close

Enter

Log in using OpenID

Selefiler ve Selefi Hareketi IŞİD Ne Kadar Sünnidir?

embedDownload
ÖZEL RAPOR
21. YÜZYIL
Türkiye Enstitüsü
SELEFİLER ve SELEFİ HAREKETİ IŞİD
NE KADAR SÜNNİDİR ?
Rapor No:21
Ağustos 2014
Prof. Dr. Hilmi DEMİR
‘’21. Yüzyıl Türkiye Enstitüsü’’ (21YYTE)
21. YYTE; Türkiye ve dünyadaki milli güvenlik stratejilerii ekonomi, hukuk, enerji/enerji
güvenliği, nükleer enerji/nükleer silahlanma, enformasyon /bilgi ile şimi, anayasal düzen,
hukuk, adalet, düşük yoğunluklu ça şma (terör ve terörizm), teostratejik araş rmaları
demkrasi ve sivil toplum araş rmaları gibi işlevsel ana konular ile çevre/Türk dünyası ülkeleri
ve küresel/bölgesel güçler ile uluslararası örgütlerdeki gelişmeleri izlemek bu gelişmeleri
Türkiye'nin milli menfaatleri ve ulusal güvenlik gereklerii doğrultusunda incelemek ve bu
alanda ciddi çalışmalar yaparak alterna f poli ka, strateji, program ve projeler üretmek
amacıyla 01 Aralık 2005'te kurulmuştur.
21.YYTE'de kurulma amacına uygun olarak aşağıdaki araş rma merkezleri çalışmalarını
sürdürmektedirler.
•Anayasal Düzen, Hukuk, Adalet Araş rmaları Merkezi
•Teostrateji Araş rmaları Merkezi
•Milli Güvenlik ve Dış Poli ka Araş rmaları Merkezi
•Enerji ve Enerji Güvenliği Araş rmaları Merkezi
•Terör ve Terörizm Araş rmaları Merkezi
•Ekonomi Araş rmaları Merkezi
•Poli k‐Sosyal‐Kültürel Araş rmalar Merkezi
•İş Geliş rme ve Stratejik Yöne m Araş rmaları Merkezi
•Orta Asya Araş rmaları Merkezi
•Rusya‐ Slav Araş rmaları Merkezi
•Orta Doğu ve Afrika Araş rmaları Merkezi
•Balkanlar ve Doğu Akdeniz Araş rmaları Merkezi
•Amerika Araş rmaları Merkezi
•Avrupa Birliği Araş rmaları Merkezi
•Güney Ka asya ‐ İran ‐ Pakistan Araş rmalar Merkezi
•Asya ‐ Pasifik Araş rmalar Merkezi
21. YÜZYIL
Türkiye Enstitüsü
Prof. Dr. Hilmi DEMİR
Özgeçmiş
-1993 yılında Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesinden mezun oldu.
-1994 tarihinde Gazi Üniversitesi Çorum İlahiyat Fakültesine araştırma görevlisi olarak atandı.
-1996 yılında Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kelam Anabilim Dalında Yüksek
Lisansını, 2001 yılında doktorasını tamamladı.
-2002 tarihinde Gazi Üniversitesi Çorum İlahiyat Fakültesi Kelam Anabilim Dalına Yardım
doçent kadrosuna atandı.
-2002-2003 tarihleri arasında Kırgızistan OŞ Devlet Üniversitesinde görev yaptı.
-2003-2004 tarihlerinde Gazi Üniversitesi Çorum İlahiyat Fakültesinde dekan yardımcılığı görevinde
bulundu.
-2009 Tarihinde Doçent, 2014 tarihinde Profesör kadrosuna atandı.
-Halen Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Kelam Anabilim Dalı öğretim üyeliği yapmaktadır.
-Türkiye Günlüğü, Türk Yurdu, 2023 gibi Ulusal dergilerde yayımlanmış makaleleri ve "Delil ve İstidlalin
Mantıki Yapısı İlk Dönem Sünni Kelam Örneği", " Mit Kozmoz ve Akıl", "Mit Kozmos ve Akıl: Zerdüştlük,
Maniheizm, Hristiyan Gnostikler ve İslam" adlı yayımlanmış kitapları bulunmaktadır.
-Ortadoğu'da Mezhepler, Gnostik İnançlar, Selefilik, İslami Hareketler konusunda çalışmaktadır.
21. YÜZYIL
Türkiye Enstitüsü
Selefiler ve Selefi Hareketi
Işid Ne Kadar Sünnidir?
3
İçindekiler
Sunuş...................................................................................................................................5
Giriş....................................................................................................................................6
II. Yüzyıldaki Gruplaşmalar ve Çatışmalar............................................................................11
III. Vehhabiliğin Ortaya Çıkışı Selefilik................................................................................16
IV. Sünnilik Paradigmasındaki Değişim ve Mezhepler.........................................................18
Mezheplerin Çoğulculuk ve Farklılık Kapasiteleri................................................................23
Işid Ne Kadar Sünnidir?.........................................................................................................26
4
Selefiler ve Selefi Hareketi
Işid Ne Kadar Sünnidir?
21. YÜZYIL
Türkiye Enstitüsü
Sunuş
O
rtadoğu sistematiği 1914-1918 kırılmasından buyana en radikal kırılma sürecini yaşama ihtimali
ile karşı karşıya. Bu kırılmada 1914-1918 arasında yaşanan kırılma gibi aniden gelen bir kırılma
değil. Arkasında 1991'den bu yana yaşanan bir süreç var. Jeopolitik kırılmanın kökenleri ABD'nin
Irak Ordusu'nu Kuveyt'ten çıkarmak için gerçekleştirdiği askeri müdahale sonrasında Kuzey Irak'ta oluşan
jeopolitik vakum ile başlamıştı. Bu jeopolitik vakum 2003'de gerçekleşen ikinci Amerikan müdahalesi ile
bölgeye daha geniş bir istikrarsızlık yayacak şekilde yerleştirildi. 2011'de başlayan Arap Baharında Arap
ülkelerinde otoriter rejimlerin yıkılması ve yerine çoğu kez ya kaosun ya da yeni İslamcı otoriter rejimlerin
kurulması girişimleri Suriye'de bir iç savaş ile neticelenince Suriye iç savaşı kısa zaman içinde mezhep
karakterli/görünümlü bir bölgesel iç savaşa diğer adı ile Ortadoğu iç savaşına doğru dönüşme süreci içine
girdi. Bu yeni süreçte 1914-1918 kırılmasının en önemli aktörlerinden olan Vahabilerin 21. Yüzyıldaki
görünümü olan Selefi hareketler çok önemli bir rol oynar görünmektedirler. Ortadoğu'da yaşanan
gelişmeleri ve ülkemize olan/olacak etkilerini Selefi hareketlerin karakterlerini anlamadan anlamamız
mümkün değildir. Bu konuda Türkiye'de önde gelen ve Selefi hareketi konusunda ülkemizi uyaran Prof. Dr.
Hilmi Demir tarafından hazırlanan “SELEFİLER ve SELEFİ HAREKETİ IŞİD NE KADAR SÜNNİDİR?”
başlıklı rapor çok önemli bir boşluğu doldurmaktadır. İlahiyat ve strateji konusunda uzman olan Prof. Dr.
Hilmi Demir'in de ifade ettiği gibi din tarih boyunca en önemli stratejik unsur olmuş olmasına rağmen
ülkemizde uluslar arası ilişkiler uzmanları dini bilmemektedirler. Dini bilen ilahiyatçılar ise dinin stratejik
niteliğinin farkında olmadıkları için konuyu uluslar arası ilişkiler zeminine oturtamamaktadırlar. Bu
eksiklikte Türkiye'de güvenlik bürokrasisinin siyasa oluşturma sürecinde büyük eksikliklerinin olmasına yol
açmaktadır. Bu çalışmayı gerçekleştiren Prof. Dr. Hilmi Demir'e teşekkür ediyor ve bu önemli çalışmayı
gerçekleştirdiği için kendisini kutluyorum.
Prof. Dr. Ümit Özdağ
Ankara, Ahlatlıbel, Temmuz 2014
21. YÜZYIL
Türkiye Enstitüsü
Selefiler ve Selefi Hareketi
Işid Ne Kadar Sünnidir?
5
Giriş
B
undan yaklaşık dört yıl önce Ortadoğu ve
Türkiye için Selefiliğin büyük bir sorun oluşturacağını söylediğimde hem İlahiyatçılardan
hem de Uluslararası ilişkiler üzerine çalışan akademisyenlerden tepki almıştım. Bu konuda yazmaya başladığımda da meseleyi abarttığım yönünde eleştirilere maruz
kaldım. Bu gün tarih benim öngörülerimde ne kadar
haklı olduğumu gösterdi. Yazılı ve görsel medyada,
akademik camiada her gün Selefilik üzerine bir konuşmaya tanıklık ediyoruz. Buna rağmen hala Selefilik
konusunda ciddi bir kafa karışıklığı olduğunu da
söylemeliyim. Ortadoğu üzerine çalışan akademisyen ve
gazeteciler teoloji eğitimi almadıklarından meselenin
ideolojik ve sembolik dilini anlamakta zorlanıyorlar.
İlahiyatçılar ise tarihin dehlizlerinde kaybolarak, sosyopolitik değişimi ve farklılaşmanın aktörlerini dikkate
almıyorlar. Biz her iki alanda uzun okuma ve çalışmalarımızı birleştirerek yayıma hazırladığımız eserden
hareketle konuyu bu rapor kapsamında kısa ve özlü bir
biçimde ortaya koymaya çalışacağız.
Türkiye'de Selefilik konusundaki hemen hemen birçok tanım ve terim ya Selefi ya da batılı kaynak-lardan
alıntılanılarak kullanılmaktadır. Bu nedenle Selefilik ya
Peygamber sonrası ilk üç nesli ihtiva eden İslam'ın ilk
dönemlerindeki saf, otantik, sahih yoruma tabi olanlar
için kullanılmaktadır ya da tümüyle radikal, fundementalist ve cihatçı gruplarla ilişkilendirilmektedir. Bu her iki
yaklaşımında özcü bir yanlışı vardır. O da siyasal hareketlerin ve yapıların sabit, değişmez bir özleri olduğuna
olan inançtır. Oysa hiçbir siyasi aktör ve yapı doğduğu
gibi kalmaz süreç içinde değişir ve farklılaşır. İkinci
hataları ise, siyasal ve sosyal hareket ve yapıların her
zaman aynı tepkiyi vereceğini varsaymalarıdır. Oysa
içinde bulundukları toplum, coğrafyaya kadar içinde
bulundukları siyasal kültür ve kurumsal yapılarda bu
oluşumların farklı tepkiler vermesine yol açar. O halde
Selefiliği tek biçimci bir dille okumak oldukça yanlış
olacaktır.
I.Tarihsel Süreçte Mezhepsel Kimlikler
Şimdi başlıktaki temel sorumuza geçebiliriz. Selefiler
kimdir ve Selefilik nedir? Selefiliği anlamak için
öncelikle İslam düşünce tarihinde mezheplerin ortaya
1
2
3
6
çıkış sürecine kısaca değinmek gerekecektir. Zira bugün
Selefilik ile İslam'ın II. Asrında kullanılan "Selef”,
“Selef-i Sâlihin” ve “Eh-i Hadis” gibi terimlerin eşanlamlı olarak kullanılması bu sürecin doğru anlaşılmamasından kaynaklanmaktadır. Sosyal olaylarda her zaman
birbirinin yerine kullanılan kelimeler daima aynı anlama
delalet etmezler. Tabi olaylarda Sun, eş-Şems, Sonne
kelimeleri gökyüzündeki güneşe yani aynı varlığa
delalet ederken, sosyal olaylarda Demokratie, la
Démocratie, Democracy kelimeleri aynı olguya delalet
etmemektedir. Sosyal olayları tanımlamak için kullanılan isim ve kavramlar tarihsel süreçte anlam değişimine
uğrarlar. Bu bazen anlamın daralması bazen anlamın
genişlemesi bezen de anlam kaybına uğraması şeklinde
tezahür eder. Söz gelimi kim demokrasinin Türkiye,
İngiltere ve Almanya'da aynı anlama geldiğini söyleyebilir ki? Öyleyse sosyal olaylara ilişkin kavramlarımız
hem tarihsel süreçte hem de coğrafyalarda farklı anlamlar içerir.
İmdi “Selef”, “Selef-i Sâlihin” ve “Ehl-i Hadis” ve
“Ehl-i Sünne” Hicri II. Asırda ortaya çıkan bir tavır ve
yöntem tarzıdır. Selefiliğin ana dinamiğini dini anlamada
te'vil'e (yoruma ve akli çıkarıma) karşı olması oluşturur.
Daha çok “Ehl-i Rey” dediğimiz Ebu Hanife tarafından
temsil edilen dini nasların anlaşılmasında yorumu ve
uygulamayı dikkate alan anlayışa karşı olarak ortaya
çıkmıştır. Bu tavrın bir ekol olarak adı ise Hicri IV. Asırda
bir kelam alimi olan mezhepleri ve grupları tasnif eden
bir eser kaleme alan Eş'ari tarafından Ashabu'l-Hadis
olarak kayıtlara geçirilmiştir. İslam düşünce tarihinde
mezhep dediğimizde iki farklılaşmayla karşılaşırız:
Birincisi Fıkhi-Ameli mezhepler: Ha-nefi, Maliki,
Hanbeli ve Şafi'dir. İkincisi İtikadi-Kelami mezhepler:
Harici, Şii, Mu'tezili, Eş'ari, Matüridi. Bu mezheplerin
teşekkül süreci hicri XI. Asra kadar devam etmiştir. Buna
karşılık hicri III. Yüzyıla kadar İslam dünyasında
bildiğimiz anlamda bir mezhepleşme olmamakla birlikte
iki farklılaşma dikkate çarpar. Bunlardan biri Ehl-i Rey
diğeri de Ehl-i Hadis veya Ehl-i Sünnet ve ne kadar
ilginçtir ki bunlar ilk anda birbirine rakip olarak
konumlanmışlardır. Bu dönemde Kurulan Emeviler ve
Abbasiler ise devlet kurumları ve hukuk sisteminde Ehl-i
Rey'i ve
M. Hayri Kırbaşoğlu, Üçüncü Yol Mukaddimesi, Ankara, 2014, ss. 12-15.
Bkz. Mehmet Emin Özafşar, “Kültür Tarihimizde Rey-Eser Çatışması (Dini, Psikolojik, Sosyo-Kültürel Temelleri)”, Ankara
Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2000, cilt: XLI, s. 225-273.
Eş'ari, Ebü'l-Hasan İbn Ebû Bişr Ali b. İsmail b. İshak (ö. 324/936), Makalatü'l-İslâmiyyin ve ihtilafü'l-musallin; tsh. Hellmut Ritter. -Wiesbaden : Franz Steiner Verlag, 1963, ss. 290-297.
Selefiler ve Selefi Hareketi
Işid Ne Kadar Sünnidir?
21. YÜZYIL
Türkiye Enstitüsü
dolayısıyla Hanefiliği merkeze taşımışlardır. Ne yazık ki
Ehl-i Rey ve Ebu Hanife'nin (ö. H. 150) daha çok erken
bir dönemde hukuk sistemi ile kelami ve fıkhi mezhepler
üzerinde oynadığı rol sürekli ihmal edilmiş yada görmezden gelinmiştir.
Ehl-i Sünnet tabirinin ilk kullanımı ile üçüncü
yüzyıldan sonraki yaygın kullanımı arasında anlam farkı
bulunmaktadır. İlk kullanışta Ehl-i Sünnet Ehl-i Hadisi
temsil ediyordu. Dolayısıyla Ehl-i Sünnet ve'l-Cemeat
adı Sünni dünyanın henüz tamamını kuşatacak kadar
geniş bir anlam kazanmamıştı. Buna göre, İslam'ın Hicri
II. Yüzyıl ile sonrasında gerçekleşen mezhepleri ve
gruplaşmaları şu şekilde tasnif edebiliriz:
II. Yüzyıldaki Gruplaşmalar ve Çatışmalar
Fıkhi
Mezhepler
Ehl-i Rey
Kelami
Mehzeplerl
II. Yüzyıl
Ehl-i Hadis
Burada Fıkhi Mezhepler ifadesi, Müslümanların
evlilikten alışverişe, vergiden kamu düzenine kadar
geniş bir alandaki hukuki düzenlemeleri içeren norm ve
yasa koyma işlevini yerine getiren mezhepleri ifade eder.
Kelami Mezheplerle ise, teolojinin Allah-İnsan ve AllahVarlık ilişkisini belirleyen ilkeleri içeren normları oluşturan mezhepleri tanımlar. Bu günkü yanlış algının
aksine Müslüman toplum mezhepler üzerinden kurumsallaşmış ve yapılanmıştır. Mezhepleri toplumsal
bilginin üretildiği paradigmatik çerçeveler olarak
görmek mümkündür. Mezhepler geleneksel toplumda
dini ve gündelik bilginin üretildiği epistemik cemaatler
olarak kabul edilebilir. Mezhep uleması epis-temik
cemaatte bir ortak anlayışın/ konsensüsün oluşmasını
sağlayan bilim cemaatine benzetilebilir. Bir mezhebin
benimsediği yöntemler ise dini bilginin amacı ve işlevi;
neyin ele alınıp ne tür soruların sorulması ve araştırılması
gerektiği, bu soruların nasıl ifade edileceği; başvurulacak yöntemler, teknikler ve araçlar ile elde edilen nasıl
yorumlanacağı ve test edileceği konusunda yol gösteren
bazı standartlar sunar.
4
Fıkhi
Mezhepler
Dolayısıyla geleneksel mezheplerle bu gün sosyal
gruplarlar olarak cemaatlerin doğrudan bir ilişkisi
yoktur. Geleneksel mezhepler birer epistemik cemaat
iken, modern cemaatler daha çok siyasi ve sosyal
cemaatlerdir. Epistemik cemaat, “bir bilme, bilgi, kavrama, anlama cemaatidir ve bilgiyi inşa eden, işleyen,
geliştiren ve daha sonraki kuşaklara intikal ettiren,
bilgiyi taşıyan insanlar topluluğunu ima eder”. Epistemik cemaat, genel mana da bir yayın organı ile sesini
duyurur. Bu yayın organı bu gün akademik camiadaki
“dergi”ler iken, Mezheplerin yayın organları da Fetvalarıdır. Fetvalar aynı zamanda normların kaynağını
oluşturur. Mezhepler uzun süre İslam toplumunda
paradigmatik çerçevelerini korumayı başarabilmişlerdir.
Fetvalar bu paradigma içinde karşılaşılan yeni sorunların
çözümünü sağlayan dinamik bir içtihad alanı sağlamıştır.
Böylece İslam toplumda altıncı yüzyıla kadar aşağıda yer
alan tasnifte görüldüğü gibi çoğulcu bir paradigmatik
çerçeve oluşmuştur.
Kadir Gürler, Ehl-i Hadisin Düşünce Yapısı İlk Dönem Ehl-i Hadis Örneği, Bursa, 2007
21. YÜZYIL
Türkiye Enstitüsü
Selefiler ve Selefi Hareketi
Işid Ne Kadar Sünnidir?
7
Hanefi
Fıkhi
Maliki
Şafi
II-VI.Yüzyıl
Hanbeli
Mutezile
Kelami
Eş’ari
Matüridilik
11. Yüzyıldan itibaren İslam dünyasının büyük çoğunluğunu egemenlikleri altına alan Türkler, Hanefiliği
yasama ve yürütmede önceleseler bile, farklı mezheplerinin yaşamasına da imkân vermişlerdir. Böylece Hicri
VI. Yüzyıldan itibaren Sünnilik diğer bir deyişle Ehl-i
Sünne ve'l-Cema'a kavramı oldukça geniş bir anlam
kazanmıştır. Sünni dünyayı hem itikadi ve fıkhi alanda
hem de ahlaki alanda farklı mezhep ve tarikatların
yaşadığı çok farklı ve çeşitli bir dünya olarak tanımlamak
yanlış olmayacaktır. 11. Yüzyıldan 18. Yüzyıla kadar
toplumsal alanda farklılıklarını koruyan ve Sünni dünyada yaşama imkânı bulan mezhep ve tarikatların önemli
bir kısmını şu şekilde işaret edebilirim:
Sünnilik
Kelami Mezhepler: Maturidilik
ve Eş’arilik
Fıkhi Mezhepler: Hanefilik,
Şafilik, Hanbelilik ve Malikilik
Tasavvufi Akımlar ve Tarikatlar:
Nakşilik, Bektaşilik, Mevlevilik,
Vahdet-i Vücutçuluk vb.
Felsefi Akımlar: İşrakilik,
Meşşailik vb.
5
6
8
Hüsamettin Arslan, Epistemik Cemaat Bir Bilim Sosyolojisi Denemesi, İstanbul: Paradigma, 1992, s. 5.
Murteza Bedir, Fıkıh mezhep ve sünnet : Hanefi fıkıh teorisinde peygamberin otoritesi, İstanbul, 2004, ss. 17-19.
Selefiler ve Selefi Hareketi
Işid Ne Kadar Sünnidir?
21. YÜZYIL
Türkiye Enstitüsü
19. Yüzyıla kadar Mezheplerin Dağılımı
O günkü toplum ve medrese sistemi ile Osmanlı'nın merkezi gücü dikkate alındığında toplumda yer alan Fıkhı
mezheplerin dağılımı da yaklaşık olarak şu şekilde gösterilebilir:
Hanefilik
Şafilik
Malikilik
Hanbelilik
9%
10%
30%
51%
III. Vehhabiliğin Ortaya Çıkışı: Selefilik
19. yüzyıla gelindiğinde Sünnilik içinde ilk defa
siyasi ve itikadi derin bir bölünme gerçekleşti. Vehhabi
isyanı şeklinde doğan bu kalkışma Sünniliği tasfiye
ederek İslam'ın hicri II. Asrında doğan Selef yöntemini
benimsediğini ilan etti. Ama aslında Hanbeliliğe
dayanıyordu. Vehhabilik İslam'ın ilk döneminde Hz. Ali
ile Muaviye arasındaki kavgayı yeniden dirilterek
Muaviye'nin Şam Emevi Devletini diriltmeyi kendinse
hedef yaptı. 1802'de Kerbela'yı basarak Şii hacıları
kılıçtan geçirdiler ve kadınlarla çocukları esir ettiler.
Mezhep olarak ise Hanbelîliğe yaslandılar. Osmanlı
uleması bu mezhebi Sünniliğin dışında görerek, ona
kurucusundan dolayı Vehhabilik adını verdi. Vehhabiler
Peygamber sonrasındaki üç nesil sonrası (Peygamberi
görenler yani Sahabe; Sahabeyi görenler yani Tâbiûn;
Tâbiûnu görenler yani Teba-i Tâbiûn) yaşanan ve ortaya
çıkan tüm mezhep ve geleneği İslam'dan uzaklaşma
olarak ilan ettiler. Emevi devletini tek ve gerçek İslam
devleti kabul ettiler. Osmanlı'da dahil bu üç nesil sonrası
tüm geleneği sapma ve bid'at olarak tanımlayarak
reddettiler. Hatta mevlid, kandil, türbe, gibi uygulamaları şirk, metafizik, tasavvuf, kelam gibi ilimleri de küfür
saydılar. İşte aslında bu gün adına Selefilik dediğimiz
7
mezhep işte böyle doğdu ve kendine Suud devletiyle bir
kimlik edindi. Vehhabilik Suud Krallığı ile devletleşirken kendisine çekirdek bir paramiliter örgütte kurmayı
başardı. İhvan denilen bu teşkilat Necid bölgesinde
göçebe Arap kabileleri şehirlere yerleştirerek hem
rejimin koruyuculuğu görevini üstlendiler hem de Suud
devletinin Savaşçı gücünü oluşturdular.
19. yüzyılın sonlarına doğru Osmanlının çöküş sesleri
duyulmaya başlandığında entelektüel dünyada da Vehhabiliğin izinden gidilerek, İslami düşüncenin geleneğin ağırlığından ve mezheplerin taklitçiliğinden kurtarılması fikri yeşermeye başladı. Islahat ya da yenileşme
fikrinin ilk öncüleri Cemalettin Afgani (ö. 1838-1897),
Muhammed Abduh (ö. 1849-1905) ve Reşit Rıza (ö.
1865-1935) oldu. İslami hareketler ya Afgani gibi siyasi
yolla devrim yaparak İslami canlanma ve ıslahatlar yoluyla İslam ülkelerini Avrupalıların iktisadi ve siyasi
nüfuzundan kurtarma yolunu seçtiler ya da Abduh gibi
eğitim yoluyla devrim yapmayı kendilerine hedef olarak
belirlediler. İslam'ın anlaşılmasında mezhep sistematiğini reddeden ve hurafeden temizlemek adına da
geleneği aradan çıkaran bu ıslah hareketleri teolojik
Vehhabilik ve Selefilik arasındaki ilişki için bkz. Hilmi Demir, “Vahhabilikten Selefiliğe: Orta Doğu'da (Ulus) Devletlerin Çözülme
Süreci", 21. Yüzyılda Sosyal Bilimler, Sayı:3 (2013), ss. 99-122.
21. YÜZYIL
Türkiye Enstitüsü
Selefiler ve Selefi Hareketi
Işid Ne Kadar Sünnidir?
9
olarak Vehhabilikle birçok açıdan benzer özellikler
taşımaktadırlar. Böylece Vehhabilik Entelektüel Selefiliğe evirilmeye başladı.
Vehhabiliğin Selefiliğe evirilmesiyle, 20. Yüzyılın
başlarından itibaren İslam dünyasında Sünnilik bir orta
yol görüşü olmaktan çıktı ve mezhep sistematiği tamamen terk edildi. Buna karşılık İslamcı gruplar ve Tasavvufi gruplar Selefiliğin çevresinde alan kazandı. Dolayısıyla bu gün İslam dünyasında ve Türkiye'de Müslümanların zihin dünyasında Sünniliğin ve mezheplerin
oldukça dar bir etkisi vardır. İslami amel, pratik ve inanç
alanlarını mezhepler değil bunun yerine modern İslamcı
gruplar, cemaatler, tarikatlar ve büyük oranda da Selefi
düşünce doldurmaktadır. Bu gün Sünniliğin içerisi,
Mezhepler tarafından doldurulan bir kavram olmaktan
çıkmıştır. Sünniliğin içi daha çok Selefilik tarafından
doldurulmaktadır. İçinde bulunduğumuz çağda Selefiliğin etrafındaki gruplaşmaları ve geleneksel yapıdan
farklılaşmaları şu şekilde tanımlamak mümkündür:
Fıkhi Mezhepler
İslamcı Gruplar
Selefilik
Tarikatlar
Cemaatler
Görüldüğü gibi Müslümanlar için Fıkhi mezheplerin
rolü yalnızca ibadet alanları ile sınırlı kaldı. Buna
karşılık gündelik yaşamı ve siyasal davranışları güdüleyen ana akım Selefiliğe tutunmuş İslamcı gruplar ve
tarikatlar oldu. Bu açıdan bakıldığında İslam coğrafyasında iki büyük anlatı vardır; birisi Selefilik diğeri de
Şiiliktir. Buna karşılık diğer anlatılar daha çok Selefiliğin
networkuna tutunan vassal kimliklerdir. Ya onlar adına
kavga etmekte ya da onlardan rol devşirmektedirler.
Elbette bu onlardan bağımsız olarak var olmaya çalışan
cemaat ve tasavvufi gruplar ile klasik mezhep sistematiği
içinde yol bulmaya çalışan topluluklar olmadığı anlamına gelmez. Fakat Selefilik sahip olduğu yumuşak ve sert
güç araçlarıyla hızla onların alanlarını daraltmakta ve
kendi alanını genişletmektedir.
Özellikle bu değişime 80'lerde yeni konjonktür eklendi. 1979'da Sovyetler Afganistan'ı işgal etti. 1970'lerin
sonlarından itibaren belirgin oranda Filistin'e verilen
destek 1980'lerin sonlarında Afganistan cephesine de
yönelmeye başlandı. Abdullah Azzam, Suudi hükümeti
8
10
ve halkının sadece 1983 yılından itibaren Afgan cihadı
ile birlikte olduğunu söyler. 1980'ler açıkça batının
Cihadi dediği benim ise Devrimci Selefilik dediğim
Selefiliğin doğuş yıllarıdır. Afgan cihadı 1992
ilkbaharında sona geldiğinde, mücahitleri yeni yerler
beklemekteydi. 1992 Bosna ve 1995 yılı sonlarında
Tacikistan Çeçenistan yeni cepheler oldu. 1990'lardan
itibaren, terör örgütleri ve ideologlar Müslüman genç
nesillere İslam'ın bu yorumunu yaymak için interneti
ustaca kullanılandılar. 20. yüzyıla birlikte İslam dünyasındaki inkırazı geleneğin üzerine yıkan Selefilik, üç
akım çıkarmıştır. Tecdid, İhya ve Yenilenme denilen
hareketle Islahçı Selfilik, Kur'an dönüş adı altında
Entelektüel Selefilik, Afgan iç savaşıyla birlikte
Devrimci Selefilik. Ama ne olursa olsun tüm kazanımlar
Selefiliğin hanesine yazılacaktır. 20. Yüzyıldan sonra
şöyle ya da böyle Türkiye'de dahil İslamcılığı etkileyen
ve yönlendiren ana akım Selefi Networku şu şekilde
tasnif edebiliriz:
Hilmi Demir, “Selefi Network ve el-kaide”, http://www.21yyte.org/tr/arastirma/orta-dogu-ve-afrika-arastirmalarimerkezi/2014/01/28/7400/selefi-network-ve-el-kaide.
Selefiler ve Selefi Hareketi
Işid Ne Kadar Sünnidir?
21. YÜZYIL
Türkiye Enstitüsü
İslahçı Selefilik
Selefi
Network
Entellektüel
Selefilik
Devrimci
Selefilik
IV. Sünnilik Paradigmasındaki Değişim ve Mezhepler
19. yüzyıl sonrasında İslam dünyasında Sünni
paradigmada çok önemli bir kırılma yaşanmış ve Müslüman toplumun geri kalmasının faturası geleneğe ve
mezhep sistematiğine çıkarılmıştır. İslam dünyasında
entelektüel ve ideolojik hareketlerin çoğu ve dini eğitim
ana akım Selefiliğin etkisi altında kalmıştır. Cumhuriyetin ilk dönemlerinde Türkiye'de yer yer Hanefilik
üzerinde durulmuş, 80'lere kadar Ankara İlahiyat ve
Yeniden Milli Mücadele Birliği içinde bu hassasiyet
korunmuş olsa da etkili olamamıştır. Hindistan alt kıtası,
Mısır ve İstanbul gibi bir çok merkezde dini düşünce ve
eğitim artık bu yeni paradigmaya göre şekillenmeye
başlamıştır. Mezhepler salt ilmihal bilgisiyle sınırlı
kalmaya yüz tutmuştur. Kur'an'a bazen de Kur'an'a ve
Sünnete dönüş paradigması mezhep sistematiğinin
yerini almıştır.
9
10
Dolayısıyla bu gün sanıldığın aksine mezheplerin
hayatımızda yeri oldukça sınırlıdır. Selefi hareket giderek tek ve ulaşılabilir topluluk olarak ümmeti siyasallaştırmıştır. Osmanlı İmparatorluğu'nun çöküşüne ve sömürgeciliğe karşı daha genel bir İslami kimlik oluşturmuştur. Selefiler, kendilerine hizmet eden sözde otantik
bir dindarlık olan daha genel ve ulus ötesi bir İslam
anlayışı geliştirdiler. Özetle Osmanlılar'a karşı isyan
eden Vehhabilerin, kurdukları devletlerle, Ortadoğu'da
her zaman belirleyici ve aktif failler olarak konjonktürel
süreçleri ABD ile birlikte çok iyi yönettikleri ve kullandıklarını söylemek yanlış olmayacaktır. Ortadoğu'da
Selefilik Sünnilik içinde modern dünyanın en güçlü
örgütlü yapısı olmuş ve kurdukları networkla Afrika'dan
Pakistan'a, Asya'dan Kafkaslara kadar birçok coğrafyada
siyasal fail olarak süreçlere müdahil olabilmeyi başarmıştır.
Murteza Bedir, age, s. 59; H. Yunus Apaydın, Fıkhın Yenileşmesi ve Ekol Sistematiği, İslâm Fıkhının Dinamizmi, 22 Mart 2003,
[Sempozyum Tebliğ ve Müzakereler], 2006, s. 71-76.
Milli Mücadele Birliğinin Ömer Nesefi'nin akaid metnini yayına hazırlayarak dağıtması ve Hizbu't-tahrir'e karşı Hanefi itikadını
savunması bunun açık bir örneğini oluşturur. Bkz. Ömer Nesefi, İslam İnancının Temelleri, haz. Aykut Edibali, çev. Seyit Ahsen,
İstanbul, 1971.
21. YÜZYIL
Türkiye Enstitüsü
Selefiler ve Selefi Hareketi
Işid Ne Kadar Sünnidir?
11
Selefiliğe kadar mezhepler epistemik cemaatler
olarak dini, hayatın içine yerleştirirken, Selefilikle
birlikte dini hareketler dini ideolojik bir araç olarak
hayatı İslamlaştırmak için kullanmaya başlamışlardır.
Bunun yol açtığı en büyük değişim aslında geleneksel
İslam'da mezheplere teorik alt yapı oluşturan İslam
teolojisinin, felsefesinin ve tasavvufunun yerini salt
Fıkhi (caiz caiz değil diyalektiği) olanın alması olmuştur.
İslam teolojisi, felsefesi ve tasavvufunun yani hikmet ve
irfanın yerini Selefi ideoloji almıştır. Böylece Fıkhi
Selefilik
Hanefilikle Selefilik ancak amel ile inanç arasında
düalist bir ayrım yapıldığında bir arada bulunabilirler. Bu
nedenle Hanefilik yalnızca bir Fıkıh ekolü olarak itikadi
içeriklerinden arındırılarak kabul edilir. Burada kişinin
zihnini bir kompartıman gibi ikiye bölmesi lazımdır. Ya
Hanefilik
Selefilikle Şafiilik, Hanbelilik kadar olmasa da
birbiriyle uzlaşabilir ve denklik ilişkisi içinde
bulunabilirler. Zaten Şafiiliğin de bazen Ehl-i Hadis
yöntemini takip ettiği dile getirilir. Şafilik Kelami
mezhepler artık gerçek işlevini göremez hale gelmiştir.
Sözgelimi gelenekte Hanefilik ile Matüridilik iç içe iken
artık Hanefi-Selefi alaşımı onun yerini almıştır.
Bu nedenle Selefiliğin geleneksel Mezheplerle nasıl
bir ilişki içinde olduğunu anlamak önemlidir. Selefilikle
Hanbelilik bir çok noktada birbiriyle birleşirler, bu
nedenle çoğu kez aynı âlimler tarafından temsil edilirler
ve birbiri yerine kullanılırlar. Aralarındaki ilişki
birleşiklik ve iç içelik ilişkisidir.
Hanbelilik
da Hanefiliğin Usul ve yöntemlerini Şafiliğe yaklaştırması gerekir. Son dönemlerde oldukça çok yapılan bir
yaklaşım tarzıdır. Ama yine aralarındaki ilişki bir ayrılık
ilişkisidir.
Selefilik
mezheplere ve Felsefi tasavvurlara yaklaştıkça Selefilikten uzaklaşmakta Hanefiliğe ve Matüridiliğe
yaklaşmaktadır. Kelam ve felsefeden arındıkça da
Selefilikle aynı terazide yer almaktadır.
Şafilik
Selefilik
11
12
Şemseddin es-Selefi el-Efgani, Cuhûdu ulemâi'l-hanefiyye fi ibtali'l-akâidi'l-kubûriyye, Riyad, 1996, , s. 422-423.
Selefiler ve Selefi Hareketi
Işid Ne Kadar Sünnidir?
21. YÜZYIL
Türkiye Enstitüsü
Selefiliğin en uzlaşmaz olduğu mezhep Matüridiliktir. Özellikle Hem Hanefi hem Matüridi bir düşün
alanı ile Selefilik bir arada bulunamaz. Matüridilik ile
Selefilik arasında karşıtlık ilişkisi bulunduğundan,
Matüridilikten arındırılmış bir Hanefilik, Selefiliğin
nüfuz etmesine imkân tanımıştır. Matüridiliğin inanç
alanı ile Selefiliğin inanç alanı konusundaki fikirleri tam
bir tezat oluşturur.
Matüridilik
Selefilik
Bu ilişkiler dikkate alındığında Selefiliğin Sünnilik
olduğunu iddia etmek oldukça zordur. Selefiliğin
Sünniliği kabul etmesi, içinde Matüridilik olduğu sürece
imkânsızdır. Bu gün Türkiye'de birilerinin Selefiliği
Sünnilik olarak isimlendirmesi kendi geleneklerini inkar
etmek anlamına gelir. Bunun için Sünniliğin oldukça dar
bir anlama sahip olması gerekir. Selefilik, ancak içinde
Hanbeliliğin olduğu bir Sünnilik tanımına sahip olabilir.
Dar Selefilik
Hanbeli ve Şafi
Ağırlıklıdır.
Kelami
Mezhepleri
reddederler
Demokrasi
Şirktir
12
Ya da içinde yalnızca Fıkıh mezheplerinin yer aldığı bir
Sünniliğe kısmen onay verebilir. Dar Anlamıyla Selefilik seçim, demokrasi ve insan hakları gibi değerleri
tamamen şirk ve küfür görürlerken, geniş anlamıyla
Selefilik Fıkıh ve Kelam mezheplerine eleştirel ve eklektik bir şekilde yaklaşırlar, mezhepler arası geçişe imkan
tanırlar ve seçim ya da demokrasiyi İslami bir devlete
geçiş için araç olarak kabul ederler.
Geniş Selefilik
Metin Merkezlidir.
Fıkhi Mezheplere
eleştirel bakar.
İçtidahı Savunur.
Eklektiktir.
Seçimler yoluyla
toplumun
islamlaştırabileceğine
inanır
Halid Ali el-Mardiy el-Gâmidi, Nakdu akâidi'l-eşâire ve'l-mâtüriddiye, Riyad, 1429.
21. YÜZYIL
Türkiye Enstitüsü
Selefiler ve Selefi Hareketi
Işid Ne Kadar Sünnidir?
13
Görüldüğü gibi Selefilik kendisi bir mezhep olmaktan
daha çok Hanbeliliğe yaslanarak ya da diğer Fıkhi
Mezhepler içinde kendine yer bularak varlığını sürdürür.
Bu kuşkusuz Selefiliğin kendi içinde farklılaşmasına yol
açar. Bazen kendi halinde bazen elinde silahla gördü-
ğümüz selefi farklılaşmanın sebebi de budur. Çünkü
İslam düşüncesinde Fıkhi Mezheplerin çoğulculuğu ve
farklılığı hazmetme kapasiteleri farklıdır:
Mezheplerin Çoğulculuk ve Farklılık Kapasiteleri
(Dışlayıcılık) Hanbelilik
Şafilik
Selefilik Hanbelilikle iç içe geçtikçe katılaşmakta,
Hanefilikle buluştukça ise hazım kapasitesi artmaktadır.
Bu açıdan Vehhabi-Selefilik katı ama Mısır'da uzun yıllar
Hanefi geleneği canlı kaldığından Selefilik daha pasiftir.
Elbette bunda ülkelerin yönetim modeli ve kurumsal
yapıları da göz ardı edilmemelidir. Söz gelimi Avrupa'da
Selefilik ile Yemen'deki Selefiliği, inanç ve ideoloji
kadar iki farklı ülkedeki demokratik kurumsal yapılar ve
siyasal düzen de farklılaştırmaktadır. Sonuç olarak,
Selefilik temelde bildiğimiz anlamda Kelam mezheplerini inkar/reddederek onların yerini dolduran bir
harekettir. Selefilik bildiğimiz anlamıyla klasik bir
mezhep değildir. Selefilik dini bir harekettir. Selefilik
doğrudan Sünnilik olarak da görülmez zira o Sünniliği
sadece kendisi ile sınırlı görür. Bu konuda sorulması
gereken en temel soru: İtikatta İmamınız kimdir?
sorusudur. Bu soruya normalde bir Hanefi: İmamız
Matüridi'dir, diye cevap verirken Şafiler İmamız Eş'ari'dir diye cevap verir. Selefilere bu soruyu yönelttiğinizde ise alacağınız cevap: Selef'tir, şeklinde olacaktır.
Geleneksel anlamda Matüridiliğin ve Eş'ariliğin olmadığı bir Sünnilik asla mümkün değildir.
Bu açıdan Selefilik hem mezhep hem de Sünnilik
olarak isimlendirilemez, isimlendirilmemelidir. Benim
görüşüm, metin ve hadis merkezli olmayıp İçtihad
düşüncesini öne çıkaran Selefileri, Islahçı Selefiler;
Hadis ve metin merkezli, kurtulmuş fırka iddiası taşıyan,
dışlayıcı karakter taşıyan ve silahlı eylemi ve şiddeti bir
yol olarak gören Selefileri ise Devrimci Selefiler olarak
adlandırmaktır. Hanbeliliğe bağlı olan Selefileri ise
13
14
Malikilik
Hanefilik
(Kapsayıcılık)
Vehhabi-Selefiler olarak adlandırırken, diğer mezheplere bağlı olan Selefileri yine yukarıda ki temel ölçütlere
göre ya Islahçı ya da Devrimci olarak isimlendirmek daha doğru gözükür. Türkiye ise Islahçı Selefilik ile
Devrimci Selefilik arasında savrulmaktadır. Dolayısıyla
Türkiye'de dini düşünce, İslamcılığın Selefiliği bir yol ve
yöntem olarak dayatmasıyla Sünniliğin o kuşatıcı ve
çoğulcu dilinden uzaklaşmaktadır. İlahiyatlar ve Diyanet, Hanefi ve Matüridiliği ilmihal bilgisinin ötesinde bir
din anlayışı olarak kuşatıcı biçimde ele alıp öğretmemektedir. Hatta Diyanet yayımladığı iki ciltlik ilmihalde ve
yaptığı imtihanlarda geleneksel mezhep tasniflerine
aykırı olarak Selefiliği bir mezhep olarak, bazen de Ehl-i
Sünnetin içindeki ilk mezhep olarak tanıtmaktadır. Bu
ise Selefiliğe hem meşruiyet kazandırmakta hem de diğer
mezhepler yanında ona üstünlük sağlamaktadır.
Selefiliğin en temel özelliği, İslam geleneğinde irfani ve
hikemi geleneği kendi içinde mezcetmiş Osmanlı'nın
Kelami geleneğini tamamen reddetmemesidir. Aslında
Selefi ideolojinin bu kadar keskinleşmesine ve katılaşmasına sebep olan unsurda aslında bu geleneği
dışlamasıdır. Bu nedenle, YÖK'ün 2013'de İlahiyatlarda
felsefe ve kelam derslerinde ciddi bir kesintiye gitmeye
yönelik çabası Selefi zihniyetin bir yansıması olarak
görülmüştür. Selefiliğin ortaya çıktığı günden itibaren
Müslüman toplumlardaki çeşitliliğe ve farklılığa karşı
neden bu kadar düşman olduğunu anlamak için, Selefiliğin geçmişten günümüze dostları ve rakipleri diye bir
tasnif yapsak şu tablo karşımıza çıkacaktır:
eş-Şems es-Selefi el-Efgâni, Adâu'l-mâturidiyye li'l-akîdeti's-selefiyye, Dımeşk, 1998. Yazar kitabın başında Burada "Düşmanlık"
kelimesini Matüridiliği açıklamak için ekledik. Zira onlar Sünni topluluğa dahil değillerdir, aksine Selef akidesinin düşmanlarıdır”
diyerek bizim açıklamamızı desteklemektedir. Age, s. 10.
Selefiler ve Selefi Hareketi
Işid Ne Kadar Sünnidir?
21. YÜZYIL
Türkiye Enstitüsü
Dostlar
Ehl-i Hadis
Hanbelilik
Rakipler
Hanefilik
Matüridilik, kısmen
Eş’arilik
Şafiilik
Şiilik
Bazı Nakşi ve Kadiri
Tarikatlar
Vahdet-i
Vücutçuluk
İhvan Teşkilatı
Mevlevilik
Devrimci - Cihatçı
Örgütler
Afgan ve
Pakistan’da ki
Sünni Gruplar
el-Kaide, IŞİD,
Nusra vb.
Sanırım bu tablo yalnızca kimdir bu Selefiler
sorusunun yanıtını değil aynı zamanda Selefiliğin neden
bu kadar hızla yayıldığını Irak ve Suriye'de kimlerle
ittifak yaptığını ve Selefiliğin yayılması ile asıl
kaybedenin kim olduğunun da cevabını verecektir.
Yukarıda dostlar arasında yer alan İhvan Teşkilatı gören
okur, Mısır'da Mursi'ye Selefilerin karşı oluşunu bir tezat
olarak görebilir. Fakat Mursi'ye karşı olan Selefililerin
Vehhabi-Selefi oldukları unutulmamalıdır. Aslında
Selefilik Mısır'da yeni değildir. Selefi yayın evleri,
kitapçılar Mısır'da yirminci yüzyılın başlarında
açılmıştır. Mısır'da en güçlü Selefi kurum olan Ensar elSünne, Müslüman kardeşlerden iki yıl önce ve İslami
grupların ilk örneği olarak 1926 yılında kurulmuştur. Bu
nedenle Müslüman kardeşlerin inanç ve hukuk
alanındaki yaklaşımları muhafazakâr İslam'dan daha çok
14
15
16
İşrakilik, Meşşailik
ve Felsefi akımlar
Bazı Nakşi Gruplar
İslamcı Olmayan
Cemaatler
Selefilik içinde değerlendirilir. Ayrıca Hasan elBenna'nın Hanbeli yönteme bağlı olduğu bilinmelidir.
Selefilikle, Şiilik kendi ideolojik kimliği için bir düşman
kazanmakta ve varoluşunu güçlendirmektedir. Çünkü
hem Selefilik hem de Şiilik devletler tarafından temsil
edilirken Türkiye sözüm ona mezhepler üstü takılarak,
çoktandır Selefiliğe eklemlenmiş durumdadır. Bu
savaşta düşman kimlikler olarak Şiilik ve Selefilik
sürekli taraftar ve alan kazanmakta ama Hanefilik sürekli
kaybetmektedir. Türkiye sözde mezhepçilik yapmazken
aslında mezheplerin çoğulculuğunu yok eden Selefiliğe
sonuna kadar destek vermektedir. Geleneksel anlamda
Sünnilik bin bir çiçekle bezenmiş bir bahçe iken
Selefilikle bu bahçe adeta çölleştirilmektedir. Türkiye
kendi bahçesini kurutan bir bahçıvana benzemektedir.
Peter Mandaville, Global Political Islam, London: Routledge, 2007.
Marc Lynch, “Young Brothers in Cyberspace,” Middle East Report, Winter 2007, http://www.merip.org/mer/mer245/young-brotherscyberspace.
Türkiye'de Hasan el-Benna siyasi fikirleriyle tanınmakla birlikte dini ilimler sahasında yazdıklarıyla çok fazla bilinmemektedir. İslami
disiplinlerde yukarda da gösterdiğimiz gibi genelde iki yönelim vardır, birincisi Ehl-i hadis diğeri Ehl-i rey. Hanbelilik Ehl-i hadis,
Hanefilik Ehl-i Rey taraftarıdır. Hasan el-Benna özellikle hadis alanında yazdığı risalede tarafını açıkça Ehl-i hadis'ten tarafa kor. Bkz.
Hasan El-Benna, Risaletun fi ilmi'l-hadis, Kahire, 1367.
21. YÜZYIL
Türkiye Enstitüsü
Selefiler ve Selefi Hareketi
Işid Ne Kadar Sünnidir?
15
Işid Ne Kadar Sünnidir?
ç yıldır Türkiye ve dünya basınında el-Kaide
ve onunla bağlantılı örgütlere Sünni denilmesine itiraz ediyorum. Bu itirazımın birçok
haklı gerekçesi var. Bir kısmını yukarıda Selefilik nedir?
Başlığı altında göstermeye çalıştım. Bu yazıda ise bu
gerekçeleri IŞID' i ele alarak ve onların dayandığı dinipolitik tabanı analiz ederek göstermeye çaışacağım.
Öncelikle Türkiye'de bazı kesimler tarafından IŞID ya da
el-Nusra, el-Kaide tabanlı ve bağlantılı bir örgüt kabul
edilmese de bu örgütlerin ortak özelliği el-kaide networküne dâhil olmalarıdır. Bu örgütler hakkında ABD'de
hazırlanan raporlarda açıkça “Selefi-Cihadi” tanımlanması olduğu halde Türkiye'de bu örgütlere Sünni
denilmesi oldukça ilginçtir. Bu tür örgütler aynı networke bağlı şebekeler gibi çalışmaktadırlar ve aralarındaki
anlaşmazlıkları çoğu kez çatışarak çözerler. Bazen bu
çatışmalar ayrışma olarak değil aynı ağ üzerinde yeni bir
şebeke kurmak olarak okunmalıdır.
Ü
IŞİD'in temelini Ebu Musa el-Zerkavi atmıştır.
Afganistan'a Sovyet ordularına karşı savaşmak üzere
giden Ebu Musab el Zerkavi, aktif olarak savaşta yer
almasa da, buradaki kamplarda kendi birliklerini
oluşturmuştur. Zerkavi, IŞİD'in temelini oluşturan “etTevhid ve'l-Cihat Cemaati”ni buradaki birlikleriyle
kurmuş daha sonrada örgütün adı Mücahidin Şûra
Konseyi olmuştur. ABD'nin Irak işgaliyle birlikte
Zerkavi, Irak'taki yerel cihatçılarla ilişki kurarak, ABD
karşıtı direnişe destek vermiştir. Bu dönemde örgütün
amacı, ABD ve Batı yanlısı hükümetin devrilmesi,
Şia'nın gücünün kırılması ve İslam emirliğinin
kurulmasıydı. 2004 yılında, örgüt el-Kaide ile yakınlaşmıştır. Zaten Afganistan'dan beri el-kaide ile ilişkiler
hiç kesilmemiştir. Bu yakınlaşmayı anlamak bu gün
IŞID'in Irak'daki gücünü anlamak açısından önemlidir.
11 Eylül 2001 saldırıları, şüphesiz cihatçılar üzerinde elKaide adını bir marka değeri haline getirmiş ve
bölgedeki cihatçılar üzerinde ciddi bir popülarite
kazanmasına yol açmıştı. Zerkavi bundan faydalanarak
yerel cihatçıları daha fazla çekmek istiyordu. el-Kaide
ise Zerkavi'nin operasyonel gücünü kazanmak düşüncesindeydi. Zaten Irak'ta ABD işgaline karşı direnecek,
Zerkavi'den bağımsız, direkt olarak Bin Ladin'e bağlı elKaide birliklerde bulunmuyordu. Bu dönemde örgütün
17
18
16
askeri gücü, ABD işgaline karşı en şiddetli direnişi
gerçekleştiren bölgelerdeki unsurlardan oluşuyordu.
Bunların çoğu da Musul, Bakuba, Felluce, Saddam
Hüseyin'in memleketi olan Tikrit gibi şehirler olan Batı
Irak'ın Sünni Arap vilayetleridir. Yani bu gün IŞID'e
Sünni aşiretlerin katılımı denilen ve yanlış olarak da
“Sünni Kalkışma” olarak adlandırılan süreç aslında Irak
direnişinde zaten varolan bir ilişkidir, yeni bir durum
değildir.
Irak'ta el-Kaide'ye katıldığı süreçte örgüt adını “Irak
El Kaidesi” olarak değiştirmiştir. İlk liderleri Zerkavi, 7
Haziran 2006'da ABD güçlerince düzenlenen bir
operasyonda öldürüldü. Yerine Ebu Hamza el-Muhacir
geçti. 2010 Nisan'ında, ABD ve Irak güçleri, Ebu Ömer
el-Bağdadi ve Ebu Hamza el-Muhacir'i yapılan
operasyonla öldürdüler. Bunun üzerine Ebu Bekir elBağdadi örgütün yeni lideri oldu. Asıl ismi İbrahim
Avvad İbrahim Ali el-Bedri olan Bağdadi, 1971 Samarra
doğumlu, Bağdat İslam Üniversitesi mezunu, doktora
yapmış bir akademisyendir. Bağdadi, Irak'ın 2003'te
işgalden sonra ABD ordusunun güvenliği sağlayamadığı
Felluce'de direnişçilere katılmıştı. Ailesi ve eğitimi onun
Selefi olduğunu göstermektedir. Bu süre zarfında birkaç
kez tutuklandı ve serbest bırakıldı. 2010 örgürün başına
geçti. Irak'lı bir Arap olan Bağdadi, örgütün ismini de,
küresel bir çağrışım yapan el- Kaide'den, 'Irak İslam
Devleti'ne dönüştürdü.
Suriye iç savaşında örgütün varlık göstermesi 2013
yılında başladı. Örgütün bugünkü ismini alması da
Suriye iç savaşına katılımıyla beraber oldu. Örgüt hem
Irak ve Şam'da İslam Devleti, hem de Irak ve Levant'da
İslam Devleti olarak anılmaya başlandı. “Levant” ile
Suriye, Hatay ve Ürdün'ü kapsayan Lazkiye ile Akdeniz'e açılan coğrafya kastedilmektedir. Suriye'ye nasıl
müdahil olduğu ve buraya kimlerin desteğiyle çağrıldığı
oldukça şüphelidir. IŞID'ın Süriye iç savaşına neden ve
nasıl müdahil olduğu sorusunun cevaplarını aslında onun
ortaya koyduğu eylem tarzından okumak mümkündür.
Esad rejimine karşı savaşan muhalefet gruplar
içerisinde IŞID öncelikle el-Nusra ile birlikte, el- Kaide
çatısı altında savaşa girmişti. İlerleyen süreçte bunların
arasında yöntem açısında ciddi bir farklılaşma yaşan-
Bkz. “Al-Nusra: Salafi- Jihadist Militia”, Jeremy M. Sharp -Christopher M. Blanchard, Armed Conflict in Syria U.S. and International
Response, CRS Report for Congress , June 14, 2013, s. 7.
Peter Chambers, Abu Musab Al Zarqawi: The Making and Unmaking of an American Monster (in Baghdad), Alternatives: Global,
Local, Political, 37(1), 2012, ss. 35 vd.
Selefiler ve Selefi Hareketi
Işid Ne Kadar Sünnidir?
21. YÜZYIL
Türkiye Enstitüsü
Ebu Bekr El Bağdadi
Gerçek adı
İbrahim Avad İbrahim Bedri
1971 Sammara Doğumlu, İlahiyet
fakültesi mezunu ve islami ilimlerde
doktora yapmış Ahmet bin Kanbel
caminde imamlık yapmış 2004 yılında
tutuklanmış 2007 serbest kalmış
ve El Kaide’ye üye olmuş
Ebu Abdurrahman
El Bablevi
20
21
22
23
Gerçek adı
Velit Casim El Aavani
Eski bir Saddam Askeri
IŞİD askeri şurasında
bulunan
3 askerden biri
Gerçek adı
Adnan İsmail Necm
2005 Yılında tutuklandı,
eski bir Saddam Generali idi
IŞİD askeri şura başkanı.
Ebu Eymen El İraki
Hacci Bekri
Eski Bir Saddam askeri idi
IŞİD askeri şurasında bulunan
askerden birisi. Hava istihbaratında
albay idi. 2007 - 2010 yıllarında
tutuklandı. 2011 yılında Suriye’ye
gidenler arasında yer aldı.
Gerçek Adı
Semir Muhammet El Haliyfev
Saddam ordusunda eski Bir
genral idi. IŞİD’in en üst
yöneticilerinden birisidir.
maya başlandı. Fakat bu süreçte IŞID bir çok örgütten
destek gördü. IŞİD açıkça İslami bir emirlik kurma
hedefini deklare etti ve ele geçirdiği hemen her bölgede,
kendi yorumuyla İslam hukukunu uygulamaya koymaya
başladı. Onun devlet kurma hedefi, bu örgütü diğer İslam
cephesi unsurlarından ve Nusret Cephesinden ayırdı. Bu
19
Ebu Ahmet El-Alvani
hedef el-Kaide merkezince olumlu karşılanmadı zira bu
el-Kaide'nin yürüttüğü cihat misyonuna da uygun
değildi. Ayrıca Nusret cephesinden de eylem olarak
farklı bir taktiğe sahipti. Nusret cephesi Suriye'nin her
bölgesinden intihar eylemleriyle ses duyurmaya
çabalarken, IŞİD kuzey doğu bölgesine yönelerek açık
Nick Ayers, Ghost Martyrs in Iraq: An Assessment of the Applicability of Rationalist Models to Explain Suicide Attacks in Iraq, Studies
in Conflict & Terrorism, 31(2008), s. 862.
Daniel L. Byman and Kenneth M. Pollack, “Iraq's Long-Term Impact on Jihadist Terrorism”, Annals of the American Academy of
Political and Social Science, Vol. 618, Terrorism:What the Next President Will Face (Jul., 2008), s. 57.
Daniel L. Byman and Kenneth M. Pollack, agm, s. 59-61.
http://sn4hr.org/wp-content/pdf/english/Research%20about%20ILIS.pdf.
Ben Smith, Louisa Brook-Holland and Rob Page, Islamic State of Iraq and the Levant (ISIS) and the takeover of Mosul, International
Affairs and Defence Section, 20 June 2014.
21. YÜZYIL
Türkiye Enstitüsü
Selefiler ve Selefi Hareketi
Işid Ne Kadar Sünnidir?
17
18
Selefiler ve Selefi Hareketi
Işid Ne Kadar Sünnidir?
21. YÜZYIL
Türkiye Enstitüsü
savaş taktiği uyguluyordu. IŞİD'in amacı Suriye'de de
Esed güçlerini yıldırmak ve sindirmek değil, saldırdığı
yerleri ele geçirmek ve orada kalmaktı. Bu İslam
Emirliği yada Devleti kurma amacından kaynaklanıyordu. Suriye'de Rakka ve Deyr ez-Zor'da halen
sürdürdüğü üstünlük bunu göstermektedir. IŞID'ın Esad
ordusuyla çatışmaktan kaçındığı şeklindeki eleştirilerin
nedeni de aslında onun bu taktiğinin bir sonucuydu.
Öncelikle IŞID doğuda Esed'in varlık göstermediği
bölgelerde etkindi ve asıl amacı Esed'i devirmek değil ele
geçirdiği bölgelerde kalıcı olmaktı. Suriye'de Esed'i
aşağıda tutacak ve İran'la arasında tampon bölge kurarak
yeni bir devlet oluşturmak bölgede en çok Suudi
Arabistan ve Katar'ın işine gelirdi. Buda aslında
Suriye'ye IŞID'ı kim davet etti ve kim destekliyor
sorularının da cevabını vermektedir. Zaten kısa bir süre
içinde ÖSO'da ki bir çok grup ve komutanın IŞID'e
katılıyor olmasını da başka türlü açıklayamayız.
IŞID Suriye'de 2 Şubat 2014'te yayınlanan ses
kasetinde ise Zevahiri'nin IŞİD'in el-Kaide'ye bağlı
bulunmadığı ve faaliyetlerinden Kaide'nin sorumlu
tutulamayacağını bildirmesi ile daha özerk bir yapıya
kavuştu. Aslında IŞID'ın el-Kaide'den ayrılması taktiksel
olarak onun Suriye'de ve Irak'da daha kalıcı olacağının
da habercisiydi. Zira el-kaide bağlantılı bir örgütü Batı ve
ABD istemeyecek, Suudi Arabistan'da açıktan destek
veremeyecektir. Dolayısıyla IŞID'ın el-Kaide'den ayrılması ve hatta Türkiye'de IŞID'ın el-Kaide'den bağımsız
bir terör örgüt olarak kabulü onun bölgede kalıcılaştırılması anlamına gelmektedir. PKK gibi el-Kaide ile
21. YÜZYIL
Türkiye Enstitüsü
örgütsel bağı olmayan her terör örgütü ile masaya
oturmak meşru görülebilir.
El-Kaide ile çatısı altında ayrılarak özerkleştikten
sonra IŞID'ın Irak'da etkin olmas da oldukça düşündürücüdür. Uzun Suriye iç savaşı ve Esed'in devrilme
olasılığının Rusya desteğiyle zayıflamasıyla birlikte
IŞID Irak'ın içlerine doğru yeniden hareket etmesine yol
açtı. Musul'un ele geçirilmesi, sorunu Suriye meselesi
olmaktan çıkardı. Aslında IŞID adını aldığı günden beri
bu örgütün meselesinin Suriye iç savaşı olmadığı
anlaşılıyordu. Aslında mesele parçalanacak olan Irak ve
Süriye'de yeni denge kurmaktı. Zira Irak'a müdahale ile
birlikte Maliki hükümetindeki Şiiler oldukça güçlüydüler. Suriye'de Esed'in düşmemesi ve Irak'da Şiilerin
etkisi Ortadoğu'da dengeleri Körfezdeki Selefi Arap
devletlerin aleyhine bozmuştu. IŞID aslında Şiilere
karşı Arap Selefilerinin bölgedeki güvenliğini sağlayacak bir güç olarak görülüyordu. Irak'da Sünni Arapların zaten baştan beri desteğine sahip olan IŞID'ın
Musul alarak Bağdat'a doğru hareket etmesi bunun açık
bir göstergesidir. Daha önce de yazdığım gibi ABD,
Suudi Arabistan ve Katar gibi aktörler Suriye ve Irak'ı da
yaşana iç savaşta Esed ve Şiiliğe karşı bir Kürt ve Selefi
(kimileri sünni diyor) blok oluşturmak istiyorlar.
Böylece Ortadoğu'da Şiilik dengelenebilir ve İsrail'in
güvenliği de garanti altına alınmış olur. Selefilik
Ortadoğu en çok Hanbeli ve Şafiler arasında ayılabilir.
Bu nedenle Türkiye'de 60 sonrası Hanefilik yerine daha
çok çağdaş İslam'ı akımlar üzerinden dini düşünce
yeniden yapılandırılmıştır.
Selefiler ve Selefi Hareketi
Işid Ne Kadar Sünnidir?
19
Sonuç olarak IŞID bildiğimiz anlamda bir el-Kaide
türü örgüt değildir. Bu daha çok IŞID'ın strateji, hedef ve
taktik boyutuyla ilgilidir. İnanç ve ideolojik olarak ise elKaide, IŞID, el-Nusra vb örgütlerin tümü mezhepsel ve
ideolojik olarak Vehhabi-Selefi'dirler. Bu örgütlerin
Sünni olarak görülmesini sağlayan şey bunların daha çok
Sünni Müslümanlar arasında taraftar bulmasıdır.
Öncelikle bilinmesi gereken Sünnilik daha çok Şiiliğin
karşısındaki Müslüman blok için kullanılan genel bir
kavramdır. Bir mezhep adı değildir. Sünnilik daha çok
içinde bir çok mezhebin ve farklı düşünce sistemlerinin
yer aldığı bir çatı gibidir. 19. yüzyıla kadar da inanç da
Eş'arilik ve Matüridiliğin temsil ettiği bir orta yol olarak
20
Selefiler ve Selefi Hareketi
Işid Ne Kadar Sünnidir?
kabul edilmiştir. 19. Yüzyılda Vehhabiliğin ortaya çıkışı
ve İslam'ı İhya-Canlanma adı altındaki akımların
Selefilikle imtizacı ile birlikte de mezhepler terkedilerek,
Sünnilik kavramı anlamını yitirmiştir. Bu gün dini
devrimci örgütlerin ve terör örgütlerinin çoğu Vehhabi/
Selefi networküne bağlı gruplardır. Vehhabi/ Selefiliğin
Sünnilik içinde yer alıp alamayacağı (en azından
Osmanlı ulemasının çoğu tarafından reddedilmiştir)
tartışılmıştır. Fakat daha sonra özellikle Türkiye'de İran
devriminden etkilenen İslamcı gruplar tarafından
Vehhabilik Suudi Arabistan'la ilişkili olarak reddedilirken, Afganistan ve Bosna savaşlarından sonra Selefilik
oldukça rağbet gören bir isim olmuştur.
21. YÜZYIL
Türkiye Enstitüsü
20. Yüzyılda Vehhabiliğin Selefiliğe evirilmesiyle
İslam dünyasında Sünnilik bir orta yol görüşü olmaktan
çıkmış ve mezhep sistematiği tamamen terk edilmiştir.
Dolayısıyla bu gün İslam dünyasında ve Türkiye'de
Müslümanların zihin dünyasında Sünnilik daha çok
Şiilik karşıtlığı anlamında kullanılmaktadır. İnanç
alanında ise Sünnilik artık Türkiye'de ve Ortadoğu'da
Hanefi ve Matüridi gelenek terk edildiği için Selefilikle
eş anlamlı olarak kullanılmaya başlanmıştır. IŞID gibi
örgütleri Sünni olarak tanımlamanın taktiksel olarak iki
anlamı vardır: Birincisi Şiilik karşıtlığı üzerinden İslam
dünyasında onlara meşruiyet kazandırmaktır. İkincisi de
Vehhabi-Selefilik sahip olduğu aşırı tekfirci inanç
öğretisi ile her zaman Hanefi coğrafyada mesafeli
durulan bir yapı olmuştur. Özellikle Türkiye'de gerçekleştirilen algı operasyonuyla, bu örgütler Sünni olarak
İsimlendirilerek onların Ortadoğu'da Hanefi ve Şafii
muhitlerde taban tutması ve taraftar kazanması sağlanmaktadır.
Şiilikle hesaplaşmayı başarırsalar ve
Suriye ve Irak'da bir devlet kurabilirlerse, ilk yapacakları
iş yeryüzünde kendi mezhepleri hâkim oluncaya ve bir
tek Hanefi kalmayıncaya kadar diğer Müslümanlarla
savaşmak olacaktır.
Türkiye'de facebookta açtıkları yüzlerce sayfada
Namaz kılmayanı tekfir eden, demokrasiyi şirk ilan eden,
Müslümanları esir etmeyi ve kadınlarını cariye olarak
almayı caiz gören, savaş hukukunu tanımayan, Hanefilerin kıldığı namazı bid'at kabul eden yayınlarını
görmezden gelenler, aslında kendi coğrafyalarından
nasıl bir dini yorumu canlandırdıklarını o gün geldiğinde
anlayacaklardır. Bu örgütlerin en temel özellikle katı bir
Arapçılık ideolojine bağlı olmaları ve 11. Yüzyıldan
itibaren İslam dünyasında kurucu bir aktör olarak ortaya
25
çıkan Hanefilik mezhebine düşman olmalarıdır. İŞID'ın
29 Haziran'da tüm dünyaya İslam Devleti kurduğunu ve
Halife olarak da Ebu Bekir el Bağdadi el Hüseyni el Kureyşi'nin atandığını duyurması aslında bu iddialarımızı
teyid etmektedir. Hilafet her zaman İngilizlerin dikkatini
çeken bir kurum olmuştur. Özellikle Türklere karşı bu
kurumun yeniden Arapların elinde canlandırılması Batılı
devletlerin ilgisini çekmiştir.
IŞID'in Hilafet ilanında Halife olarak seçilen elBağdadi'nin Nesebinin El-Huseyni ve El-Kureyşi olarak
isimlendirilmesi ve metinde yer alan şu ifadeler yine
Sünni Hilafet doktrininde yer alan önemli bir tartışmaya
gönderme yapmaktadır. O da Hilafetin Kureyşîliği
meselesidir. İlanda şöyle denir: “Buhari'nin (Allah ona
rahmet etsin), Muaviye'den (Allah ondan razı olsun) şu
rivayeti yeter: Allah Resulü'nü (s.a.s.) şöyle derken
işittim: 'Bu iş (devlet başkanlığı) Kureyş'te olacaktır.
Onlar İslam'ı dosdoğru uyguladıkça bu konuda onlara
kim düşmanlık ederse Allah onu yüzüstü süründürür.”
Kureyşîlik Hilafetin Arap ve yalnızca Peygamber
soyuna ait olduğu anlamına gelir. Sünni Hilafet
anlayışında İmametin şartları anılırken; Müslüman
Olmak, Erkek olmak, Hür Olmak, Akil Baliğ Olmak,
Kureyşi Olmak, İlim sahibi olmak gibi bu şartta
zikredilir. Söz gelimi başlıca hadis kaynaklarından biri
olan Sahih-i Müslim'in imâret babında öncelikle
insanların hilâfetin Kureyşe ait olduğu ve Kureyş'e tabi
olması rivâyet edilmektedir. Henbeliliğin kurucusu
Ahmed b. Hanbel'in şu rivâyeti de bunu teyid etmektedir:
“Kureyşten başkası Halife olamaz, derken bunu teyid
eder. Hemen hemen sünni tüm alimler Hilafetin
Kureyşîliği konusunda ittifak halindeler denebilir.
http://justpaste.it/bushra_khelafah.
21. YÜZYIL
Türkiye Enstitüsü
Selefiler ve Selefi Hareketi
Işid Ne Kadar Sünnidir?
21
Bununla birlikte aslında İslam dünyasında bu şartın
11. Yüzyıldan itibaren pratikte uygulanmadığı
bilinmektedir. Bu nedenle Sünni alimler, bu şartın
esnetilmesi gerektiğini düşünmüş olacaklar ki, farklı
şekillerde bu şartı yorumla yoluna gitmişlerdir. Mesela
Amidî ve İcî, bu şartın üzerinde ittifak edilen değil
hakkında ihtilaf bulunan bir şart olduğunu belirtmişlerdir. Fakat Hilafetin Türklerin eline geçmesi ile
birlikte bu şart üzerine ilk ciddi muhalefet gerçekleşir.
Bu konuda ilk ciddi ilmi eser yazan âlim, Tarsusî'dir.
Memlukler dönemi âlimlerinden Tarsûsî, Memlük
sultanına takdim ettiği “Tuhfetu't-Türk fîmâ Yecibu enYu'mele fi'l-Mülk” adlı eserinde, Kureyşî olmadığı için
iktidarını meşru saymayan Şâfiîlerin, kendisinden nasıl
vali ve hâkimlik görevi aldıklarını sorgulaması ve
sultanın, onlara değil, siyasî iktidar için Kureyşîlik şartı
aramayan Hanefilere görev vermesi yolunda tavsiyede
bulunmuştur.
Halifeliğin Kureyşîliği konusunun ciddî şekilde
sorgulandığı bir diğer dönem de Osmanlı dönemidir.
Hilâfetin Osmanlı hükümdarı Yavuz Sultan Selim'in
Mısır seferiyle Osmanlıya geçmesi ile birlikte bu
tartışmanın yeniden gündeme geldiğini görmekteyiz. Bu
dönemde Osmanlıların Kureyş soyundan gelmedikleri
ifade edilerek Osmanlı hükümdarlarının halifeliğinin
sahih olup olmayacağı tartışılmıştır. Osmanlı döneminde
ilk olarak halifenin Kureyşîliği meselesine değinen
Sadrazam Lütfi Paşa'nın (1488–1563) “Risâletü
Halâsı'l-Ümme fî Ma'rifeti'l Eimme”1340 adlı risalesidir.
Müellif bu risalesini Kanunî devrinde kendisine
padişahların İslâm halifesi olup olmadığı hususunda
sorulan soruları cevaplamak maksadıyla telif etmiştir.
Risalede Osmanlı padişahlarının bütün ümmetin halifesi
olduğu savunulur. Bu gün tekrar bu kuurmu diriltmeye
çalışmak ve bunun yalnızca Arapların hahkkı olduğunu
savunmak Ortadoğu'da tüm dengeleri Türkiye aleyhine
değiştirecektir. Bu da bizim tezimizi doğrulamaktadır.
Aslında Ortadoğu'da Selefiliğin yükselişi Arap ırkçılığı
kadar Türkiye'ye çevreleme operasyonudur. Türkiye
Ortadoğu'da etkili bir aktör olabilmek için Şiilik ile
Selefilik arasındaki bu gerilimi kırmak zorundadır.
Bunun yolu ise IŞID gibi örgütleri Sünni değil Selefi
olarak tanımlamaktır. Ortadoğu'da bir Şii-Sünni savaşı
varmış gibi göstermek, Selefi ve Şiiliğin taraftar toplama
stratejisidir. Var olan bir Selefi-Şii çatışmasıdır. Türkiye
bu süreçte İslami geleneğini iktidar ve Diyanet
aracılığıyla Selefiliğe taraftar yaparak harcamaktadır. Ne
kadar ilginçtir ki, bu yapıların ilk hedefi laikler değil, tam
aksine imam Hatip ve İlahiyattaki din eğitiminden
yetişen nesiller olacaktır. Sanırım aşağıdaki harita
mümkün senaryoyu gözler önüne sermektedir: Şafii bir
Kürt devleti, Selefi bir İslam Devleti, istediğini almış bir
Şii İran ve yalnızlaşan Türkiye.
26
27
28
29
30
22
Mehmed Said Hatipoğlu, Hilâfetin Kureyşliliği (İslâm'da İlk Siyâsî Kavmiyetçilik), Kitâbiyat Yay., Ankara 2005, s. 53-87.
Bakıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib b. Muhammed Basri (ö.403/1013), Temhidü'l-evail ve telhisü'd-delail, thk. İmadüddin
Ahmed Haydar, Beyrut : Müessesetü'l-Kütübi's-Sekafiye, 1986, s. 140; Bağdâdî, Abdulkahîr, Kitâbu usûli'd-dîn, İstanbul, 1928, s. 281,
Cürcânî, Seyyid Şerîf Alî b. Muhammed b. Ali, Şerhu'l-Mevâkıf, (Tahk. M. Bedruddîn el-Halebî), Matbaatu's-Saade, Mısır 1907,
8/350.
Tarsûsî, Tuhfetu't-Turk fima yecibu en yumel fi'l-mulk, tah. Abdulkerim Muti'el-Hamdavi, Dımeşk, 1421, , s. 115, 117.
Mehmet Salih Geçit, İslam Kelamında Siyaset ve İmamet Tartışmaları, (yayımlanmamış doktora tezi) Atatürk üniversitesi Sosyal
Bilimler Enstitüsü, Erzurum, 2012, s. 241.
Selefiler ve Selefi Hareketi
Işid Ne Kadar Sünnidir?
21. YÜZYIL
Türkiye Enstitüsü
Author
Document
Category
Uncategorized
Views
14
File Size
12 549 KB
Tags
1/--pages
Report inappropriate content