska armia była dopiero w trakcie
wprowadzania do użytku ładownic.
Grzegorz Podruczny, Jakub Wrzosek, Artillery Projectiles from the Battles of Zorndorf/Sarbinowo
(1758) and Kunersdorf/Kunowice (1759)
The battles of Zorndorf (Sarbinowo) and Kunersdorf (Kunowice) were the two major battles fought
during the Seven Years’ War in the area of the Neumark and Pomerania.
The battles of that period were mainly fought by infantry. Other weapons, including cavalry and
artillery were definitely of less importance. However, the role of artillery increased continuously,
which was enabled by constant organisational and technological progress. New and improved
cannons were introduced in the army arsenals and skills for their more effective use were developed.
The examples of such technological advances were the Russian artillery inventions – unicorns and
secret howitzers constructed by an artillery commander, general Peter Shuvalov. On the other hand,
an example of the organisational progress was the establishment of the first horse artillery unit in the
Prussian army in 1759, thanks to which artillery became a more mobile weapon.
In the times of the Seven Years' War the artillery equipment of an army included two basic types of
weapons: long-barrel cannons, with a flat trajectory, and shorter howitzers, with a high arcing
trajectory. The third type of cannons – mortars – were basically used in sieges, while they very rarely
appeared on the battlefields. The cannons fired roundshots and canister shots. The howitzers fired
both canister shots and common shells.
123 artefacts of different types related to artillery ammunition were analysed. 21 of them belong to
museum collections (the Jan Dekert Museum in Gorzów Wielkopolski and the Regional Centre for
Tradition in Witnica), while 102 were found during the archeological research conducted in the area
of both battlefields in the years 2008 – 2012. The items found during the research have their specific
localization determined using the GPS system, while the museum items were incidentally found on
the Zorndorf battlefield, and their exact finding place is not known. In connection with the above, the
authors decided that this article will not contain the analysis of the distribution of balls and their
fragments, but it will attempt to identify and determine which balls were used by which party in the
conflict.
The findings can be divided into the following categories: roundshots (7 pieces), common shells and
their fragments (4 common shells and 14 fragments) and canister balls (100 pieces – 94 lead and 6
iron ones).
Artillery balls are important artefacts in the research conducted on the battlefields of Zorndorf and
Kunersdorf, due to the fact that specific items can be relatively easily assigned to the particular
parties in the conflict. The canister balls are most suitable for such analysis because it is enough to
identify the material a ball was made of. Also the howitzer shells and their fragments can be easily
identified as the diameters of the Prussian shells differed greatly from those used by the Russian. The
most difficult task is assigning the roundshots to the particular party in the conflict because they do
not differ significantly and the identification is only possible thanks to occasional marks found on the
balls.
The factor hampering the identification of balls is corrosion. This concerns to a lesser extent the
cannon balls as they can be identified based on their diameter, even in the case of a major weight
loss. Corrosion hampers the identification of howitzer shell fragments (it decreases measurement
precision) and iron canister balls.
It is also noteworthy that the items whose localization was determined by the GPS system, and which
were found as a result of the planned search, are more reliable than those belonging to museum
collections.
Grzegorz Podruczny, Jakub Wrzosek, Pociski artyleryjskie z dwóch bitew wojny siedmioletniej: pod
Zorndorf (Sarbinowo) stoczonej 25 sierpnia 1758 r. i pod Kunersdorf (Kunowice) stoczonej 12
sierpnia 1759 r.
Bitwy pod Zorndorf (Sarbinowo) i Kunersdorf (Kunowice) są jednymi z największych jakie stoczono w
czasie wojny siedmioletniej na terenie Nowej Marchii i Pomorza. Starcia tego okresu toczyła przede
wszystkim piechota. Inne bronie – tak kawaleria jak i artyleria miały zdecydowanie mniejsze
znaczenie. Jednak rola artylerii ciągle rosła, umożliwiał to stały postęp techniczny i organizacyjny. Do
arsenałów wprowadzano coraz to nowe, ulepszone działa, uczono się poza tym lepszego ich
wykorzystania. Przykładem postępu technicznego były rosyjskie wynalazki artyleryjskie – jednorogi i
tajne haubice konstrukcji generała artylerii Piotra Szuwałowa. Z kolei przykładem postępu
organizacyjnego było stworzenie w armii pruskiej w 1759 pierwszej baterii konnej, dzięki której
artyleria stała się bronią bardziej mobilną.
Na wyposażenie artyleryjskie armii polowej okresu wojny siedmioletniej składały się dwa zasadnicze
rodzaje broni: długolufowe armaty, strzelające torem płaskim, oraz krótsze i strzelające
stromotorowo haubice. Trzeci typ dział – moździerze zasadniczo stosowano w oblężeniach, na polach
bitwy pojawiały się bardzo rzadko. Armaty strzelały kulami pełnymi, oraz kartaczami. Haubice
strzelały tak kartaczami jak i granatami.
Analizie poddano 123 różnego rodzaju artefakty związane z amunicją artyleryjską. 21 z nich pochodzi
z muzeów (Muzeum Lubuskie im. Jana Dekerta w Gorzowie Wielkopolskim oraz Regionalna Izba
Tradycji w Witnicy) a 102 z badań archeologicznych prowadzonych na polach obu bitew w latach
2008-2012. Przedmioty z badań posiadają swoją ściśle ustaloną lokalizację namierzoną za pomocą
systemu GPS natomiast zabytki z muzeów pochodzą ze znalezisk przypadkowych dokonywanych na
polu bitwy pod Zorndorf a ich dokładne miejsce znalezienia nie jest znane. W związku z powyższym
autorzy postanowili, iż w zakres niniejszego tekstu nie wejdzie analiza dystrybucji pocisków lub ich
fragmentów, lecz próba identyfikacji oraz ustalenia które z nich zostały użyte przez dana stronę
konfliktu.
Znaleziska podzielić można na następujące rodzaje: pociski kuliste pełne (7 sztuk), granaty
artyleryjskie i ich odłamki (4 granaty i 14 odłamków) oraz kule kartaczowe (100 sztuk – 94 ołowiane i
6 żelaznych).
Pociski artyleryjskie są ważnymi zabytkami dla badań nad polami bitew pod Sarbinowem i
Kunowicami, ponieważ stosunkowo łatwo można przypisać określone obiekty do poszczególnych
stron konfliktu. Najlepsze pod tym względem są pociski kartaczowe, bowiem wystarczy do tego
zidentyfikowanie surowca, z którego wykonano pocisk (strona rosyjska używała ołowianych kul
kartacznych). Również granaty artyleryjskie i ich odłamki są łatwe do identyfikacji, gdyż średnice
granatów pruskich były znacząco różne od rosyjskich. Najtrudniej do strony konfliktu przypisać pełne
pociski, te bowiem nie różnią się od siebie istotnie. Umożliwiają to jedynie sporadycznie pojawiające
się sygnatury.
Czynnikiem który utrudnia identyfikację pocisków jest korozja. Dotyczy to w mniejszym zakresie kul
armatnich, te bowiem nawet przy znacznej utracie masy są identyfikowalne za pomocą średnicy.
Korozja utrudnia identyfikacje odłamków granatów (zmniejsza precyzję pomiarów) oraz identyfikację
kartaczy żeliwnych.
Podkreślić należy również fakt, że obiekty, które zostały znalezione w wyniku planowych badań
archeologicznych są bardziej wiarogodne, niż te pochodzące z kolekcji muzealnych.
Jakub Wrzosek, Firearm Bullets from Pułtusk Battlefield (1806)
In the years 2002-2007 the archaeological research was undertaken within the Pultusk
battlefield zone, covering the approximate 14 square kilometers area. Nearly 800 different
battle-related artifact were uncovered. The largest group of discoveries comprised of lead
bullets (614 pieces in total). This article makes up for an analysis of the above category of
relics. An attempt has been made to answer the following questions: 1. which bullets were
fired by a certain party of this armed conflict and, 2. what kind of marks are present on the
uncovered lead bullets.
604 bullets, out of total number of 614 (98%), were subjected to the analysis. 10 items, due
to corrosion and wastage, could not be measured nor scaled. All bullets were made of lead
and, in most cases, have spherical shape. However, considering several obvious reasons,
their shape is not perfectly round. They are often flattened at their edges or differ in their
forms. Consequently, apart from diameter measurement, the weight as well as the diameter
calculated according to Sivilich formula were considered. Basing on the above data, bullets
were classified into four groups: group I – French bullets; group II - Russian bullets; group III most probably those are both French and Russian bullets; group IV - probably for pistols,
riffles, firearms used by the Russian cavalry (e.g. Cossack formations) or even hunting
weapons not related with the battle.
For the last 200 years, since the day the battle was fought, the lead bullets have undergone
different transformations. Apart from marks being the result of removing the casting sprue
other marks and deformations were recognized: deformations caused by hitting an obstacle,
marks caused by the musket worm, marks caused by animal teeth and other marks.
Jakub Wrzosek, Pociski do broni strzeleckiej pozyskane w trakcie badań archeologicznych pola
bitwy pod Pułtuskiem stoczonej 26 grudnia 1806 roku.
W latach 2002-2007 na obszarze pola bitwy pod Pułtuskiem prowadzono badania archeologiczne,
które swoim zasięgiem objęły około 14 km². W ich wyniku pozyskano prawie 800 różnego rodzaju
artefaktów związanych z bitwą. Wśród nich największą grupę stanowią ołowiane pociski do broni
strzeleckiej, których znaleziono 614. Wśród pozostałych znalazły się między innymi także niewielkie
ilości surowca ołowianego (2 sztuki).
Niniejszy artykuł stanowi analizę tej kategorii znalezisk. W jej zakres nie wchodzi jednak dystrybucja
pocisków, która będzie tematem odrębnej pracy. Podjęto natomiast próbę odpowiedzi na pytania:
które pociski zostały wystrzelone przez dana stronę konfliktu oraz jakiego rodzaju ślady widnieją na
ołowianych kulach.
Na potrzeby niniejszego artykułu wykonano też dwa doświadczenia mające na celu identyfikację
niektórych śladów widocznych na ołowianych pociskach.
Bitwa pod Pułtuskiem została stoczona 26 grudnia 1806 roku przez wojska francuskie i rosyjskie.
Starcie nie przyniosło jednoznacznego zwycięstwa żadnej ze stron. Chociaż Francuzi zajęli miasto to
jednak siły rosyjskie nie zostały rozbite i zachowały zdolność bojową. Według różnych obliczeń w
starciu wzięło udział około 70 tysięcy żołnierzy obu armii.
Z całkowitej liczby 614 pocisków do analizy przeznaczono 604 (98%). 10 egzemplarzy z powodu
zaawansowanej korozji i różnego typu ubytków nie nadawało się do przeprowadzenia podstawowych
pomiarów tzn. określenia średnicy i wagi. Wszystkie pociski odlane zostały z ołowiu i w zdecydowanej
większości przypadków mają kształt kulisty. Jednak z oczywistych względów nie jest to kształt idealnej
kuli. Często są one lekko spłaszczone na biegunach lub w inny sposób odbiegają od tej formy. W
związku z powyższym oprócz pomiarów średnicy podstawowym parametrem branym pod uwagę była
waga oraz średnica wyliczona na podstawie wzoru Sivilicha. Na podstawie tych danych pociski
podzielono na cztery grupy.
Gupa I – pociski do broni francuskiej. W analizowanym zbiorze za pociski pochodzące z broni
francuskiej uznano 203 (33% całego zbioru) ołowianych kul o średnicy 16-16,5 mm i wadze 23-25 g.
Wyróżnia je ponadto charakterystyczny sposób usunięcia kanału wlewowego za pomocą obcęgów.
Grupa II – pociski do broni używanej przez armię rosyjską. Do omawianej grupy zaliczono 278 (46 %
całego zbioru) pocisków o wadze 29-37 g i średnicy 17-19 mm (Fig. 2). W 75 kulach (27%) kanał
wlewowy usunięto poprzez zaklepanie a w 15 (5,4%) przez odcięcie.
Grupa III Do grupy tej zaklasyfikowano 65 (11% całego zbioru) kul ołowianych o wadze 26-28 g i
średnicy 16,8-17,2 mm. Wśród tej kategorii trudno jest wskazać, które z nich wystrzelone zostały
przez daną stronę konfliktu. Najprawdopodobniej znajdują się tutaj pociski używane zarówno przez
armię rosyjska jak i francuską.
Grupa IV W tej grupie znajduje się 58 (9% całego zbioru) pocisków o wadze 9-22 g. i średnicy 11-15
mm, używanych prawdopodobnie do pistoletów, sztucerów, broni używanej przez rosyjską konnicę
(np. formacje kozackie) czy w końcu do broni myśliwskiej nie związanej z bitwą (zwłaszcza małe
pociski o średnicy 11-12 mm).
Na analizowanych pociskach odnotowano następujące ślady: zniekształcenia powstałe na skutek
uderzenia w przeszkodę, ślady użycia grajcara, ślady zębów zwierzęcych.